1

 

Andr z e j Ch

mie le c ki 

 

 

On

tologic

zn

e  poj

ę c ie  i

n

f orm

ac ji i je go zastos

owan

ia

 

( c z

.I )

 

 

 

T e r

m

in 

„

inf

or m

a c ja

”  

je st 

je de n,

 

a le  

p

oję ć

 

inf

or m

a c j

i 

–a  

w 

ka

ż d

y

m 

r a z ie

 

sposobów 

r

oz u

m

ie

nia  

t

e go 

te r

m

inu 

-  

wie le , 

ja

ko 

ż e  

w

y

stę p

uje  

on 

w 

wie lu 

dz ie dz i

na c h

 

i 

wie lu 

na uka c h 

– 

np. 

w 

biologii 

mole

kula r ne j 

( inf

or

m

a c ja

 

ge ne t

y

c z na ) , 

w

 

ne ur of

iz jologii 

i 

k

og

nit

y

wist

y

c e

, 

w 

z a

ga d

nie nia c h 

łą c

z nośc i 

i

 

te le ko

m

u

nika c ji,

 

m

e

dia c h i 

me dioz na

wst

wie , ż

y

c iu c

odz ie nn

y

m

, w ka ż de j z

na c z ą c  c oś

 

inne go.  

P

owsta je  

p

y

t

a nie , 

c

z

y

 

j

e st 

c oś, 

c o 

j

e st 

i

m

 

wsz

y

s

t

ki

m

 

ws

pólne . 

Moja  

odpowie dź

 

je st 

twie r dz

ą c a . 

W

e d

ł

ug 

m

nie  

mia nowic

ie  

da  

się  

okr e

ślić  

ta ki

e  

poję c ie  

inf

or

m

a c ji, 

któr e  

je st 

pod

sta wą  

w

s

z

y

s

tkic h 

inn

y

c

h 

– 

z a r ó

wno 

w 

t

y

m 

se

nsie  

„

podsta w

y

” , 

w 

ja

ki

m 

c z ą stki 

e le

m

e nta

r ne  

są

 

podsta wow

y

m

 

s

kła dni

kie

m

 

ka ż de go 

obie

ktu 

f

iz

y

c z ne go, 

ja k 

i

 

w 

t

y

m, 

w

 

ja ki

m

 

 

pods

ta wą  

bud

y

n

ku 

są  

je go 

f

unda m

e nt

y

.

 

I na c z e j

 

mówią c , 

bę dz

ie  

to

 

f

unda m

e nta l

ne  

c z

y

 

te ż  

ba z owe  

poję c ie  

inf

or

ma c ji, 

implic ite  

z a kła

da n

e  

pr z e z  

wsz

y

stkie

 

inne . 

Z  

u

wa gi 

na  

c ha r a

kte r  

doc ie k

a ń 

w

 

r a

m

a c

h 

któr

y

c h

 

z osta ł

o 

ono

 

uz

y

s

ka ne , 

moż na

 

je  z ide nt

y

f

i

kowa ć  ja

ko 

ontologic z

ne .  

Ontologia

 

m

ówi

 

wpr

a wdz ie  

o

 

te j 

s

a

m

e j 

r z e c z

y

wisto

śc i, 

o

 

ja k

ie j 

m

ówi

ą

 

posz c z e góln

e  

na uki, 

a l

e  

c z

y

n

i 

to 

z  

wła śc i

we g

o 

je j 

punktu 

wi

dz e nia . 

Dwa  

podsta

wowe

 

je go 

w

y

r óż niki 

to 

1. 

c ałośc iowo

ść  

( w 

pr z e

c iwie ństwie  

do 

og

r a ni

c z one go 

obsz a r

u 

z a inte r e sowa

ń 

posz c z

e góln

y

c h 

na

uk) , 

a  

t

y

m

 

s

a

m

y

m 

o

dpowie

dn

io 

ogóln

y

 

r o

dz a j

 

sta wia n

y

c h

 

w 

nie

j 

p

y

t

a ń, 

 

2. 

posz uki

wa nie  

odpowie dz i

 

na  

te

 

p

y

ta

nia  

w 

ka t

e gor ia c h

 

pie rwszy c h

 zasad . 

Roz wa ż a nia  

moje  

po

świę c one  

bę

dą  

wła śn

ie  

ontologic

z ne j 

c ha r

a kte r

y

st

y

c

e

  

inf

or m

a c ji. 

Oz na c z a  

t

o, 

ż e  

odnoś

na  

pr oble

m

a t

y

k

a  

z ost

a nie  

sko

n

c e ptua liz owa

na  

w

 

opa r c iu 

o 

pe wną  

og

óln

ie jsz ą  

„

te or ię  

wsz

y

s

tki

e go”  

i 

 

uję ta  

w 

ka te gor

ia c h 

„

pie r wsz

y

c

h 

z a sa d” . 

 

W  

z wią z

ku 

z  

t

y

m 

wpie r

w 

wpr

owa dz i

ę  

tr oc hę  

poję ć  

i

 

twie r d

z e ń 

o 

c ha

r a kte r z e

 

ontologic z

n

y

m, 

 

któ

r e  

na stę pnie  

w

y

k

or z

y

st

a

m

 

w 

toku 

wła

śc iw

y

c h

 

r oz wa ż a ń. 

Ce l

e

m

 

t

y

c

h 

wstę pn

y

c

h 

r oz wa

ż a ń 

bę dz ie  

spor z ą

dz e ni

e  

swe go 

r odz a ju 

„

ma p

y

”

 

r z e c z

y

w

isto

śc i 

-  

c z

y

 

te ż  

okr e śle

nie  

„ ukła du 

współr z

ę dn

y

c h

”  

-  

 

w 

r a m

a c h 

któr

y

c

h 

m

oż n

a  

bę dz ie

 

umie śc ić  ka

te gor ię  i

nf

or m

a

c ji. 

 

P re liminar

ia onto

logic

zne  

 

P

r z e str z e ń 

pr

oble

m

o

wa

 

ontologii 

je s

t, 

b

y

 

ta k 

r

z e c , 

 

tr ójw

y

mi

a r owa . 

W

y

mia r

y

 

te

 

m

o

ż na  

o

kr e ślić

 

ja ko

 

k

ate gorialny

, 

str

uk tural

ny  

i 

m

odalny .

 

 

P

ie r ws

z

y

 

z wią z a

n

y

 

je s

t 

z

 

pr oble

m

a t

y

k

ą  

istot

y

, 

d

r ugi 

z  

pr oble

m

a

t

y

ką  

n

a tur

y

, 

tr z e c i 

– 

z  

pr ob

le

m

a t

y

k

ą  

spos

obów

 

b

y

c

ia  ( istni

e nia ) . 

 

 

W

 

moi

m

 

r oz u

mie niu 

te

go 

słowa , 

on

tologia  

t

o 

nie  

po 

pr ostu 

t

e or ia  

b

y

t

u 

( c z a se

m 

się  

doda je

 

-  

ja ko

 

ta kie

go) , 

ja k 

t

o 

się  

na jc z ę ś

c ie j 

uj

m

uj

e , 

 

odr

óż nio

na  

t

y

m 

sa

m

y

m 

od

 

te or ii 

poz na nia , 

le c z  

na

jogólnie jsz

a  

te or ia  

wsz

y

s

t

kie go 

( a  

z a te

m

 

r ów

nie ż  

poz na wa nia

) ;

 

ina c z e j 

mówią c ,

 te or ia

 

   r z

e c z

y

wist

ośc i 

ja ko 

Ca łośc i 

 ( pr z e z

 duż e

 C,

 bo p

oję c ie  c

a łośc i

 

– 

i 

bliź ni

a c z e  

poj

ę c ie

 

c z ę śc i 

–je

st 

wz g

lę dn

e ) . 

