Washington Irving
Upiorny narzeczony
przełożyła Aldona Szpakowska
…………………………………………………...
Fundacja FESTINA LENTE
Na szczycie jednego ze wzgórz Odenwaldu, dzikiej,
romantycznej krainy, w górnych Niemczech,
znajdującej się niedaleko miejsca, gdzie Men łączy się z
Renem, stał przed wielu, wielu laty zamek barona von
Landshort. Obecnie obrócił się już w ruinę, schowany –
pochowany nieledwie – wśród buków i ciemnych
świerków. Jednakże ponad drzewami wciąż jeszcze
widzieć można starą wieżę, a ta podobnie jak dawny
właściciel, o którym wspominamy, wysoko nosi głowę i
z góry spogląda na okolicę.
Baron był suchą gałęzią wielkiego rodu
Katzenellenbogen (czyli Kociłokieć – nazwisko możnej
w dawnych czasach rodziny, zamieszkującej te okolice.
Imię to – jak nam powiedziano – nadane zostało w
komplemencie jednej damie, która nie miała sobie
równych w owej rodzinie, sławionej z powodu pięknych
ramion) i odziedziczył resztki majątku oraz całą dumę
swych pradziadów. Choć wojownicze usposobienie jego
przodków uszczupliło bardzo rodzinne dobra, baron
nieustannie zabiegał o to, by zachować pozory dawnej
wspaniałości.
Czasy były spokojne i germańscy wielmoże
porzucili na ogół swe niewygodne, stare zamczyska,
przycupnięte jak gniazda orle wśród gór, i budowali
sobie wygodniejsze rezydencje w dolinach, ale baron
pozostał zamknięty dumnie w swej forteczce, z
dziedziczną zaciekłością pielęgnując stare rodowe
waśnie – żył w niezgodzie z niektórymi spośród
najbliższych sąsiadów z powodu sporów, jakie toczyli
między sobą ich pradziadowie.
Baron miał tylko jedno dziecię – córkę; ale natura,
kiedy daje tylko jedno dziecko, wynagradza to zawsze,
czyniąc je fenomenem. I tak też było z córką barona.
Wszystkie niańki, kumy i kuzynki zapewniały barona,
że w całych Niemczech nie znajdzie dziewczyny równie
urodziwej. No, a kto mógł wiedzieć lepiej niż one? Co
więcej, wychowywały ją z wielkim staraniem dwie
ciotki, panny, które kiedyś spędziły kilka lat życia na
jednym z małych dworów niemieckich i tam posiadły
arkana wszelkiej wiedzy, których znajomość niezbędną
była dla młodej damy. Pod ich instrukcjami cudownie
rozwinęła swe talenty. Nim doszła do lat osiemnastu,
umiała haftować nad podziw i przedstawiała na obiciach
całe historie świętych, nadając taką siłę ekspresji ich
obliczom, że wyglądali jak czyśćcowe dusze. Umiała
czytać bez wielkich trudności i przesylabizowała kilka
legend kościelnych i prawie wszystkie rycerskie cuda
Heldenbuchu [Heldenbuch – księga bohaterów.
Książka ta, wydrukowana w Niemczech w końcu XV
wieku, opisuje czyny niektórych bohaterów –
objaśnienie autora].
. Poczyniła nawet godne uwagi postępy w pisaniu:
potrafiła podpisać się, nie opuszczając ani jednej literki,
a przy tam tak wyraźnie, że jej ciotki nie potrzebowały
okularów, by odczytać ten podpis. Celowała w
tworzeniu eleganckich, nieprzydatnych na nic
kobiecych cacek wszelkiego rodzaju; biegle tańczyła
najbardziej skomplikowane tańce współczesne; grała na
harfie i gitarze; wiele melodii znała na pamięć i
wszystkie tkliwe ballady minneliederów.
Poza tym jej ciotki – jako że za młodych lat wielkie
z nich były kokietki i zalotnice – nadawały się wybornie
na stróżów niewinności i na surowych cenzorów
postępowania bratanicy; nie ma bowiem opiekunki tak
nieustępliwie przezornej, tak nieubłaganie przyzwoitej
jak kokietka.
Rzadko kiedy spuszczały ją z oka; nigdy nie
pozwalały wydalać się poza granice ziem zamkowych,
chyba że pod dobrą opieką, a raczej pod czujną strażą.
Musiała nieustannie wysłuchiwać peror na temat
przyzwoitości i bezwzględnego posłuchu, a jeśli chodzi
o mężczyzn... ach, nauczono ją trzymać się od nich w
takim oddaleniu, odnosić się z taką nieufnością, że –
jeśli nie otrzymała właściwego rozkazu – nie rzuciłaby
okiem na najprzystojniejszego kawalera... o nie, choćby
nawet konał u jej stóp.
Dobre skutki takiego systemu były widoczne.
Panna mogła służyć za wzór uległości i poprawności.
