ARTETERAPIA
AKADEMIA MUZYCZNA IM. KAROLA UPI
Ń
SKIEGO WE WROCŁAWIU KATEDRA ARTETERAPII
ARTETERAPIA Wrocław 1990
SPIS TRE
Ś
CI
Prof. Leon Hanek
Arteterapia w Polsce ............ 5
Art Therapy in Poland ............ 7
Artetherapie in Polen ............ 9
Artetherapie en Pologne ............ 11
Doc. dr Andrzej Janicki
Arteterapia ............... 14
Art Therapy ............... 16
Artetherapie ............... 19
Artheterapie ............... 22
Dr El
Ŝ
bieta Galinska
Muzykoterapia ............... 25
Musie Therapy .............. 27
Musiktherapie .............. 28
Musicotherapie .............. 30
Prof. Zbigniew Skórny
Biblioterapia ............... 33
Bibliotherapy ............... 35
Bibliotherapie ............... 36
Biblioth
ś
rapie ............... 38
Dr Zofia Aleszko
Choreoterapia w psychiatrii ........... 41
Choreotherapy in Psychiatry .......... 42
Choreotherapie in der Psychiatrie ......... 43
Choreotherapie dans la psychiatrie ......... 44
Dr Zbigniew Hora
Choreoterapia. Taniec leczniczy .......... 46
Choreotherapy. Therapeutic dancing ........ 48
Choreotherapie als Heiltanz ........... 49
Choreoth
ś
rapie. La danse curative ......... 51
Mgr Bogdan Prus
Arteterapia i teatr ............. 54
Art Therapy and Theatre ........... 56
Artetherapie und Theater ........... 57
Artetherapie et theatre ............ 59
ARTETERAPIA W POLSCE
Historia społecze
ń
stw dostarcza nam wiele przykładów poszukiwania wspólnych dla
okre
ś
lonej generacji sposobów przeciwstawiania si
ę
istniej
ą
cym zagro
Ŝ
eniom.
Takim narastaj
ą
cym zagro
Ŝ
eniom podlega ludzkie zdrowie zwłaszcza w krajach
gospodarczo rozwini
ę
tych. W ostatnich dziesi
ą
tkach lat obserwujemy intensywny
rozwój cywilizacji, ale jednocze
ś
nie stajemy bezradni wobec pojawiaj
ą
cych si
ę
nowych schorze
ń
zwłaszcza na tle układu nerwowego. Tempo
Ŝ
ycia ulegaj
ą
ce coraz
wi
ę
kszemu przy
ś
pieszeniu stwarza niekorzystne warunki do skutecznego opanowania
zjawisk sprzyjaj
ą
cych rozwojowi chorób szczególnie w
ś
ród młodego pokolenia.
Arteterapia której trudno okre
ś
li
ć
rodowód, wzbudza zainteresowanie coraz
szerszych kr
ę
gów psychologów, lekarzy i artystów ró
Ŝ
nych kierunków sztuki.
Okre
ś
lenie to obejmuje mu-zykoterapi
ę
, choreoterapi
ę
, biblioterapi
ę
a tak
Ŝ
e
działania terapeutyczne przy pomocy teatru, filmu oraz sztuk plastycznych, jak
malarstwo, rze
ź
ba, grafika i inne. Wł
ą
czenie ró
Ŝ
norodnych sztuk do profilaktyki
czy lecznictwa wynika z szerokiego zakresu ludzkich zainteresowa
ń
. Zło
Ŝ
ona
osobowo
ść
człowieka sprawia,
Ŝ
e oddziaływanie poszczególnych kierunków sztuki
nie jest jednakowe. Składa si
ę
na to proces edukacji
ś
rodowiska i nie wyja
ś
nione
empirycznie wpływy. Współczesny człowiek w dbało
ś
ci o swoje zdrowie szuka
ró
Ŝ
nych
ś
rodków równie
Ŝ
pozafarmako-logicznych. Tutaj dostrzegamy
ź
ródło
renesansu arteterapii jako
ś
rodka wspomagaj
ą
cego leczenie. Obserwujemy jej
rozwój w wielu krajach na
ś
wiecie. Równie
Ŝ
w Polsce został powołany O
ś
rodek
Bada
ń
Arteterapii w Akademii Muzycznej we Wrocławiu przy akceptacji Departamentu
Doskonalenia Artystycznego Ministerstwa Kultury i Sztuki.
Uczelnia opiera si
ę
na swoich wieloletnich do
ś
wiadczeniach z zakresu
muzykoterapii, w której to dyscyplinie prowadzi prace naukowo-badawcze oraz
kształci muzykoterapeutów w systemie stacjonarnym. Aktualnie rozwijamy badania w
zakresie wła
ś
ciwo
ś
ci terapeutycznych ró
Ŝ
nych kierunków sztuki przy współpracy
zainteresowanych osób i o
ś
rodków badawczych w kraju.
Dotychczas zorganizowali
ś
my trzy sesje naukowe, w których oprócz zagadnie
ń
organizacyjnych poruszono problemy podstaw teoretycznych arteterapii oraz
procesów leczenia i post
ę
powania psychokorekcyjnego w arteterapii.
Z ogólnych informacji wynika,
Ŝ
e w wielu placówkach leczniczych a tak
Ŝ
e
instytucjach specjalnej opieki, w tym w szkołach dla dzieci upo
ś
ledzonych
prowadzi si
ę
rozmaite próby praktyk arteterapeutycznych. O
ś
rodek bada
ń
we
Wrocławiu chciałby poł
ą
czy
ć
wysiłki wszystkich osób pracuj
ą
cych nad tymi
zagadnieniami, celem wymiany do
ś
wiadcze
ń
i my
ś
li, aby wspólne wysiłki przyniosły
szybsze i lepsze rezultaty.
Ze swej strony b
ę
dziemy czyni
ć
starania nawi
ą
zania kontaktów z podobnymi
o
ś
rodkami badawczymi za granic
ą
celem wzbogacenia naszej literatury w tym
zakresie a tak
Ŝ
e konfrontacji bada
ń
naukowych. Szczególnie zale
Ŝ
y nam na
rozpoznaniu i u-powszechnieniu metod i skutecznych praktyk arteterapii w
odniesieniu do dzieci i młodzie
Ŝ
y niepełnosprawnej. Obszar działania arteterapii
nie ogranicza si
ę
tylko do dzieci i osób niepełnosprawnych. Powi
ę
ksza si
ę
niestety we wszystkich prawie krajach liczba osób uzale
Ŝ
nionych (narkomani,
alkoholicy, lekomani) i wymagaj
ą
cych resocjalizacji. Mo
Ŝ
na by powi
ę
kszy
ć
liczb
ę
schorze
ń
, w których zastosowanie arteterapi przyniosłoby ulg
ę
cierpi
ą
cym, ale
najpierw musimy skoncentrowa
ć
swoje wysiłki na podstawowych badaniach podejmuj
ą
c
apel
Ś
wiatowej Organizacji Zdrowia (WHO) dotycz
ą
cy pomocy upo
ś
ledzonym dzieciom.