Ca łość

 

to 

uk

ła d 

e l

e m

e

ntów 

r

óż ne go

 

rodzaju , 

powi

ą z a n

y

c

h 

r oz m

a

ite go 

rodz

aj

u  

z a le ż nośc ia

m

i. 

Oz

na c z a  

to, 

ż e  

o 

$#gui

d{

69

E

59A

0

C

-

B

970-

4D

A

E

-

B

073-

5

873D

94A

7

6F

7}

#$ 

 

2

 

r z e c z

y

wisto

śc i 

winniś

m

y

 

m

y

ś

le ć  

z a r ó

wno 

ka te gor ia

m

i 

z b

ior ów 

kole kt

y

wn

y

c

h 

( bo

 

„

c a łość ” ) , 

ja k 

i

 

 

z bi

or ów 

d

y

s

tr

y

but

y

w

n

y

c

h 

( bo 

„

r odz a je ” )

 

1

. 

Rodz a j 

t

o 

z bió

r  

( d

y

s

tr

y

but

y

w

n

y

)

 

pe wn

y

c

h

 

indy

widuów

 

w

y

r ó

ż nion

y

 

z

 

uwa gi

 

na  

p

o

sia da nie  

p

r z e z  

te

 

ind

y

widua  

ja

kie jś 

wsp

ólne j 

własno

śc i  

bą dź  

ic

h 

z e społu 

 

( na le ż

y

 

pr

z

y

 

t

y

m

 

doda ć , 

ż e  

w

 

skła d 

t

y

c h

 

z bior ó

w 

wc

hodz ą  

wsz

y stk ie  

b

y

t

y

 

p

osia da ją c e  

d

a ne  

wła

sn

ośc i) . 

Rod

z a je

m

 

w

 

t

y

m

 

z

na c z e niu 

bę d

z ie  

wię c  

na  

pr z

y

kła d 

z a r ó

wno 

z biór  

wsz

y

s

tkic h 

l

udz i, 

ja k 

i 

ssa ków,

 

z wie r z ą t, 

itp. 

P

o

m

ię dz

y

 

ws

ka z a n

y

mi 

z a c hod

z i 

r e la c ja  

inkluz

ji 

– 

ka

ż d

y

 

p

opr z e dn

i 

je st

 

podz bior e

m 

na stę

pne g

o. 

I stnie ją

 

ja k 

wida ć  

 

r odz a je  

r

óż ne go

 

stop

nia  

ogóln

ośc i 

( t

j.

  

r óż nią c e  się  z

a kr e se

m)

2

.  

W

 

o

ntologi

i 

r odz a j 

na

j

niż sz

y

 

na z

y

w

a  

się  

 

ga

tunk ie m , 

z a ś 

r

odz a j 

na

jw

y

ż sz

y

 

–

 

k ate gorią 

by tu

.  

I na c z e j

 

m

ówi

ą c , 

ka te gor i

e  

to 

na jobsz e r nie

jsz e  

z bior

y

 

d

y

st

r

y

but

y

w

ne ,

 

któr

y

c h 

wsz

y

stki

e  

po

dz bior

y

 

p

osia da ją

 

ja

ką ś 

wspó

lną  

c e c

hę  

c ha r a kte r

y

st

y

c

z ną .

 

P

r z

y

kła d

y

 

ka te

gor ii: 

r z

e c z , 

ja kość  

( wła sno

ść  

nie r e la c

y

jna ) , 

r e l

a c ja , 

pr oc e s. 

Je dn

y

m

 

z

 

główn

y

c h 

z a ga d

nie ń 

o

ntologii 

je st 

odpo

wie d

ź  

na  

p

y

ta nie , 

ja k

i 

ka te g

or ie  

b

y

t

u 

istnie ją  

i 

w 

ja kic h

 

r e la c ja

c h 

d

o 

sie bie

 

poz os

ta ją  

–

 

c z

y

 

n

p. 

pe

wn

y

c h

 

z

 

nic h 

nie  

moż na

 

w

y

e

li

m

ino

wa ć  

z  

n

a sz e

go 

poz na w

c z e go 

o

br a z

u 

świa ta , 

tj. 

„

z r e dukow

a ć ”  

je  

do 

i

nn

y

c h.

 

Moż na  to n

a z wa ć   k at

e

gorialny m  

( bą dź  is

toto

w

y

m)  w

y

mia r e

m

 o

ntol

ogii.  

W

e

dług 

mnie  

je

dną  

z

 

ta kic h 

k

a te gor ii

 

– 

c z

y

l

i

 

r odz a je

m 

na j

w

y

ż s

z

y

m 

-  

je

st

 

wła śnie  

inf

or

m

a c ja . 

Z

na c z

y

 

t

o, 

ż e  

 

a ni 

nie  

je st 

ona  

ga tunkie

m

 

w

 

obr ę bie  

ja kie goś

 

w

y

ż

sz e go

 

r odz a ju,

 

a n

i 

nie  

da

 

je j 

s

ię  

z r e d

ukowa ć  

d

o 

inn

y

c

h 

k

a te gor ii. 

J

e st 

on

a

 

na to

m

ia st 

śc

iśle  

z wią

z a

na  

z  

ka te gor ią  

proc e su ,

 

bowie

m

 

z a w

sz e  

-  

i 

t

y

l

ko 

-  

w

y

stę p

uje  

w

 

r a ma c h 

ja kie go

ś 

pr oc e su, 

m

ia no

wic ie

 

pr oc e su, 

któr e go

 

pr z e bie g 

je st

 

ukie r unko

w

y

wa n

y

 

pr z e

z  uz

y

skiwa

ne  w je g

o to

ku inf

or m

a c

je . 

Je śli 

z  

kole i 

c

hodz i 

o 

konc e ptua li

z a c ję  

 

dot

y

c z ą c ą  

z bior ów 

kole kt

y

wn

y

c h, 

 

 

t

o

  

je st 

to 

pr z e de  

wsz

y

st

ki

m

 

podz ia ł 

r

z e c z

y

wi

stośc i 

na  

pe w

ne  

dz ie

dz in

y

 

o 

te j 

sa

me j

 

naturze  

[

c o 

m

oż na  

–

 

pr z

y

kła do

wo 

-  

w

y

r

a

z ić  

r oz r óż nia j

ą c  

 

dz i

e dz inę  

pr z

y

r

od

y

, 

dz ie dz inę  

kultur

y

 

or a z

 

 

dz ie dz inę  

te go, 

c o 

na dpr z

y

r odz o

ne  

( je śli 

k

toś 

w 

c oś 

ta kie go 

wie r z

y

) ] . 

N

a  

na tur ę

 

( c

z e goś)  

skła

da  

się

 

ge ne

za  

( wa r un

ki 

i 

me c ha ni

z m 

powst

a wa nia )

 

or a z  sposó

b  funk c jo

no

wania  ( t

y

p

 pr a wid

łowo

śc i ja ki

m

 p

odle ga ) . 

 

Bę dą c  

te o

r ią  

c a ł

ośc i

 

ontolog

ia  

po

tr z e buje

 

ta kic h

 

poję ć ,

 

któr e

 

da dz ą  

się

 

z a stosowa ć

 

w 

odn

ie sie

niu 

do 

ka ż

de go 

b

y

t

u. 

S

ą  

to 

z a r ó

wno 

tz

w. 

tr

a nsc e nde nta l

ia , 

tj.

 

okr e śle nia  

p

ona dka te

gor ia lne , 

któ

r

y

c h 

z a k

r e se

m

 

je st 

„

wsz

y

stko

” , 

ja k 

i 

pr z e d

e

 

wsz

y

stki

m

 

po

ję c ia  

o 

c ha r a kte r z e  

r e la c ji 

pr z e

c hodnic h, 

bo 

z  

r a c ji 

s

we j 

pr z e c hodni

ośc i

 

poz wa la ją  

one  

n

a  

je

dnolite , 

 

spójn

e  

uję c

ie  

dz ie dz in 

o 

r óż n

e j

 

na tur z e . 