Podczas gdy inne trwoniły swe wdzięki w blasku
światowego życia i każda dłoń mogła je zerwać i
odrzucić, ona zakwitała barwami nieśmiałej, świeżej
kobiecości pod opieką tych czystych starych panien
niby pączek róży wśród strzegących go cierni. Ciotki
spoglądały na nią z dumą i radosnym uniesieniem,
chełpiąc się, że chociażby wszystkie panny całego
świata miały zejść na złą drogę, to jednak – Bogu
dzięki! – nic takiego nie może się nigdy zdarzyć
dziedziczce Katzenellenbogen.
Choć baron von Landshort niebogato wyposażony
był w dzieci, rodziny jego bynajmniej nie można zwać
małą, gdyż Opatrzność hojnie obdarzyła go ubogimi
krewnymi. Każdy z nich z osobna i wszyscy razem
odznaczali się czułym usposobieniem, właściwym
ubogim krewnym na całym świecie. Niezwykle byli
przywiązani do barona i korzystali z każdej nadarzającej
się okazji, by przybywać tu całymi rojami i ożywiać
zamczysko. Zacni ci ludzie celebrowali wszelkie
uroczystości rodzinne (na koszt barona), a kiedy
wezbrała w nich ochota i wesele, oświadczali, że na
całym świecie nie ma nic rozkoszniejszego nad te
rodzinne spotkania – festyny serca.
Baron, choć niepozornej postaci, wielki był duszą, a
ta pęczniała z zadowolenia, gdy czuł, że jest
największym człowiekiem w całym otaczającym go
światku. Z zamiłowaniem opowiadał długie historie o
dawnych rycerzach, których ciemne portrety ponuro
patrzyły ze ścian, i nigdzie nie znajdowały słuchaczy
równie chętnych jak ci, co jedli u jego stołu.
Interesowały go niezmiennie wszelkie dziwy i cuda i
święcie wierzył w nadprzyrodzone historie, jakie wiążą
się z każdą doliną i każdym pagórkiem w Niemczech.
Lecz wiara jego gości przewyższała nawet jego własną:
każdej cudownej opowieści słuchali z szeroko
otwartymi oczami i ustami, a zdumiewali się zawsze –
nawet gdy ją powtarzał po raz setny.
Tak oto żył baron von Landshort, wyrocznia u
swego stołu, absolutny monarcha na swym małym
terytorium, szczęśliwy przede wszystkim dlatego, iż
żywił przekonanie, że jest najmędrszym człowiekiem
swoich czasów.
W chwili gdy rozpoczyna się moja opowieść, na
zamku odbywa się wielkie zgromadzenie rodzinne z
powodu wydarzenia najwyższej wagi. Oto przyjąć mają
przyszłego męża córki barona. Pomiędzy baronem a
starym wielmożą z Bawarii toczyły się negocjacje, by
przez małżeństwo ich dzieci połączyć splendor obu
domów. Z wielką skrupulatnością przeprowadzono
wstępne kroki. Młodzi ludzie zostali zaręczeni, nie
widząc się wzajem, wyznaczono termin ceremonii
ślubnej, odwołano w tym celu z wojska młodego
hrabiego von Altenburg i obecnie był ono już w drodze
do zamku barona, by połączyć się ze swą oblubienicą. Z
Wartburga, gdzie go coś zatrzymało, przysłał
wiadomość, zapowiadając dzień i prawdopodobną
godzinę swego przyjazdu.
W zamku czyniono gorączkowe przygotowania,
aby godnie go przyjąć. Piękną narzeczoną wystrojono z
niezwykłym staraniem. Dwie ciotki czuwały nad jej
toaletą i cały poranek kłóciły się o każdy szczegół jej
stroju. Panna korzystała z tych sprzeczek, aby iść za
własnym gustem, a na szczęście miała dobry gust.
Bardziej uroczej oblubienicy nie mógłby wymarzyć
sobie narzeczony. Wzruszenie wywołane oczekiwaniem
potęgowało jeszcze blask jej urody.
Rumieniec oblewający jej twarz i szyję, łagodne
falowanie piersi, oczy zatopione w marzeniach –
wszystko to zdradzało słodki zamęt panujący w jej
serduszku. Ciotki nieustannie krążyły wokół niej, gdyż
ciotki - panny interesują się zawsze głęboko sprawami
tej natury. Nie szczędziły jej światłych rad, jak ma się
sprawować, co mówić, jak witać oczekiwanego
kochanka.
Baron był niemniej żywo zajęty przygotowaniami.
Prawdę mówiąc, nie miał właściwie nic do roboty, ale z
natury był ruchliwym i hałaśliwym człowiekiem i nie
mógł pozostawać bezczynny, gdy wszyscy wokoło
uwijali się w pośpiechu.