Akademia Muzyczna we Wrocławiu wydaje ten folder celem zainteresowania
arteterapi
ą
- lekarzy, psychologów i artystów z ró
Ŝ
nych dziedzin sztuki, którzy
maj
ą
ambicje i ch
ęć
spo
Ŝ
ytkowania swojej wiedzy dla ratowania najlepszego dobra
człowieka
nisterstwa Kultury i Sztuki. Uczelnia opiera si
ę
na swoich wieloletnich
do
ś
wiadczeniach z zakresu muzykoterapii, w której to dyscyplinie prowadzi prace
naukowo-badawcze oraz kształci muzykoterapeutów w systemie stacjonarnym.
Aktualnie rozwijamy badania w zakresie wła
ś
ciwo
ś
ci terapeutycznych ró
Ŝ
nych
kierunków sztuki przy współpracy zainteresowanych osób i o
ś
rodków badawczych w
kraju.
Dotychczas zorganizowali
ś
my trzy sesje naukowe, w których oprócz zagadnie
ń
organizacyjnych poruszono problemy podstaw teoretycznych arteterapii oraz
procesów leczenia i post
ę
powania psychokorekcyjnego w arteterapii.
Z ogólnych informacji wynika,
Ŝ
e w wielu placówkach leczniczych a tak
Ŝ
e
instytucjach specjalnej opieki, w tym w szkołach dla dzieci upo
ś
ledzonych
prowadzi si
ę
rozmaite próby praktyk arteterapeutycznych. O
ś
rodek bada
ń
we
Wrocławiu chciałby poł
ą
czy
ć
wysiłki wszystkich osób pracuj
ą
cych nad tymi
zagadnieniami, celem wymiany do
ś
wiadcze
ń
i my
ś
li, aby wspólne wysiłki przyniosły
szybsze i lepsze rezultaty.
Ze swej strony b
ę
dziemy czyni
ć
starania nawi
ą
zania kontaktów z podobnymi
o
ś
rodkami badawczymi za granic
ą
celem wzbogacenia naszej literatury w tym
zakresie a tak
Ŝ
e konfrontacji bada
ń
naukowych. Szczególnie zale
Ŝ
y nam na
rozpoznaniu i u-powszechnieniu metod i skutecznych praktyk arteterapii w
odniesieniu do dzieci i młodzie
Ŝ
y niepełnosprawnej. Obszar działania arteterapii
nie ogranicza si
ę
tylko do dzieci i osób niepełnosprawnych. Powi
ę
ksza si
ę
niestety we wszystkich prawie krajach liczba osób uzale
Ŝ
nionych (narkomani,
alkoholicy, lekomani) i wymagaj
ą
cych resocjalizacji. Mo
Ŝ
na by powi
ę
kszy
ć
liczb
ę
schorze
ń
, w których zastosowanie arteterapi przyniosłoby ulg
ę
cierpi
ą
cym, ale
najpierw musimy skoncentrowa
ć
swoje wysiłki na podstawowych badaniach podejmuj
ą
c
apel
Ś
wiatowej Organizacji Zdrowia (WHO) dotycz
ą
cy pomocy upo
ś
ledzonym dzieciom.
Akademia Muzyczna we Wrocławiu wydaje ten folder celem zainteresowania
arteterapi
ą
- lekarzy, psychologów i artystów z ró
Ŝ
nych dziedzin sztuki, którzy
maj
ą
ambicje i ch
ęć
spo
Ŝ
ytkowania swojej wiedzy dla ratowania najlepszego dobra
człowieka
jakim jest zdrowie. S
ą
dzimy,
Ŝ
e zamieszczone tutaj artykuły przybli
Ŝą
czytelnikom wybrane zagadnienia arteterapii i zach
ę
c
ą
do nawi
ą
zania z nami
kontaktu celem współpracy.
Leon Hanek
jakim jest zdrowie. S
ą
dzimy,
Ŝ
e zamieszczone tutaj artykuły przybli
Ŝą
czytelnikom wybrane zagadnienia arteterapii i zach
ę
c
ą
do nawi
ą
zania z nami
kontaktu celem współpracy.
Leon Hanek
ARTETERAPIA
Jest metod
ą
leczenia wywodz
ą
c
ą
si
ę
z ró
Ŝ
nych koncepcji teoretycznych, jak
psychoanalizy, teorii postaci, psychologii twórczo
ś
ci, fenomenologii, która
znalazła zastosowanie w post
ę
powaniu psychoterapeutycznym i socjoterapeutycznym.
Nazwa arte-terapia została wprowadzona do terminologii medyczno-psycholo-gicznej
w latach 40. bie
Ŝą
cego stulecia. Wła
ś
ciwie odnosi si
ę
ona do wykorzystywania
technik plastycznych i ich wytworów w terapii i diagnozowaniu. Arteterapia jako
metoda oddziaływania ł
ą
czy si
ę
z badaniami klinicznymi oraz metodami takimi, jak
terapia zaj
ę
ciowa, socjoterapia, wychowanie przez sztuk
ę
, psy-chopedagogika.
Stosowana jest przez przeszkolonych lekarzy, psychologów, wychowawców i
dyplomowanych arteterapeutów u osób dorosłych, młodzie
Ŝ
y i dzieci, wykazuj
ą
cych
zaburzenia nerwicowe, psychotyczne, charakteru i inne. Niekiedy stosowana jest u
zdrowych jako metoda odpr
ęŜ
aj
ą
ca, uwalniaj
ą
ca od nadmiaru napi
ęć
, szczególnie u
osób nieprzystosowanych i konfliktowych. Uprawiana jest według metody
indywidualnej i grupowej.
Jako obiekt oceny obejmuje sob
ą
osob
ę
lub osoby poddawane grupowo arteteraph,
proces twórczy w jego przebiegu oraz powstały wytwór plastyczny, inaczej dzieło.
Przez arteterapi
ę
okre
ś
la si
ę
spontaniczn
ą
twórczo
ść
chorych poddan
ą
opiece
terapeutów lub działanie kreacyjne plastyczne, podejmowane w sytuacji
terapeutycznej przez osoby uprzednio nietwórcze w zakresie plastyki. Działania
takie maj
ą
warto
ść
testu lub sytuacji zadaniowej poddawanej ocenie. Spo
ś
ród
technik najcz
ęś
ciej stosowane s
ą
: rysunek, malarstwo p
ę
dzlem lub palcami,
rzadziej le-
pianka w glinie lub plastelinie, rze
ź
ba, tkanina artystyczna,. collage i inne.
Wszystkie te techniki wykorzystywane w przebiegu terapii zaliczane s
ą
do technik
ekspresyjnych, projekcyjnych i konstrukcyjnych. W dziele o dowolnie wybranym
temacie przedmiotem oceny terapeuty lub członków grupy terapeutycznej staj
ą
si
ę
dowolnie wybrany i przedstawiony temat, który mo
Ŝ
na traktowa
ć
jako odpowiednik
wolnych skojarze
ń
, a tak
Ŝ
e sposób jego uj
ę
cia i przedstawienia, wyra
Ŝ
one w nim
tre
ś
ci, my
ś
li, uczucia i postawy. Dyskusja nad dziełem sprzyja tworzeniu klimatu
dla szczerej i otwartej wymiany uczuciowej. Niekiedy tylko samo dzieło-jest
wył
ą
cznym
ś
rodkiem komunikacji mi
ę
dzy terapeut
ą
a chorym. W przebiegu czynno
ś
ci
kreacyjnych zostaj
ą
uwolnione nagromadzone napi
ę
cia i emocje, prowadz
ą
c w
nast
ę
pstwie tego do katharsis-oczyszczenia, a tak
Ŝ
e ujawnione zostaj
ą
konflikty
i problemy emocjonalne, co prowadzi do korektywnego do
ś
wiadczenia emocjonalnego.