Je st 

to 

sz c z e gólnie

 

istot

ne  

w

 

odnie sie

niu 

d

o 

pr o

bl

e mów 

gr

a nic z n

y

c

h, 

c z

y

l

i

 

ta kic

h 

któr

e  

z

 

na tur

y

 

swe j 

pr

z

y

na le ż

ą  

do 

są sia dują

c

y

 

z e  

sobą  

obsz a r ó

w 

b

y

tow

y

c

h 

o 

od

m

ie n

ne j

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1

 

P

ods

t

a

w

ow

a

 

r

óż

ni

c

a

 

m

i

ę

dz

y

 

t

ym

i

 

dw

om

a

 

r

odz

a

j

a

m

i

 

z

bi

or

ów

 

pol

e

g

a

 

na

 

t

y

m

, 

ż

e

 

r

e

l

a

c

j

a

 

by

c

i

a

 

e

l

e

m

e

nt

e

m

 

z

bi

or

u 

j

e

s

t

 

w

 

dz

i

e

dz

i

ni

e

 

z

bi

o

r

ów

 

k

ol

e

k

t

y

w

n

y

c

h 

pr

z

e

c

hodni

a

, 

a

 

w

 

dz

i

e

dz

i

ni

e

 

z

bi

or

ów

 

dy

s

t

r

y

but

y

w

ny

c

h ni

e

pr

z

e

c

h

odni

a

. 

 

2

 

T

a

k

 

po

j

ę

t

e

 

z

bi

o

r

y

 

– 

np.

 

g

a

t

une

k

 

l

udz

k

i

 

-

 

ni

e

 

s

ą

 

c

z

ym

ś

 

r

e

a

l

ni

e

 

i

s

t

n

i

e

j

ą

c

y

m

;

 

s

ą

 

t

o 

a

b

s

t

r

a

k

t

y

.

 

A

bs

t

r

a

k

t

a

m

i

 

s

ą

 

t

e

ż

 

t

a

k

i

e

 

t

w

or

y

 

j

a

k

 

np. 

c

z

ł

ow

i

e

k

 

j

a

k

o 

t

a

k

i

 

 

(

=

i

s

t

o

t

a

 

c

z

ł

ow

i

e

k

a

)

,

 

c

z

y

l

i

 

t

z

w

. 

un

i

w

e

r

s

a

l

i

a

.

 

N

i

e

 z

na

c

z

y t

o, ż

e

 a

bs

t

r

a

k

t

y

 

w

 og

ól

e

 ni

e

 i

s

t

n

i

e

j

ą

, bo r

e

a

l

ny

 s

pos

ób i

s

t

n

i

e

n

i

a

 

j

e

s

t

 t

y

l

k

o j

e

dny

m

 z

 w

i

e

l

u, o

 

c

z

ym

 ni

e

z

a

dł

ug

o. 

 

 

3

 

na tur z e . 

P

r z

y

kła de

m 

t

a kie go 

pr

oble

m

u

 

je st 

np. 

tz w.

 

pr oble

m 

ps

y

c hof

iz

y

c z n

y

,

 

c z

y

l

i

 

tr a d

y

c

y

jnie  

mówią c  

z w

ią z e k c ia ła  i 

dusz

y

. 

 

Na jogólnie

jsz

y

m 

 

poję

c ie

m

 

ont

ologii

 

je st 

t

r a n

sc e nde nta le

 

by t.

 

Rz e c z

ownik 

„

b

y

t”

 

je st 

poc hodn

y

 

od 

c z a s

ownika  

„

b

y

ć ” . 

W

sz

y

s

t

kie  

z na c z e nia  

c z a sown

ika  

by ć  

na le ż ą  

do 

je dne j 

z  

dwu 

gr up 

-  

c

z a sownikó

w 

pr z e c hod

nic h, 

tj. 

w

y

ma ga j

ą c

y

c

h 

dope łnie nia  

( np.

 

"

da wa ć "

)  

bą d

ź  

nie pr z

e c hodnic h 

( np

. 

"

kwe st

owa ć ” ) . 

Nie  

je st 

to 

p

odz ia ł 

r oz łą c z n

y

 

-

 

istnie ją  

ta ki

e  

c z a so

w

niki, 

któr e  

są  

z a r a z

e m

 

pr z e c hod

nie  

i 

ni

e pr z e c hodnie

 

( np.

 

"

śpie wa ć "

)

. 

Do 

te j 

ost

a tnie j 

gr up

y

 

na l

e ż

y

 

wł

a śnie  

na sz e  

"

b

y

ć

"

. 

W

 

se nsie  

pr z e c ho

dni

m 

z na c z

y

 

ono 

"

b

y

ć  

c z

y

m

ś 

okr e ślon

y

m"

 

( np. 

"

3 

j

e st 

lic zbą "

, 

"

3 

je

st 

lic zb

ą 

pie rwszą "

) . 

Ogół

 

te go 

r odz a ju 

z na c z e

ń 

twor z

y

 

se ns  

pre d

y k aty wny

 

c z a so

wnika

 

"

b

y

ć

"

. 

Na to

m

ia

st

 

nie pr z e c hod

nie  z na

c z e

nie  te go

 c z a sow

nika  

 sł

uż

y

 

do 

stwie r dz

a nia  

i

st

nie nia  ( n

p. "

M

y

ślę , 

wię c  

je ste m

"

, 

„

Ja

m

 

j

e st, 

któr

y

 

je st” ) , 

mo

ż na  

wię c  

p

owie dz ie ć

 

ż e  

m

a  

on

o 

se ns

 

e gzy ste nc jal

ny

.  

Otóż  

pr z e z  

b

y

t 

r oz u

m

i

e m

y

 

c oś

, 

c o 

zarówno

 

je st 

c zy mś 

ok re ślony

m ,

 

ja k 

i 

ja koś

 

( w pe wie n 

sposób)

  istn

ie je .  

W

 

obr

ę bie  

„

b

y

c ia  

c z

y

m

ś 

o

kr e ślon

y

m”  

na le ż

y

 

odr

óż nić  

dwa  

pr z

y

p

a

dki: 

1. 

b

y

c ie

 

c zy mś, 

tj. 

 

posia da ni

e  

pe wne j 

ge ne r a lne

j 

tożsa

mośc i , 

c o 

pole ga  

na  

na l

e ż e niu 

do 

ja kie go

ś

 

rodzaju  

( np. 

b

y

c ie  

ka

m

ie

nie

m

, 

c

y

tr

y

n

ą , 

u

my

s

ł

e

m

, 

f

igur ą  

ge om

e t

r

y

c

z

ną )  

i 

2. 

b

y

c ie  

jak imś, 

tj.

 

posia

da nie  

okr e ślone j

 

własn

ośc i  

(

odpowie dn

io: 

b

y

c

ie  

 

c

ię ż ki

m

, 

k

wa śn

y

m,

 

inte lige ntn

y

m, 

pła

ski

m) . 

W

 

pie r w

sz

y

m 

pr

z

y

pa

dku 

odnoś

na  

kwa l

if

ika c ja  

dot

y

c z

y

 

c a łe go

 

b

y

t

u, w dr

ugi

m

 st

a now

i je dną  z  wie

lu je go 

wł

a snośc i

3

. 

W

śr

ód 

wła sn

ośc i 

posi

a da n

y

c h 

pr z e z  

ja ki

ś 

b

y

t

 

m

o

ż na  

w

y

r óż

nić  

ta

kie , 

któr e  

są  

istotne  

dla  

je go 

b

y

c

ia  

c

z

y

mś, 

tj. 

ta kie  

dz ię

ki 

kt

ór

y

m

 

je st 

on 

t

y

m, 

c z

ym

 

je st 

(

na  

pr z

y

kła d 

posia da nie

 

m

ią ż sz

u 

w

 

pr z

y

pa dk

u 

ow

oc u)  

-

 

wła snośc i

 

ta kie

 

na z

y

w

a  

się  

at

ry buta

mi  

-

 

or a z  

nie istot

ne , 

na z

y

w

a ne  

ak c y de ns

ami  

( na  

pr z

y

kła d 

ow

a ln

y

 

ksz t

a

łt 

owoc u) . 