Z wyrazem troski na obliczu przemierzał cały
zamek od góry do dołu i z dołu do góry; nieustannie
odrywał swe sługi od pracy, upominając ich, by pilnie
pracowali; brzęczał w każdym hallu i w każdej
kompanii, tak pracowicie bezczynny i tak
naprzykrzający się jak błękitna mucha w ciepły, letni
dzień.
Tymczasem zabito już tucznego cielca; po lesie
niosły się nawoływania myśliwych; kuchnię wypełniała
obfitość wspaniałego jadła; z piwnic wytoczono całe
oceany wina reńskiego i importowanego; nawet na
wielką bekę z Heidelbergu [Beka z Heidelbergu – w
jednej z piwnic zrujnowanego zamku heidelberskiego
znajduje się ogromna beczka o pojemności 221276
litrów – objaśnienie autora] nałożono kontrybucję.
Wszystko przygotowano, aby przyjąć dostojną osobę w
duchu prawdziwej niemieckiej gościnności – ale osoba
ta opóźniała swe przybycie.
Godzina mijała za godziną. Słońce, które od
niedawna lało strumień skośnych promieni na bujny las
Odenwaldu, przyświecało już tylko zza szczytów gór.
Baron wspiął się na najwyższą wieżę i wytężył wzrok w
nadziei, że dojrzy w oddali hrabiego i jego orszak.
Zdawało mu się w pewnej chwili, że ich widzi; z doliny
przypłynął dźwięk rogów i zbudził echa w górach.
Daleko, w dole ujrzał grupę konnych, powoli
nadjeżdżających drogą, ale kiedy zbliżyli się niemal do
stóp góry, nagle skręcili w innym kierunku, Ostatni
słoneczny promień zgasł... w półmroku latały
nietoperze... droga ciemniała coraz bardziej i nie było
na niej widać nikogo, tylko czasem jakiś wieśniak wlókł
się ciężko do domu po pracy.
Gdy w starym zamczysku Landshort panował
niepokój wyczekiwania, w innej części Odenwaldu
działo się coś niezmiernie interesującego. Młody hrabia
von Altenburg odbywał swą podróż rozsądnym, żółwim
krokiem, jakim mężczyzna śpieszy ku małżeństwu,
kiedy przyjaciele zdejmują mu z głowy cały kłopot i
ryzyko zalotów, a na końcu jego podróży oblubienica
czeka na niego tak pewnie jak obiad. W Wartburgu
spotkał wracającego z wojska towarzysza broni, z
którym wspólnie walczył na froncie, młodego Hermana
von Starkenfaust, jednego z najdzielniejszych i
najsilniejszych rycerzy niemieckich. Zamek jego ojca
leżał niedaleko starej fortecy Landshort, jednakże obie
rodziny nie znały się i żywiły do siebie wrogie uczucia z
powodu odziedziczonej waśni rodowej.
W radosnej chwili spotkania młodzieńcy
opowiadali sobie wszystkie swoje przygody, a hrabia
rozwodził się na temat zamierzonego małżeństwa z
młodą damą, której nigdy nie widział, ale o której
urodzie i wdziękach słyszał porywające relacje.
Ponieważ przyjaciele dążyli w tym samym
kierunku, zgodzili się razem odbyć resztę podróży i – by
uniknąć pośpiechu – o wczesnej godzinie wyruszyli z
Wartburga. Hrabia polecił przedtem swej drużynie, aby
udała się za nim i dogoniła go.
Skracali sobie czas podróży wspomnieniami
przygód i wydarzeń wojennych, ale hrabia bywał
niekiedy nudnawy, powtarzając to, co słyszał o
wdziękach swej oblubienicy i marząc o szczęściu,
jakiego z nią zazna.
Tak więc znaleźli się wśród wzgórz Odenwaldu;
przejeżdżali jednym z najbardziej odludnych i
najgęściej zalesionych wąwozów. Wiadomo
powszechnie, że jak w zamkach germańskich straszyły
duchy, tak w lasach grasowali zbójcy, a w owych
czasach zbójców była niezmierna obfitość, gdyż hordy
rozpuszczonych z wojska żołnierzy wałęsały się po
kraju. Nie było więc w tym nic nadzwyczajnego, że z
leśnych ostępów wypadła banda owych włóczęgów i
rzuciła się na naszych kawalerów. Bronili się mężnie,
ale ulegliby w nierównej walce, gdyby drużyna
hrabiego nie przybyła na pomoc. Na ich widok zbójcy
pierzchli, zadawszy jednak wprzódy śmiertelną ranę
hrabiemu. Z największą ostrożnością przewieziono go
do Wartburga i z sąsiedniego klasztoru wezwano
braciszka, który słynął ze sztuki leczenia zarówno ciała,
jak ducha, lecz ta pierwsza umiejętność nie zdała się na
nic, gdyż chwile życia nieszczęsnego młodzieńca były
już policzone.