Spontaniczno
ść
wypowiadania si
ę
w technice pozawerbalnej powoduje zmniejszenie
oporów przed ujawnianiem si
ę
. Mniejsza obronno
ść
mo
Ŝ
e wyra
ź
niej ukazywa
ć
neurotyczn
ą
lub psychotyczn
ą
problematyk
ę
, zawiera
ć
diagnostyczne tre
ś
ci,
okre
ś
la
ć
stosunek do rzeczywisto
ś
ci, przyjmowane postawy społeczne i odniesienia
personalne. Rysunek projekcyjny tematyczny stosowany w technice grupowej dotyczy
wybranych tematów indywidualnych lub tematów ukierunkowanych na interakcje w
grupie. Ten rodzaj tworzenia umo
Ŝ
liwia osi
ą
ganie wgl
ą
du, lepszego poznania
siebie oraz motywów własnego post
ę
powania.
Historia arteterapii si
ę
ga ponad 100 lat wstecz. Zacz
ę
ła si
ę
tworzy
ć
z chwil
ą
kiedy to w roku 1872 Ambroise Tardieu, a kilka lat pó
ź
niej Max Simon francuscy
psychiatrzy opublikowali swoje prace, w których wskazywali na diagnostyczne
znaczenie dzieł chorych psychicznie. W tym czasie powstała tak
Ŝ
e utworzona przez
Cesare Lombroso, włoskiego psychiatr
ę
i neurologa psychopatologiczna teoria
twórczo
ś
ci, zakładaj
ą
ca graniczny zwi
ą
zek geniuszu z obł
ą
kaniem. Pó
ź
niejsze
obszerne monografie Marcel Reja "L'Art chez les Fous" (1907), Waltera Morgantha-
lera "Ein Geisteskranker als Kunstler" (1921), oraz fundamen-
talna praca Hansa Prinzhorna "Bildnerei der Geisteskranken" <1922), w której
autor przedstawił opracowane przez siebie podstawy dla dokładnej systematyzacji
dzieł chorych, synchronizu-j
ą
c analiz
ę
dzieła z aktualnym stanem psychicznym,
przyczyniły si
ę
do podtrzymania tego zainteresowania. Jego rozwój post
ę
pował
szybko. Po
ś
rednio
ś
wiadczy
ć
o tym mo
Ŝ
e fakt, i
Ŝ
do roku 1939 zostało
opublikowanych około 150 prac naukowych, natomiast do roku 1965 opublikowanych
zostało ju
Ŝ
około 7000 prac dotycz
ą
cych warto
ś
ci diagnostycznej twórczo
ś
ci
chorych i wykorzystywania jej w przebiegu terapii. Zainteresowanie arte-terapi
ą
w dalszym ci
ą
gu narasta. W okresie wcze
ś
niejszym dotyczyło głównie warto
ś
ci
analizy dzieł chorych dla przeprowadzenia diagnozy psychopatologicznej, w
okresach pó
ź
niejszych w oparciu głównie o nowe teorie i kierunki psychologiczne
wypracowane zostały podstawy dla terapeutycznego stosowania sztuki. Szczególnie
przyczyniły si
ę
do tego do
ś
wiadczenia Marga-rete Naumburg, która przyj
ę
ła od S.
Freuda kierunek psychoanalityczny pracy, tak
Ŝ
e Jolandy Jacobi i Susan Bach
znajduj
ą
cych si
ę
pod wpływem teorii C. G. Junga. Zainteresowanie ar-teterapi
ą
rozwijało si
ę
szczególnie dynamicznie w USA, gdzie od roku 1960 zacz
ę
to szkoli
ć
dyplomowanych arteterapeutów oraz wydawa
ć
fachowe czasopisma. W 1959 roku
zostało powołane Mi
ę
dzynarodowe Towarzystwo Psychopatologii Ekspresji z siedzib
ą
w Pary
Ŝ
u (Societe Internationale de Psychopathologie de L'Expression), w którym
równie
Ŝ
i Polska ma swoich przedstawicieli.
Andrzej Janicki
MUZYKOTERAPIA
Muzykoterapia - to systematyczne, metodyczne, oparte na podstawach naukowych
zastosowanie kliniczne muzyki.
W odnieniesiu do głównych jej zakresów tzn. do psychiatrii i pedagogiki
specjalnej, oznacza ona form
ę
psychoterapii i reedukacji, posługuj
ą
c
ą
si
ę
muzyk
ą
i jej elementami (przede wszystkim d
ź
wi
ę
kiem i rytmem), jako
ś
rodkami
stymulacji, struktura-lizacji oraz ekspresji emocjonalnej i komunikacji
niewerbalnej w procesie diagnozy, leczenia i rozwoju osobowo
ś
ci pacjenta. Muzyka
stanowi ogniwo po
ś
rednicz
ą
ce w relacji terapeutycznej, rozumianej jako
interakcja mi
ę
dzy pacjentem, a terapeut
ą
, a otoczeniem. Warto
ść
terapeutyczn
ą
posiada wi
ę
c nie tylko sama muzyka i sposób operowania ni
ą
(techniki
muzykoterapeutyczne), lecz równie
Ŝ
kontakt werbalny oraz kontekst sytuacyjny, w
którym jest ona słuchana i wykonywana. W sytuacji tzw. muzykoterapii grupowej
znaczenie posiadaj
ą
relacje i zdarzenia zachodz
ą
ce w grupie terapeutycznej.
U
Ŝ
ycie muzyki w wymiarze psychoterapeutycznym oznacza wykorzystanie jej
działania w płaszczy
ź
nie psychologicznej, nie tylko w celu usuni
ę
cia objawów
chorobowych, lecz i spowodowania zmian w sposobie funkcjonowania pacjenta,
prowadz
ą
cych do jego rozwoju i poprawy kontaktu z otoczeniem.
Muzykoterapia obejmuje dwie formy aktywno
ś
ci pacjenta:
l) w sferze odbiorczej (tzw. muzykoterapia odbiorcza, percepcyj-na, np. z
u
Ŝ
yciem technik projekcyjnych opartych na mechanizmie percepcji muzyki),
2) w sferze wykonawczej (tzw. muzykoterapia wykonawcza). Chodzi tu o wszelkie
ekspresje d
ź
wi
ę
kowe pacjenta przede wszystkim z pomoc
ą
instrumentów muzycznych,
a ponadto z u
Ŝ
yciem głosu ludzkiego (np. terapia
ś
pie-
wem) i ruchu ciała do muzyki (ró
Ŝ
nego rodzaju
ć
wiczenia muzyczno-ruchowe,
rytmika, choreoterapia itp.). Optymaln
ą
strategi
ą
terapeutyczn
ą
jest ł
ą
czenie w
jednym posiedzeniu muzy-koterapii technik percepcyjnych (obejmuj
ą
cych np.
procesy wyobra
Ŝ
eniowe), jak równie
Ŝ
technik typu zada
ń
, czy improwizacji
wykonywanych na instrumentach muzycznych, które stanowi
ą
dla pacjenta trening
zachowania i działania.
