Pseudo-Plutarch, O wychowaniu dzieci

VOX PATRUM 29 (2009) t. 53-54

Pseudo-Plutarch

O WYCHOWANIU DZIECI

(Perˆ pa…dwn ¢gwgÁj)

WSTĘP

Pseudo-Plutarcha traktat „O wychowaniu dzieci”

Jednym z pism starożytnych, które wywarło ogromny wpływ na euro pejską

myśl pedagogiczną późniejszych wieków, zwłaszcza od średnio wiecza po cza-

sy Renesansu, stając się nawet podstawowym źródłem pedagogiki humanistów

italskich i francuskich, a także następnych pokoleń, jest przypisywany przez wie-

ki Plutarchowi z Cheronei (50-125) traktat O wychowaniu dzieci (Perˆ pa…dwn
¢gwnÁj

); jest on jednym z bardzo nielicznych pism starożytnych poświęconych

w całości wychowaniu dzieci od poczęcia aż po wiek dojrzały, a w swej tre ści daje

się porównać jedynie z późniejszym o dwa wieki traktatem św. Jana Chryzostoma

(† 408) – O próżności i jak rodzice powinni wychowywać dzieci (Perˆ kenodox…aj
kaˆ Ópwj de‹ toÝj gonšaj ¢natršfein t¦ tškna

), w uproszczeniu – O wychowa-

niu dzieci

. Ze względu na to, że długie wieki był zaliczany do najpoczytniejszych

moralnych dzieł Plutarcha, jest w kodeksach i rękopisach umieszczany przeważnie

na ich czele, jako pierwszy lub drugi

, i tak bywa wydawany po dzień dzisiejszy

wśród jego pism, mimo iż nie jest jego autorstwa. W słowie wstępnym przypomnimy

najpierw popularność traktatu, potem zaś problem jego autorstwa i znaczenie.

Por. Joannes Chrysostomus, De inani gloria et liberis educandis, ed. A.M. Malingrey, SCh

188, Paris 1972, tłum. W. Kania, PSP 13, 157-185, lub przedruk: BOK 19, Kraków 2002, 73-105;

zob. też E. Schulte, S. Joannis Chrysostomi „De inani gloria et de educandis liberis”, Diss., Münster

1914, ss. XX-XXI (miejsca paralelne z traktatem Ps-Plutarcha „O wychowaniu dzieci”).

W zbiorowym wydaniu moralnych pism (Moralia) Plutarchowych Planudesa z ok. 1290 r.

(Ambrosianus C126 inf.) i z roku 1296 (Paris gr. 1671A) umieszczony jest na drugim miejscu po De

virtute et vitio, a od ich grecko-łacińskiego wydania H. Estienne’a z roku 1572 zajmuje zawsze pierw-

sze miejsce wśród Moraliów. Nie figuruje natomiast zupełnie w najstarszym Katalogu Lampriasa,

wymieniającym 227 tytułów pism Plutarcha, zob. M. Treu, Der sogenante Lampriaskatalog der

plutarchischen Schriften, Waldenburg 1873.

PRZEKŁADY

654

1. Popularność. Traktat O wychowaniu dzieci jest jednym z pierwszych pism

Plutarcha, przetłumaczonych na język łaciński

, a dokonał tego w 1410 roku we

Florencji Guarinus Veronensis, co zostało opublikowane dopiero w 1471 roku;

już jednak wcześniej inspirował swą treścią wielu autorów, zwłaszcza humani-

stów italskich piszących o wychowaniu, jak np. Eneasza Sylwiusza Piccolomini

– przyszłego papieża Piusa II (1458-1464) czy Maffeusza Wigiusza (1406-1458)

W związku ze wzrostem zainteresowania humanizmu problematyką wychowania,

zaczęły się mnożyć zarówno nowe wydania oryginalnego tekstu greckiego trak-

tatu O wychowaniu dzieci, jak i jego przekłady, tak na język łaciński, jak i języki

narodowe. Jego tekst grecki został opublikowany w tym czasie oddzielnie już

w 1496 r. we Florencji, a później razem z innymi pismami Cheronejczyka w 1509

r. we Wenecji, a potem znów oddzielnie przez znanego humanistę Melanchtona

w 1519 roku. Wyjątkowo wiele pojawiło się w tym i nieco późniejszym okre-

sie jego przekładów łacińskich, jak: w 1527 r. przekład Metzlera, w 1560 r. –

Rayanusa, w 1561 r. Piotra Suffridusa, w 1564 r. Franciszka Fabriciusa, w 1572

r. Rivandera, w 1574 r. Plautiusa, w 1581 r. Cherpontiusa, a potem w 1663 r.

J.H. Rappy w Strasburgu, a w 1749 r. C.A. Heumanna w Jenie. Zacząły się także

pojawiać w tym czasie pierwsze jego przekłady, nierzadko dokonywane przez

osoby duchowne, również na języki narodowe: i tak na język niemiecki przełożył

go już w 1508 r. Johann Pleyffelmann, a w 1578 r. – Fischart w Strasburgu, na

język angielski ok. 1532 r. – Thomas Elyot, na język francuski z tekstu łacińskie-

go Guarinusa – Jan Collin, na język hiszpański w 1548 r. – Juan de Brocar. Pod

koniec XVI wieku pojawiły się też interesujące wydania czterojęzyczne: w 1598

r. grecko-łacińsko-francusko-niemieckie przez niejakiego Wiktora, a w 1599 r.

grecko-łacińsko-italsko-niemieckie Gelhusanusa

Również w Polsce XVI wieku nie zabrakło zainteresowania pismami

Plutarcha, w czym również przodował traktat O wychowaniu dzieci. W Bibliotece

Jagiellońskiej znajdują się dwa rękopisy z XV wieku, zawierające dwa trakta-

ty moralne Plutarcha w przekładzie łacińskim, a mianowicie w kodeksie papie-

rowym l.p. 518 na karcie 204 traktat pt. Clarissimi viri Guarini Veronensis ad

Pierwszym pismem Plutarcha, przełożonym na łacinę ok. 1373 r. przez Simona Autumanusa,

miał być traktat De cohibenda ira.

Eneasz Sylwiusz Piccolomini napisał ok. 1450 r. Tractatus de liberorum educatione i de-

dykował go Władysławowi – królowi Panonów i Bohemów. Podobnie Maffeusz Wigiusz napisał

w 1144 roku traktat De educatione liberorum et eorum claris moribus libri VI, opublikowany w r.

1491 w Mediolanie; obydwaj wspominają w nich kilkakrotnie imiennie Plutarcha. Obydwa te trak-

taty opublikowane w przekładzie niemieckim w całości z odpowiednimi wstępami w Bibliothek

der katholischen Pädagogik, Bd. 2, Freiburg in Breisgau 1889, ss. 1-220 (Maphaeus Vegius –

Erziehungslehre, übrzt. K.U. Kopp, ss. 225-298) (Traktat über die Erziehung der Kinder gerichten

an Ladislaus König von Ungarn und Böhmen. Einleitet, übersetzt und erleutert von P. Galliker); zob.

L. Gabele, Der Einfluss der pseudoplutarchischen Erziehungsschrift auf italienische und französi-

sche Humanisten, Bonn 1919.

Por. J. Irigoin, Introduction – Notice, w: Plutarque, Oeuvres morales, t. 1, Paris 1987, Les

Belles Lettres, s. 4.

655

PRZEKŁADY

Illustrissimum Principem Ducem Leonellum Estensem,”De assentatoris et amici

differentia”, ex Plutarcho liber; oraz w kodeksie pergaminowym l.p. 3245: De lib-

eris educandis Plutharcus incipit e Graeco in Latinum a Gwerino, viro Veronensi

doctissimo traditus, na k.34v.-53, z przedmową pt. Praefacio Guarini Veronensis

in Plutharcum na k.33v.-34

, które to przekłady miał w 1458 r. przywieść do

Polski, zdaniem K. Morawskiego, Andrzej Grzymała z Poznania

. Ponadto

w Bibliotece Jagiellońskiej znajduje się 5 Plutarchowych pism z wydań zagra-

nicznych, wśród których obok Vitae illustrium virorum sive parallelae e graeco

sermone in latinum translatae jest również De liberis educandis libellus egregius,

a Guarino Veronensi in latinum translatus tam adulescentibus ingenuis utilis,

quam parentibus eorum atque praeceptoribus necessarius

. Gdy w XVI wieku

na Zachodzie wzrosło zainteresowanie literaturą klasyczną, w tym również dzie-

łami Plutarcha, także w Polsce się ono rozbudziło, zwłaszcza od kiedy w 1514 r.

Ungler w Krakowie zaczął drukować jego pisma, przeważnie pojedyncze, w czym

również co do liczebności pier wsze miejsce zajmuje traktat O wychowaniu dzieci.

Pojawia się on w ciągu 36 lat (1514-1550) aż w sześciu przedrukach, niekiedy

z zaznaczeniem wydawcy lub fundatora, co jak na owe czasy świadczy o jego nie-

zwykłej popularności

; warto tu też dodać, że 28 czerwca 1535 r. Jan Dobrosielski

z Sandomierza (dziekan Wydziału Artystycznego UJ) rozpoczął komentowanie

na Uniwersytecie Jagiellońskim Plutarchowego traktatu O wychowaniu dzieci

Dużą popularność pism Plutarcha w XVI wieku w Polsce, w tym także intere-

sującego nas traktatu, poświadczają też inwentarze drukarń krakowskich tego

okresu

. Rzecz jednak ciekawa, że mimo iż z tego okresu mamy szereg polskich

przekładów różnych dzieł Plutarcha

, publikowanych przeważnie w Krakowie,

Por. W. Wisłocki, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, cz. 1, Kraków

1877, s. 162 i 712.

Por. K. Morawski, Historya Uniwersytetu Jagiellońskiego, t. 1, Kraków 1900, s. 434.

Por. W. Wisłocki, Incunabula typographica Bibliothecae Universitatis Jagiellonicae,

Cracoviae 1900, 389; F.J. Śliwiński, Plutarch w Polsce XVI wieku, „Eos” 16 (1910) 161-162.

W r. l514 z napisem: „De liberis educandis ed. Libanus Georg. Legniscensis (= Jerzy z Legnicy,

który w 1520 i w 1535 uczył na Uniwersy tecie Jagiellońskim gramatyki łacińskiej) Crac. Ungler”;

w r. 1527 u Vietora pt. De liberorum educatione, ed. Joan Metzler ded. Senat. Vratislaviensi; w r. 1536:

De liberis educandis Crac. Scharf; to samo w r. 1542, w 1544 i w 1550; Plutarchus Chaeroneus,

Libellus de liberis educandis plane aureus Guarino Veronensi interprete; por. Śliwiński, Plutarch

w Polsce, s. 163.

Por. Liber diligentiarum Facultatis Artisticae Universitatis Cracoviensis, ed. W. Wisłocki,

pars 1 (1487-1563), w: Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce, IV, Cracoviae 1880,

s. 219, w. 5.

Por. Materyały do historyi drukarstwa i księgarstwa w Polsce, wyd. A. Benis, cz. I-II, w:

Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce, VII, Cracoviae 1892, gdzie w cz. I pod nr 66,

273 figuruje też drukowanie Plutarchowego traktatu O wychowaniu dzieci, szcze góły zob. Śliwiński,

Plutarch w Polsce, s. 163-164.

Ok. 1557 r. ukazały się pierwsze tłumaczenia polskie (z języka ła cińskiego) dwóch pisemek

Plutarcha: Pożytek z nieprzyjaźni i Przy jaciela od pochlebca jako rozpoznać. Wszystkie Moralia za

PRZEKŁADY

656
to nie mamy w tym czasie żadnego poświadczonego polskiego przekładu traktatu

O wychowaniu dzieci; Polacy zadowalali się długo przedrukami jego łacińskich

tłumaczeń, aż do r. 1857, kiedy tego dokonał ks. ks. F.X. Stachowski.

Oddziaływanie Pseudo-Plutarchowego traktatu O wychowaniu dzieci na eu-

ropejską myśl pedagogiczną okresu Renesansu przejawiało się nie tylko przez

jego wydawanie i tłumaczenia, ale również przez wpływanie w większym lub

mniejszym stopniu na treść ówczesnej literatury pedagogicznej. Otóż wpływ ten

daje się wyraźnie zauważyć, oprócz wspomnianych wyżej Eneasza Sylwiusza

Piccolomini i Maffeusza Vigiusza, w różnych wątkach opublikowanego w 1500

i 1508 r. De educatione liberorum opus saluberrimum F. Filadelfa, w traktacie

De puero litteris instituendo z 1536 r. przyszłego bpa Vienne Fryderyka Nausea,

a przede wszystkim w opublikowanym w 1529 r. traktacie De liberis statim ac

liberaliter educandis Erazma z Rotterdamu, który oprócz tego korzystał również

obficie z Institutio oratoria Kwintyliana

. Również później John Milton w 1644

r. w swoim liście o wychowaniu zaleca także Plutarchowy traktat O wychowa-

niu dzieci, a wiek XVIII będący par excellence wiekiem pedagogii, w szczególny

sposób doce niał to pismo: jego tłumacz J.C. Keydel nazywa je „złotą książeczką

(aureus libellus) zalecaną do wychowania nie tylko w szkole, ale i w domu”, a J.

Rousseau cytuje je parę razy imiennie w I i II księdze swego Emila czyli o wy-

chowaniu

; jego wpływy sięgają jeszcze w głąb XIX wieku, o czym świadczą

dalsze jego narodowe przekłady oraz m.in. wypowiedź F. Villemaina, ministra

Wychowania Publicznego na dworze Ludwika Filipa, który nazwał je „jednym

z głównych dzieł pedagogicznych”, nawet wówczas, gdy jego autentyczność była

już mocno kwestionowana

, gdyż, jak stwierdza Werner Jaeger, ono już „weszło

do żelaznego repertuaru nowoczesnej pedagogiki”

Podobnie było w XVI wieku w Polsce, gdzie, jak stwierdza F.J. Śliwiński,

„Pseudo-Plutarchowa rozprawka o wychowaniu dzieci była przynajmniej do

ukazania się pedagogicznego dziełka Glicznera (1558) najpopularniejszym pod-

ręcznikiem o wychowaniu”

, które nie potrafiły wyprzeć żadne modne wówczas

humanistyczne listy (np. królowej Elżbiety) lub italskie poradniki o wychowaniu

(np. Książeczki rozkoszne a wielmi użyteczne o poćciwym wychowaniu z 1564 r.

zachętą Jana Zamoyskiego miał przetłumaczyć Mikołaj Kochanowski (brat Jana Kochanowskiego),

ale nie zostały nigdy opublikowane. Potem w latach 1614—1616 ukazał się przekład trzech pism

z Plutarchowych Moraliów (O rozeznaniu przyjaciela od pochlebce, O pożytku z nieprzyjaciół,

O mnóstwie przyjaciół) pod wspólnym tytułem: O przyjaźniach i przy jaciołach, zob. T. Sinko,

Literatura grecka, t. III/1, Kraków 1951, 252.

Por. nowsze wydanie De pueris statim ac liberaliter educandis, ed. J.C. Margolin, Paris 1966,

s. 102 i passim.

Por. Irigoin, Introduction – Notice, s. 5.

Por. np. E. Villemain, Études de littérature ancienne et étrangère, Paris 1870, 113; D. Faure,

L’éducation selon Plutarque, Aix 1960, 97-99.

Por. W. Jaeger, Paideia, I, tłum. H. Plezia, Warszawa 1962, 326.

Śliwiński, Plutarch w Polsce, s. 167.