Ostatkiem sił błagał przyjaciela, by natychmiast
wyruszył do zamku Landshort i zawiadomił, że to
śmierć uniemożliwiła mu dotrzymanie słowa i
przybycie na spotkanie z oblubienicą. Ten nie
najbardziej ognisty z kochanków był jednym z
najsłowniejszych ludzi i z przejęciem nalegał, aby jak
najśpieszniej i najukładniej dopełniono tej misji.
–Dopóki to się nie stanie – rzekł – nie zasnę
spokojnie w grobie.
Powtarzał te słowa ze szczególną powagą. W tych
okolicznościach nie można było wahać się ani chwili.
Starkenfaust starał się go uspokoić, zapewniał
uroczyście, że wiernie wypełni jego życzenie i podał mu
rękę na znak solennej obietnicy. Umierający uścisnął
mu prawicę, przyjmując przyrzeczenie, ale potem znów
popadł w delirium. Bredził coś o swej narzeczonej,
zaręczynach, o danym słowie, kazał podać sobie konia,
chcąc jechać do zamku w Landshort i wyobrażając
sobie, że wskakuje na siodło, wyzionął ducha.
Starkenfaust westchnął ciężko i uronił żołnierską
łzę nad niewczesnym zgonem towarzysza, a potem
zadumał się nad niewdzięcznym zadaniem, jakie na
siebie przyjął. Serce miał ciężkie i umysł zatroskany,
wypadło mu bowiem stawić się we wrogim domu jako
gość nieproszony i mącić wesele jego mieszkańców
straszliwą wiadomością. Ale jednocześnie budziła się w
nim chęć zobaczenia słynnej piękności z rodu
Katzenellenbogen, tak troskliwie ukrywanej przed
światem. Był on bowiem wielbicielem płci nadobnej i w
charakterze jego leżała przedsiębiorczość, jak również i
odrobina ekscentryczności, z czego wypływało
zamiłowanie do wielkich, osobliwych przygód.
Przed wyjazdem ułożył się z bractwem zakonnym
co do uroczystości pogrzebowych przyjaciela. Miał on
być pochowany w katedrze w Wartburgu, gdzie
spoczywało już kilku jego wielkich przodków. Orszak
hrabiego objął straż przy jego śmiertelnych szczątkach.
Czas już najwyższy powrócić do starożytnej
rodziny Katzenellenbogen, która z wielką
niecierpliwością wyglądała gościa, a z jeszcze większą
obiadu. Czas też najwyższy powrócić do naszego,
zacnego barona, który – gdyśmy się z nim rozstawali –
zażywał wieczornego chłodu na wieży zamkowej.
Noc już zapadła, gość się nie zjawił. Baron w
rozpaczy zszedł z wieży. Niepodobna już było odkładać
bankietu, przesuwanego wciąż z godziny na godzinę.
Mięsiwa były już niemal spalone, kucharze padali z
nóg, a domownicy wyglądali jak wygłodzona załoga
oblężonej twierdzy. Baron więc, acz z niechęcią, wydał
dyspozycje, by podano potrawy, nie czekając na gości.
Wszyscy zgromadzili się już u stołu j rozpoczęto ucztę,
kiedy odgłos rogu zza bramy obwieścił czyjeś
przybycie. Odezwał się raz jeszcze, długo, przeciągle.
Zawtórowały mu echem podworce starego zamczyska i
odpowiedział strażnik z murów. Baron pośpieszył na
spotkanie swemu przyszłemu zięciowi.
Spuszczono już most zwodzony; nieznajomy stał
przed bramą. Był to wysoki, postawny młodzieniec na
czarnym rumaku. Twarz miał bladą z wyrazem
spokojnej melancholii i romantyczne, płonące oczy.
Dotknęło barona, że przybył tak skromnie, sam
jeden. Przez chwilę urażona duma kazała mu uznać to
za brak poszanowania dla uroczystego momentu i
godności rodziny, z którą miał wejść w koligacje.
Uspokoił się jednak, gdy przyszło mu na myśl, że
zapewne młodzieńcza niecierpliwość kazała mu
popędzić konia i wyprzedzić swą drużynę.
– Przepraszam – rzekł nieznajomy – że o tak
niewłaściwej porze...
Lecz baron zalał go potokiem dwornych słów
powitania, bo – prawdę mówiąc –szczycił się i swą
uprzejmością, i elokwencją. Parę razy młodzieniec
usiłował mu przerwać, ale na próżno. Skłonił więc
głowę i pozwolił jego wymowie płynąć bez przeszkód.
Doszli do wewnętrznego dziedzińca zamkowego, nim
baron skończył powitanie. Młodzieniec znowu chciał
coś rzec, ale przeszkodziło mu pojawienie się orszaku
kobiet, które prowadziły zarumienioną, opierającą się
pannę młodą. Patrzył na nią przez chwilę jak urzeczony;
zdawało się, że cała jego dusza wypłynęła w tym
spojrzeniu i spoczęła na uroczej postaci.