W procesie diagnozy i leczenia uwzgl
ę
dnia si
ę
wpływ muzyki na: emocje
(dostarczanie ró
Ŝ
norodnych prze
Ŝ
y
ć
emocjonalnych i modulowanie sposobu
prze
Ŝ
ywania), proces my
ś
lenia (muzyka jako no
ś
nik informacjil i znacze
ń
słu
Ŝą
cych poznawaniu i przekształcaniu człowieka), psychomotoryk
ę
(muzyka jako
czynnik porz
ą
dkuj
ą
cy i energetyzuj
ą
cy ruch), jak równie
Ŝ
na układ wegetatywny
(harmonizacja i regulacja autonomicznego układu nerwowego) oraz na procesy
neurofizjologiczne (próby wywoływania zjawiska wodzenia - "acoustic driving" np.
w celu aktywizacji bioelektrycznej czynno
ś
ci mózgu lub przeciwnie osi
ą
gania
stanów odpr
ęŜ
enia, a tak
Ŝ
e zmienionych stanów
ś
wiadomo
ś
ci typu medytacji,
transu, ekstazy za pomoc
ą
silnej stymulacji muzycznej i rytmicznej lub zbyt
słabej i specjalnie strukturowanej).
Wprawdzie aktywno
ś
ci muzyczne obejmuj
ą
całego człowieka jako jedno
ść
psychofizyczn
ą
, ale w zale
Ŝ
no
ś
ci od zakresu medycyny i od modelu teoretycznego
choroby kładzie si
ę
nacisk na ró
Ŝ
ne ich aspekty.
Muzykoterapia stosowana jest obecnie w
ś
wiecie prawie we wszystkich zakresach
medycyny, zwykle jako jedna z metod tzw. terapii kompleksowej. W Polsce rozwija
si
ę
ona od 1970 r. jako forma psychoterapii w Instytucie Psychiatrii i
Neurologii w Warszawie, gdzie E. Gali
ń
ska tworzy jej zało
Ŝ
enia teoretyczne i
metody oraz rozpowszechnia je prowadz
ą
c od 1972 r. szkolenie w ramach Centrum
Medycznego Kształcenia Podyplomowego;
wprowadza j
ą
tak
Ŝ
e do Sekcji Naukowej Psychoterapii Poi. Towarzystwa
Psychiatrycznego.
El
Ŝ
bieta Gali
ń
ska,
BIBLIOTERAPIA
Biblioterapia polega na zastosowaniu ksi
ąŜ
ki jako
ś
rodka oddziaływania
terapeutycznego. Funkcj
ę
t
ą
spełnia literatura pi
ę
kna, biografie, autobiografie,
pami
ę
tniki, fragmenty dzieł filozoficznych. Mog
ą
one oddziaływa
ć
na aktualny
stan psychiczny przeciwdziałaj
ą
c wyst
ę
powaniu emocji l
ę
ku, przygn
ę
bienia,
depresji, zdenerwowania oraz wzbudza
ć
takie emocje spełniaj
ą
c pozytywn
ą
funkcj
ę
regulacyjn
ą
jak rado
ść
, rozweselenie, nadzieja, wiara w swe siły. Lektura
odpowiednio dobranych ksi
ąŜ
ek mo
Ŝ
e równie
Ŝ
wpływa
ć
korzystnie na składniki
osobowo
ś
ci b
ę
d
ą
ce powodem niedostosowania: poczucie mniejszej warto
ś
ci, zawy
Ŝ
one
aspiracje, postaw
ę
wrogo
ś
ci, nieprawidłowo ukształtowan
ą
hierarchi
ę
warto
ś
ci. Ze
wzgl
ę
du na istniej
ą
ce zale
Ŝ
no
ś
ci psychosomatyczne, oddziaływanie na stan
psychiczny oraz struktur
ę
osobowo
ś
ci wpływa równie
Ŝ
na zachodz
ą
ce w organizmie
procesy fizjologiczne oraz zwi
ą
zane z nimi zaburzenia chorobowe.
Biblioterapia jest przydatna szczególnie w odniesieniu do osób
niepełnosprawnych, przewlekle chorych, wi
ęź
niów przebywaj
ą
cych przez dłu
Ŝ
szy
okres czasu w szpitalach, zakładach rehabilitacyjnych, wi
ę
zieniach. Prócz
korekcyjnego oddziaływania na psychik
ę
, spełnia ona pozytywn
ą
funkcj
ę
terapeutyczn
ą
u-mo
Ŝ
liwiaj
ą
c wypełnienie wolnego czasu, przetrwanie okresu
rozł
ą
ki z rodzin
ą
i osobami bliskimi, ucieczk
ę
od przykrych emocji oraz
pesymistycznych my
ś
li i oczekiwa
ń
dotycz
ą
cych swego stanu zdrowia oraz
przyszłego
Ŝ
ycia.
Przy stosowaniu biblioterapii s
ą
przydatne badania czytelnictwa. Pozwalaj
ą
one
okre
ś
li
ć
wyst
ę
puj
ą
cee w danej populacji zainteresowania czytelnicze oraz
dostosowa
ć
do nich stosowane
formy oddziaływania terapeutycznego. Sama znajomo
ść
zair resowa
ń
czytelniczych
oraz wykorzystanie ich w działalni bibliotekarza nie jest jeszcze biblioterapi
ą
,
która wymaga wzgl
ę
dnienia uwarunkowa
ń
psychofizjologicznych zwi
ą
zana z rodzajem
zaburze
ń
oraz mechanizmami ich powstawania.
Mo
Ŝ
na przedstawi
ć
nast
ę
puj
ą
cy model stosowania biblie rapii. Nale
Ŝ
y naprzód
ustali
ć
, jakie zaburzone stany psychicz cechy osobowo
ś
ci, procesy fizjologiczne
maj
ą
by
ć
przedmiot oddziaływania terapeutycznego. Nast
ę
pnie uwzgl
ę
dniaj
ą
c zain
resowania czytelnicze danej osoby wybieramy utwory literac maj
ą
ce spełnia
ć
funkcj
ę
korekcyjn
ą
.
Kontakt z ksi
ąŜ
k
ą
mo
Ŝ
e przyjmowa
ć
form
ę
zach
ę
cania do przeczytania w cało
ś
ci lub
w wybranych fragmentach, przep:
wadzenia rozmowy na temat ukazanych w niej problemów ;
ciowych oraz proponowanych sposobów ich rozwi
ą
zywania. \\ brane fragmenty prozy
lub poezji, my
ś
li zawarte w dzieła filozoficznych s
ą
równie
Ŝ
przydatne w terapii
grupowej sta;
si
ę
przedmiotem ich omówienia w grupie terapeutycznej. Utwo literackie mog
ą
by
ć
równie
Ŝ
wykorzystane przy ich insceniza poł
ą
czonej za zastosowaniem techniki
psychodramy.
Rozwijanie biblioterapii oraz uczynienie z niej skutecznej ra tody oddziaływania
terapeutycznego opartej na naukowych po stawach wymaga zarówno wypracowania jej
podstaw teoretyc nych, jak równie
Ŝ
techniki jej praktycznego stosowania. W ty
celu potrzebne jest stworzenie "receptury biblioterapeutyczne zawieraj
ą
cej wykaz
ksi
ąŜ
ek, które mog
ą
by
ć
przydatne w ró nych populacjach w odniesieniu do ró
Ŝ
nych
rodzajów zaburz
ę
Rozwijanie naukowych podstaw biblioterapii wymaga ponad
przeprowadzenia bada
ń
umo
Ŝ
liwiaj
ą
cych okre
ś
lenie jej skuteczno
ś
ci.