657

PRZEKŁADY

w tłumaczeniu Kwiatkowskiego). Zastąpiły go dopiero w pewnej mierze rozpra-

wy: S. Maryckiego – De scholis seu academiis

, a zwłaszcza pastora luterańskie-

go i autora pierwszego w języku polskim podręcznika pedagogicznego Erazma

Glicznera (Skrzetuskiego) – Książki o wychowaniu dzieci z 1558 r.

; obie te roz-

prawy wykorzystują pismo Pseudo-Plutarcha: pierwszy ogranicza się do kilku

cytatów, drugi zaś idzie krok za krokiem za myślą Pseudo-Plutarcha rozsze rzając

jej treść własnymi poglądami i innymi klasyczno-biblijnymi wypowiedziami

Potem wydania De liberis educandis Pseudo-Plutar cha na jakiś czas wygasają,

ale jego oddziaływanie na polskie renesansowe pisma pedagogiczne nadal jest

zauważalne

. Również potem, w XVIII i XIX wieku, wpływ moralnych pism

Plutarcha, w tym również przypisywanego mu traktatu O wychowaniu dzieci, na

polską literaturę pedagogiczną był niemały, owszem można nawet mówić o no-

wym renesansie jego myśli, o czym świadczą dalsze przekłady jego pism, a wśród

nich również interesującego nas traktatu

2. Problem autorstwa. W Plutarchowe autorstwo traktatu O wychowaniu

dzieci zaczął powątpiewać już w 1559 r. jeden z najsłynniejszych humanistów

i filologów ówczesnych czasów Muretus

, potem w 1624 r. w napisanym przez

siebie żywocie Plutarcha do paryskiego wydania tego pisma Rualdus

, a póź-

niej otwarcie we wstępie do jego oddzielnego wydania w 1749 r. Heusinger

Najsolidniejsze jednak argumenty przeciw jego autentyczności, ze wskazaniem

konkretnych i przekonywujących racji treściowych, stylistycznych i gramatycz-

no-językowych przytoczył w 1820 r. Daniel Wyttenbach wykazując równocześnie,

że nie może on być nawet młodzieńczym pismem Cheronejczyka, ale najprawdo-

podobniej tylko pisemnym ćwiczeniem któregoś z jego uczniów

. Argumenty te

Por. S. Marycki, De scholis seu academiis, Craoviae 1551.

Por. E. Gliczner (Skrzetuski), Książki o wychowaniu dzieci, Cracoviae 1558 lub wydanie:

W. Wisłocki, Kraków 1876; Z. Bujakowski, O pier wszej pedagogicznej książce polskiej Erazma

Glicnera-Skrzetuskiego, Warszawa 1912.

Ich wykaz zob. Śliwiński, Plutarch w Polsce, s. 167, n. 4.

Por. tamże, s. 168, np. Klonowicz, Victoria deorum 20; J. Jaruszowski, Poprawa niektórych

obyczajów polskich 16 itd.

Por. Plutarch, O wychowaniu młodzieży. Przekład z greckiego na język polski przez X.Fr.X.

Stachowskiego, kanonika katedralnego krakowskiego, profesora religii, pedagogiki i języka grec-

kiego w Uniwersytecie Jagiellońskim, w Krakowie 1853, Drukiem i Nakła dem Józefa Czecha.

Por. Muretus, Variae lectiones XIV 1; krótką historię tego problemu zob. K. Ziegler,

Plutarchos, RE XXI/1, 810-811; H.C. Kemper, Die im Corpus der Moralia des Plutarch überlieferte

Schrift „Peri paidon agoges”, Münster 1971, s. 5-11 (Die bisherige Behandlung der Schrift in der

wissenschaftlichen Forschung); Irigoin, Introduction – Notice, w: Plutarque, Oeuvres morales, t. 1,

Paris 1987, s. 24-26 (L’authenticité du traité”).

Por. Rualdus, Vita Plutarchi 20.

Por. Praefatio, w: Plutarchi Chaeronensis Libellus „De pueris educandis”, Florentiae 1749.

Por. D. Wyttenbach, Animadversiones in librum „Peri paidon agoges”: iudicium de auctore,

in: Danielis Wyttenbachii Animadversiones in Plutarchi Opera moralia, t. 1., Lipsiae 1820, 1-156.

PRZEKŁADY

658
T. Sinko sprowadził do siedmiu następują cych: żaden starożytny autor nie cy-

tuje tego pisma pod imieniem Plutarcha, który przecież był bardzo popularny,

także w swoich czasach; wiele ważnych poruszanych w owym czasie (np. przez

Kwintyliana, problemów wychowawczych zostało w nim pominiętych i przemil-

czanych, a szereg innych w nim omawianych zostało potraktowanych tak płytko

i powierzchownie, że nawet niewykształcony ojciec lub nauczyciel przedstawiłby

je lepiej; treść pisma nie ma jasnej dyspozycji, a jego argumentacja posługuje się

znanymi wówczas komunałami (loci communes); język pisma zawiera dużą ilość

terminów i wyrażeń (¤pax e„rhmšna) niespotykanych u Plutarcha, a jego styl

z licznymi hiatami jest ra czej izokratejski, gdy tymczasem Plutarch, jak wiadomo,

naśladował przede wszystkim Tukidydesa i Platona

. Na te wszystkie braki nie

pozwoliłby sobie, zdaniem Wittenbacha i wielu innych późniejszych badaczy, tak

doświadczony pedagog i posiadający swój styl wytrawny Plutarch; ci zaś póź-

niejsi krytycy dodawali jeszcze m.in., że wiele trafnych i pedagogicznych myśli

traktatu, choć bez głębszego psychologicznego pogłębienia i systematycznego

ujęcia, niekiedy bardzo huma nitarnych, jak np. zakaz stosowania kar cielesnych

lub udział dzieci biedaków w dobrodziejstwach wychowania państwowego, za-

czerpniętych zostało z wcześniejszych dzieł stoickich, zwłaszcza z Chryzypa

;

wytykali również, że brak w traktacie pogłębionej konkretnej refleksji filozo-

ficznej, że jego myśl jest nieraz sprzeczna z myślą samego Plutarcha, np. co do

pederastii, co do pojęcia wychowania, co do wynagradzania za wychowanie,

a niekiedy, jeśli nawet tematyka i myśli są analogiczne, to ich wyjaśnienie jest

różne lub odmienne. Tak np. B. Weissenberger powiększając liczbę nieznanych

Plutarchowi wyrażeń językowych występujących w traktacie stwierdzał, że pismo

to „jest barwnym konglomeratem sentencji i loci communes, przyozdobionych re-

torycznym blichtrem i strojem, krótko mówiąc – partactwem jakiegoś niedojrzałe-

go i niewykształconego autora”

. Choć niektórzy usiłowali długo jesz cze bronić

jego Plutarchowego pochodzenia, jak np. A. Sizoo, który tłumaczył, że nie jest to

jeszcze dzieło wykończone, ale dopiero zbiór materiału, z którego Cheronejczyk

Por. T. Sinko, Literatura grecka, III/1, Kraków 1951, 211; zob. też Irigoin, Introduction –

Notice, s. 25: „Dans l’ensemble les raisons d’en retirer la paternité à Plutarque lui-même demeurent

fortes, qu’il s’agisse de la langue, du style, de la composition ou du contenu”; s. 26: „ce traité est une

rhapsodie de textes sans continuité”.

Por. A. Dyroff, Die Ethik der alten Stoa, Leipzig 1897, 238-294: przez porównanie z I księgą

Institutio oratoria Kwintyliana, jako główne źródło traktatu wymienia Chryzypa z Soloi (280-205)

Î I 11, 17: „Chrysippo in praeceptis de liberorum educatione compositis Perˆ pa…dwn ¢gwnÁj;

W.H.S. Jones, Quintilian, Plutarch and the early humanists, „The Classical Review” 21 (1907)

55-42; Tacitus, Dialogi de oratoribus, ed. A. Gudeman, Boston 1894, s. XCIX-CIII; W. Schick,

Favorinus Perˆ pa…dwn trofÁj und die antike Erziehungslehre, Diss., Freiburg 1911 (wskazuje na

korzenie stoickiej nauki o wychowaniu aż do perypatetyków); Berry, The De liberis educandis of

Pseudo-Plutarchs, s. 587-588.

Por. B. Weissenberger, Die Sprache Plutarchs von Chaeronea und die pseudoplutarchischen

Schriften, Diss., Würzburg 1895, s. 44; K. Ziegler, Plutarchos, RE XXI/1, 811.

659

PRZEKŁADY

zamierzał w przyszłości ułożyć pismo o wychowaniu

, czy Ilda Montesi, która

chciała w nim widzieć owoc jego młodości

, to filolo gowie XX wieku zanegowa-

li generalnie jego Plutarchowe autorstwo, a wielki Ulrich von Wilamowitz nazwał

je „zupełnie nieuporządkowanym partactwem, w którym jednak figurują niektóre

dobre myśli”

, ostatni zaś jego komentator J. Irigoin stwierdził, że ten traktat

jest rapsodią tekstów bez ciągłości myśli i rzeczywistej jedności, sztuczną zszyw-

ką jedne go do drugiego

. Mimo tak surowej oceny struktury i treści tego pis ma

przez nowożytnych badaczy, to trzeba podkreślić, że jest ono obok wspomnianego

na początku późniejszego traktatu Jana Chryzostoma jedynym w całości zacho-

wanym przedchrześcijańskim greckim pismem o pe dagogice, i mimo mierności

swego autora zawiera wiele cennych staro żytnych myśli na temat wychowywania

małych dzieci; zauważali to, jak zaznaczaliśmy, już zarówno starożytni, jak i lu-

dzie średniowiecza i Renesansu, dla których pismo to było ulubionym podręczni-

kiem wy chowania, co potwierdza duża liczba jego wydań, przekładów i rękopi-

sów

. Ono to bowiem, obok Institutio oratoria Kwintyliana, wpłynęło wielce na

wielkich pedagogów Italii XIV i XV wieku oraz na pedagogikę Renesansu i póź-

niejszych wieków. Choć się mu odmawia autorstwa Plutarcha, to zawiera wiele

bliskich mu elementów pedagogicznych, a są nimi m.in. te same cytaty, przykłady

lub anegdoty (przynajmniej trzy: o synach Temistoklesa [2], o psach Likurga [4],

o nieroztropności Teokryta [14]) oraz przynajmniej z 10 passusów znajdujących

się w analogicznej formie w Moraliach lub Żywotach Cheronejczyka. Dziś gene-

ralnie nie przypisuje się go Plutarchowi, ale przyjmuje się pow szechnie, że ten

ciekawy traktat pedagogiczny pochodzi od jednego z jego bezpośrednich niedo-

świadczonych jeszcze uczniów, żyjących w 1. poł. II wieku naszej ery, który prze-

kazał w nim nie tylko wiele myśli swego mistrza, ale również wiele cennych uwag

i wskazówek pedagogicznych swoich i wcześniejszych czasów.

3. Struktura i znaczenie traktatu. Jednym z zarzutów wysuwanych przeciw

Plutarchowemu autorstwu traktatu O wychowaniu dzieci, była jak widzieliśmy,

chaotyczna, a nawet całkowity brak logicznej, jas nej i przejrzystej jego struk-

tury, co uwłaczałoby wytrawnemu pisarzowi i pedagogowi, jakim był Plutarch

z Cheronei. Niektórzy badacze nowożytni nazywali to pismo, jak widzieliśmy,

Por. A. Sizoo, De Plutarchi qui fertur de liberis educandis libello, Amsterdam 1918, 55nn.

Por. I. Montesi, Saggio di studi Plutarchei: il De liberis educandis, „Studi Italiani di Filologia

Classica” 20 (1913) s. l2nn.

U. von Wilamowitz-Moellendorf, Reden und Vorträge, Bd. 2, Berlin 1925

, s. 247, 3: „ein

ganz untergeordnetes Machwerk in dem aber noch manche alten guten Gedanken stecken”.

Irigoin, Introduction – Notice, s. 26: „ce traité est une rhapsodie de textes sans continuité ni unité

réelles, cousus l’un à l’autre par des transitions de pure forme”.

G. Behr (Die handschriftliche Grundlage der im Corpus der Plutarchischen Moralia überlie-

ferten Schrift Perˆ pa…dwn ¢gwgÁj, Diss., Würzburg 1911) wylicza ich 49, a Wegehaupt („Berliner

Philologische Wochenschrift” 1912, s. 1599-1617) dodaje ich dalszych 7 oraz wskazuje jeszcze 30

z XVII i XVIII wieku, które się znajdują w greckich klasztorach.

PRZEKŁADY

660
barwnym konglomeratem lub sztucznym zlepkiem sentencji i pedagogicznych

komunałów, a nawet nieuporządkowanym partactwem jakiegoś niedojrzałe-

go i niedokształconego autora. Traktat ten nie ma faktycznie jakiegoś jasnego

i zaplanowanego wcześniej schematu, który gwarantowałby przejrzysty układ

zgromadzonego materiału i logiczny przebieg pedagogicznej myśli. Jego treść

dzielą wydawcy zazwyczaj na 20 rozdziałów, a jego struktura jest w przybliżeniu

następująca:

Wstęp: zapowiedź celu – jak dobrze i jakimi środkami wychowywać wol no uro-

dzone dzieci na szlachetnych obywateli (1).

A. O rodzicach i podstawach wychowania (2-5):

I. urodzeniu dziecka (2-3)

1. z jakich rodziców dziecko winno sie urodzić (2)

2. odpowiednim współżyciu i poczęciu dziecka (3)

II. O trzech podstawowych czynnikach wszelkiego wychowania: naturze,

nauce i przyzwyczajeniu (4).

B. niemowlęctwie (5-6):

I. Karmienie dzieci przez matki i obowiązki nianiek (5)
II. Odpowiednia służba domowa (6)

C. O kształceniu dziecka (7-11):

I. Pedagodzy i nauczyciele winni być starannie dobierani (7)
II. Odpowiednia nauka (8-11)

1. znaczenie dobrego wykształcenia i wychowania (8)

2. o należytym korzystaniu z wykształcenia, zwłaszcza w działalności

krasomówczej (9)

3. o dyscyplinach ™gkÚklia paideÚmata i o filozofii (10).

D. O wychowaniu (11-20);

I. Wychowanie cielesne (11)
II. Wychowanie w dobrych obyczajach (12-20)

1. Nieodpowiednie sposoby wdrażania zasad moralnych (12-15)

a. nie przez karanie cielesne (12),

b. zamienne sposoby wdrażania zasad moralnych przez ojców i ćwi-

czenie pamięci (15),

c. praktyczne rady co do kształtowania zasad moralnych (14),

d. czy dopuszczać pederastii? (15)

2. Korygowanie złych obyczajów u dzieci i młodzieży (16-20):

a. korygowanie złych zachowań u młodzieży (16),

b. unikanie towarzystwa złych ludzi, zwłaszcza pochlebców (17),

661

PRZEKŁADY

c. umiejętne tolerowanie lub potępianie błędów młodzieży (18),

d. naprawianie rozwiązłego postępowania małżeństwem (19),

e. dawanie dobrego przykładu przez ojców (20)

Zakończenie: zachęta do modlitwy i realizowania podanych rad (20).

Oto jedna z prób przybliżenia szczegółowej struktury traktatu Pseudo-Plutarcha

O wychowaniu dzieci, jaką w ogólnym zarysie zaproponował przed laty

A. Sizoo

. Tak oto przybliżona schematycznie treść traktatu nasuwa pewne uwagi

i dopowiedzenia.