Z e

spół

 

a tr

y

b

utów 

o

kr e śla  

ist

ot

ę  

or a z  

naturę  

da ne go 

b

y

t

u, 

tj. 

 

pr z e

są dz a  

o 

j

e go 

pr z

y

na le ż

nośc i

 

do 

b

y

tów 

okr

e ślone g

o 

rodzaju 

 

[

z bior u 

w 

se n

sie  

d

y

str

y

bu

t

y

wn

y

m]  

b

ą dź  

do 

okr e ślo

ne j

 

dzie dziny  

b

y

tó

w 

o 

je dna kow

y

m 

sp

osobie  

powsta wa n

ia  

i 

f

unkc jonowa nia  

[

z biór  

w 

se nsie  kole

kt

y

wn

y

m] . 

* 

 

Z a r

y

sowa ne  

w

y

ż

e j 

poj

ę c ie  

b

y

t

u 

b

y

ł

o 

c z

y

sto 

de skr

y

pt

y

w

ne  

i 

imma n

e ntne  

– 

bo

 

c ha r a kte r

y

z uj

ą c e  

go

 

w 

ode r wa n

iu 

od 

te go, 

ż e  

ka ż d

y

 

b

y

t

 

je st 

e le

m

e n

te

m 

r z e c z

y

wisto

śc i. 

Ontol

ogia  

r oz u

m

ia na  

ja k

o 

te or ia  

r z e c z

y

wist

ośc i 

potr z e buje  

z a te

m 

nie c o inne g

o poję c ia

 b

y

t

u

. 

Ab

y

 

je  

uz

y

s

ka ć  

z a uwa

ż m

y

,

 

ż e  

sta n

owią c  

c z ę

ść  

r z e c z

y

wist

ośc i, 

pr a

wie  

ka ż d

y

 

b

y

t 

 

-  

z  

w

y

ją t

kie

m

 

b

y

t

u 

pr

z

y

ję te go 

z a  

be z

wz glę dnie  

pie r

wotn

y

 

-  

je st 

z a le ż n

y

 

od

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3

 

N

a

l

e

ż

y

 

uw

z

g

l

ę

dni

ć

 

m

oż

l

i

w

oś

ć

, 

ż

e

 

c

oś

 

j

e

s

t

 

w

pr

a

w

dz

i

e

 

ok

r

e

ś

l

o

ne

, 

a

l

e

 

z

a

r

a

z

e

m

 

 

n

i

e

doo

k

r

e

ś

l

on

e

. 

J

e

s

t

 

t

o

 

np. 

pr

z

y

pa

de

k

 

t

r

ó

j

k

ą

t

a

 

m

a

t

e

m

a

t

y

c

z

ne

g

o, 

k

t

ór

y

 

j

e

s

t

 

c

z

ym

ś

 

ok

r

e

ś

l

ony

m

, 

a

l

e

 

z

a

r

a

z

e

m

 

na

j

c

z

ę

ś

c

i

e

j

 

ni

c

 

n

i

e

 

w

i

a

dom

o 

o 

dł

ug

oś

c

i

 

j

e

g

o 

b

ok

ów

 

i

 

o 

w

i

e

l

k

oś

c

i

 

j

e

g

o 

k

ą

t

ów

. 

 

„

O

k

r

e

ś

l

o

ne

”

 

m

oż

e

 

z

a

t

e

m

 

z

na

c

z

y

ć

 

bą

dź

 

„

w

 

pe

ł

n

i

 

ok

r

e

ś

l

o

ne

”

 

bą

dź

 

„

ni

e

dook

r

e

ś

l

o

ne

”

 

(

n

i

e

 

w

 

pe

ł

n

i

 

ok

r

e

ś

l

on

e

)

. 

T

a

k

i

 

by

t

 

w

 

pe

ł

ni

 

ok

r

e

ś

l

ony

 

odpow

i

a

da

 

t

e

m

u, 

c

o 

m

a

m

y

 

na

 

m

y

ś

l

i

 

m

ów

i

ą

c

 

o 

k

onk

r

e

t

a

c

h  

c

z

y

 

o 

by

t

a

c

h 

i

ndy

w

i

dua

l

ny

c

h  

(

i

n

dy

w

i

dua

c

h)

,

 

na

t

om

i

a

s

t

 

by

t

 

ni

e

d

ook

r

e

ś

l

ony

 

odpow

i

a

da

 

u

ni

w

e

r

s

a

l

i

om

 

– 

p

r

z

e

d

m

i

ot

om

 

og

ól

nym

, 

k

t

ór

e

 

c

h

a

r

a

k

t

e

r

y

z

uj

ą

 

s

i

ę

 

t

ym

, 

ż

e

 

w

 

s

w

e

j

 

s

t

r

uk

t

u

r

z

e

 

pos

i

a

d

a

j

ą

 

pe

w

ne

 

ni

e

w

y

s

pe

c

y

f

i

k

ow

a

ne

 

„

z

m

i

e

nne

”

, 

s

w

e

g

o 

r

odz

a

j

u 

pus

t

e

 

m

i

e

j

s

c

a

.

 

M

oż

l

i

w

a

 

j

e

s

t

 

t

e

ż

 

t

a

k

a

 

s

y

t

u

a

c

j

a

 

– 

j

e

s

t

 

ona

 

na

w

e

t

 

na

g

m

i

nna

 

–

 

ż

e

 

w

pr

a

w

dz

i

e

 

j

a

k

i

ś

 

o

bi

e

k

t

 

j

e

s

t

 

s

a

m

 

w

 

s

obi

e

 

w

  pe

ł

n

i

 ok

r

e

ś

l

ony

, t

o 

j

e

dn

a

k

 z

 pun

k

t

u w

i

dz

e

ni

a

 

j

a

k

i

e

g

oś

 uk

ł

a

du p

e

r

c

e

pc

y

j

ne

g

o 

j

e

s

t

 on 

ni

e

dook

r

e

ś

l

ony

.  

 

 

4

 

inn

y

c h. 

W  

konse

kwe

nc ji, 

je go 

„

b

y

c ie  

c

z

y

m

ś

 

okr e śl

on

y

m"

 

je st

 

z a wsz e  

by c

ie m 

ok re ślony m 

p

rze z 

c oś

 

inne go , 

a  

m

o

m

e nt 

i

stnie nia  

 

"

r oz kła

da  

si

ę "

 

na  

mo

m

e nt

y

 

  

zaistnie nia  

or a z  

trwa

n

ia . 

Moż na  

to 

u

ją ć  

w 

t

e n 

sposób, 

ż e  

k

a ż d

y

 

b

y

t

 

p

osia da  

sw

oje  

c zy nnik i 

de te rmin

ac ji , 

 

to 

je st

 

c z

y

n

niki 

o

d 

kt

ór

y

c

h 

z a le

ż

y

 

to,

 

c z

y

m/

ja ki 

 

o

n 

je st,

 

or a z

 

c zy nnik i 

re alizac

ji , 

 

o

d 

któr

y

c

h 

z

 

kole i

 

z a le

ż

y

 

to,

 

ż e  

o

n 

w

 

ogóle

 

z a istnia ł

 

i 

tr wa .

  

I na c z e j 

mówią c  

ka ż d

y

 

posz c z e góln

y

 

b

y

t 

moż e

 

b

y

ć  

r ówno

wa ż nie  

– 

c h

oć  

już  

nie  

c z

y

sto 

de skr

y

pt

y

w

nie , 

l

e c z  

e kspla na c

y

j

nie  

-

 

 

s

c ha r a kte r

y

z o

wa n

y

 

ja k

o 

„

w

y

pa

dkowa ”

 

odpowie dn

ic h  c zy n

nik ó

w de te rmin

ac ji  or a z

  c z

y nnik ów re

alizac ji

4

.  