Zbigniew Skórny
ARTETERAPIA
Jest metod
ą
leczenia wywodz
ą
c
ą
si
ę
z ró
Ŝ
nych koncepcji teoretycznych, jak
psychoanalizy, teorii postaci, psychologii twórczo
ś
ci, fenomenologii, która
znalazła zastosowanie w post
ę
powaniu psychoterapeutycznym i socjoterapeutycznym.
Nazwa arte-terapia została wprowadzona do terminologii medyczno-psycholo-gicznej
w latach 40. bie
Ŝą
cego stulecia. Wła
ś
ciwie odnosi si
ę
ona do wykorzystywania
technik plastycznych i ich wytworów w terapii i diagnozowaniu. Arteterapia jako
metoda oddziaływania ł
ą
czy si
ę
z badaniami klinicznymi oraz metodami takimi, jak
terapia zaj
ę
ciowa, socjoterapia, wychowanie przez sztuk
ę
, psy-chopedagogika.
Stosowana jest przez przeszkolonych lekarzy, psychologów, wychowawców i
dyplomowanych arteterapeutów u osób dorosłych, młodzie
Ŝ
y i dzieci, wykazuj
ą
cych
zaburzenia nerwicowe, psychotyczne, charakteru i inne. Niekiedy stosowana jest u
zdrowych jako metoda odpr
ęŜ
aj
ą
ca, uwalniaj
ą
ca od nadmiaru napi
ęć
, szczególnie u
osób nieprzystosowanych i konfliktowych. Uprawiana jest według metody
indywidualnej i grupowej.
Jako obiekt oceny obejmuje sob
ą
osob
ę
lub osoby poddawane grupowo arteteraph,
proces twórczy w jego przebiegu oraz powstały wytwór plastyczny, inaczej dzieło.
Przez arteterapi
ę
okre
ś
la si
ę
spontaniczn
ą
twórczo
ść
chorych poddan
ą
opiece
terapeutów lub działanie kreacyjne plastyczne, podejmowane w sytuacji
terapeutycznej przez osoby uprzednio nietwórcze w zakresie plastyki. Działania
takie maj
ą
warto
ść
testu lub sytuacji zadaniowej poddawanej ocenie. Spo
ś
ród
technik najcz
ęś
ciej stosowane s
ą
: rysunek, malarstwo p
ę
dzlem lub palcami,
rzadziej le-
15
pianka w glinie lub plastelinie, rze
ź
ba, tkanina artystyczna,. collage i inne.
Wszystkie te techniki wykorzystywane w przebiegu terapii zaliczane s
ą
do technik
ekspresyjnych, projekcyjnych i konstrukcyjnych. W dziele o dowolnie wybranym
temacie przedmiotem oceny terapeuty lub członków grupy terapeutycznej staj
ą
si
ę
dowolnie wybrany i przedstawiony temat, który mo
Ŝ
na traktowa
ć
jako odpowiednik
wolnych skojarze
ń
, a tak
Ŝ
e sposób jego uj
ę
cia i przedstawienia, wyra
Ŝ
one w nim
tre
ś
ci, my
ś
li, uczucia i postawy. Dyskusja nad dziełem sprzyja tworzeniu klimatu
dla szczerej i otwartej wymiany uczuciowej. Niekiedy tylko samo dzieło-jest
wył
ą
cznym
ś
rodkiem komunikacji mi
ę
dzy terapeut
ą
a chorym. W przebiegu czynno
ś
ci
kreacyjnych zostaj
ą
uwolnione nagromadzone napi
ę
cia i emocje, prowadz
ą
c w
nast
ę
pstwie tego do katharsis-oczyszczenia, a tak
Ŝ
e ujawnione zostaj
ą
konflikty
i problemy emocjonalne, co prowadzi do korektywnego do
ś
wiadczenia emocjonalnego.
Spontaniczno
ść
wypowiadania si
ę
w technice pozawerbalnej powoduje zmniejszenie
oporów przed ujawnianiem si
ę
. Mniejsza obronno
ść
mo
Ŝ
e wyra
ź
niej ukazywa
ć
neurotyczn
ą
lub psychotyczn
ą
problematyk
ę
, zawiera
ć
diagnostyczne tre
ś
ci,
okre
ś
la
ć
stosunek do rzeczywisto
ś
ci, przyjmowane postawy społeczne i odniesienia
personalne. Rysunek projekcyjny tematyczny stosowany w technice grupowej dotyczy
wybranych tematów indywidualnych lub tematów ukierunkowanych na interakcje w
grupie. Ten rodzaj tworzenia umo
Ŝ
liwia osi
ą
ganie wgl
ą
du, lepszego poznania
siebie oraz motywów własnego post
ę
powania.
Historia arteterapii si
ę
ga ponad 100 lat wstecz. Zacz
ę
ła si
ę
tworzy
ć
z chwil
ą
kiedy to w roku 1872 Ambroise Tardieu, a kilka lat pó
ź
niej Max Simon francuscy
psychiatrzy opublikowali swoje prace, w których wskazywali na diagnostyczne
znaczenie dzieł chorych psychicznie. W tym czasie powstała tak
Ŝ
e utworzona przez
Cesare Lombroso, włoskiego psychiatr
ę
i neurologa psychopatologiczna teoria
twórczo
ś
ci, zakładaj
ą
ca graniczny zwi
ą
zek geniuszu z obł
ą
kaniem. Pó
ź
niejsze
obszerne monografie Marcel Reja "L'Art chez les Fous" (1907), Waltera Morgantha-
lera "Ein Geisteskranker als Kunstler" (1921), oraz fundamen-
16
talna praca Hansa Prinzhorna "Bildnerei der Geisteskranken" <1922), w której
autor przedstawił opracowane przez siebie podstawy dla dokładnej systematyzacji
dzieł chorych, synchronizu-j
ą
c analiz
ę
dzieła z aktualnym stanem psychicznym,
przyczyniły si
ę
do podtrzymania tego zainteresowania. Jego rozwój post
ę
pował
szybko. Po
ś
rednio
ś
wiadczy
ć
o tym mo
Ŝ
e fakt, i
Ŝ
do roku 1939 zostało
opublikowanych około 150 prac naukowych, natomiast do roku 1965 opublikowanych
zostało ju
Ŝ
około 7000 prac dotycz
ą
cych warto
ś
ci diagnostycznej twórczo
ś
ci
chorych i wykorzystywania jej w przebiegu terapii. Zainteresowanie arte-terapi
ą
w dalszym ci
ą
gu narasta. W okresie wcze
ś
niejszym dotyczyło głównie warto
ś
ci
analizy dzieł chorych dla przeprowadzenia diagnozy psychopatologicznej, w
okresach pó
ź
niejszych w oparciu głównie o nowe teorie i kierunki psychologiczne
wypracowane zostały podstawy dla terapeutycznego stosowania sztuki. Szczególnie
przyczyniły si
ę
do tego do
ś
wiadczenia Marga-rete Naumburg, która przyj
ę
ła od S.