Uderza nas najpierw podkreślanie przez Autora konieczności wychowania,

które jest dobrem najcenniejszym, bo „tylko wychowanie ze wszystkich dóbr,

które są w nas, jest czymś nieśmiertelnym i boskim” (8); podkreśla przy tym

zasługi retoryki (9) oraz wychwala uży teczność filozofii, i „dlatego powinno się

uczynić filozofią głów ną i najważniejszą częścią wszelkiej edukacji... bo tylko za

jej pośrednictwem i z jej pomocą możemy poznać, co jest piękne a co szpetne, co

sprawiedliwe a co niesprawiedliwe, czego należy szukać a czego unikać, oraz jak

należy postępować wobec bogów, rodziców i ludzi starszych, wobec przyjaciół,

kobiet, dzieci i sług” (10). To naleganie autora na konieczność i potrzebę wycho-

wania, choć jest uzasadnione w piśmie o wychowaniu i zasługuje na podkreśle-

nie, to jednak nie jest czymś szczególnym i oryginalnym w okresie, kiedy ono

powstało (1. poł. II w.), bo o to samo upominali się w tym czasie Tacyt (55-120)

i Kwintylian (35-95)

. Nasz autor zresztą przyznaje się, że zna starszą literaturę,

pedagogiczną i korzysta z niej (3), co odnosi się również do tego miejsca traktatu

(4), gdzie jest mowa o trzech podstawowych czynnikach wszelkiego wychowania:

naturze, nauce i przyzwyczajeniu: „Do sprawiedliwego w pełni postępowania wy-

magane jest połączenie trzech rzeczy: natury, nauki i przyzwyczajenia. Mówiąc

o nauce, mam na myśli zdobywanie wiedzy, a o przyzwy czajeniu – praktykę.

Początki wywodzą się z natury, postępy – z nauczania, korzyści – z ćwiczenia,

a sukcesy – z nich wszystkich razem. Jeśli którejś z tych rzeczy zabraknie, cnota

z konieczności kuleje. Natura bowiem bez nauczania jest ślepa, nauczanie oddzie-

lone od natury – niewystarczające, a ćwiczenie bez tych dwóch – nieskuteczne.

Podobnie jest w rolnictwie” (4). Autor nasz mówiąc o owej „trójcy pedagogicz-

nej”, będącej wynalazkiem sofistów

, uzupełnionym przez Arystotelesa

i sto-

Por. A. Sizoo, De Plutarchi qui fertur De liberis educandis libeli, Amsterdam 1918, 9-10; inny

schemat pisma zob. A. Dyroff, Die Ethik der alten Stoa, Berlin 1897, 244; Kemper, Die im Corpus

Moralia des Plutarch überlieferte Schrift „Peri paidon agoges”, s. l6-18; Irigoin, Introduction –

Notice, s. 8-9 (Composition).

Por. Tacitus, Dialogus de oratoribus 29, tłum. S. Hammer: Tacyt, Dzieła, II, Warszawa 1957, 353.

Por. Quintilianus, Institutio oratoria I 1, 8-10, tłum. M. Brożek: M.F. Kwintylian, Kształcenie

mówcy, BN II 62, Wrocław 1951, 18-19; Ps-Plutarchus, De musica 26, tłum. K. Bartol: Pseudo-

Plutarch, O muzyce, Wrocław 1992, 17.

Por. Jaeger, Paideia, t. 1, s. 321; V. d’Agostino, I tre elementi del processo educativo, „Rivista

di Studi Classici” 6 (1958) 190-197.

Por. Aristoteles, Ethica Nicomachea 1103a l7; Diogenes Laertios, Vitae philosophorum V 18.

PRZEKŁADY

662
ików

, przejmuje też od nich cały wątek myślowy, który z tą koncepcją pozostaje

w ścisłym związku, a źródło, za którym idzie, objaśnia wzajemny stosunek tych

trzech elementów wychowania na przykładzie uprawy roli. Do jej zaś należytej

uprawy potrzebna jest najpierw dobra ziemia, potem umiejętny rolnik, a na koń-

cu dobre ziarno. W wychowaniu ziemią jest natura danego człowieka, rolnikiem

– wychowawca, nasieniem zaś nauki i porady przekazywane w formie ustnego

nauczania. Tam, gdzie te wszystkie trzy warunki zostaną w pełni zrealizowane,

można się spodziewać doskonałych plonów. Ale nawet tam, gdzie niezbyt boga-

to obdarzona zdolnościami natura znaj dzie odpowiednią uprawę poprzez naukę

i ćwiczenia, jej braki mogą być przynajmniej częściowo uzupełnione, i odwrotnie

– nawet najhojniej obdarzona natura zawiedzie, jeśli zabraknie jej odpowiedniej

uprawy i ćwiczeń. Tego rodzaju obserwacje wskazują, zdaniem sofis tów i ich na-

stępców, na konieczność i potrzebę wychowania, bo to, co się zdoła niejako wy-

drzeć naturze przez ćwiczenia i jej urabia nie, jest częstokroć ważniejsze, niż sama

natura. Podobnie nawet najlepsza rola nie wyda plonów, jeśli nie jest odpowied-

nio uprawio na, przeciwnie, zdziczeje tym bardziej, im była lepsza, a gorsza ro la

umiejętnie i starannie uprawiona, wyda szlachetne owoce. Potwierdza to również

tresura zwierząt, że naturę można kształtować i urabiać, byleby tylko ten proces

zacząć w odpowiednim czasie – w odniesieniu do ludzi – w wieku dziecięcym,

kiedy ich natura jest jeszcze wrażliwa i podatna na wpływy, przyswaja sobie rady

i pouczenia oraz zachowuje je na stałe

Jeżeli chodzi o katalog zalecanych do nauczania dyscyplin w wychowawczym

programie Pseudo-Plutarcha, to oprócz wspomnianych wyżej filozofii, która ma

pomagać w odróżnianiu dobra od zła (10), i retoryki, w której powinno się uni-

kać improwizowania i szukania siebie (9), autor nasz zaleca jeszcze gimnastykę,

która ma zapewnić piękno i tężyznę ciała: „W trosce o ciało ludzkość wynalazła

dwie nauki – medycynę i gimnastykę: pierwsza z nich zapewnia mu zdrowie,

druga – tężyznę” (10). „Powinniśmy wysyłać dzieci do nauczyciela gimnastyki

i usilnie troszczyć się również o ich ciało, nie tylko ze względu na jego piękno,

ale także dla nadania mu tężyzny, gdyż krzepkie ciało dziecka jest fundamentem

zdrowej starości” (11); medycynę tylko wspomina. Uderza nas w tym traktacie

przypisywanym Plutarchowi całkowity brak jakiejkolwiek wzmianki o tak dro-

giej dla Cheronejczyka matematyce

i muzyce, której ethos, już zdaniem Platona

i Arystotelesa , wpływał na dusze i kształtował charaktery młodzieży, stąd też

winna być nauczana

. One to bowiem obok innych, przemilczanych przez nasze-

Por. Quintilianus, Institutio oratoria I 11, 17: „A Chrysippo in praeceptis de liberorum edu-

catione compositis”.

Por. Jaeger, Paideia, I, s. 327; E.G. Berry, The „de liberis educandis” of Pseudo-Plutarch,

„Harvard Studies in Classical Philology” 53 (1958) 387-399.

Por. Plutarchus, De E apud Delphos 387F i 391E.

Por. Plato, Respublica III 401D; Protagoras 326B; Aristoteles, Politica VIII 1337b-1542b;

Ps-Plutarchus, De musica 26, 1140BC, tłum. K. Bartol, s. l7: „Dawne pokolenie Greków słusznie

spośród wszystkiego najbardziej troszczyło się o wychowanie przez muzykę. Sądziło bowiem, że

663

PRZEKŁADY

go autora (np. gramatyka, dialektyka, geometria i astronomia) wchodziły w skład

klasycznej ™gkÚklia paide…a, gwarantującej ogólne wykształcenie starożytnego

człowieka

Duża część traktatu, zwłaszcza od rozdziału 12, stanowi zbiór różnorodnych

pedagogicznych porad moralnych i intelektualnych, prze kazanych w prosty i fa-

miliarny sposób przez naszego autora ojcu, który ma wychowywać dzieci i mło-

dzież, a może przy tym spotkać różne problemy. Omawia je szczegółowo i ocenia

H.C. Kemper stwierdzając, że nie są one zbytnio oryginalne ani właściwe tylko

jego szkole, bo takie same spotykamy u Kwintyliana i Seneki oraz w autentycz-

nych pismach Plutarcha, a wcześniej u Platona, Arystotelesa i stoików

. Wśród

zalecanych przez naszego autora porad jest jednak kilka, w innych analogicznych

pismach nieobecnych lub rzadko spotykanych, na które warto zwrócić uwagę.

Należy do nich m.in. gorący apel do matek, by osobiście własną piersią karmiły

swe dzieci, ze wskazaniem wielu psychologicznych korzyści, które z tego wy-

nikają: „trzeba, żeby matki same karmiły dzieci podając im pierś: przecież one

będą je żywiły z gorętszą mi łością i większą troską, kochając je całym swym

jestestwem [...] życzliwość zaś piastunek i nianiek jest udawana i wymuszona,

ponieważ kochają je za pieniądze. Sama natura daje nam także do zrozumienia,

że te właśnie same matki powinny karmić piersią i żywić to, co urodziły [...]

matki karmiąc dzieci piersią stają się łaskawsze i czulsze wobec nich, co jest, jak

najbardziej oczywiste. Karmienie piersią niejako wzmacnia wzajemne przywią-

zanie” (5). I w tym względzie nasz autor nie był zupełnie oryginalny, bo w jego

czasie także inni zachęcali matki do karmienia piersią swych dzieci, a najbardziej

uczony sofista okre su Hadriana Favorinus z Arelate (85-150) poświęcił temu za-

gadnieniu nawet specjalny traktat

Inną niespotykaną w analogicznych traktatach o wychowaniu sprawą, a poru-

szaną przez naszego autora, jest problem pederastii, która dla niektórych nowożyt-

nych badaczy stanowiła nawet podstawę do nego wania autorstwa traktatu O wy-

chowaniu dzieci Plutarchowi. Cheronejczyk bowiem był jej przeciwny, o czym

świadczą jego autentyczne pis ma: Dialog o miłości erotycznej ('ErwtikÒj) i O mi-

łości rodzi cielskiej (Perˆ tÁj e„j t¦ œggona filostorg…aj), w których eksponuje

poprzez muzykę należy kształtować i przysposabiać do szlachetnej ogłady dusze młodych, gdyż

muzyka niewątpliwie pomaga w każdej okoliczności i w każdym działaniu, któremu się gorliwie

oddajemy, przede wszystkim zaś w sytuacji zagrożenia wojennego”; zob. S. Longosz, Śpiew w ro-

dzinie środkiem wychowania w pedagogii św. Jana Chryzostoma, „Roczniki Nauk o Rodzinie”

1 (2009) 13-55, spec. 41-49 (O oddziaływaniu ethosu muzycznego).

Por. H.J. Marrou, Historia wychowania w starożytności, tłum. S. Łoś, Warszawa 1969, 256-264.

Por. Kemper, Die im Corpus Moralia des Plutarch überlieferte Schrift „Peri paidon agoges”,

s. l43-170 (Erziehung durch Führung).

Por. np. Plutarchus, De amore prolis 3, tłum. Z. Abramowiczówna: Plutarch, Moralia,

Warszawa 1977, 296; W. Szenajch, Filozof Favorinus o karmieniu niemowląt, „Opieka nad dziec-

kiem” 1 (1923) 175-189; W. Schick, Favorinus „Peri paidon trofes”, Leipzig 1912.

PRZEKŁADY

664
i wychwala normalną i naturalną miłość mężczyzny i kobiety

. Nasz autor waha

się, czy w ogóle o niej mówić, oraz czy ją dopuszczać w wychowaniu, czy nie. Wie

o tym, być może pod wpływem toczącej się na ten temat w jego czasach dyskusji,

że jedni ją zdecydowanie odrzucają i potępiają, a inni dopuszczają, jako jedną

z metod wychowania

, on zaś pod wpływem wielkich autorytetów starożytnych,

które ją pochwalały i propagowały, zdaje się ją ostatecznie dopuszczać: „Jestem

niezdecydowany i mam dwa różne punkty widzenia, raz skłaniam się do jednego,

raz do drugiego [...]. Chodzi mianowicie o to, czy należy pozwalać kochającym

chłopców na przebywanie z dziećmi i współżycie z nimi , czy też odwrotnie, nie

powinno się ich do nich dopuszczać, ale precz przepędzać. Gdy bowiem spoglą-

dam na surowych ojców z ich szorstkim i twardym sposobem bycia, którzy uwa-

żają, że dla ich dzieci przebywanie z kochającymi chłopców jest niedopuszczalną

zniewagą, nie ważę się zostać przedstawicielem i doradcą tych ostatnich. Z dru-

giej jednak strony, gdy pomyślę o Sokratesie, Platonie, Ksenofoncie, Ajschinesie,

Cebesie , i o całym szeregu owych sławnych mężów, którzy dopuszczali miłość

między mężczyznami, a równocześnie prowadzili chłopców ku zdobywaniu wie-

dzy, na wysokie stanowiska i ku szlachetnym obyczajom, to wówczas zmieniam

zdanie i jestem skłonny ich naśladować” (15).

Kolejną wreszcie, zasługującą na uwagę w naszym traktacie sprawą, jest zbiór

przytoczonych kolejno po sobie 10 sentencji na poparcie myśli autora, jak chro-

nić dzieci przed wpływem złych ludzi, wśród których one się obracają, a które

niektórzy nazywają „katechizmem pitagorejskim”. Sentencje te jednak, zaczerp-

nięte prawdopodobnie z zaginionego pisma Pitagorasa O wychowaniu, o którym

wspomina Diogenes Laertios

, zdają się być obcym ciałem w naszym traktacie,

bo niezupełnie potwierdzają omawianą w nim tematykę: „Należy chronić dzieci

przed przebywaniem wśród złych ludzi, ponieważ zawsze od nich coś przejmują.

Zalecał to czynić również Pitagoras uciekając się do enigmatycznych sentencji,

które teraz przytoczę i wyjaśnię, gdyż ich znajomość ma wielkie znaczenie dla

zdobywania cnoty. Na przykład: «Nie kosztuj ryb o czarnych ogonach», to zna-

czy: Nie przebywaj wśród ludzi o czarnych charakterach ze względu na ich złość.

«Nie przechodź nad wagą», to znaczy, że powinno się gorliwie zabiegać o to,

by żyć sprawiedliwie i nie deptać sprawiedliwości. «Nie siedź na korcu» , czyli

że powinniśmy unikać bezczynności i myśleć zawczasu o tym, jak zdobędziemy

niezbędne pożywienie” (17) itd.

Por. Plutarchus, Amatorius, Amatoriae narrationes, De amore pro

lis, tłum. Z.

Abramowiczówna: Plutarch, Moralia, Warszawa 1977, 288-370.

Por. H.I. Marrou, Historia wychowania w starożytności, s. 60-68 (Rola pederastii w dziele

wychowania: Miłość męska jako metoda wychowawcza).

Por. Diogenes Laertios, Vitae philosophorum VIII 17-18; J. Irigoin, Notes complémentaires,

w: Plutarque, Oeuvres morales, t. 1, Pa ris 1967, s. 153, n. 2.

665

PRZEKŁADY

WYDANIA TEKSTU

D. Wyttenbach: Lipsiae 1827, Moralia id est opera exceptis vitis reliqua, t. 1,

s. 5-36, Teubner.

R. Hercher: Lipsiae 1872, Plutarchi Chaeronensis Moralia, t. 1, s. 3-31,

Teubner.

G.N. Bernardakis: Lipsiae 1888, Plutarchi Moralia, recognovit..., t. 1, s. 1-32,

Teubner.