Roz r óż nie ni

e  

c z

y

nnik

ów 

de te r

m

ina c

ji 

i 

c z y

n

n

ików 

r e a liz

a c ji 

p

osłuż

y

 

m

i

 

nie ba we

m

 

do 

w

pr owa

dz e nia  

wa ż n

y

c

h 

poję ć  

porządk ó

w 

umoc ow

ani

a  

i 

ufundowan

ia , 

któr e  

bę dą  

sta nowić

 

wspo

m

nia

n

y

 

wc z e

śnie

j 

„

ukła d 

współr z ę d

n

y

c

h” . 

Ale  

o 

t

y

m 

z a  

c hwilę . 

W pie r w 

s

pr ób

uję  

 

skon

c e ptua liz

owa

ć  

dr ugi 

a s

pe kt 

z a

wa r t

y

 

w

 

poję c

iu 

b

y

t

u, 

m

ia

nowic ie  

kwe

stię  

i

stnie nia . 

W

 

dz ie ja c h 

f

iloz of

ii 

b

y

wa ło 

to 

c

z

y

n

ione  

na  

wie le  

sposobów

; ja  pr z e d

sta

wię  tu swo

je  wła sn

e  uj

ę c ie  te go z a ga

dnie nia . 

 

 

"

I stnie nie

"

 

je st 

te r

mine

m

 

p

ie r wotn

y

m, 

 

nie  

m

oż e  

z a te

m

 

b

y

ć

 

okr e ślo

ne  

w 

tr

y

bie

 

w

y

r

a ź ne j 

de f

inic ji. 

Mo

ż na  

na to

m

ia s

t 

wpr owa

dz ić  

wz glę dne  

poję c ie  

sposobu 

ist

nie nia

,

 

okr e śla ją c e  

ja k 

się  

ma  

istnie nie  

da ne

go 

 

b

y

tu 

do 

istnie nia  

inn

y

c

h 

b

y

t

ów. 

Uśc iśla ją c

, 

z  

uwa gi 

na  

to, 

ż e  

w 

obr ę bie  

istnie nia  

m

oż na  

 

a na lit

y

c z nie  

w

y

r

óż nić  

m

o

me nt 

c z

y

 

f

a z ę

 

zaistnie nia  

i 

m

o

m

e

nt/f

a z ę  

trwania , 

c hodz ić  

b

ę dz ie  

o 

dwie  

gr up

y

 

s

p

osobów 

istnie

nia , 

m

ia

nowic ie

 sposo

b

y

 z a

istnie nia  i 

sposob

y

 

tr w

a nia .  

W

 

o

br ę bie  

te j 

pie r ws

z e j 

gr up

y

 

na l

e ż

y

 

we d

ług 

m

nie  

r oz

r óż nić  

tr

z

y

 

s

posob

y

 

b

y

c

ia , 

któr e  

na z

y

w

a

m 

subzy ste nc ją

, 

e gzy ste

nc ją  

or a z  

k onzy s

te nc ją

. 

S

ubz

y

stują  

b

y

t

y

 

be z wz glę dni

e  

sa

m

o

ist

ne , 

tj. 

ta k

ie  

któr e

 

do 

swe go 

ist

nie nia  

nie  

w

y

ma

ga ją  

ż a

dn

y

c h

 

inn

y

c h 

b

y

t

ów

5

. 

B

y

t

 

sub

z

y

s

tują c

y

 

to

, 

ina c z e j 

m

ówią c , 

arc h

e  

-  

z a sa da  

substa nc ja l

na , 

z  

któr e j w

y

w

odz ą  się  

ws

z

y

s

tkie  poz

osta łe  b

y

t

y

.

 

 

B

y

t

y

 

w

y

w

odz ą c e  

się  

b

e z pośr e dnio 

z  

owe j 

z a

sa d

y

, 

ja k 

r ó

wnie ż  

te  

b

y

t

y

,

 

któr e

 

powsta ją  

w 

w

y

n

iku 

tr a

nsf

or m

a c ji 

t

y

c

h 

b

y

tów

 

poc hodn

y

c h, 

a  

z a te

m

 

– 

ogólnie  

-  

b

y

t

y

 

substa nc ja l

ne  

(

m

a

ją c e  

pe wne  

„

twor z

y

wo

” )  

e g

zy stują . 

B

y

t

y

 

e gz

y

stu

ją

c e  

c e c huje

 

r e a lna

 

r óż nic a  

po

mię dz

y

 

ic h 

istotą  

(

c zy

m  

są )

 

i 

ic

h 

istnie nie

m 

( jak

 

są ) , 

g

d

y

ż

 

ic h

 

c z

y

nnik

i

 

r e a liz a c ji 

( tj. 

z a ist

nie

nia )  

nie  

pokr

y

w

a ją  

się  

z  

ic h 

c z

y

nnika

m

i 

de

te r

m

ina c

ji; 

pr z

y

kła de

m

 

wspo

mnia

na  w

y

ż e j c

y

t

r

y

na .  

Nie  

wsz

y

s

tkie  

je

dna k 

b

y

t

y

 

poc ho

dne  

w

z glę de

m 

b

y

tu 

subz

y

st

ują c e go

 

e gz

y

stują ,

 

bo 

nie

 

wsz

y

st

kie  

ma j

ą  

c ha r a kte r

 

sub

sta nc ja

ln

y

.

 

P

r z

y

k

ła de

m 

c z a s,

 

pr z e str z e

ń 

or a z

 

obie kt

y

 

m

a te

ma t

y

c z ne ,

 

któr e  

wsz a k 

nie  

są  

„ z  

c z e goś”  

c z

y

 

p

r z e tw

or z e nie

m

 

c z e goś

.

 

T e go 

r odz

a ju 

b

y

t

o

m

 

pr z

y

pisa ć  

na le ż

y

 

z a te

m 

odr ę b

n

y

 

sp

osób 

( z

a ) istnie nia ;

 

w

y

ż e j

 

na z wa łe

m

 

go 

k

onzy ste

nc ją . 

B

y

t

y

 

k

onz

y

stu

ją c

e  

to 

b

y

t

y

, 

któr

y

c

h 

c z

y

n

niki 

de te r

m

i

na c ji

 

są  

z a r a z e

m

 

i

c h 

c z

y

n

n

ika

m

i 

r e a liz a c ji.

 

P

r z

y

kła do

wo: 

o

bie

kt

y

 

ma te

ma t

y

c z ne

 

powoł

y

wa

ne  

są  

do 

istn

ie nia  

m

oc ą  

de f

inic ji 

( u

wa ga : 

a ksjo

ma t

y

 

m

oż n

a  

tr a ktowa ć  

ja ko

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4

 

D

l

a

 

pr

z

y

k

ł

a

du:

 

c

z

y

nni

k

i

e

m

 

de

t

e

r

m

i

na

c

j

i

 

c

y

t

r

y

ny

 

j

e

s

t

 

 

s

t

r

uk

t

u

r

a

 

D

N

A

 

z

a

w

a

r

t

e

g

o 

w

 

j

e

j

 

j

ą

d

r

a

c

h

 

k

o

m

ór

k

ow

y

c

h, 

j

a

k

o 

ż

e

 

w

s

z

y

s

t

k

i

e

 

j

e

j

 

c

e

c

hy

 

s

ą

 

ok

r

e

ś

l

one

 

pr

z

e

z

 

odpow

i

e

dn

i

e

 

g

e

ny

. 