Freuda kierunek psychoanalityczny pracy, tak
Ŝ
e Jolandy Jacobi i Susan Bach
znajduj
ą
cych si
ę
pod wpływem teorii C. G. Junga. Zainteresowanie ar-teterapi
ą
rozwijało si
ę
szczególnie dynamicznie w USA, gdzie od roku 1960 zacz
ę
to szkoli
ć
dyplomowanych arteterapeutów oraz wydawa
ć
fachowe czasopisma. W 1959 roku
zostało powołane Mi
ę
dzynarodowe Towarzystwo Psychopatologii Ekspresji z siedzib
ą
w Pary
Ŝ
u (Societe Internationale de Psychopathologie de L'Expression), w którym
równie
Ŝ
i Polska ma swoich przedstawicieli.
Andrzej Janicki
MUZYKOTERAPIA
Muzykoterapia - to systematyczne, metodyczne, oparte na podstawach naukowych
zastosowanie kliniczne muzyki.
W odnieniesiu do głównych jej zakresów tzn. do psychiatrii i pedagogiki
specjalnej, oznacza ona form
ę
psychoterapii i reedukacji, posługuj
ą
c
ą
si
ę
muzyk
ą
i jej elementami (przede wszystkim d
ź
wi
ę
kiem i rytmem), jako
ś
rodkami
stymulacji, struktura-lizacji oraz ekspresji emocjonalnej i komunikacji
niewerbalnej w procesie diagnozy, leczenia i rozwoju osobowo
ś
ci pacjenta. Muzyka
stanowi ogniwo po
ś
rednicz
ą
ce w relacji terapeutycznej, rozumianej jako
interakcja mi
ę
dzy pacjentem, a terapeut
ą
, a otoczeniem. Warto
ść
terapeutyczn
ą
posiada wi
ę
c nie tylko sama muzyka i sposób operowania ni
ą
(techniki
muzykoterapeutyczne), lecz równie
Ŝ
kontakt werbalny oraz kontekst sytuacyjny, w
którym jest ona słuchana i wykonywana. W sytuacji tzw. muzyko-terapii grupowej
znaczenie posiadaj
ą
relacje i zdarzenia zachodz
ą
ce w grupie terapeutycznej.
U
Ŝ
ycie muzyki w wymiarze psychoterapeutycznym oznacza wykorzystanie jej
działania w płaszczy
ź
nie psychologicznej, nie tylko w celu usuni
ę
cia objawów
chorobowych, lecz i spowodowania zmian w sposobie funkcjonowania pacjenta,
prowadz
ą
cych do jego rozwoju i poprawy kontaktu z otoczeniem.
Muzykoterapia obejmuje dwie formy aktywno
ś
ci pacjenta:
l) w sferze odbiorczej (tzw. muzykoterapia odbiorcza, percepcyj-na, np. z
u
Ŝ
yciem technik projekcyjnych opartych na mechanizmie percepcji muzyki), 2) w
sferze wykonawczej (tzw. muzykoterapia wykonawcza). Chodzi tu o wszelkie
ekspresje d
ź
wi
ę
kowe pacjenta przede wszystkim z pomoc
ą
instrumentów muzycznych,
a ponadto z u
Ŝ
yciem głosu ludzkiego (np. terapia
ś
pie-
wem) i ruchu ciała do muzyki (ró
Ŝ
nego rodzaju
ć
wiczenia mu-zyczno-ruchowe,
rytmika, choreoterapia itp.). Optymaln
ą
strategi
ą
terapeutyczn
ą
jest ł
ą
czenie w
jednym posiedzeniu muzy-koterapii technik percepcyjnych (obejmuj
ą
cych np.
procesy wyobra
Ŝ
eniowe), jak równie
Ŝ
technik typu zada
ń
, czy improwizacji
wykonywanych na instrumentach muzycznych, które stanowi
ą
dla pacjenta trening
zachowania i działania.
W procesie diagnozy i leczenia uwzgl
ę
dnia si
ę
wpływ muzyki na: emocje
(dostarczanie ró
Ŝ
norodnych prze
Ŝ
y
ć
emocjonalnych i modulowanie sposobu
prze
Ŝ
ywania), proces my
ś
lenia (muzyka jako no
ś
nik informacjil i znacze
ń
słu
Ŝą
cych poznawaniu i przekształcaniu człowieka), psychomotoryk
ę
(muzyka jako
czynnik porz
ą
dkuj
ą
cy i energetyzuj
ą
cy ruch), jak równie
Ŝ
na układ wegetatywny
(harmonizacja i regulacja autonomicznego układu nerwowego) oraz na procesy
neurofizjologiczne (próby wywoływania zjawiska wodzenia - "acoustic driving" np.
w celu aktywizacji bioelektrycznej czynno
ś
ci mózgu lub przeciwnie osi
ą
gania
stanów odpr
ęŜ
enia, a tak
Ŝ
e zmienionych stanów
ś
wiadomo
ś
ci typu medytacji,
transu, ekstazy za pomoc
ą
silnej stymulacji muzycznej i rytmicznej lub zbyt
słabej i specjalnie strukturowanej).
Wprawdzie aktywno
ś
ci muzyczne obejmuj
ą
całego człowieka jako jedno
ść
psychofizyczn
ą
, ale w zale
Ŝ
no
ś
ci od zakresu medycyny i od modelu teoretycznego
choroby kładzie si
ę
nacisk na ró
Ŝ
ne ich aspekty.
Muzykoterapia stosowana jest obecnie w
ś
wiecie prawie we wszystkich zakresach
medycyny, zwykle jako jedna z metod tzw. terapii kompleksowej. W Polsce rozwija
si
ę
ona od 1970 r. jako forma psychoterapii w Instytucie Psychiatrii i
Neurologii w Warszawie, gdzie E. Gali
ń
ska tworzy jej zało
Ŝ
enia teoretyczne i
metody oraz rozpowszechnia je prowadz
ą
c od 1972 r. szkolenie w ramach Centrum
Medycznego Kształcenia Podyplomowego;
wprowadza j
ą
tak
Ŝ
e do Sekcji Naukowej Psychoterapii Poi. Towarzystwa
Psychiatrycznego.
El
Ŝ
bieta Gali
ń
ska,
BIBLIOTERAPIA
Biblioterapia polega na zastosowaniu ksi
ąŜ
ki jako
ś
rodka oddziaływania
terapeutycznego. Funkcj
ę
t
ą
spełnia literatura pi
ę
kna, biografie, autobiografie,
pami
ę
tniki, fragmenty dzieł filozoficznych. Mog
ą
one oddziaływa
ć
na aktualny
stan psychiczny przeciwdziałaj
ą
c wyst
ę
powaniu emocji l
ę
ku, przygn
ę
bienia,
depresji, zdenerwowania oraz wzbudza
ć
takie emocje spełniaj
ą
c pozytywn
ą
funkcj
ę
regulacyjn
ą
jak rado
ść
, rozweselenie, nadzieja, wiara w swe siły. Lektura
odpowiednio dobranych ksi
ąŜ
ek mo
Ŝ
e równie
Ŝ
wpływa
ć
korzystnie na składniki
osobowo
ś
ci b
ę
d
ą
ce powodem niedostosowania: poczucie mniejszej warto
ś
ci, zawy
Ŝ
one
aspiracje, postaw
ę
wrogo
ś
ci, nieprawidłowo ukształtowan
ą
hierarchi
ę
warto
ś
ci. Ze
wzgl
ę
du na istniej
ą
ce zale
Ŝ
no
ś
ci psychosomatyczne, oddziaływanie na stan
psychiczny oraz struktur
ę
osobowo
ś
ci wpływa równie
Ŝ
na zachodz
ą
ce w organizmie
procesy fizjologiczne oraz zwi
ą
zane z nimi zaburzenia chorobowe.