P.C. Babbit: London – Cambridge Mass 1960, Plutarch’s Moralia, t. 1, s. 4-68,

The Loeb Classical Library.

W.R. Paton – J. Wegehaupt:Leipzig 1974, Plutarchi Moralia, vol. 1, s. 1-27,

Teubner.

J. Sirinelli: Paris 1987, Plutarque, Oeuvres morales, t. 1, s. 34-63, Les Belles

Lettres.

PRZEKŁADY NOWOŻYTNE

A n g i e l s k i e :

P.C. Babbit, London – Cambridge Mass. 1960, Plutarch’s Moralia, t. 1, s.

5-69 (The education of children), The Loeb Classical Library.

F r a n c u s k i e :

J. Sirinelli Paris 1987, Plutarque, Oeuvres morales, t. 1, s. 35-63 (De l’éduca-

tion des enfants), Les Belles Lettres.

H i s z p a ń s k i e :

C. Morales Otan – J. Garcia Lopez, Madrid 1985, Plutarch, Obras morales y

de costumbres, t. 1, s. 5-36 (Sobre la educación de los hijos).

N i e m i e c k i e :

H. Deinhardt Wien 1879, Plutarch’s Abhandlung über die Erziehung der

Kinder. Übersetzung, Einleitung und Kommentar.

H. Gärtner, Leipzig 1974, Plutarchi Moralia, vol. 1, s. 1-27.

P o l s k i e :

F.X. Stachowski, Kraków 1853, Plutarch, O wychowaniu młodzieży; prze-

druk w: Historia wychowania. Wybór źródeł, oprac. S. Możdżeń, cz. 1:

Starożytność, Kielce 1996, s. 104-119.

W ł o s k i e :

G. Montesi, Firenze 1916, Plutarco, Dell’educazione dei figlioli.
G. Pisani, Napoli 1990, Corpus Plutarchi Moralium, t. 2: L’educazione dei

ragazzi (De liberis educandis), s. 36-86.

PRZEKŁADY

666

BIBLIOGRAFIA

F. Albini, Family and the formation of character: aspects of Plutarch thought,

w: Plutarch and his intellectual world. Essays on Plutarch, ed. J.M. Mossman,

London 1997, 59-71; G. Behr, Die handschriftliche Grundlage der im Corpus

der Plutarchischen Moralia überlieferten Schrift Perˆ pa…dwn ¢gwgÁj, Diss.,

Würzburg 1911; E.G. Berry, The De liberis educandis of Pseudo-Plutarch,

„Harvard Studies in Classical Philology” 63 (1958) 387-399; E.D. Betz (ed.),

Plutarch’s ethical writings and ear ly Christian Literature, Leiden 1978; F. Bock,

Plutarchus und die Schrift „De educandis liberis”, „Philologische Wochenschrift”

42 (1922) 66-71; F. Bock, Rezension zu A. Sizoo, De Plutarchi qui fertur „De libe-

ris educandis” libello, „Philologische Wochenschrift” 41 (1921) 793-797; F. Bock,

Rezension zu Glaeser, De Pseudo-Plutarchi libro „Peri paidon agoges”, „Berliner

Philologische Wochenschrift” 1919, 916-917; W. von Christs, Geschichte der

griechischen Litteratur, 6. Auflage, München 1920, 507-508; V. D’Agostino, I tre

elementi del processo educativo, „Rivista di Studi Classici” 6 (1958) 190-197;

A. Danysz, Uwagi o pedagogice Pseudo-Plutarcha, „Eos” 14 (1908) 188-204,

przedruk w: Polskie badania nad myślą pedagogiczną w latach 1900-1939, oprac.

S. Sztobryn – M. Świtka, Gdańsk 2006, 185-200; E. Eyben, Children in Plutarch,

w: Plutarchea Lovaniensia. A miscellany of essays on Plu tarch, ed. L. Van der

Stockt, Lovanii 1996, 79-112; D. Faure, L’educa tion selon Plutarque, Aix I960;

L. Gabele, Der Einfluss der pseudoplutarchischen Erziehungsschrift auf italienis-

che und französiche Hu manisten, Diss., Bonn 1919; J. Gallo (ed.), L’eredità cultu-

rale di Plu tarco dall’antichità al Rinascimento. Atti del VII Convegno Plutarcheo

(Milano, 28-30 V 1997), Napoli 1998; J. Garcia López, Educación y critical li-

teraria en la helenidad tardia. El „De liberis educandis” atribuido a Plutarco,

w: Unidad y pluralidad en el mundo antiguo. Actas de VI Congresso Español de

estudios clasicos (Sevilla, 6-11 IV 1981), t. 2, Madrid 1983, 83-90; G.B. Gerini, Le

idee pedagogiche di Plutarco, „Rivista Rosminiana” 1912, 112-113; F. Gläser, De

Pseudo-Plutarchi libro „Peri paidon agoges”, Diss., Vindobonae 1918; A. Grilli,

Uno scritto sull’educazione dei ragazzi alle soglie del neoplatonismo, w: Ita lia

sul Baetis. Studi di storia romana in memoria di Fernando Gasco, ed. E. Gabba

– P. Desideri – S. Roda, Torino 1996, 103-114; R. Hirzel, Plutarch, Leipzig 1912;

J. Irigoin, Introduction – Notice de „De l’éducation des enfants (De liberis edu-

candis)”, w: Plutarque, Oeuvres morales, éd. R. Flaceliére – J. Irigoin, texte de

J. Sirinelli, t. 1, Paris 1981, Les Belles Lettres, 1-33. W. Jaeger, Paideia, tłum.

M. Plezia, Warszawa 1962, 112-113 i 326-327; W.H.S. Jones, Quintilian, Plutarch

and the early Humanists, „The Classical Review” 21 (1907) 33-42; K. Korus,

O wpływie pedagogicznych poglądów sofistów na Plutarchowy system pedago-

giczny, Berlin 1985, 197-207; tenże, Plutarch z Cheronei, w: Literatura Grecji

starożytnej, red. H. Podbielski, t. 2, Lublin 2005, 241-269, spec. s. 266-267; tenże,

Program wychowawczy Plutarcha z Cheronei, Wrocław 1978, 40-43 i 125-129;

L. Latour, Les idées pédagogiques de Plutarque et du „Peri pai don agoges”, Diss.,

667

PRZEKŁADY

Louvain 1943; H.I. Marrou, Historia wychowania w starożytności, tłum. S. Łoś,

Warszawa 1969, 217-218; I. Montesi, Saggio di studi Plutarchei: Il De liberis

educandis, „Studi Italiani di Filologia Classica” 20 (1913) 12-54; L. Müller, Die

Pädagogik Plutarchs und ihre Quellen nach den echten Schriften der Moralia,

Diss., Münchem 1926; A. Ossowska, Greek and Latin moral writings of the period

of the early Roman Empire towards problems of family education (Dio Chrysostom,

Plutarch, Plinius), „Eos” 86 (1999) 159-164; J. Ribeiro Ferreira, Plutarco educador

da Europa. Actas da Congresso (11-12 XI 1999), Porto 2002; W. Schick, Favorinus

„Peri paidon trofes” und die antike Erziehungslehre, Diss., Freiburg 1911; T. Sinko,

Plutarch z Chronei, w tegoż: Literatura grecka, III, cz. 1, Kraków 1951, 194-266,

spec. 211; tenże, Zarys historii literatury greckiej, II, Warszawa 1959, 427-428;

A. Sizoo, De Plutarchi qui fertur De liberis educan dis libello, Diss., Amsterdam

1918; W. Suder, Laktacja i antykoncepcja w Imperium Rzymskim, „Eos” 79 (1991)

85-89; F.J. Śliwiński, Plu tarch w Polsce XVI wieku, „Eos” 16 (1910) 161-173, lub

oddzielnie: Lwów 1910; E. Valgilio, Plutarco e Giovanni Crisostomo. Motivi di

pedagogia cristiana nell’ambito della pedagogia antica, „Renovatio” 14 (1979)

578-582; B. Weissenberger, Die Sprache Plutarchs von Chaeronea und diepseudo-

plutarchischen Schrifien, Diss., Straubing 1895; U. von Wilamowitz-Moellendorf,

Reden und Vorträge, Bd. 2, Berlin 1925

; D. Wyttenbach, Animadversiones in li-

brum „Peri paidon agoges” (De puerorum educatione) – Iudicium de auctore, w:

Danielis Wyttenbachii Animadversiones in Plutarchi Opera moralia, t. 1, Lipsiae

1820, 1-106; K. Ziegler, Plutarchos, RE XXI/1, 809-812 (Peri paidon agoges).

PRZEKŁAD

1. Przyjrzyjmy się temu, co można by powiedzieć o wychowaniu wolno

urodzonych dzieci, a także o tym, z jakich dóbr powinny korzystać, by wyro-

sły na szlachetnych ludzi.

2. Lepiej chyba będzie, jeśli na samym początku zwrócimy uwagę na ich

urodzenie. Tym, którzy pragną zostać ojcami wspaniałych dzieci, radziłbym,

aby unikali przypadkowych kontaktów z kobietami, mam na myśli, z hetera-

czy konkubinami, ludziom bowiem, którzy nie zostali dobrze urodzeni,

czy to ze względu na matkę, czy na ojca, przez całe życie towarzyszy niesława

złego urodzenia, której nie sposób zmyć; a stanowi ona łatwo dostępną broń

dla tych, którzy pragną coś im zarzucić, czy też z jakiegoś powodu ich zelżyć.

Jakże zatem mądry był poeta, który powiada:

Hetera (˜ta…ra) – dosłownie towarzyszka, w starożytności oznaczała bogatą, często dobrze wy-

kształconą prostytutkę lub damę do towarzystwa, por. K. Schneider, Hetairai, RE VIII/2 1331-1372.

Przekładu dokonano z tekstu greckiego wyd. przez J. Sirinelliego: Plutarque, Oeuvres mora-

les, t. 1, Paris 1987, „Les Belles Lettres”. s. 34-63.

PRZEKŁADY

668

„Jeżeli fundamenty rodu nie zostaną dobrze położone,

Jest rzeczą nieuniknioną, że jego potomkowie będą nieszczęśliwi”

Tak więc szlachetne urodzenie jest wspaniałym skarbem

. Ci, którzy się nim

szczycą, mogą otwarcie i bez skrępowania wypowiadać swoje zdanie w każ-

dej sprawie, co powinno być szczególnie ważne dla ludzi, którzy dążą do

wydania prawnie zrodzonego potomstwa. W rzeczy samej, duma tych, którzy

mają podejrzany lub podszyty kłamstwem rodowód, jest niweczona i poniża-

na. Dlatego bardzo słuszne są słowa poety, który mówi:

„Bo niewolnikiem czyni nawet śmiałka

świadomość przewin matki albo ojca”

Podobnie nie ulega wątpliwości, że dzieci wybitnych rodziców przepeł-

nia poczucie własnej wielkości i duma. W każdym razie, opowiadają, że syn

Temistoklesa Diofant częstokroć powtarzał wszem i wobec, że ateński lud za-

wsze pozwalał mu na to, czego tylko zapragnął, ponieważ czegokolwiek on

chciał, tego samego chciała również jego matka; czegokolwiek zaś chciała

jego matka, tego chciał również Temistokles i wszyscy Ateńczycy

. Godna

wszelkiej pochwały jest również wzniosłość ducha Lacedemończyków, którzy

ukarali grzywną swego króla Archidamosa, gdyż ośmielił się pojąć za żonę

kobietę niskiego wzrostu, zarzucając mu, że postanowił obdarzyć ich nie kró-

lami, lecz królewiątkami

3. W związku z powyższym powinniśmy też wspomnieć o czymś, czego nasi

poprzednicy również nie zapomnieli zauważyć. Cóż to jest? A to, że mężowie,

którzy zbliżają się do swoich żon z myślą o wydaniu potomstwa, mogą współżyć

tylko wtedy, gdy w ogóle nie pili wina, albo też w ostateczności, spożyli jedy-

nie niewielką jego dawkę. Jeśli bowiem zdarzy się, że dzieci zostaną poczęte

przez podpitych ojców, będą później kochały wino i będą skłonne do upijania się.

Euripides, Hercules furens 1261.

Autor używa tu wyraźnie parrhs…aj qhsaurÕj, w którym parrhs…a zastosował w sensie

politycznym, a nie moralnym, por. Euripides, Ion 672.

Euripides, Hippolytus 424-425, tłum. J. Łanowski: Eurypides, Tragedie, t. 1, Warszawa

2005, 277; por. De audiendis poetis 28CD, gdzie Plutarch cytuje, ale przeciwnie interpretuje myśl

Eurypidesa.

Por. Plutarchus, Vita Themistoclis 18, tłum. M. Brożek: Plutarch z Cheronei, Żywoty sławnych

mężów, BN II 3, Wrocław 1955, 40: „Miał też Temistokles syna, który wszystko wymuszał na mat-

ce, a przez matkę na nim samym. O tym to synu mówił, że jest on najwpływowszym człowiekiem

w całej Helladzie; bo Hellenowie podporządkowują się Ateńczykom, Ateńczycy jemu, on zaś matce

tego chłopca, a matka chłopcu; Plutarch wymienia imiona 5 synów Temistoklesa (32, s. 63), ale

żaden z nich nie jest Diofantem; zob. też Plutarchus, Vita Catonis 8; Temistokles (514-459), w la-

tach 493-492 archont, brał udział w bitwie pod Maratonem, jako jeden z 10 strategów, a po śmierci

Milcjadesa (489) stanął na czele ateńskiego stronnictwa demokratycznego, autor zwycięstwa nad

Kserksesem pod Salaminą.

Por Plutarchus, Vita Agesilai 2; Athenaios, Deipnosophistae 566A.

669

PRZEKŁADY

Dlatego też Diogenes, ujrzawszy nieopanowanego i szalonego chłopca, powie-

dział do niego: „Młodzieńcze, twój ojciec począł cię po pijanemu

”. Ale dość już

powiedziano o prokreacji

, przejdźmy teraz do wychowania.

4. Ogólnie rzecz ujmując, zazwyczaj mówimy o sztukach i naukach, a to

samo trzeba również powiedzieć o cnocie, do sprawiedliwego zaś w pełni postę-

powania wymagane jest połączenie trzech rzeczy: natury, rozumu i zwyczaju

Mówiąc o rozumie, mam na myśli zdobywanie wiedzy, a o zwyczaju – praktykę.

Początki wywodzą się z natury, postępy – z nauczania, korzyści – z ćwiczenia,

a sukcesy – z nich wszystkich razem. Jeśli którejś z tych rzeczy zabraknie, cnota

z konieczności kuleje. Natura bowiem bez nauczania jest ślepa, nauczanie od-

dzielone od natury – niewystarczające, a ćwiczenie bez tych dwóch – niesku-

teczne. Podobnie jest w rolnictwie

, gdzie przede wszystkim, trzeba urodzajnej

ziemi, następnie doświadczonego rolnika, a potem dobrej jakości ziarna. W ten

sam sposób [gdy mówimy o wychowaniu] natura przypomina ziemię, wycho-

wawca rolnika, a słowne rady i pouczenia – ziarno. Wszystkie te [trzy] czynniki,

które wymieniłem wyżej, schodziły się i współdziałały w kształtowaniu dusz,

zwłaszcza wszystkich sławnych: Pitagorasa, Sokratesa czy Platona, jak również

wszystkich innych, którzy dostąpili wiecznej chwały.