N

a

t

om

i

a

s

t

 

a

by

 

z

 

da

ne

g

o 

z

i

a

r

e

nk

a

 

c

y

t

r

y

ny

 

pow

s

t

a

ł

a

 

c

y

t

r

y

na

 

j

a

k

o 

ow

oc

, 

pot

r

z

e

ba

 

odp

ow

i

e

d

ni

c

h 

w

a

r

unk

ów

 

g

l

e

bow

y

c

h, 

k

l

i

m

a

t

y

c

z

n

y

c

h i

t

p;

 

t

o z

 k

ol

e

i

 s

ą

 

j

e

j

 c

z

y

nni

k

i

 r

e

a

l

i

z

a

c

j

i

. 

5

 

C

o 

– 

j

a

k

i

 

by

t

 

– 

s

ubz

y

s

t

u

j

e

, 

t

o 

pods

t

a

w

ow

e

 

z

a

g

a

dni

e

ni

e

 

on

t

o

l

og

i

i

, 

na

 

k

t

ó

r

e

 

od

pow

i

e

dz

i

 

m

og

ą

 

b

y

ć

 

r

oz

m

a

i

t

e

 (

np. B

óg

, bą

dź

 m

a

t

e

r

i

a

)

. 

 

5

 

de finic je  

w 

uwik

łaniu  

obie któw, 

do 

k

tór

y

c h 

t

e  

a ksjo

m

a t

y

 

się  

o

dnosz

ą ) , 

któr e  

z a r a z e

m 

okr e śla ją , ja

kie  te  ob

ie

kt

y

 

są , sta n

owią  wi

ę c  c

ha r a kte r

y

st

y

k

ę  ic h i

stot

y

6

.  

I na c z e j 

m

ówi

ą c , 

konz

y

s

t

e nc ja  

to 

ta

ki 

spos

ó

b 

b

y

c ia , 

któr

y

 

w

y

c z e r

puje  

się  

w

 

b

y

c

iu c z

y

mś

 okr e śl

on

y

m

7

. 

 

Je śli 

z  

kole i 

c hodz i 

o 

z r óż nic owa ni

e  

b

y

t

ów 

p

od 

wz glę de

m

 

tr wa nia

, 

to 

stosują c  

dwa  

kr

y

te r ia  

c ha r a

kte

r

y

z

ują c e  

łą c z nie  

to, 

c

o 

sta nowi 

dz ie dz

inę  

b

y

t

u 

p

owsz e c h

nie  

tr a ktowa ne g

o 

ja k

o 

re al

ny , 

m

ia no

wic ie  

z dolno

ść  

dz ia ła n

ia  

( w

y

w

oł

y

w

a nia  

z

m

ia

n)  

or a

z

 

m

o

ż ność  

b

y

c

ia  

z

m

ie

n

ion

y

m 

pr z e z

 

ja kie ś 

d

z ia ła nie , 

uz

y

s

kuje  

si

ę

 

c z te r

y

 

spos

ob

y

 

tr wa nia , 

mia now

ic ie  

r

e alny  

( ob

a  

kr

y

t

e r ia  

s

p

e łnione , 

c o 

moż na  

kr

ótko 

z a pi

sa ć  

ja

ko 

( + ,+ ) ) , 

nadre al

ny  

( + ,

- ) ,  

irre alny  

( - ,+ )  

i 

i

de alny  

( - ,- ) .P

r

osz ę  

z a

uwa ż

y

ć , 

ż e  

ta k 

z de f

iniowa na  

ide a lno

ść  

im

p

likuje  

wpr a

w

dz ie  

nie z

m

ie nno

ść  

( a c z a sowość )

, 

a le  

dopusz c z a  

moż liwo

ść  z

a istnie nia . 

 

Ja k 

z oba c z

y

m

y

,

 

inf

or ma c ja  

je st 

b

y

te

m

 

e

gz

y

stu

ją c

y

m 

i 

ir r e a ln

y

m. 

Z na

c z

y

 

to

, 

z e

 

m

o

ż e  

ona  

b

y

ć  

pr z e c ho

w

y

w

a na  

( bo 

je st 

wsz

a k

 

z  

c z e goś)  

i 

z m

ie n

ia na  

( „

pr z e twa r z a na ” ) , 

a le  poz ba

wiona

 je st

 

m

o

c

y

 

spr a w

c z e j 

– sa

ma  in

f

or m

a c ja  

nie  d

z ia ła ,

 nie

 poc ią ga

 z a

 sobą

 

ż a dn

y

c h 

na stę

pstw. 

W

y

r

a ż a ją c  

to 

ni

e c o 

i

na c z e j 

– 

nie  

m

oż

e  

w

y

s

t

ę powa ć  

w 

r

oli 

pr z

y

c z

y

n

y

 c z

e gokol

wi

e k. 

* 

W

r

óć

m

y

 

do 

n

a sz e go 

z

m

o

d

y

f

iko

wa ne go, 

e

ksp

la na c

y

jne go 

 

p

oję c ia  

b

y

t

u

, 

to 

je st

 

do 

poję ć  

c z

y

nni

ków 

de te r

m

ina c ji 

i 

r e

a liz a c

ji. 

 

Z a uwa ż

m

y

, 

ż e  

pe

wne  

wła śc iw

ośc i 

posz c z e góln

y

c

h 

b

y

t

ó

w 

z a le ż ą

 

od 

i

nn

y

c h

 

ic h 

wła śc

iwośc i

 

( na  

pr z

y

kła d 

twa r doś

ć  

dia

m

e ntu 

z a le ż

y

 

od 

j

e go 

str uktur

y

 

w

e wnę t

r z ne j) , 

inne  

z a ś 

z a le ż

ą  

od 

c z

y

n

ników

 

z e wnę tr z n

y

c

h. 

T a kie  

z

e wnę tr z ne  

c z

y

n

niki 

de

te r

m

ina c ji 

ja k

ie goś 

b

y

tu 

bę dę  

okr e śla

ł

 

m

ia

ne

m

 

je go 

umoc o

wa

nia 

by towe g

o  

i 

m

ówi

ł 

 

-  

odpowie dn

io 

-  

o 

re l

ac ji 

umoc o

wania

 

( te go 

b

y

t

u 

w 

inn

y

c h)

8

. 

Z a uwa ż

m

y

,

 

z  

dr

ugie j 

str on

y

, 

ż e

 

pe wn

e  

c z

y

n

niki 

r e a liz

a c ji 

są

 

odpowie dz i

a lne  

je d

y

n

i

e  

z a  

z a istnie n

ie , 

le c z  

nie  

z a  

tr wa ni

e  

da ne go

 

b

y

t

u 

( np. 

pie c  

i

 

e ne r gia  

c ie pl

na  

ja ko 

c z

y

n

n

iki 

r e a liz

a c ji 

c hle

ba

) , 

inne  

z a ś 

r ó

wnie ż  

z a  

j

e go 

tr wa nie  

(

np.

 

m

ą

ka ) .

W

 

odnie si

e niu 

d

o 

t

y

c h

 

dr ugic h

 

bę dę

 

mówił, 

ż e

 

sta no

wią  

o

ne  

f

undame nt

 

by tow

y  

da ne go 

b

y

tu,

 

a  

o

 

ni

m 

s

a m

y

m, 

ż

e  

je st

 

w

 

nic h

 

ufundowa

ny

. 

T

y

m 

s

a

my

m 

okr e

ślona

 

te ż  

z osta je   re lac

ja ufun

do

wania . 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

6

 

D

e

f

i

ni

c

j

e

 

m

a

t

e

m

a

t

y

c

z

ne

 

s

ą

 

f

or

m

uł

a

m

i

 

pe

r

f

or

m

a

t

y

w

ny

m

i

, 

t

j

.