Jedna z ciotek szepnęła jej coś na ucho, widać było,
że oblubienica czyni wysiłek, by przemówić, nieśmiało
podniosła powieki błękitnych oczu, rzuciła krótkie,
badawcze spojrzenie na nieznajomego i natychmiast
wbiła wzrok w ziemię. Nie powiedziała nic, ale słodki
uśmiech wygiął jej wargi, świadcząc, że nie doznała
zawodu. Niepodobna zresztą wyobrazić sobie, aby
dziewczynie w czarownej, osiemnastej wiośnie życia,
wyczekującej miłości i małżeństwa, mógł nie przypaść
do serca tak piękny kawaler.
Późna pora przyjazdu gościa nie pozwoliła nawet
na chwilę rozmowy. Baron z całą stanowczością odłożył
do rana wszelkie szczegółowe wyjaśnienia i powiódł
gościa na bankiet, który odbywał się w wielkiej sieni
zamkowej.
Na ścianach wisiały sczerniałe portrety
bohaterskich antenatów barona oraz trofea zdobyte
przez nich na wojnie i na łowach. Pocięte pancerze,
popękane włócznie, podarte chorągwie widniały obok
łupów leśnych wypraw. Spomiędzy kusz i toporów
wojennych połyskiwały straszliwe szczęki wilka, kły
dzika, a wprost nad głową młodego oblubieńca
wychylała się para ogromnych rogów jelenich.
Nasz kawaler niewiele uwagi poświęcał
towarzystwu i biesiadzie. Zaledwie pokosztował uczty;
wydawał się całkowicie zatopiony w podziwianiu swej
oblubienicy. Mówił do niej ściszonym tonem, tak że
słowa jego nie dobiegały do uszu sąsiadów. Język
miłości bowiem nigdy nie bywa głośny. Ale czy jest na
świecie dziewczyna lub kobieta o tak tępym słuchu, by
nie doleciał do niej najcichszy szept kochanka?
Zdawało się, że powaga i czułość zarazem bijące z jego
zachowania robiły ogromne wrażenie na młodej damie.
Kiedy słuchała w głębokim skupieniu, rumieniec i
bladość na przemian okrywały jej policzki.
Od czasu do czasu rzucała nieśmiało jakąś
odpowiedź, a kiedy młodzieniec odrywał od niej wzrok,
wtedy długo spod oka spoglądała mi jego romantyczną
postać, wydając łagodne westchnienia cichego
szczęścia. Widocznym było, że młoda para zakochała
się w sobie bez pamięci. Ciotki – znające się doskonale
na tajemnicach serca – orzekły, że to miłość od
pierwszego wejrzenia.
Bankiet przebiegał wesoło, a w każdym razie
hucznie, gdyż wszyscy goście poszczycić się mogli
ogromnym apetytem, jakim niezawodnie darzy lekka
kiesa i górskie powietrze. Baron zabawiał obecnych
swymi najlepszymi i najdłuższymi historyjkami, a nigdy
przedtem nie udało mu się opowiedzieć ich tak dobrze i
wywołać tak wielkiego wrażenia. Jeśli była to opowieść
o czymś niezwykłym – słuchacze niemieli z podziwu, a
jeśli zabawna – śmiali się zawsze w odpowiednim
miejscu. Baron co prawda, jak większość wielkich
ludzi, był tak poważny i godny, że jeśli powiedział jakiś
dowcip, to na pewno ciężki, choć i na to musiał
wychylić puchar wspaniałego hochmeinera. Jednak
dowcip, nawet ciężki, ale wypowiedziany u własnego
stołu, zakropiony pysznym, starym winem, ma siłę
nieodpartą. Wiele doskonałych anegdot padło również z
ust krewnych uboższych fortuną i polotem, lecz facecje
te nie zniosłyby powtórzenia, chyba że w podobnej
sytuacji. W uszka kobiet szeptano wiele chytrych
słówek, po których słuchaczki dławiły się – od
tłumionego śmiechu, a parę piosnek, jakie zaśpiewał, a
raczej zaryczał, biedny, lecz wesoły kuzyn barona,
zmusiło ciotki do skrycia twarzy za wachlarzem.
Osobliwy gość zachował wśród tej wesołej uczty
szczególną jakąś powagę – zupełnie nie na miejscu. W
miarę upływu godzin twarz jego przybierała wyraz
coraz głębszego frasunku i choć to może się wydać
dziwne, nawet żarty barona zdały się budzić w nim
tylko melancholię. Chwilami pogrążał się w zadumie,
chwilami znów niespokojnie błądził wokół spojrzeniem,
które zdradzało jakąś troskę. Jego rozmowy z
narzeczoną stawały się coraz poważniejsze i coraz
bardziej tajemnicze. Na jej pięknym, jasnym czole
zdawały się gromadzić chmury, a delikatną postać
przebiegało drżenie.