Zaprawdę, szczęśliwy i umiłowany przez Boga jest człowiek, którego ja-

kaś wyższa siła obdarzyła tymi wszystkimi darami. Lecz jeżeli ktoś uważa, że

ludzie, którym natura poskąpiła swych dóbr, nie mogą uzupełnić wrodzonych

braków i postępują o tyle, o ile jest im to dane od urodzenia, mimo iż mają

możliwość zdobywania wiedzy i postępowania na drodze osiągania cnoty, po-

wtarzam, że jeśli ktoś tak uważa, niech wie, iż jest w wielkim, czy też raczej

w całkowitym błędzie. Niedbalstwo bowiem niszczy wspaniałość natury, pod-

czas gdy nawet lichą naturę naprawia nauka. Ludziom niedbałym umykają

nawet rzeczy łatwe, trudne natomiast zdobywamy dzięki staranności. Jak zaś

pożyteczne i skuteczne są staranność i praca, zrozumie każdy, kto przypatrzy

się ich licznym owocom: oto krople wody żłobią kamienie, dotyk ludzkich

rąk wyciera żelazo i brąz, wygięte ręką rzemieślnika koła rydwanów nie są

w stanie, cokolwiek by się z nimi nie działo, odzyskać pierwotnego wyprosto-

wanego kształtu; zakrzywionych lasek aktorskich

, nie sposób wyprostować,

Diogenes Laertios, Vitae philosophorum VII 8.

Plutarch wielokrotnie poruszał tę problematykę odwołując się przy tym często do medycyny,

por. np. Quaestiones convivales III 6-10; autor naszego traktatu nie czyni jednak tego.

O tym por. V. d’Agostino, I tre elementi del processo educativo, secondo gli antichi scrittori,

„Rivista di Studi Classici” 6 (1958) 190-197.

O motywie rolnictwa zob. wyżej w artykule d’Agostino. Jest on być może pochodzenia so-

fistycznego, choć występuje już w przysiędze Hipokratesa. Swoje odzwierciedlenie znajduje też

w łacińskim wyrażeniu cultura animi.

Zakrzywione laski (kampÚlai tîn Øpokritîn bakthr…ai), noszone przez aktorów w teat-

rach, symbolizowały starców (por. Pollux, Onomasticon 10, 173); były one również atrybutem rol-

nika (zob. Plutarchus, An seni respublica gerenda sit 790B) lub myśliwego.

PRZEKŁADY

670

bo faktycznie dzięki wysiłkowi kształt niezgodny z naturą stał się silniejszy

niż naturalny. A czyż są to jedyne zjawiska, które dowodzą, jak wielka jest

moc wysiłku? Nie, lecz są ich tysiące. Zdarza się, że pole jest z natury uro-

dzajne, a pozostawione bez uprawy umiera, przy czym im lepsze jest z natury,

tym większe jest jego upodlenie spowodowane zaniedbaniem, jeśli się go nie

uprawia. Inne znów pole jest twarde i bardzo trudne w uprawie; lecz gdy się je

obrobi, wnet wydaje wspaniałe owoce. Czyż drzewa się nie wykrzywią i nie

przestaną rodzić, jeśli się je zaniedba? A jednak, gdy tylko zostaną otoczone

należną troską, wydają owoce i utrzymują je aż do czasu, gdy dojrzeją. Czyż

i tężyzna ciała nie marnieje i nie podupada z powodu braku troski, rozwią-

złości czy choroby? I na odwrót: jakaż nawet znacznie osłabiona natura nie

odzyska większych sił poprzez ćwiczenia gimnastyczne i walkę? Jakież do-

brze ujeżdżone konie nie stają się uległe wobec jeźdźców? Jeżeli zaś pozostają

nieujeżdżone, czyż nie stają się niepokorne i narowiste? I czyż należy cze-

mukolwiek się dziwić, skoro widzimy, że dzięki wysiłkowi człowieka wiele

z najdzikszych zwierząt staje się oswojonych i wspierają ludzi w ich pracy?

Słusznie zatem pewien Tesalczyk zapytany o to, którzy spośród Tesalczyków

są najbardziej pokojowi, odpowiedział: „Ci, którzy właśnie zakończyli wal-

kę”. Ale po cóż miałbym się o tym wiele rozwodzić? Przecież charakter to

długotrwały zwyczaj

, i gdyby ktoś nazwał cnoty charakteru cnotami, które

cechują zwyczaje, wcale by się zapewne nie pomylił. Posłużę się tu jeszcze

jednym przykładem, a następnie zaprzestanę dalszego rozważania tychże kwe-

stii. Likurg, spartański prawodawca

, wziął dwójkę szczeniąt z tego samego

miotu i wychowywał je w całkowicie odmienny sposób, tak że jedno wyrosło

na zwierzę psotne i żarłoczne, a drugie na zdolnego do tropienia zwierzy-

ny psa. Następnie pewnego razu na zebraniu Spartan powiedział: „Mężowie

Lacedemończycy, wielkie znaczenie dla ukształtowania w człowieku cnót

mają dobre zwyczaje, wychowanie, odpowiednia nauka i ukierunkowanie

w życiu, co wam teraz z całą mocą udowodnię”. Potem wyprowadził obydwa

psy i puścił je, postawiwszy przedtem przed nimi miskę z jedzeniem i zająca.

Wtedy jeden pobiegł za zającem, a drugi do miski. Gdy zaś Spartanie nie mo-

gli zrozumieć, co to wszystko według niego miało znaczyć i co im przez te

szczeniaki chciał pokazać, rzekł: „Obydwa mają tych samych rodziców, lecz

Por. Aristoteles, Ethica Nicomachea 1103a 17-18; Plutarch pisze o tym w De virtute morali

4, 443C oraz w De sera numinis vindicata 6, 551C, zob. D. Babut, Introduction, w: Plutarque,

De virtute morali, Paris 1969, 73-75. To podkreślanie roli zwyczaju w życiu moralnym i ćwiczeń

jako środka wychowania, o którym Plutarch mówi także w innych swoich pismach (np. De vita

Philopoemenis 14, 5) jest locus communis prawie wszystkich szkół hellenistycznych idących za

Platonem (Respublica 444c-e; Leges 635cd, 643b, 653a-c; Respublica 518e, 619a; Phedon 82b),

por. D. Babut, Plutarque et le stoicisme, Paris 1969, s. 321, nota 2.

Likurg obok Solona (640-559) w Atenach, to legendarny król Sparty, znany jako bardzo

surowy prawodawca.

671

PRZEKŁADY

były inaczej chowane, tak że jeden stał się żarłokiem, drugi – myśliwym”

Ale niech to już wystarczy o zwyczajach i sposobach życia.

5. Należy też, myślę, powiedzieć kilka słów o karmieniu. Rzekłbym, że

trzeba, żeby matki same karmiły dzieci, podając im pierś

; przecież one będą

je żywiły z gorętszą miłością i większą troską, kochając je całym swym je-

stestwem, czy też, jak się mówi, każdym swoim paznokciem

. Życzliwość

bowiem piastunek i nianiek jest udawana i wymuszona, ponieważ kochają je

za pieniądze. Sama natura daje nam także do zrozumienia, że to właśnie same

matki powinny karmić piersią i żywić to, co urodziły; w tym przecież celu

zaopatrzyła każde zwierzę wydające potomstwo w pokarm dla małych w po-

staci mleka. Pełne mądrości jest jej przewidywanie! Oto wyposażyła kobietę

w dwie piersi, aby, jeśli wyda na świat bliźnięta, miała dwa źródła pokarmu.

Poza tym matki karmiąc dzieci piersią stają się łaskawsze i czulsze wobec

nich, co jest jak najbardziej, na Zeusa, oczywiste. Karmienie piersią nieja-

ko wzmacnia wzajemne przywiązanie. Nawet dzikie zwierzęta, odłączone od

tych, z którymi były razem piersią karmione, najwyraźniej za sobą tęsknią

Tak więc, jak już powiedziałem, matki powinny dołożyć wszelkich starań,

aby karmić swoje dzieci. Jeśli jednak nie są w stanie tego czynić, czy to z po-

wodu cielesnej słabości (tak przecież również się zdarza), czy to dlatego, że

śpieszą się z urodzeniem następnych dzieci

, to nie powinno się przyjmować

pierwszych lepszych piastunek i nianiek, lecz należy dobierać najlepsze spo-

śród nich. Przede wszystkim, powinny one być z obyczaju Greczynkami. Jak

bowiem zaraz po urodzeniu trzeba troszczyć się o dziecięce ciała, by rosły

wyprostowane i dobrze uformowane, tak też od początku należy kształtować

obyczaje dzieci

. Młodość bowiem jest podatna i giętka, a wrażliwe młode

dusze głęboko nasiąkają wszelkimi pouczeniami; wszystko zaś, co stward-

Por. Plutarchus, Apophthegmata Laconica 225F, gdzie ta anegdota obszerniej jest opowie-

dziana; inne jej wersje zob. Nicolaus Damascenus, Testimonia, w: Fragmenta Graeca Historica 90

F 56, 3; Suidas, Lexicon, sv. Licurgos.

Karmienie niemowlęcia przez matkę jest implicite zalecane w Plutarchowym De amore pro-

lis 3, 495D-496C. Aulus Geliusz (Noctes Atticae XII 1) informuje, że zalecał je również uczeń

i przyjaciel Plutarcha Favorinus z Arles, por. W. Szenajch, Filozof Favorinus o karmieniu niemow-

ląt, „Opieka nad Dzieckiem” 1 (1923) 175-189.

Por. Cicero, Ad Familiares I 6, 2; Horatius, Carmina III 6, 24: „de tenero mediatur ungui”;

o tym powiedzeniu zob. J.C. Rolfe, „Transactions and Proceedings of the American Philological

Association” 33 (1902) 62 oraz tamże 34 (1903) 55.

Por. Xenophon, Cyropaedia II 1, 28; Memorabilia II 3, 4.

Karmienie piersią uchodziło w starożytności za jeden ze środków antykoncepcyjnych;

uważano bowiem, że podczas karmienia dziecka piersią, nie można zajść w ciążę, por. m.in. K.

Hopkins, Contraception in the Roman Empire, „Comparative Studies in Society and History”

8 (1965-1966) 124-151; K.W. Krenkel, Familienplanung und Familienpolitik in der Antike,

„Würzburger Jahrbücher für die Altertumswissenschaft” 4 (1978) 197-203; W. Suder, Laktacja i an-

tykoncepcja w Imperium Rzymskim, „Eos” 79 (1991) 85-89.

Por. Plutarchus, An virtus doceri possit 2, 439F.

PRZEKŁADY

672

nieje, trudno jest potem rozmiękczyć. Podobnie, jak pieczęcie pozostawiają

swe odbicie na miękkim wosku, tak też ślad nauki utrwala się w duszach lu-

dzi, dopóki są dziećmi. I boski Platon, jak mi się zdaje, bardzo mądrze radzi

niańkom, aby nawet lichych bajek nie opowiadały dzieciom, gdyż przez to

ich dusze od początku wypełniałyby głupotą i zepsuciem

. Również poeta

Focylides udziela, jak się wydaje, trafnej rady, gdy mówi:

„Póki jeszcze jest dzieckiem, trzeba go

uczyć o szlachetnych czynach”

6. Jest jeszcze ponadto jedna kwestia, której nie można pominąć, a mianowi-

cie, że dobierając młodych niewolników, którzy będą usługiwali i towarzyszyli

młodym panom, należy poszukiwać przede wszystkim takich, którzy mają dobre

obyczaje, a ponadto pięknie mówią po grecku, tak by dzieci poprzez obcowanie

z barbarzyńcami i ludźmi o nikczemnym sposobie bycia nie zostały skażone ich

niegodziwością

. Przecież lubujący się w przysłowiach powiadają, i to nie od

rzeczy, że „jeśli zamieszkasz z kulawym, nauczysz się utykać”

7. A skoro tylko osiągną wiek

, w którym powinno się je przekazać pod

opiekę pedagogów

, wówczas trzeba będzie z całą rozwagą dokonać ich wy-

boru, by nierozsądnie nie powierzać dzieci jeńcom zamienionym w niewol-

ników, barbarzyńcom i ludziom niegodnym zaufania. Tymczasem obecnie

Por. Plato, Respublica II 17, 377C, tłum. W. Witwicki: Platon, Państwo. Prawa, Kęty 1999,

73: „Nakłaniamy niańki i matki, żeby te aprobowane mity opowiadały dzieciom i formowały ich

dusze mitami o wiele bardziej niż ich ciała rękami. A wiele z tych mitów, które dziś opowiadają,

należy wyrzucić precz”.

Focylides, żyjący w VI w. prz. Chr. grecki poeta religijny, znany z bogatych w morały

gnomów (gnomai Fokylidou); por. Poetae Lyrici Graeci, ed. Th. Bergk, II, Lipsiae 1853, s. 71

(fragm. 13) = fragm. 15 Diehl

Por. Plutarchus, De audiendis poetis 36D, przekład zbiorowy: Plutarch z Cheronei, Jak mło-

dzież powinna słuchać poetów, Warszawa 1957, 64; Tacitus, Dialogus de oratoribus 29, tłum. S.

Hammer: Tacyt, Dzieła, II, Warszawa 1957, 353: „Tymczasem dziś dziecko zaraz po urodzeniu

przydziela się

jakiejś służebnej Greczynce, której się dodaje

jednego lub

dwóch z tłumu niewolni-

ków, przeważnie najpodlejszych

i nie

nadających się do żadnego poważnego zadania. Ich

bajkami

i zabobonami od razu napawają się te wątłe i

niewyrobione

dusze; a nikt w całym domu nie zwraca

to uwagi, co

w obecności młodego pana mówi lub czyni. Co

więcej, nawet

sami rodzice nie przy-

zwyczajają małych

dzieci do prawości

i skromności, lecz do swawoli i złośliwych

żartów, przez co

powoli wkrada się w ich dusze bezczelność i

lekceważenie

siebie i innych”.

Por. Paroemigraphi Graeci, II, 286, 94.

Było to przeważnie w siódmym roku życia, por. H.I. Marrou, Historia wychowania w staro-

żytności, tłum. S. Łoś, Warszawa 1969, 210; L. Winniczuk, Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej

Grecji i Rzymu, Warszawa 1983, 272 i 292.

Pedagog (paidagwgÒj), ważna postać w programie starożytnego wychowania grecko-rzym-

skiego, wybierany był przeważnie spośród wykształconych niewolników greckich. Do jego zadań

należało przyprowadzanie i odprowadzanie dziecka ze szkoły, odrabianie z nim lekcji, uczenie go

dobrych obyczajów i stała opieka nad nim od siódmego roku życia, por. E. Schuppe, Paidagogos,

RE XVIII 2/1, 2375-2385; Marrou, Historia wychowania, s. 212-218; 375-376.