 

z

a

r

a

z

e

m

 

c

har

ak

t

e

r

y

z

u

j

ą

 

(

op

i

s

u

j

ą

)

 

i

 

us

t

an

aw

i

a

j

ą  

odpow

i

e

dn

i

e

 

obi

e

k

t

y

 

c

z

y

 

s

t

a

ny

 

r

z

e

c

z

y 

(

podobni

e

 

j

a

k

 

np. 

w

y

pow

i

e

dz

e

ni

e

 

 

w

 

odpow

i

e

d

ni

m

 

k

ont

e

k

ś

c

i

e

 

s

ł

ow

a

 

„

obi

e

c

u

j

ę

”

 

s

t

w

a

r

z

a

 

f

a

k

t

 

obi

e

t

n

i

c

y

, 

be

z

 

k

t

ór

e

g

o 

o

na

 

by

 

ni

e

 

z

a

i

s

t

n

i

a

ł

a

)

.

 

K

i

e

dy

 

np. 

m

a

t

e

m

a

t

yk

 

m

ó

w

i

:

 

„

N

i

e

c

h 

bę

dz

i

e

 

da

ny

 

z

bi

ór

 

n 

e

l

e

m

e

nt

ów

”

, 

t

o 

t

e

n 

z

bi

ó

r

 

t

y

m

 

s

a

m

ym

 

 

s

t

aj

e

 

s

i

ę

 

d

a

ny

, 

c

hoć

 

n

i

e

 

m

a

 

ż

a

dne

g

o 

r

oz

g

r

y

w

a

j

ą

c

e

g

o 

s

i

ę

 

w

 

c

z

a

s

i

e

 

p

r

oc

e

s

u 

j

e

g

o 

s

t

a

w

a

ni

a

 

s

i

ę

. 

T

a

k

i

 

po 

p

r

os

t

u

 

j

e

s

t

 s

e

ns

 f

or

m

uł

 m

a

t

e

m

a

t

y

c

z

ny

c

h. 

 

7

 

O

w

o 

b

y

c

i

e

 

c

z

ym

ś

 

ok

r

e

ś

l

o

ny

m

 

m

oż

e

 

pr

z

y 

t

ym

 

z

na

c

z

yć

 

bą

dź

 

„

ok

r

e

ś

l

ony

 

pr

z

e

z

 

j

a

k

i

ś

 

podm

i

ot

”

, 

a

 

w

i

ę

c

 

w

 

t

r

y

bi

e

 

s

t

o

s

ow

a

n

i

a

 

p

r

z

e

z

 

k

o

g

oś

 

pe

w

ny

c

h 

pr

e

dy

k

a

t

ów

 

(

t

o 

j

e

s

t

 

w

ł

a

ś

n

i

e

 

p

r

z

y

pa

de

k

 

obi

e

k

t

ów

 

m

a

t

e

m

a

t

y

c

z

n

y

c

h 

j

a

k

o 

us

t

a

na

w

i

a

ny

c

h 

p

r

z

e

z

 

de

f

i

n

i

c

j

e

 

i

 

a

k

s

j

om

a

t

y

)

, 

bą

dź

 

„

z

de

t

e

r

m

i

now

a

ny

 

pr

z

e

z

 

i

nne

 

by

t

y

”

, w

 s

pos

ób ni

e

z

a

l

e

ż

ny

 od ż

a

dne

g

o podm

i

ot

u.  

 

8

 

T

e

r

m

i

n 

„

um

oc

ow

a

ni

e

”

 

m

a

 

t

u 

s

e

ns

 

a

na

l

og

i

c

z

ny

 

do 

„

u

m

oc

ow

a

ni

a

”

 

w

 

s

e

ns

i

e

 

p

r

a

w

ni

c

z

ym

, 

k

i

e

dy

 

j

a

k

ą

ś

 

us

t

a

w

ę

 

c

z

y

 

 

r

oz

por

z

ą

dz

e

ni

e

 

ni

ż

s

z

e

g

o 

r

z

ę

du 

w

pr

ow

a

d

z

a

 

s

i

ę

 

n

a 

m

oc

y

 

a

k

t

u 

w

y

ż

s

z

e

g

o 

r

z

ę

du. 

Ó

w

 

a

k

t

 

w

yż

s

z

e

g

o 

r

z

ę

du 

j

e

s

t

 

t

u

 

w

ł

a

ś

n

i

e

 

w

s

pom

ni

a

ną

 

z

e

w

nę

t

r

z

ną

 

de

t

e

r

m

i

na

c

j

ą

 

no

w

o 

w

pr

ow

a

dz

a

ne

g

o. 

„

D

e

t

e

r

m

i

now

a

ć

”

 

ni

e

 

z

na

c

z

y

 

w

 

t

ym

 

pr

z

y

pa

dk

u 

„

j

e

d

no

z

na

c

z

ni

e

 

w

yz

na

c

z

a

ć

”

, 

l

e

c

z

 

– 

z

g

odni

e

 

z

r

e

s

z

t

ą

 

z

 

ł

a

c

i

ńs

k

ą

 

e

t

y

m

ol

og

i

ą

 

t

e

g

o 

t

e

r

m

i

nu 

-

 

 

„

o

g

r

a

ni

c

z

a

ć

”

 

(

w

 

dom

y

ś

l

e

:

 

a

r

bi

t

r

a

l

n

oś

ć

 

c

z

y

 

dow

ol

noś

ć

)

, 

t

o 

j

e

s

t

 

na

r

z

uc

a

ć

 

pe

w

ne

 w

a

r

unk

i

 o

g

r

a

ni

c

z

a

j

ą

c

e

. 

 

6

 

 

F

unda

m

e nt 

b

y

t

ow

y

 

je

st 

ba r dz ie j 

samoist

ny  

od 

te go, 

c o 

w 

nim

 

uf

undowa ne ,

 

gd

y

ż  

m

oż e  

istnie ć  

be

z  

istnie nia  

te go, 

c o 

uf

un

dowa ne , 

podc z

a s 

gd

y

 

s

y

t

u

a c ja  

odwr ot

na  

nie  z a c hodz

i. Ana

logic

z nie , u

m

oc

owa nie

 je st 

ba r dz ie j 

sa

modzie

lne  b

y

t

o

wo od

 te go,

 c o

 

umoc owa ne

 

– 

to

, 

c z

y

m

/j

a kie  

o

no 

je st

, 

nie  

z a le ż

y

 

od

 

te go, 

c

o 

u

moc owa ne , 

nie  

je st

 

pr z e z e ń okr e

śla ne , po

d

c z a s gd

y

 on

o de te r

min

uje  to, c o u

moc owa

ne . 

 

 

F

unda

m

e nt 

b

y

t

ow

y

 

ja

kie goś 

b

y

tu 

sa

m

 

te ż  

je

st 

pe wn

y

m 

b

y

te

m, 

z a t

e m

 

m

a  

te ż

 

swój 

wła

sny  

f

unda

m

e nt

; 

podobnie

 

r z e c z  

s

ię  

ma  

z  

u

m

oc o

wa nie

m

.

 

P

on

ie wa ż  

z a ś 

r e

la c je

 

uf

undowa nia  

i 

um

oc

o

wa nia  

są  

pr z e c hodnie

 

i 

a s

y

me tr

y

c z

ne  

-  

a  

ty

m 

sa

m

y

m

 

ma ją  

c ha r a kte r  

por z ą dku

ją c

y

 

-  

po

wsta ją  

w 

te n

 

spo

só

b 

porzą

dk i 

uf

undow

ani

a 

i 

u

moc owa

nia . 

Ka ż d

y

 

b

y

t 

na le ż

y

 

d

o 

ja kie goś 

por z ą d

ku

 

um

oc

owa nia  

i 

do 

j

a kie goś 

por z ą d

ku 

uf

undowa nia . 