Wszystko to nie mogło ujść uwagi kompanii.
Niezrozumiały smutek narzeczonego mroził ich
wesołość, więcej – udzielał się im. Wymieniali ze sobą
szepty i spojrzenia, wzruszali ramionami,
powątpiewająco potrząsali głowami. Coraz rzadziej
rozbrzmiewała pieśń, coraz rzadziej dawał się słyszeć
śmiech, milkły rozmowy, a potem zaczynano snuć
straszliwe opowieści i przypominać legendy o
nadprzyrodzonych zjawiskach. Jedna okropna historia
wywoływała drugą jeszcze okropniejszą, a baron tak
przeraził pewną damę, że omal nie wpadła w histerię,
gdy opowiadał o upiornym jeźdźcu, który porwał piękną
Leonorę. Ta niesamowita opowieść została później
spisana wspaniałym wierszem i teraz czyta ją i wierzy w
nią cały świat.
Narzeczony słuchał tej opowieści z głęboką uwagą.
Nie spuszczał oczu z barona, a kiedy opowieść dobiegła
końca, zaczął powoli podnosić się z krzesła. Stawał się
coraz wyższy i wyższy, aż wpółprzytomnym oczom
barona wydał się olbrzymem. Gdy baron skończył
opowiadać, narzeczony wydał ciężkie westchnienie i
uroczyście pożegnał się z towarzystwem. Zapanowało
zdumienie. Baron był jak rażony gromem.
Co? Chce opuścić zamek w nocy? Dlaczego?
Przecież na zamku gotowe wszystko na jego przyjęcie.
Jeśli chce odpocząć, niech idzie do komnaty, którą dla
niego przygotowano.
Gość ponuro i tajemniczo potrząsnął głową.
– Dzisiejszej nocy w innej komnacie złożyć muszę
głowę!
Coś w jego odpowiedzi i w tonie głosu sprawiło, że
w baronie serce niemal zamarło. Zebrał wszystkie siły
ducha i ponowił gościnne nalegania. Gość w milczeniu,
lecz zdecydowanie potrząsał głową po każdej
propozycji gospodarza i machając ręką na pożegnanie,
powoli wyszedł z hallu. Ciotki dosłownie skamieniały,
narzeczona zwiesiła głowę, łza napłynęła jej do oczu.
Baron podążył za swym gościem na wielki
podwórzec zamkowy, gdzie czarny rumak grzebał
kopytem ziemię i parskał z niecierpliwości. Kiedy
doszli do bramy, której głęboka wnęka słabo była
oświetlona blaskiem pochodni, gość zatrzymał się i
przemówił grobowym głosem, któremu sklepione mury
nadawały jeszcze bardziej głębokie brzmienie.
– Teraz, kiedy jesteśmy sami – rzekł – czas
wyjawić powód mego wyjazdu. Mam naznaczone
spotkanie, którego nie da się odłożyć…
– Ale dlaczego – przerwał baron – nie możesz
posłać kogoś w zastępstwie?
– Nie może być zastępcy... muszę przyjść
osobiście... muszę jechać do katedry w Wartburgu...
– Ach, tak – odparł baron, zdobywając się na
odwagę – ale dopiero jutro. Jutro zawieziesz tam swoją
narzeczoną.
– Nie, nie – odparł nieznajomy, jeszcze bardziej
uroczyście – nie jadę spotkać się z
narzeczoną... Robaki... robaki mnie oczekują. Jestem
umarły! Zabili mnie zbójcy... ciało moje spoczywa w
katedrze... O północy mają mnie pochować. Grób na
mnie czeka... Muszę się stawić, muszę się stawić.
Skoczył na rumaka, przemknął po moście – tętent
kopyt rozpłynął się w poświacie nocnej wichury.
W najwyższej konsternacji powrócił baron do sieni
i zdał sprawę z tego, co zaszło. Dwie panie z miejsca
zemdlały; innym zrobiło się niedobrze na myśl, że
ucztowały z upiorem. Niektórzy sądzili, że to musiał
być leśny starzec, sławiony przez niemieckie legendy.
Niektórzy wspominali o duchach gór, o leśnych
demonach i innych nadprzyrodzonych istotach, które od
niepamiętnych czasów dręczą lud Germanii. Jeden z
biednych krewnych ośmielił się napomknąć, że może
temu młodemu kawalerowi zachciało się po prostu
spłatać figla, bo tak ponury dowcip licowałby doskonale
z tą ponurą osobą.
Słowa te wywołały oburzenie całego towarzystwa,
a zwłaszcza barona, który spojrzał na mówiącego jak na
heretyka, tak że tamtemu pozostało tylko odwołać jak
najśpieszniej swą herezję i powrócić na łono
prawdziwej wiary.
Ale następnego dnia kres tym wszystkim
wątpliwościom położyło przybycie wysłańców, którzy
potwierdzili wiadomość o zamordowaniu młodego
hrabiego i o jego pogrzebie w wartburskiej katedrze.