673

PRZEKŁADY

wielu ludzi postępuje w sposób śmiechu warty

. Wysyłają bowiem dobrych

niewolników do uprawiania roli, powierzają im swe statki i prowadzenie han-

dlu, czynią ich zarządcami swych domów i posiadanych dóbr, gdy zaś znajdą

wśród niewolników pijaczynę i żarłoka, nieprzydatnego do czegokolwiek, to

właśnie jemu powierzają swoich synów. A przecież dobry pedagog powinien

mieć takie usposobienie, jak Feniks, wychowawca Achillesa

Teraz natomiast przechodzę do omówienia rzeczy najważniejszej i najistot-

niejszej ze wszystkiego, co powiedziałem. Mianowicie, szukając nauczycieli

dla dzieci powinno się wybierać takich, których życie jest wolne od jakichkol-

wiek zarzutów, odznaczających się nienagannym sposobem bycia, wreszcie,

najlepszych, jeśli chodzi o ich doświadczenie. Źródłem bowiem i korzeniem

wszystkiego, co w człowieku jest dobre i piękne [kalokagathia]

, jest właści-

we wychowanie. Podobnie jak rolnicy stawiają przy roślinach podpórki, tak

pełni troski nauczyciele otaczają młodych ludzi dobrymi radami i zachętami,

dzięki którym ich charaktery będą się rozwijały w harmonijny sposób. Wielu

jednak dzisiejszych ojców zasługuje na potępienie, ponieważ bez sprawdzenia

przyszłych nauczycieli, czy to z powodu niewiedzy, czy też niekiedy z po-

wodu nieznajomości życia, powierzają swe dzieci niedoświadczonym i nie-

godnym zaufania ludziom. Przy czym, jeśli w ten sposób postępują z powodu

swojej niewiedzy, to nie jest to jeszcze aż tak śmieszne, ale z innych powodów

jest to zupełnie niedorzeczne. Otóż niekiedy zdarza się, że niektórzy powie-

rzają swe dzieci nauczycielom nawet wówczas, gdy dobrze wiedzą od innych

ludzi, którzy im o tym mówią, o ich niedoświadczeniu i nieprawości, przy

czym jedni ulegają pochlebstwom tych, którzy się do nich przymilają, a inni

chcą wyświadczyć przysługę usilnie proszącym ich przyjaciołom

. Postępują

wówczas podobnie, jak chory człowiek, który odrzuca lekarza mogącego mu

dzięki swej wiedzy ocalić życie, a wyświadczając usługę przyjacielowi, wy-

biera innego, który przez swe niedoświadczenie może go nawet uśmiercić, lub

też jak człowiek, który zwalnia najlepszego kapitana statku, a wybiera naj-

gorszego, gdyż poprosił go o to przyjaciel. O Zeusie i wszyscy bogowie! Czy

człowiek, którego zwą ojcem, bardziej ma się troszczyć o to, by zadowolić

proszących o przysługę, niż o wychowanie własnych dzieci? Czyż nie trafnie

często mawiał starożytny Sokrates, że gdyby tylko było to możliwe, szedłby na

Zdanie to jest prawie dosłownym powtórzeniem zdania greckiego retora Ajschinesa (390-315),

por. In Ctesiphontem 192; Plutarchus, De audiendis poetis 36D.

Feniks – tu występujący po raz pierwszy, w Iliadzie Homera wychowawca i doradca Achillesa

(Ilias I 448; II 196, 734-736; IX 447-448), potem w literaturze klasycznej przykład dobrego pedago-

ga, por. E. Wüst, Phoinix, RE XX 1, 404-412.

Ideałem wychowania starożytnego, zwłaszcza greckiego, była kalokagathia (kalokagaq…a)

– ukształtowanie człowieka fizycznie pięknego (kalÒj) i moralnie dobrego (¢gaqÒj), por. Marrou,

Historia wychowania, s. 82-85; F. Bourriot, Kalos Kagathos – Kalokagathia, Stuttgart 1995; tenże,

„Historia” 45 (1996) 129-140 (w Sparcie).

Por. Plutarchus, De vitioso pudore 8, 532A.

PRZEKŁADY

674

najwyższe wzniesienie w mieście i stamtąd wołał: „Ludzie, jak to się dzieje, że

wy, poświęcając cały wasz wysiłek zdobywaniu pieniędzy, niewiele przy tym

się troszczycie o synów, którym je zostawicie?”

. Dodałbym do tego, że tacy

ojcowie postępują niczym człowiek, który dba o swój but, ale całkowicie za-

niedbuje stopy. Wielu jednak ojców, powodowanych chciwością, jak również

niechęcią do dzieci, dochodzi do tego, że wybierają dzieciom na nauczycieli

ludzi niczego nie wartych lub szukają tanich nieuków, aby nie dawać więk-

szej zapłaty nauczycielowi. Dlatego też Arystyp

, w sposób pełen wdzięku

i bardzo dowcipny, wykpił ojca, pobawionego rozumu i rozwagi. Gdy pewien

człowiek zapytał go, jakiej zapłaty chciałby za uczenie jego dziecka, odrzekł:

„Tysiąc drachm”. A kiedy tamten zawołał: „Na Heraklesa, cóż za wygórowane

wymagania! Przecież za tysiąc drachm mogę kupić niewolnika!”, wówczas

mu odrzekł: „Oczywiście, a wówczas będziesz miał dwóch niewolników: twe-

go syna oraz tego, którego kupisz”

. A tak w ogóle, czyż nie jest czymś nie-

dorzecznym uczyć dzieci, by brały pokarm prawą ręką i wyśmiewać je, skoro

wyciągną po jedzenie lewą rękę, a wcale się nie troszczyć o to, by słuchały

mądrych i dobrych nauk?

Co się zaś stanie z tymi godnymi podziwu ojcami, którzy źle wykształcą

i źle wychowają swych synów? Otóż wam powiem: gdy ci ostatni zostaną

wpisani w poczet ludzi dorosłych

, wzgardzą całkowicie rozsądnym i upo-

rządkowanym życiem, popędzą natomiast ku rozwiązłym, niegodnym wol-

nego człowieka przyjemnościom. Wówczas ojcowie będą żałować, że ucie-

kali przed obowiązkiem wychowania swych dzieci, lecz żadnego pożytku

już z tego nie będzie, a pozostanie jedynie udręka z powodu ich występków.

Spośród zaś dzieci jedni otoczą się pochlebcami i pasożytami, ludźmi nik-

czemnymi i wyklętymi, którzy deprawują młodych i sprowadzają ich na ma-

nowce; drudzy wydawać będą pieniądze na drogie w utrzymaniu hetery i nie-

rządnice; inni oddadzą się obżarstwu; jeszcze inni zmarnują swe życie grając

w kości i urządzając hulanki; w końcu będą również tacy, którzy poświęcą się

najdzikszym złym czynom – nierządowi i bachanaliom, gotowi oddać życie

za chwilę przyjemności. Lecz gdyby ci ludzie w swoim czasie mieli styczność

Plato, Clitophon 407A. Nie chodzi tu o najwyższy teren w mieście, ale o kapliczkę z bogiem

umieszczoną na szczycie teatru. Ten dialog Platona jest często cytowany przez Plutarcha, np. An

virtus doceri possit 439C; De vitioso pudore 534E; De stoicorum repugnantiis 1039D.

Arystyp z Cyreny (V w. prz. Chr.), uczeń Sokratesa, twórca cyrenejskiej lub hedonistycznej

szkoły filozoficznej.

Anegdotę tę przytacza również Diogenes Laertios z Cylicji (II w.), por. Vitae philosophorum

II 8, 72, tłum. I. Krońska: Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych filozofów, Warszawa 1988,

117; prezyzuje on jednak, że Arystyp był pierwszym z sokratyków, który brał pieniądze za naucza-

nie (8, 65); zob. także Xenophon, Memorabilia II 1, 8-9.

Po ukończeniu szkoły średniej ok. 18 roku życia chłopca kończącego wiek młodzieńczy za-

pisywano jako dorosłego na listę obywateli, choć pełne prawa publiczne uzyskiwał on w niektórych

regionach dopiero po dwuletniej efebii.

675

PRZEKŁADY

z filozofem, być może nie pozwoliliby sobie ulec podobnym złym rzeczom.

Poznaliby przynajmniej regułę Diogenesa

, który w szorstkich słowach, ale

zgodnie z prawdą, radzi: „Wejdź do domu rozpusty i przekonaj się, iż to, co

wiele kosztuje, niczym się nie różni od tego, co nic nie kosztuje”

8. Podsumowując zatem twierdzę (a to, co powiem, nazwać należy raczej

proroctwem, niż radą)

, że początkiem, środkiem i końcem

tego wszystkiego

jest, dobre wychowanie i należyte wykształcenie. One właśnie, że tak powiem,

prowadzą ku cnocie i szczęściu oraz pomagają w ich osiągnięciu, a inne dobra

w porównaniu z nimi są czymś zgoła ludzkim, małym i niewartym poszuki-

wania. Szlachetne urodzenie to, niewątpliwie, rzecz piękna, ale jest to dobro,

które należy do przodków. Bogactwo jest, rzecz jasna, cenne, ale włada nim

los, zdarza się bowiem często, że zabiera je możnym, a przynosi i daruje tym,

którzy się tego nie spodziewają: poza tym, wielkie bogactwo stanowi cel dla

tych, którzy podążają do napełniania swych trzosów, dla nikczemnych niewol-

ników i donosicieli, a przede wszystkim, że może być także udziałem ludzi

najnikczemniejszych. Sława zapewnia wprawdzie szacunek, ale jest niestała.

Piękno jest pożądane, ale krótkotrwałe. Zdrowie jest drogocenne, ale niepew-

ne. Siła jest pożądana, ale pada łatwym łupem choroby i starości. I w ogóle, je-

śli ktoś się chełpi siłą swego ciała, niech wie, że błądzi, bo jakże niewielka jest

ludzka siła w porównaniu z siłą innych istot żywych! Mam na myśli chociażby

słonie, byki i lwy. Tylko wychowanie ze wszystkich dóbr, które są w nas, jest

czymś nieśmiertelnym i boskim. Dwie rzeczy przewyższają wszystko inne

w ludzkiej naturze – umysł i rozum

. Umysł sprawuje władzę nad rozumem,

a rozum usługuje umysłowi. Umysł jest niedostępny dla uderzeń losu, nieosią-

galny dla języka oszczercy, niezniszczalny w obliczu choroby, nie ulegający

starości. Tylko umysł mimo starości nadal się rozwija, a czas, który porywa

wszystkie inne rzeczy, starości dodaje mądrości. Nawet wojna, niczym wzbu-

rzony potok, wszystko zmiata i zabiera, nie jest w stanie pozbawić nas jedynie

wychowania. Wydaje mi się, że Stilpon, filozof z Megary

, dał godna zapa-

miętania odpowiedź Demetriuszowi

. Ten ostatni zburzył miasto oraz wziął

do niewoli jego mieszkańców, po czym zapytał Stilpona, czy przypadkiem

Chodzi o Diogenesa z Synopy (413-323), filozofa ze szkoły cynickiej, ucznia Antystenesa.

Por. Athenaios, Deipnosophistae IV 48, 158F; Plutarchus, De stoicorum repugnantiis 21,

1044B; Anthologia Palatina V 32.

Por. niżej zozdz. 20, 14C.

Por. Plato, Leges 715e.

Por. Seneca, Epistulae IX 76, 8-10, tłum. W. Kornatowski: Seneka, Listy moralne do Lucyliusza,

Warszawa PWN 2010, 271 (o właściwym dla każdej rzeczy dobru); zob. G. Carugno, Per l’esatta

interpretazione di un luogo di Plutarco, „Giornale Italiano di Filologia” 9 (1956) 345-347.

Stilpon z Megary (380-330)), przedstawiciel filozoficznej szkoły megarejskiej, swoimi zręcz-

nymi, sofistycznymi wywodami, przyciągał słuchaczy.

Por. Chodzi zapewne o Demetriusza I Poliorketesa, jednego z najwybitniejszych wodzów hel-

lenistycznych, zwłaszcza w sztuce oblegania miast, późniejszego króla macedońskiego (295-287).

PRZEKŁADY

676

czegoś nie stracił. Filozof natomiast odrzekł: „Wcale nie, przecież wojna nie

pozbawia cnoty”

. Zgodna i współbrzmiąca z tymi słowami jest, jak mi się

zdaje, odpowiedź Sokratesa: również on, gdy ktoś – wydaje mi się, iż był to

Gorgiasz – go zapytał, co sądzi o Wielkim Królu

, a także czy uważa, że jest

szczęśliwy, rzekł: „Nie wiem, ile ma cnoty i wychowania”

. W ten sposób dał

do zrozumienia, że szczęście od tego [wychowania] właśnie zależy, a nie od

innych, dóbr przypadkowych.

9. Podobnie, jak zachęcam ludzi do tego, by niczemu nie przyznawali więk-

szej wagi, niż wychowaniu dzieci, tak też z drugiej strony powiadam, że to

wychowanie powinno być jak najlepsze i jak najbardziej zgodne z rozsądkiem,

a także, że powinni trzymać synów jak najdalej od właściwego pospólstwu

czczego gadania. Albowiem człowiek, który podoba się zbyt wielu, nie podoba

się mędrcom. Słuszność moich słów potwierdza Eurypides, gdy powiada:

„A mnie niezręcznie przemawiać przed tłumem;

Do paru, bliskich, lepiej umiem mówić.

Tak to już bywa: ci co w gronie mądrych

kiepscy – przed tłumem wręcz czarują słowem”

Ja również zauważam, że ci, którzy poświęcają się wymowie dla zdobycia

uznania tłumów, w całym swoim życiu wykazują się z reguły nieumiarko-

waniem i dążeniem do przyjemności. I jest to, na Zeusa, całkiem zrozumia-

łe. Przecież, jeśli zaniedbują to, co piękne, gdyż starają się przede wszystkim

dostarczyć przyjemność innym, nie będą się śpieszyć, by przedkładać to, co

sprawiedliwe i zgodne z rozsądkiem, nad zaspokojenie własnej potrzeby przy-

jemności i zamiłowania do rozkoszy; nie będą też dążyć raczej do tego, co

mądre, ale do tego, co przyjemne. Ponadto, cóż miałyby z tego dzieci [...]

Jest bowiem rzeczą słuszną, byśmy niczego nie mówili, ani nie czynili bez

przemyślenia, a zgodnie z przysłowiem: „Piękne rzeczy są trudne”

. Mowy

wygłaszane bez przygotowania są dowodem na to, że mówiący zwykł działać

bezmyślnie i beztrosko, co jest właściwe ludziom, którzy nie wiedzą, gdzie na-

leży zacząć, a gdzie skończyć. Ponadto ci, którzy przemawiają pod wpływem

chwili – pomijając już inne popełniane przez nich błędy – grzeszą potwornym

brakiem umiaru i popadają w gadulstwo. Tymczasem chwila zastanowienia się

Por. Plutarchus, De tranquillitate 17, 475C, gdzie ta anegdota odniesiona jest do mądrości;

zob. też Plutarchus, Vita Demetrii 9, 9; Seneca, De constantia sapientis 5, 6-7; Epistulae VIII 18;

Diogenes Laertius, Vitae philosophorum II 115.

Chodzi tu o któregoś z królów perskich – Cyrusa (546-529), Dariusza (522-485) lub

Kserksesa (485-465), którzy nosili tytuł Ð mšgaj (mšgaloj) basileÚj, por. D. Wyttenbach, Lexicon

Plutarcheum vitas et opera moralia complectens, I, Lipsiae 1843, 167.

Por. Plato, Gorgias 470e.

Euripides, Hippolytus 986-989, tłum. J. Łanowski, s. 299.

Lakuna w tekście.

Por. Plato, Cratylus 384a; Respublica 435c.

677

PRZEKŁADY

nie pozwala mówiącemu przekroczyć granic tego, co odpowiednie. Perykles,

jak mówi tradycja, często nie zważał na to, gdy lud go wzywał, lecz odpowia-

dał, że jest nieprzygotowany

. Podobnie również Demostenes, gorący naśla-

dowca polityki Peryklesa, gdy go Ateńczycy wzywali, by im służył radą, od-

mawiał, powiadając: „Nie jestem przygotowany”

. Możliwe, że jest to przekaz

zmyślony i nieprawdziwa tradycja, ale w swej mowie przeciwko Midiaszowi

wyraźnie on wykazuje, jak wielka jest korzyść płynącą z refleksji, mówiąc:

„Mężowie Ateńczycy, wyznaję, że długo zastanawiałem się nad tym. Nie

zaprzeczam też, iż rzetelnie, zaiste jak najlepiej mogłem, przygotowałem tę

mowę. Byłbym bowiem nikczemnikiem, gdybym po tylu krzywdach, których

doświadczyłem i wciąż doświadczam z jego powodu, nie zastanawiał się nad

tym, co wam zamierzam o nim powiedzieć”

Jeśli natomiast chodzi o moje zdanie, nie będę twierdził, że należy całko-

wicie odrzucać gotowość do wygłaszania improwizowanych mów, czy też, że

nie należy z niej we właściwy sposób korzystać, ale jedynie uważam, iż nale-

ży jej używać ostrożnie, niczym leku

. Uważam, że improwizowanych mów

nie powinien wygłaszać człowiek, który nie osiągnął jeszcze wieku męskiego.