Us

y

t

uo

wa nie  

ja ki

e goś 

b

y

tu 

w 

por z ą dk

u 

uf

undowa

nia  

sta no

wi 

o 

je go

 

naturze  

( tj. 

o 

pr z

y

na le

ż

nośc i 

do 

pe wne j 

dzie

dz

iny  

b

y

t

ów 

o 

je dnor od

n

y

m 

po

c hodz e ni

u

 

i 

sposobie  

f

unkc jo

no

wa nia ) , 

a  

w 

por z ą dk

u 

u

m

oc owa

nia  

-  

o 

j

e go 

istoc ie  

(

tj. 

o

 

pr z

y

na le ż no

śc i do p

e w

ne go  rodz

aju  b

y

tó

w) . (

r

y

s

une k)  

 

Z  

dr ugie j 

str on

y

,

 

ka ż d

y

 

z

 

ta kic h

 

dwu 

p

or z ą d

ków 

posia

da  

e le

me nt 

pie r wsz

y

 

-

 

osta te c z ne

 

uf

undowa ni

e  

bą dź  

u

m

oc ow

a nie . 

 

Osta te c z n

y

m 

uf

undow

a nie

m

 

w

sz e lkie go

 

b

y

t

u 

je st

 

ja kiś 

b

y

t 

fi

zy

c zny  

( c o, 

na  

m

a r

gine si

e , 

oz na c z a ,

 

ż e  

b

y

t

e

m

 

s

ubz

y

stują c

y

m, 

tj.

 

be z wz glę dni

e  

sa

moist

n

y

m, 

je st

 

wła ś

nie  

ja ka

ś 

posta ć

 

b

y

tu

 

f

iz

y

c z ne

go; 

we dł

ug 

m

n

ie

 

je st 

to 

e ne r gia )

, 

na to

m

ia

st 

osta te c

z n

y

m 

u

m

oc owa nie

m

 

j

a kie goś 

b

y

t

u 

– 

tj. 

z  

kole i

 

c z

y

mś be z w

z glę dnie

 sa

m

o

dz ie ln

y

m -  je st z

a w

sz e  ja kiś b

y

t

 

ide aln

y

9

.  

 

W

 

z bio

r z e  

wsz

y

stk

ic h

 

c z

y

nni

ków 

de te r

min

a c ji 

da  

się  

w

y

r

óż nić  

kilka  

kla s 

a bstr a kc ji, 

to 

je st 

ta kie

 

je go 

 

podz bio

r

y

, 

któr

y

c

h 

e

le

m

e nt

y

 

ma ją  

ws

pólną  

wła sn

ość  

-

  

c oś 

w 

r odz a ju 

 

wspóln

e go 

 

m

ia no

wnika . 

T a ki

 

wspóln

y

 

mia now

nik 

o

kr e śla

m

 

m

ia ne

m 

zasady  

de te rm

inac y jn

e j 

( je st 

to 

poję c ie  

n

a dr z ę dne  

w 

stosu

nku

 

do 

c z

y

nn

ików

 

de te r

m

ina c ji 

-  

są  

o

ne  

usz c z e gółowi

e nie

m

, 

e gz e

mplif

ika c ją  

ty

c

h 

z a sa

d) . 

B

y

t

y

 

podpa da ją c e

 

pod 

tę

 

sa

m

ą

 

z a sa dę  

de te r

m

in

a c

y

j

n

ą  

m

a ją  

ta ką  

sa

mą  

naturę , 

tj.

 

sposó

b 

powsta nia  i

 f

unkc jono

wa nia . 

I stnie ją  

we dł

ug 

m

nie  

c z te r

y

 

ta kie  

z a sa

d

y

, 

mia nowic ie  

for

ma  

( r oz u

m

ia

na  

ja k

o

 

ukła d 

r e la c

ji 

po

mię dz

y

 

ja ki

m

i

ś 

e le

m

e

nta

m

i)

, 

inform

ac ja  

( r

oz u

m

ia

na  

ja ko 

wy k ry t

a

 

różnic a  

sta nó

w 

f

iz

y

c z n

y

c

h

) , 

re pre ze n

tac ja  

( o

dwz or owa n

ie  

ja kie goś 

f

r a gm

e ntu 

świ

a ta

 

z e wnę tr z ne g

o 

we wn

ą tr

z  

ja kie goś

 

ukła du)

 

i 

s

e ns 

( = do

mnie

m

a ne

 

pr z

e z  

ja kiś 

p

od

m

iot

 

umoc owa ni

e  

b

y

towe

 

je go 

sta nów 

we

wn

ę trzny c h  

( te g

o, 

c o 

t

e mu 

pod

m

io

towi

 

be z pośr e dni

o 

dane , 

a  

c o 

z a r a z e m

 

pr z e

z

 

te n 

podmiot 

je st 

tr a ktowa ne  

ja ko

 

nie sa

m

odz ie

lne , tj. 

ja k

o z de te r

m

in

owa ne  p

r z e

z  c oś inne g

o) .  

Odpowie d

nio 

do

 

te go 

z

r óż nic owa ni

a  

z a sa d

 

de t

e r mina c

y

jn

y

c

h, 

moż na  

w

y

r

óż ni

ć

 

c z te r

y

 

t

y

p

y

 

de te r

m

i

na

c ji, 

w

y

z

na c z a ją c e  

t

y

m

 

sa

m

y

m 

c z te r

y

 

dz i

e dz in

y

 

( wa r stw

y

)

 

r z e c z

y

wisto

śc i 

o

 

od

m

ie

nn

y

c h

 

z a sa da c h

 

f

unkc jonow

a nia  

( a

 

wi

ę c  

o 

od

mie nne j

  

na tur z e ) : 

m

a te r ii 

ni

e o

ż

y

w

ione j, 

or ga

niz

m

ów

 

ż

y

w

y

c

h, 

b

y

tu 

ps

y

c

hi

c z ne go 

or a z  

b

y

tu

 

duc howe go

. 

Nie  

są  

to 

dz ie dz in

y

 

r oz łą c z

ne

, 

ka ż da  

na stę pna  

w 

t

y

m 

sz e

r e gu 

je st

 

c z ę śc iowo 

z

a nur z ona

 

( uf

undowa na )  

w 

p

opr

z e dnie j, 

gd

y

ż

 

c z

y

nn

ik

ie m 

r e a liz a c j

i 

( a  

na jc z ę śc ie j 

r ó

wnie ż  

f

unda

m

e nte

m

 

b

y

tow

y

m, 

tj. 

„

m

a te r ią ” )  

t

wor ów 

wa r stw

y

 

w

y

ż

sz e j

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

9

 

W

 

ś

w

i

e

c

i

e

 

f

i

z

y

c

z

nym

 

r

ol

ę

 

t

a

k

i

e

g

o 

os

t

a

t

e

c

z

ne

g

o 

um

o

c

ow

a

ni

a

 

odg

r

y

w

a

j

ą

 

pe

w

n

e

 

pr

aw

a 

f

i

z

y

c

z

n

e

, 

z

a

ś

 

w

 

ś

w

i

e

c

i

e

 

l

u

dz

k

i

m

 

– 

w

ar

t

o

ś

c

i

;

 

i

 

j

e

dne

, 

i

 

dr

ug

i

e

, 

s

ą

 

by

t

a

m

i

 

i

de

a

l

ny

m

i

. 

O

z

na

c

z

a

 

t

o, 

m

i

ę

dz

y

 

i

nnym

i

, 

ż

e

 

c

hc

ą

c

 

z

r

oz

um

i

e

ć

 

z

a

c

how

a

n

i

e

 

j

a

k

i

c

h

ś

 

ob

i

e

k

t

ów

 

f

i

z

y

c

z

ny

c

h 

w

i

nni

ś

m

y

 

odw

oł

a

ć

 

s

i

ę

 

do 

j

a

k

i

e

g

oś

 

pr

a

w

a

,

 

z

a

ś

 

dl

a

 

z

r

oz

um

i

e

ni

a

 

z

a

c

h

ow

a

ń 

l

udz

k

i

c

h 

w

i

nn

i

ś

m

y

 

j

e

 

u

j

m

ow

a

ć

 

j

a

k

o 

dok

ona

n

e

 

w

 

i

m

i

ę

 

pe

w

ny

c

h

 

w

a

r

t

o

ś

c

i

.