Łatwo można sobie wyobrazić przerażenie na
zamku. Baron zamknął się w swej komnacie. Goście,
którzy przybyli, by dzielić z nim jego radość, nie mogli
nawet pomyśleć o tym, by go opuścić w niedoli.
Chodzili po zamku albo zbierali się grupkami w hallu,
potrząsając głowami lub wzruszając ramionami nad
nieszczęściem tak zacnego człowieka i dłużej niż
zwykle przesiadywali przy stole, więcej niż zwykle pili
i jedli, chcąc pokrzepić ducha w tym zmartwieniu. Ale
najżałośniejszą była dola owdowiałej panny młodej.
Stracić męża, nim go nawet objęła w uścisku! I to
takiego męża! Skoro upiór był tak szlachetny i pełen
wdzięku, czymże musiał być żyjący człowiek! Po całym
zamku rozbrzmiewały jej lamenty.
Wieczorem drugiego dnia swego wdowieństwa
udała się na spoczynek do sypialni w towarzystwie
jednej z ciotek, która nie chciała pozostawić jej samej
na noc. Ciotce tej mało kto w całej Germanii mógł
sprostać w opowiadaniu historii o duchach. Owego
wieczoru zabrała się do najdłuższej z całego swego
repertuaru i zasnęła w trakcie opowiadania.
Komnata znajdowała się z dala od innych, a jej
okna wychodziły na niewielki ogród. Dziewczyna w
zadumie patrzała na promienie księżycowe, drżące na
liściach osiki przed jej oknem. Zegar zamkowy
wydzwaniał właśnie północ, kiedy z ogrodu dobiegły ją
ciche tony muzyki. Zerwała się z łóżka i cicho podeszła
do okna. Wśród cieni drzew stał ktoś wysoki, a kiedy
podniósł głowę, promień księżyca oświetlił twarz.
O nieba! To Upiorny Narzeczony! W tym
momencie ciszę rozdarł przeraźliwy krzyk i w ramiona
jej padła ciotka, która zbudzona muzyką, podeszła do
okna. Kiedy spojrzała ponownie w ogród, widma już nie
było. Z dwu kobiet ciotka bardziej potrzebowała
pomocy, gdyż z przerażenia dosłownie odchodziła od
zmysłów. Co zaś się tyczy panny, to widok choćby
tylko widma jej kochanka mile ją wzruszył. Tkwił w
nim wciąż jeszcze urok pięknego młodzieńca, a choć
cień człowieka nie może zaspokoić uczuć spragnionej
miłości dziewczyny, to jednak w braku rzeczywistej
osoby nawet to stanowi pewną pociechę.
Ciotka oznajmiła, że nigdy więcej nie będzie spała
w tym pokoju, a bratanica była w tym wypadku
przeciwnego zdania i równie stanowczo oświadczyła, że
nie będzie spała w żadnej innej komnacie. W rezultacie
więc miała spać sama. Wymogła na ciotce
przyrzeczenie, że nie będzie rozpowiadać tej historii, co
pozbawiłoby pannę jedynej smutnej przyjemności, jaka
jej jeszcze pozostała na tej ziemi, a mianowicie
mieszkania w pokoju, nad którym opiekuńczy cień jej
ukochanego trzymał co noc straż.
Nie wiadomo, jak długo zacna stara panna
zdołałaby dochować obietnicy, z upodobaniem bowiem
rozprawiała o rzeczach cudownych, a co to za triumf
pierwszej opowiadać jakąś straszną historię. Wciąż
jeszcze podaje się w sąsiedztwie jako pamiętny
przykład kobiecej dyskrecji, że dochowała tajemnicy
przez cały tydzień, a potem nagle przestało to już być
potrzebne, gdyż pewnego poranka dowiedzieli się
wszyscy podczas śniadania, że młoda panna zniknęła.
Jej pokój był pusty, łóżko nietknięte, okno otwarte, a
ptaszek – wyfrunął.
Zdumienie i troskę, z jaką przyjęto tę wiadomość,
mogą sobie wyobrazić tylko ci, którym zdarzyło się
kiedyś być świadkami poruszenia, jakie nieszczęście
wielkiego człowieka wywołuje wśród jego przyjaciół.
Kiedy ciotka, którą ta niespodziewana wiadomość
pozbawiła na chwilę mowy, załamała ręce i wrzasnęła:
„Upiór! Upiór ją porwał!”, wtedy nawet ubodzy krewni
przerwali na chwilę swe mozoły przy misie.
Ciotka w paru słowach przedstawiła okropną scenę,
jaką oglądała w ogrodzie i zakończyła opowiadanie
spostrzeżeniem, że to upiór narzeczonego porwał swą
oblubienicę. To straszliwe przypuszczenie wydało się
wszystkim obecnym bardzo prawdopodobne, ponieważ
takie wypadki zdarzały się w Niemczech niezmiernie
często, o czym świadczy wiele wiarygodnych kronik.