Gdy natomiast zmężnieje, wówczas będzie dla niego rzeczą odpowiednią, by

przemawiał bez skrępowania, skoro tylko nadarzy się ku temu sposobność.

Albowiem jak ludzie, którzy długo przebywali w kajdanach, z powodu długo-

trwałego przebywania w okowach nie są w stanie chodzić i padają, jeśli nawet

zostaną z nich uwolnieni, tak i ci, którzy przed dłuższy czas nie przemawiali,

nawet gdy to było konieczne, by bez przygotowania mówili, wypowiadają się

w tenże sposób, jak wcześniej. Jeśli jednak tym, którzy są jeszcze młodzi, po-

zwolimy, aby przemawiali pod wpływem chwili, doprowadzi to do potworne-

go pustosłowia. Opowiadają, że pewien marny malarz pokazując Apellesowi

obraz rzekł: „Właśnie co dopiero go namalowałem”. Ten zaś odpowiedział:

„Mógłbyś mi tego nie mówić, bo widzę, jak szybko został namalowany.

Dziwię się tylko, że nie namalowałeś więcej takich obrazów”.

Powracając zaś do właściwego tematu moich rozważań, radzę, aby zarówno

pilnie uważać, by nie popadać w sztuczność i fałszywy tragizm, jak też, z drugiej

strony, aby unikać mówienia o niczym i bylejakości w wysławianiu się. Wybujały

bowiem sposób mówienia nie jest odpowiedni dla publicznych wystąpień, a zbyt

Por. Plutarchus, Vita Periclis 7, 155c-156a, tłum. M. Brożek: Plutarch z Cheronei, Żywoty

sławnych mężów, BN II 3, Wrocław 1956, 84-86; wyrażenie æj... paradšdotai jest też m.in.

u Demostenesa, Contra Aristocraten 66.

Plutarchus, Vita Demosthenis 8.

Demosthenes, In Midiam 191a.

Por. wyrażenie æj ™n farm£kwn mo…ra u Platona, Respublica 389b. Chce on przez to powie-

dzieć, że jedynie lekarze, jako ludzie kompetentni, mają prawo go używać.

Apelles – najsłynniejszy malarz grecki, pracujący na dworze Aleksandra Wielkiego (356-323)

i Ptolemeusza I (323-383), twórca słynnej Afrodyty Anadyomene.

PRZEKŁADY

678

suchy na słuchaczu nie wywiera w ogóle żadnego wrażenia. Lecz tak jak cia-

ło powinno być nie tylko zdrowe, ale również pełne krzepy, podobnie mowa

ma być nie tylko wolna od błędów, lecz również pełna mocy i zdecydowania.

Przecież ostrożnego mówcę jedynie chwalimy, podczas gdy dziarskiego również

podziwiamy. Podobnego zdania jestem też odnośnie tego, co dotyczy usposo-

bienia umysłu. Mianowicie nie należy być ani zuchwałym, ani niepewnym i bo-

jaźliwym, gdyż w pierwszym przypadku popada się w bezczelność, a w drugim

– w godną niewolnika uległość. Tymczasem rzeczą zaś należytą i świadczącą

o pewnej zręczności jest trzymanie się we wszystkim środka

Ponadto, póki wciąż jeszcze jestem w trakcie rozpamiętywania tego, co my-

ślę o wychowaniu, chcę powiedzieć, że przede wszystkim uważam mowę zbu-

dowaną z samych tylko krótkich, składających się z jednego okresu zdań, za wy-

raźny dowód braku wykształcenia i gustu; następnie twierdzę, że gdy taka mowa

jest wygłaszana, szybko nuży, w każdym zaś przypadku wywołuje zniecierpli-

wienie; słuchanie bowiem bez przerwy tego samego śpiewu zawsze powoduje

przesyt i męczy, podczas gdy różnorodność cieszy. Podobnie ma się rzecz ze

wszystkim, na przykład – ze słuchaniem muzyki czy oglądaniem widowisk.

10. Trzeba zatem, aby wolno urodzone dziecko wyruszyło w życie ubo-

gacone w jakąś znajomość nauk, których opanowanie stanowi znajomość tak

zwanych nauk ogólnych (™gkukl…wn paideÚmatwn)

, znajomość zdobytą czy

to poprzez słuchanie, czy to poprzez oglądanie. Owszem, powinno je poznawać

niejako mimochodem, niczym dla spróbowania, gdyż osiągnięcie doskonałości

we wszystkich jest rzeczą niemożliwą, ale nade wszystko powinno przedkła-

dać filozofię. Przedstawię swą myśl bardziej obrazowo: jest rzeczą wspaniałą

opłynąć liczne miasta, ale pożyteczniejszą zamieszkać w najlepszym z nich.

Mądrze ongiś powiedział filozof Bion

, że ludzie, którzy nie mają możliwości

studiowania filozofii, wykańczają się poświęcając się innym, niczego nie war-

tym naukom, podobnie jak zalotnicy, nie mogąc zdobyć Penelopy, zadawali się

z jej służebnicami. Dlatego powinno się uczynić filozofię główną, najważniej-

szą częścią wszelkiej edukacji. W trosce o ciało ludzkość wynalazła dwie nauki

– medycynę i gimnastykę: pierwsza z nich zapewnia mu zdrowie, druga – tęży-

Widać tu postawę arystotelesowskiej drogi środkowej między zuchwałością a tchórzostwem,

por. Ethica Nicomachea II 7, 1107a-b; zob. też Plutarchus, De morali virtute 5-6, 445a, 444e-f.

Użyte tu przez autora wyrażenie t¦ kaloÚmena ™gkÚklia paideÚmata nie miało nigdy

ostatecznie określonego znaczenia. O sformułowanej przez Platona i Izokratesa teorii enkylios pa-

ideia, w skład której wchodziła m.in. geometria, arytmetyka, retoryka i dialektyka, zob. H.I. Marrou,

Historia wychowania w starożytności, tłum. S. Łoś, Warszawa 1969, 256-264, 316-317; tenże, Saint

Augustin et la fin de la culture antique, Paris 1958, 211-235 ; J. Christes, Enkyklios Paideia, w : Der

Neue Pauly, III, Stuttgart 1997, 1037-1039 ; H. Fuchs, RACh V 365-398. U Plutarcha wyrażenie to

zob. Vita Alexandri 7, 2; De musica 1135E.

Bion (III w. prz. Chr.), uczeń Teofrasta, a później zwolennik szkoły cynickiej, autor diatryb,

pisanych barwnym, dosadnym i pełnym ostrych i satyrycznych wyrazów stylem, który wywarł duży

wpływ na późniejszych pisarzy.

679

PRZEKŁADY

znę

; jeżeli natomiast chodzi o duszę, to jedynie filozofia jest lekiem na jej nie-

moce i choroby. Tylko za jej pośrednictwem i z jej pomocą możemy poznać, co

jest piękne, a co szpetne, co sprawiedliwe, a co niesprawiedliwe, czego należy

szukać, a czego unikać; jak należy postępować wobec bogów, rodziców i ludzi

starszych, wobec praw, przybyszy i władców, wobec przyjaciół, kobiet, dzieci

i sług, a mianowicie, że powinniśmy wielbić bogów, czcić rodziców, szanować

ludzi starszych, okazywać posłuszeństwo wobec praw i uległość w stosunku do

władców, miłować przyjaciół, być powściągliwymi z kobietami, kochać dzieci

i nie znieważać niewolników, a co najważniejsze – ani nie cieszyć się zbyt-

nio w chwilach pomyślności, ani nie rozpaczać w czasie nieszczęść; ani nie

zapominać się wśród przyjemności, ani też nie szaleć i nie tracić panowania

nad sobą w gniewie. Te umiejętności uważam za najważniejsze ze wszystkich,

które się zdobywa dzięki filozofii. Pozostać szlachetnym w chwilach pomyśl-

ności jest wyrazem męskości; człowiek cichy nie wzbudza zawiści; u mędrca

rozsądek pokonuje pragnienie przyjemności; wreszcie, pierwszy lepszy czło-

wiek nie potrafi zapanować nad namiętnością. Tym niemniej tych ludzi, którzy

potrafią pogodzić i połączyć zdolność uprawiania polityki z filozofią, uważam

za doskonałych. Sądzę, że są bezpieczni, gdy posiadają te dwa wspaniałe do-

bra, a mianowicie, gdy żyją dla wspólnego dobra sprawując funkcje publicz-

ne oraz gdy trwają w niezmąconym spokoju dzięki filozofii. Istnieją bowiem

trzy sposoby życia: czynny, kontemplatywny oraz pogrążony w rozkoszach

Ostatni z nich, rozwiązły oraz niewolniczo uległy wobec przyjemności, godny

jest zwierząt, a nie człowieka. Życie kontemplatywne w porównaniu z prak-

tycznym jest nieużyteczne; życiu praktycznemu natomiast, jeśli jest pozbawio-

ne filozofii, brakuje ogłady i piękna. Powinniśmy zatem z całych sił dążyć do

tego, aby zarówno brać czynny udział w życiu publicznym, jak też poświęcać

się filozofii, o ile tylko mamy taką możliwość. W ten sposób żyli tacy mężowie,

jak Perykles

, Archytas z Tarentu

, Dion z Syrakuz

, Epaminondas z Teb

z których każdy był uczniem Platona.

Por. Plato, Gorgias 464b.

Arystoteles wyróżniał trzy rodzaje życia: B…oj filÒsofoj (lub qewrhtikÒj), B…oj politikÒj

(lub praktikÒj), b…oj ¢polaustikÒj, por. Politica 1323a-b; Ethica Eudemia 1214a30; Ethica

Nicomachea 1095b17.

Perykles (ok. 485-429), przywódca demokracji ateńskiej, wielokrotny strateg, zwolennik mo-

carstwowej polityki Aten, wielki mecenas artystów i filozofów.

Archytas z Tarentu (IV w. prz. Chr.), mąż stanu, strateg, filozof, matematyk i muzyk; jako

filozof należał do szkoły pitagorejskiej, według starożytnych twórca naukowej mechaniki i najwy-

bitniejszy matematyk w szkole pitagorejskiej.

Dion z Syrakuz (1. poł. IV w. prz. Chr.), filozof, próbował zrealizować platoński ideał wład-

cy-filozofa, co mimo pomocy samego Platona mu się nie udało.

Epaminondas z Teb (ok. 420-362), polityk i dowódca, który doprowadził Teby do najwięk-

szego rozkwitu.

PRZEKŁADY

680

Jeśli zaś chodzi o wychowanie, to nie wiem, czy powinienem jeszcze coś

więcej o nim powiedzieć. Dodając jednak coś do tego, co już zostało powie-

dziane, jeszcze dołączę, że jest rzeczą pożyteczną, a nawet konieczną, byśmy

się również zatroszczyli o nabycie dzieł wcześniejszych pisarzy, a przy tym

zebranie ich tak, jak gromadzi się narzędzia rolnicze. Posługujemy się bowiem

książkami dokładnie w ten sam sposób – jak narzędziem wychowania, dzięki

któremu możemy pilnie czerpać wiedzę u jej źródła.

11. Nie jest też rzeczą właściwą zaniedbywanie cielesnych ćwiczeń.

Powinniśmy wysyłać dzieci do nauczyciela gimnastyki i usilnie troszczyć się

również o ich ciało, nie tylko ze względu na jego piękno, lecz także dla nada-

nia mu tężyzny, gdyż krzepkie ciało dziecka jest fundamentem zdrowej staro-

ści. Albowiem tak jak wtedy, gdy jest dobra pogoda, trzeba przygotowywać

się do burzy, tak i w młodości należy gromadzić, niczym zapas na stare lata,

umiarkowanie i powściągliwość. Ilość jednak fizycznych ćwiczeń powinna

być tak ustanawiana, by nie wyczerpywały dzieci i poprzez to nie zniechęca-

ły ich do studiowania, gdyż według Platona wrogami nauki są i sen, i zmę-

czenie

. Lecz dlaczego o tym mówię? Otóż dlatego, że pragnę podkreślić,

co z rzeczy, o których powiedziałem, jest najważniejsze. Chłopcy powinni

ćwiczyć się w rzucaniu oszczepem, strzelaniu z łuku i polowaniu, aby przy-

gotować się do wojennych walk, gdyż „dobra w bitwach pokonanych stają

się łupem zwycięzców”

. Na wojnie nie ma miejsca dla ludzi wychowanych

w pokojach, drobny natomiast, ale wyćwiczony w sztuce wojennej żołnierz,

odeprze idących w szyku doświadczonych atletów.

Ktoś jednak mógłby powiedzieć: „Obiecałeś, że podasz wskazówki doty-

czące wychowania wolno urodzonych dzieci, ty natomiast najwyraźniej pomi-

jasz wychowanie dzieci ubogich i pochodzących z pospólstwa, a przyznajesz

i kierujesz swe rady tylko do bogatych”. Tym, którzy tak mówią, nietrudno

odpowiedzieć. Otóż bardzo chciałbym, aby wychowanie było dobrem dostęp-

nym dla wszystkich, lecz jeśli ktoś nie będzie mógł dostosować się do moich

zaleceń z powodu swego ubóstwa, niech obwinia raczej los, a nie tego, który

daje mu takie, a nie inne rady. Również biedacy powinni usilnie zabiegać, by

zapewnić swoim dzieciom jak najlepsze wychowanie, a jeśli nie jest to moż-

liwe, zapewnić im takie, na jakie mogą sobie pozwolić. Dodałem to do mego

wywodu, aby po kolei dołączyć również to, mniej ważne zagadnienie, do rad

o właściwym wychowaniu młodzieży.

12. Powiadam także, że dzieci należy prowadzić ku dobremu postępowa-

niu przez zachęcanie i przekonywanie, a nie – na Zeusa! – przez bicie czy

katowanie. Takie traktowanie, wydaje mi się, jest właściwe raczej w stosunku

do niewolników, a nie wobec ludzi wolno urodzonych. Traktowani w ten spo-

sób niewolnicy popadają bowiem w odrętwienie i drżą na samą myśl o swych

Por. Plato, Respublica 537b.

Por. Xenophon, Cyropaedia II 3, 2; Plutarchus, Regum et imperatorum apophthegmata 192CD.

681

PRZEKŁADY

obowiązkach, czy to z powodu doznawanego bólu, gdy ich bito, czy to dla

upokorzenia, które wówczas stało się ich udziałem. Dla ludzi natomiast wolno

urodzonych bardziej pożyteczne są pochwały i upomnienia, niż jakiekolwiek

fizyczne dręczenie, dlatego że pochwały zachęcają ich do czynienia dobra,

a upomnienia powstrzymują przed tym, co złe.