Biblioterapia jest przydatna szczególnie w odniesieniu do osób
niepełnosprawnych, przewlekle chorych, wi
ęź
niów przebywaj
ą
cych przez dłu
Ŝ
szy
okres czasu w szpitalach, zakładach rehabilitacyjnych, wi
ę
zieniach. Prócz
korekcyjnego oddziaływania na psychik
ę
, spełnia ona pozytywn
ą
funkcj
ę
terapeutyczn
ą
u-mo
Ŝ
liwiaj
ą
c wypełnienie wolnego czasu, przetrwanie okresu
rozł
ą
ki z rodzin
ą
i osobami bliskimi, ucieczk
ę
od przykrych emocji oraz
pesymistycznych my
ś
li i oczekiwa
ń
dotycz
ą
cych swego stanu zdrowia oraz
przyszłego
Ŝ
ycia.
Przy stosowaniu biblioterapii s
ą
przydatne badania czytelnictwa. Pozwalaj
ą
one
okre
ś
li
ć
wyst
ę
puj
ą
cee w danej populacji zainteresowania czytelnicze oraz
dostosowa
ć
do nich stosowane
CHOREOTERAPIA W PSYCHIATRII
Choreoterapia jest to metoda lecznicza oparta o taniec wzbogacony o
ć
wiczenia
muzyczno-ruchowe i improwizacje ruchowe do wybranej muzyki. W Polsce stosuje si
ę
t
ę
metod
ę
od 17 lat na terenie Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie.
Zarówno badania naukowe, jak i praktyka kliniczna potwierdzaj
ą
przydatno
ść
i
skuteczno
ść
tej metody w odniesieniu do pacjentów psychiatrycznych (chorych
psychicznie, cierpi
ą
cych z powodu nerwicy, uzale
Ŝ
nionych od alkoholu czy
narkotyków).
Choreoterapia jest stosowana zarówno w psychoterapii, jak i równolegle z
farmakoterapi
ą
. Potencjał terapeutyczny tej metody to przede wszystkim: l)
społeczny charakter ta
ń
ca, 2) warto
ś
ci motoryczne ta
ń
ca i
ć
wicze
ń
muzyczno-
ruchowych, 3) mo
Ŝ
liwo
ść
oddziaływania na psychik
ę
przez muzyk
ę
.
W wyniku procesu leczniczego, jaki dokonuje si
ę
w efekcie systematycznego
udziału pacjentów w choreoterapii, dochodzi do korekty zaburze
ń
psychomotorycznych, do regulacji i korzystnego pnestrojenia sfery fizjologicznej
oraz do poprawy w funkcjonowaniu społecznym. Nast
ę
puj
ą
tak
Ŝ
e pozytywne zmiany w
percepcji zmysłowej, lepsze wyczucie rytmu, czasu i przestrzeni, co prowadzi w
konsekwencji do poprawy koordynacji ruchowej.
Choreoterapia działa bardzo wszechstronnie, stwarzaj
ą
c szerok
ą
płaszczyzn
ę
kontaktu terapeuty z pacjentami i pacjentów ze sob
ą
. Metoda ta umo
Ŝ
liwia obj
ę
cie
uwag
ą
wszystkich członków grupy, ułatwia równomierny rozkład ich aktywno
ś
ci i
pozwala na wgl
ą
d w zachodz
ą
ce interakcje oraz poziom emocji.
Terapia przez taniec, działaj
ą
c jednocze
ś
nie na wiele zmy-i ró
Ŝ
ne sfery
aktywno
ś
ci pacjenta, np. na sfer
ę
kontaktów
42
społecznych, sfer
ę
motoryczn
ą
, poznawcz
ą
, emocjonaln
ą
, fizjologiczn
ą
, estetyczn
ą
i erotyczn
ą
mo
Ŝ
e pełni
ć
w leczeniu psychiatrycznym wiele wa
Ŝ
nych funkcji.
Najwa
Ŝ
niejsze z nich to: funkcja profilaktyczna, diagnostyczna i terapeutyczna.
Tak wi
ę
c choreoterapia z uwagi na liczne walory terapeutyczne i rekreacyjne
winna by
ć
metod
ą
jak najszerzej stosowan
ą
w szpitalach i o
ś
rodkach
psychiatrycznych.
Zofia Aleszko
46
CHOREOTERAPIA. TANIEC LECZNICZY
W technikach muzykoterapeutycznych maj
ą
cych zastosowanie w usprawnianiu osób
niepełnosprawnych szczególn
ą
uwag
ę
nale
Ŝ
ałoby zwróci
ć
na choreoterapi
ę
.
Taniec jako sztuka bardzo zło
Ŝ
ona ma wiele rodzajów i form. Dlatego nie mo
Ŝ
na
okre
ś
li
ć
dokładnie i jednoznacznie jego definicji. Mo
Ŝ
na go traktowa
ć
jako
przejaw kultury, zwi
ą
zany z okre
ś
lonym
ś
rodowiskiem i okre
ś
lon
ą
funkcj
ą
.
Ć
wiczenia taneczne mo
Ŝ
na traktowa
ć
jako:
a)
ć
wiczenia ogólnokondycyjne;
b)
ć
wiczenia sprawno
ś
ciowe;
c)
ć
wiczenia specjalne.
Ogólnokondycyjny charakter ta
ń
ca leczniczego opiera si
ę
na odpowiednio dobranej
dynamice i rodzaju
ć
wiczenia, co zale
Ŝ
y od anga
Ŝ
owania wielu mi
ęś
ni lub
niektórych du
Ŝ
ych grup mi
ęś
niowych w danym odcinku czasowym.
W ta
ń
cu leczniczym o charakterze sprawno
ś
ciowym przewa
Ŝ
aj
ą
takie układy
taneczne, których wykonanie wymaga koncentracji i uwagi ze strony
ć
wicz
ą
cych.
Nale
Ŝą
tu
ć
wiczenia oddziałuj
ą
ce na układ nerwowy poprzez wyrabianie koordynacji
wzro-kowo-ruchowej i słuchowo-wzrokowo-ruchowej w odpowiednim tempie i rytmie,
elementy
ć
wicze
ń
równowa
Ŝ
nych i zr
ę
czno
ś
ciowych, które wyrabiaj
ą
zmysł równowagi
przy współudziale wzroku i czucia mi
ęś
niowo-stawowego oraz figury taneczne przy
zmniejszonej stabilizacji i powierzchni podstawy wykonywane na jednej nodze, na
pi
ę
cie lub przedstopniu.
Ć
wiczenia taneczne specjalne obejmuj
ą
tych chorych, którzy z powodu rozległych
dysfunkcji w narz
ą
dzie ruchu nie mog^ wł
ą
cza
ć
harmonijnie do pracy
poszczególnych mi
ęś
ni lub całych grup mi
ęś
niowych, wymagaj
ą
szczególnej
ostro
Ŝ
no
ś
ci w dawkowaniu wysiłku fizycznego (osoby z niedomog
ą
kr
ąŜ
enia i oddy
chania). Dla ka
Ŝ
dego chorego z tej grupy osnowa taneczna opracowana jest
oddzielnie, a
ć
wiczenia prowadzone s
ą
indywidualnie.