W jakiej opłakanej sytuacji znalazł się biedny
baron! Serce kochającego ojca i członka wielkiego rodu
Katzenellenbogen pękało z bólu wobec dylematu, przed
jakim stanął. Jego jedyna córka została porwana przez
upiora do grobu albo też będzie miał za zięcia jakiegoś
leśnego demona i być może całą gromadkę gnomów za
wnuki.
Zamęt zapanował w jego sercu i w jego zamku.
Rozesłał konnych, by przeszukali każdą drogę, każdą
ścieżkę, każdą dolinę Odenwaldu. Wciągnął buty,
przypasał miecz i miał już dosiąść konia, by udać się
samemu na niepewne poszukiwania, gdy przeszkodziło
mu w tym niespodziane pojawienie się jakichś
przybyszów. Ujrzano zbliżającą się do zamku damę na
rumaku, w towarzystwie jeźdźca. Galopem podjechała
do bramy, zeskoczyła z konia, padła do nóg barona i
objęła jego kolana. To utracona córka i Upiorny
Narzeczony! Baron popatrzył na córkę, potem na
widmo – własnym oczom nie wierzył. A i wygląd
narzeczonego poprawił się znacznie od czasu jego
wyprawy w świat duchów. Wspaniały strój podkreślał
piękno jego męskiej postaci. Nie był już blady ani
smutny. W pięknej twarzy płonął żar młodości, z
wielkich, czarnych oczu tryskała radość.
Wkrótce wyjaśniła się zagadka. Młodzieniec (bo
przecież domyślacie się chyba wszyscy, że nie był to
żaden upiór!) przedstawił się jako Herman von
Starkenfaust.
Opowiedział o swym spotkaniu z młodym hrabią, o
tym, jak śpieszył do zamku jako zwiastun niepożądanej
nowiny, i jak elokwencja barona udaremniała mu
wszelkie próby przedstawienia tego, co zaszło.
Powiedział, że młoda panna oczarowała go z
miejsca i chcąc spędzić choć parę godzin w jej
towarzystwie, nie wyprowadzał ich z błędu. Że biedził
się nad tym, jak się wycofać z honorem, aż barona
opowieści o duchach podsunęły mu pomysł
niezwykłego pożegnania. Że obawiając się zadawnionej
wrogości dwóch rodzin, powtarzał swe wizyty
ukradkiem, nawiedzał ogród, wyczekując pod oknem
panny i starając się zdobyć jej miłość. Wreszcie zdobył
ją, uniósł w triumfie uwielbianą i poślubił.
We wszystkich innych okolicznościach baron
pozostałby nieugięty, bardzo bowiem był czuły, gdy w
grę wchodził autorytet ojcowski i ze świętym uporem
prowadził rodowe waśnie. Stary baron kochał jednak
córkę, a opłakawszy jej stratę, ucieszył się, że odnalazł
ją żywą i chociaż jej mąż należał do wrogiego rodu,
przecie, Bogu dzięki, nie był upiorem. Trzeba
wprawdzie przyznać, ze w figlu, jaki mu spłatał rycerz,
podając się za ducha, było coś, co niezupełnie godziło
się z jego pojęciem prawdomówności, ale kilku
przyjaciół barona, obecnych w tym momencie,
zapewniało go, że w miłości wszelkie fortele są
dopuszczalne i że kawaler zasługuje na specjalne
przywileje, ponieważ ostatnio służył w wojsku.
Tak więc sprawa ułożyła się pomyślnie. Baron od
razu przebaczył młodej parze. Wesele na zamku
rozpoczęło się na nowo. Ubodzy krewni podbijali
nowego członka rodziny serdeczną miłością, był to
bowiem tak rycerski kawaler, tak szlachetny i... tak
bogaty! Ciotki, to prawda, były trochę urażone, że ich
system surowego odosobnienia i bezwzględnego
posłuszeństwa wydał takie złe owoce, ale przypisały to
wszystko temu, że zapomniały okratować okna. Jedną z
nich szczególnie dręczyło to, że jej cudowna opowieść
została zniweczona i że jedyny upiór, jakiego
kiedykolwiek widziała, nie był prawdziwym upiorem.
Bratanica jednakże wydawała się bardzo zadowolona z
tego, że okazał się młodzieńcem z krwi i kości – i na
tym koniec naszej opowieści.
Washington Irving
Upiorny narzeczony
Tytuł oryginału:
The Specter Bridegroom
Redakcja: Anna Ołdak
Projekt okładki:
STUDIO OŻYWIANIA KSIĄŻKI KARTALIA
FUNDACJA FESTINA LENTE
Warszawa 2013
ISBN 978-83-7904-385-9
Fundacja Festina Lente
ul. Nowoursynowska 160B/7
02-776 Warszawa