Zjawisko czynon
ś
ci ruchowej pod postaci
ą
ruchu dowolnego
47
zale
Ŝ
y od harmonijnego współdziałania szeregu mechanizmów nerwowych. Podczas
choreoterapii uczymy mi
ęś
nie kolejno po sobie nast
ę
puj
ą
cego rozlu
ź
nienia i
napr
ęŜ
enia, co ma miejsce w odpowiednim czasie i przestrzeni. To kolejne
napr
ęŜ
enie i rozlu
ź
nienie musi wzmacnia
ć
poczucie metryczne i wra
Ŝ
liwo
ść
na
rytm. Rytm i harmonia wpływaj
ą
na popraw
ę
nastroju, koncentracj
ę
i tym samym
ułatwiaj
ą
koordynacj
ę
nerwowo-mi
ęś
-niow
ą
.
. '• Nale
Ŝ
y spodziewa
ć
si
ę
,
Ŝ
e uzyskana poprawa jest wynikiem | stymuluj
ą
cego
wpływu bod
ź
ców akustycznych i emocjonalnych na układ siatkowaty. Układ
siatkowaty pełni podstawow
ą
rol
ę
w integracji funkcji o
ś
rodkowego układu
nerwowego. Muzyka i jej elementy składowe wpływaj
ą
c przenikaj
ą
ce na ten układ
ułatwiaj
ą
koncentracj
ę
i koordynacj
ę
ruchow
ą
. Mo
Ŝ
na tu wykorzysta
ć
dynamiczne i
wzbudzaj
ą
ce emocje wła
ś
ciwo
ś
ci muzyki tanecznej, co w powi
ą
zaniu z odpowiednimi
ruchami ciała, wykonywanymi w odpowiednim tempie i zakresie funkcjonalnym da
choremu dodatkowe prze
Ŝ
ycia estetyczne, odwróci jego uwag
ę
fld nabytej lub
wrodzonej niesprawno
ś
ci, a nawet dolegliwo
ś
ci tolowych zwi
ą
zanych z procesem
chorobowym.
<' Zmiana postawy ciała, poprawa funkcji lokomocyjnych i ma-|aalnych,
wykonywanych w charakterystycznym dla rodzaju izyki tanecznej rytmie i tempie,
wprowadza potrzeb
ę
prawidło-go oddychania, co jest dodatkowym efektem
terapeutycznym formy
ć
wicze
ń
leczniczych.
Zbigniew Hora
ARTETERAPIA I TEATR
Wykorzystanie sztuki do celów terapeutycznych si
ę
ga najdawniejszych czasów. W
przypadku teatru, najbardziej znan
ą
form
ą
terapii, maj
ą
c
ą
swe
ź
ródła w teatrze
jest psychodrama. Twórca tej metody J. Moreno wyszedł od klasycznego teatru,
pó
ź
niej odkrywaj
ą
c jego walory terapeutyczne. W Polsce metoda ta wykorzystywana
jest przy leczeniu ró
Ŝ
nych zaburze
ń
psychicznych. W stanach psychotycznych jest
technik
ą
wspomagaj
ą
c
ą
. Po ust
ą
pieniu objawów wytwórczych rozpoczyna si
ę
post
ę
powanie rehabilitacyjne w ramach społeczno
ś
ci leczniczej, razem z ró
Ŝ
nymi
formami psychoterapii grupowej, z wykorzystaniem psychodramy, pantomimy, terapii
ruchem, itd. Celem tych działa
ń
jest poprawa komunikacji pacjenta z otoczeniem,
wzbudzenie zaufania do ludzi, przywracanie wiary we własne siły i mo
Ŝ
liwo
ś
ci
oraz pogł
ę
bienie i utrwalenie krytycyzmu w stosunku do przebytych objawów
psychotycznych.
W przypadku stanów neurotycznych wykorzystanie psychodramy jest cz
ęś
ci
ą
procesu
psychoterapeutycznego, który ma na celu przepracowanie problemów aktualnych, jak
i z przeszło
ś
ci. Słu
Ŝ
y to wypracowaniu bardziej satysfakcjonuj
ą
cych sposobów
post
ę
powania i emocjonalnego reagowania. Elementy psychodramy wykorzystywane s
ą
równie
Ŝ
przy interpretacji marze
ń
sennych.
Inn
ą
form
ą
wykorzystania teatru do celów terapeutycznych jest tworzenie
spektakli teatralnych przez terapeutów i pacjentów w szpitalach
psychiatrycznych. Najcz
ęś
ciej s
ą
to przedsi
ę
wzi
ę
cia jednorazowe, dotycz
ą
okre
ś
lonej grupy pacjentów, ko
ń
cz
ą
ce si
ę
premier
ą
lub kilkoma pokazami dla
krewnych, znajo-
55
mych czy innych pacjentów. Celem tych przedstawie
ń
jest nastawienie na problemy
komunikacji, uczenie si
ę
porozumiewania z innymi, oraz rozumienia siebie i
innych.
W swojej tre
ś
ci spektakle te nawi
ą
zuj
ą
do tradycji ludowych widowisk (np.
Jasełka, kol
ę
dnicy itd.) albo oparte s
ą
na klasycznym dramacie lub s
ą
kreacj
ą
zbiorow
ą
pacjentów pod kierunkiem terapeuty. W działaniach tych główn
ą
rol
ę
odgrywa efekt terapeutyczny, strona artystyczna spektaklu jest drugoplanowa.
Obok szpitali psychiatrycznych spektakle teatralne realizowane s
ą
w ró
Ŝ
nych
o
ś
rodkach zajmuj
ą
cych si
ę
dzie
ć
mi i młodzie
Ŝą
. Powstaj
ą
spektakle w o
ś
rodkach
dla Dzieci Upo
ś
ledzonych Umysłowo czy Dzieci Głuchych, jak równie
Ŝ
w O
ś
rodkach
dla Narkomanów. W zale
Ŝ
no
ś
ci od typu zaburzenia, ró
Ŝ
ne s
ą
cele terapeutyczne
realizowane poprzez tworzenie danego spektaklu.
W inny sposób wykorzystuj
ą
teatr do celów terapeutycznych twórcy wspólnot
teatralnych. W skład takiej grupy wchodz
ą
osoby niepełnosprawne psychiczne
wspólne z zespołem profesjonalistów: aktorów, muzyków itd. W Polsce od 1957 r.
działa w Olsztynie Pantomima Głuchych. Dzi
ę
ki działalno
ś
ci tej pantomimy głusi
aktorzy wyszli z kr
ę
gu izolacji i zaprezentowali si
ę
szerszej publiczno
ś
ci.
Wysoki poziom artystyczny kolejnych premier spowodował,
Ŝ
e publiczno
ść
zacz
ę
ła
ich ogl
ą
da
ć
, poniewa
Ŝ
maj
ą
oni co
ś
do powiedzenia. Efektem tego było odzyskanie
wiary we własne siły i poczucie si
ę
pełnosprawnymi członkami społecze
ń
stwa.
Zaprezentowane sposoby wykorzystania teatru w arteteraph maj
ą
charakter
orientacyjny i nie wyczerpuj
ą
wszystkich mo
Ŝ
liwo
ś
ci jakie niesie sob
ą
teatr w
procesie terapii.
Bogdan Prus