Należy przy tym różnorako i zamiennie uciekać się raz do karcenia, raz

do pochwał. Gdy dzieci poczują się zbyt pewne, trzeba je zawstydzić poprzez

skarcenie; i na odwrót, gdy są niepewne, dodać im otuchy przez pochwalenie,

naśladując przy tym piastunki, które, gdy doprowadzą dzieci do płaczu, poda-

ją im ponownie na pocieszenie pierś. Chwaląc dzieci trzeba jednak uważać,

by nie wbiły się w pychę i nie popadły w próżność, ponieważ obsypywane

nadmiernymi pochwałami, stają się zarozumiałe i nadęte

13. Widziałem już ojców, których nadmierna miłość spowodowała brak

miłości. Zapytacie, cóż chcę przez to powiedzieć i czyż nie mógłbym podać

jakiegoś przykładu, by uczynić swą wypowiedź bardziej jasną? Otóż niektórzy

narzucali swym dzieciom zbyt trudne zadania pragnąc, by jak najszybciej, we

wszystkim zdobyły pierwsze miejsce; udręczone tymi naciskami okazywały

się niechętne wobec jakiejkolwiek nauki. Albowiem podobnie, jak umiarko-

wane podlewanie żywi rośliny, a nadmierne je niszczy, tak też dusza rozwija

się dzięki umiarkowanym próbom, a pogrąża się przez ich nadmiar

. Należy

zatem dawać dzieciom wytchnienie od ustawicznych trudów, pamiętając, że

całe nasze życie składa się z wypoczynku i z pracy. I dlatego istnieje nie tylko

czuwanie, lecz również sen, nie tylko wojna, lecz również pokój, nie tylko bu-

rza, lecz również piękna pogoda, nie tylko praca, lecz również święta. Krótko

mówiąc, wypoczynek dodaje pracy smaku, a dotyczy to nie tylko istot żywych,

lecz również rzeczy martwych. Albowiem nawet cięciwy łuków i struny lir lu-

zujemy, aby je móc później naciągnąć. I w ogóle, ciało podtrzymujemy przy

życiu raz głodem, raz nasyceniem, a duszę – odpoczynkiem i pracą

Warto też skarcić niektórych ojców, którzy po tym, jak powierzą swych

synów pedagogom i nauczycielom, później sami już ani nie przyglądają się,

ani nie przysłuchują ich nauczaniu, sprzeniewierzając się w ten sposób swemu

obowiązkowi. Powinni bowiem co kilka dni sprawdzać swe dzieci, a nie po-

kładać całej swej nadziei w postępowaniu wynajętego nauczyciela. Również

nauczyciele będą się bardziej troszczyć o dzieci wiedząc, że od czasu do czasu

będą sprawdzani. W związku z tym, jakże trafnie zauważył pewien koniuszy,

że „nic tak nie tuczy konia, jak oko króla”

Przede wszystkim natomiast, należy ćwiczyć i przyzwyczajać pamięć dzie-

Por. Plato, Leges 730b, 823d; Quintilianus, Institutio oratoria I 3, 14; Seneca, De clementia

I 2, 14, 17, 24; De ira I 6, 1-3; Plutarchus, Quomodo adulator ab amico internoscatur 73D-E.

Por. Comica adespota 358, ed. T. Kock.

Por. Aristoteles, Politica 1333a 30, 1337b29 i 38; Ethica Nicomachea 1104a11; Seneca,

Epistolae III 6, XV 6; Quintilianus, Institutio oratoria I 1, 20; I 3, 8 i 10.

Xenophon, Oeconomicus XII 20.

PRZEKŁADY

682

ci, która jest swoistym skarbcem wychowania. Dlatego to właśnie mitologia

nazwała Mnemosyne matką Muz, dając w ten sposób niejako do zrozumienia,

że nic się tak bardzo nie przyczynia do hodowania i wychowania, jak pamięć.

Należy ją zatem ćwiczyć w obu przypadkach, a mianowicie zarówno wtedy,

gdy dzieci z natury mają dobrą pamięć, jak i wtedy, gdy na odwrót łatwo za-

pominają. W ten sposób wzmocnimy hojny dar natury, a zarazem wypełnimy

jej braki, dzięki czemu dzieci z pierwszą [pamięcią] przewyższą innych, a te

z drugą – samych siebie. Piękne są w tym względzie słowa Hezjoda:

„Jeżeli dokładasz – niewiele i znowu niewiele –

Oraz czynisz tak często, niebawem zrobi się wiele”

Niech jednak ojcowie nie zapominają, że udział pamięci w kształceniu nie ogra-

nicza się tylko do wychowania, ale ma również nie mniejsze znaczenie dla wielu

czynności życiowych. Albowiem pamięć o wydarzeniach, które kiedyś miały

miejsce, dostarcza wzorców do tego, by rozsądnie działać w przyszłości.

14. Co więcej, powinno się też trzymać synów z dala od nieprzyzwoitych

słów, gdyż, według Demokryta

, „słowo jest cieniem czynu”

. Trzeba zatem

zatroszczyć się o to, by byli mili w obejściu oraz grzeczni

, gdyż nic nie wzbu-

dza tak wielkiej niechęci, i to zasłużenie, jak szorstkość w stosunku do innych.

Ponadto, dzieci mogą zdobyć sobie przychylność otoczenia, jeżeli wykazują

się pewną ustępliwością w sporach. Jest bowiem rzeczą piękną umieć nie tyl-

ko wygrywać, lecz również poddawać się wówczas, gdy zwycięstwo przynosi

szkodę. Istnieje przecież faktycznie i zwycięstwo Kadmejskie

. Na poparcie

tego mogę też przytoczyć wypowiedź mędrca Eurypidesa, który mówi:

„Gdy jeden z dwóch rozmówców wpada w gniew,

mądrzejszy z nich jest ten, który w sporze powściągnie słowa”

Należy jeszcze powiedzieć o tym, co młodzi ludzie powinni czynić mniej

lub bardziej gorliwie oprócz tego, o czym powiedzieliśmy wyżej. Chodzi

mianowicie o to, by prowadzić życie pełne prostoty, powstrzymywać język,

panować nad gniewem, i nad rękami. Warto przyjrzeć się znaczeniu każdej

Hesiodus, Opera et dies 361-362, tłum. J. Łanowski: Hezjod, Narodziny bogów. Prace i dnie.

Tarcza, Warszawa 1999, 70.

Demokryt z Abdery (460-370), jeden z najwybitniejszych filozofów greckich, który zbudował

materialistyczny system filozoficzny. Z przypisywanych mu ok. 70 dzieł z dziedziny fizyki, logiki,

teorii poznania, matematyki, estetyki, gramatyki i medycyny, zostały tylko nieliczne fragmenty.

Democritus, Frag. 145, ed. H. Diels – W. Kranz, Die Fragmente der Vorsokratiker, II, Berlin

1952, 87.

Por. Cicero, De officiis II 14, 68; Seneca, De ira II 21, 5.

Przysłowiowe Zywcięstwo Kadmejskie, podobnie jak Pyrrusowe, to zwycięstwo okupione

zbyt wielkimi stratami; tu odnosi się do bratobójczej walki Eteoklesa i Polynejkesa, synów Edypa

z rodu Kadmosa; aluzje do niego por. Herodotus, Historiae I 166; Plutarchus, De fraterno amore

488a.

Euripides, Protesilaus frag. 654, TGF Nauck

683

PRZEKŁADY

z tych rad, a ponadto, staną się one bardziej zrozumiałe, jeśli posłużymy się

przykładami.

Zacznijmy więc od ostatniej z tych zasad. Otóż niektórzy ludzie utracili

dobre imię, które zdobyli dzięki swojemu wcześniejszemu postępowaniu, gdy

wyciągnęli ręce po nieprawe zyski. Tak się stało ze Spartaninem Gilipposem,

który został skazany na wygnanie ze Sparty, gdyż po kryjomu otwierał worki

z pieniędzmi [ze skarbca]

Następnie, z całą pewnością cechą mędrca jest opanowanie. Oto Sokrates,

gdy jakiś zuchwały i bezwstydny młodzieniec go kopnął, widząc, że wszy-

scy wokoło się oburzyli i poruszyli, chcąc go ścigać, powiedział: „Czyż uwa-

żacie, że skoro osioł mnie kopnął, powinienem mu oddać kopniaka?” Ów

zaś młodzieniec i tak nie pozostał bezkarny, bo się powiesił, gdyż wszyscy

go lżyli i przezywali „Narowistym”

. Gdy zaś Arystofanes wystawił swoje

Chmury i na wszystkie możliwe sposoby mu ubliżał, ktoś z obecnych zawołał:

„Sokratesie, czyż ciebie to nie oburza, że tak cię wyśmiewają?” On natomiast

mu odpowiedział: „Na Zeusa, wcale nie! Gdy w teatrze robią sobie ze mnie

żarty, czuję się jak na wielkim bankiecie”

W sposób bliski i podobny do tego postępowali również, jak zobaczymy,

Archytas z Tarentu i Platon. Otóż Archytas, gdy powrócił z wojny – a był

dowódcą – i zastał ziemię zaniedbaną, przywołał swego zarządcę i powie-

dział: „Pożałowałbyś tego, gdybym nie był za bardzo rozgniewany”. Platon

natomiast, gdy go zdenerwował żarłoczny i bezczelny sługa, przywołał do

siebie siostrzeńca Speuzyppa i rzekł: „Przylej mu, ponieważ ja jestem zbyt

zdenerwowany”

. Wydawać by się mogło, że są to czyny niełatwe i trudne do

naśladowania. Owszem, wiem o tym. Patrząc jednak na te przykłady, należy

dążyć do tego, by w jak największym stopniu powstrzymywać nieokiełznany

i gwałtowny gniew. Nie możemy im bowiem dorównać również pod innymi

względami, na przykład, jeśli chodzi o płynącą z doświadczenia wiedzę, czy

o szlachetność, jednak nie mniej niż oni, starajmy się, o ile możemy, naślado-

wać takie zachowania i poczuć ich smak, gdyż jesteśmy, jak oni, kapłanami

bogów i pochodniami mądrości.

Powiedzmy wreszcie sobie kilka słów o powstrzymywaniu języka, ponie-

waż z tematów, które zaproponowałem, ten właśnie pozostał jeszcze do omó-

wienia. Jeżeli ktoś uważa, że jest to sprawa drobnej wagi i nic nie znacząca,

to jest bardzo daleki od prawdy. Albowiem milczenie w odpowiednim czasie

jest rzeczą mądrą, znacznie lepszą od jakiegokolwiek słowa. Wydaje mi się,

że po to właśnie starożytni ustanowili misteryjne obrzędy wtajemniczenia,

Por. Plutarchus, Lysander 16; Diodorus Siculus, Bibliotheca historica XIII 106, 8.

Por. Diogenes Laertius, Vitae philosopharum II 5, 21.

Te dwie anegdoty o Sokratesie przytacza również Plutarch, De sera numinis vindicta 5, 551A.

Wydaje się, że były one bezimiennymi tradycyjnymi loci communes, por. np. Seneca, De ira III 12, 5.

Por. Diogenes Laertius, Vitae philosopharum VIII 79-83 (Archytes), III 39 (Platon).

PRZEKŁADY

684

abyśmy z lęku przed zdradą bożych tajemnic przenieśli milczenie również na

zachowanie ludzkich sekretów. Patrząc na to z innego punktu widzenia, nikt

nigdy nie żałował, że zachował milczenie, bardzo wielu jednak żałowało tego,

co powiedzieli

. Ponadto, słowo niewypowiedziane można zawsze bez trudu

wypowiedzieć, nie ma natomiast możliwości cofnąć tego, co się powiedzia-

ło

. A ja sam słyszałem o bardzo wielu ludziach, którzy popadli w najwięk-

sze nieszczęścia tylko dlatego, że nie panowali nad własnym językiem. Dla

przykładu wspomnę jednego czy dwóch z nich, pominąwszy pozostałych. Oto

Sotades

, który powiedział Filadelfowi po tym, jak się ożenił ze swoją siostrą

Arsinoe:

„Wbrew boskim prawom do tej dziury pchasz swój członek”

Wiele lat za to gnił w więzieniu, ponosząc zasłużoną karę za słowa wypo-

wiedziane w nieodpowiednim czasie: sprawił przez nie, że inni się śmiali, lecz

on sam długo to opłakiwał. Bardzo podobne do tego, a nawet straszniejsze nie-

szczęście, przydarzyło się również z powodu gadulstwa sofiście Teokrytowi.

Otóż Aleksander nakazał Grekom, by przygotowali mu purpurowe szaty, aby

po powrocie z wojny mógł w nich złożyć bogom dziękczynne ofiary za zwy-

cięstwo nad barbarzyńcami; wszystkie ludy według głowy mieli złożyć na

ten cel podatek. Wówczas Teokryt

rzekł: „Wcześniej wahałem się, ale te-

raz wiem na pewno, że właśnie on jest «purpurową śmiercią», o której pi-

sze Homer”

. Mówiąc to, uczynił Aleksandra swoim wrogiem. Innym razem

wzbudził straszny gniew króla Macedonii Antygona, który miał jedno oko,

wytykając mu jego kalectwo

. Wówczas Antygon posłał do Teokryta swe-

go kucharza Eutropiona z rozkazem, by przybył do niego i się wytłumaczył.

Eutropion wiele razy przychodził do niego i oznajmiał mu wolę króla, aż kie-

dyś Teokryt mu powiedział: „Dobrze wiem, że chcesz podać mnie Cyklopowi

na surowo”. W ten sposób ubliżył pierwszemu, bo uczynił aluzję do jego śle-

poty i drugiemu, bo mu wypomniał, że jest kucharzem. Ten drugi na to odpo-

wiedział: „Skoro tak, stracisz głowę, ponosząc karę za swe gadulstwo i głu-

Ta rada znajduje się u Plutarcha, por. De tuenda sanitate praecepta 125D; De garrulitate 23,

514F, gdzie bez wskazywania miejsca przypisana jest Symonidesowi.

Por. Plutarchus, De garrulitate 8, 505F.

Sotades z Maronei (III w. prz. Chr.), poeta grecki i przedstawiciel poezji sprośnej (tzw. kinaj-

dologicznej) przebywający na dworze Seleukosa w Antiochii i Ptolemeusza w Aleksandrii. W swych

cynicznych i sprośnych dowcipach nie oszczędzał również władców, m.in. Ptolemeusza II Filadelfa

(283-246) i jego małżeństwa z siostrą Arsinoe. Według Athenajosa z Naukratis (III w. prz. Chr.) ob-

rażony Ptolemeusz miał go uwięzić, a potem wsadzić do worka i zatopić w morzu.

Athenaios, Deipnosophistae XIV 13, 620f-g.

Teokryt z Chios (IV w. prz. Chr.), historyk grecki, z którego dzieł zachowały się jedynie

fragmenty. Wspomina o nim również Plutarch podając jednak inny powód jego egzekucji, por.

Quaestiones convivales II 1, 4, 631E; II 1, 9, 633C; zob. też FHG 2, 86-87.

Por. Homerus, Ilias V 83; XVI 334; XX 477; Clemens Alexandrinus, Paedagogus II 114, 4.

Por. Plutarchus, Quaestiones convivales II 1, 9, 633C.

685

PRZEKŁADY

potę”. Po czym przekazał królowi słowa sofisty, on zaś kazał przyprowadzić

Teokryta i ściąć mu głowę.

Poza tym wszystkim, naszym najświętszym obowiązkiem jest uczenie

dzieci mówienia prawdy. Kłamstwo bowiem przystoi tylko niewolnikom, za-

sługuje na nienawiść wszystkich ludzi, a nawet niewolnikom, choćby byli do-

brzy, nie należy go wybaczać.

15. To wszystko, co dotychczas powiedziałem o dobrym zachowaniu się

i cnotach dzieci, mówiłem bez cienia wahania i zastanawiania się. Tymczasem

w kwestii, o której teraz zamierzam się wypowiedzieć, jestem niezdecydo-

wany i mam dwa różne punkty widzenia, raz skłaniam się do jednego, raz

do drugiego, jak gdybym znajdował się na wadze, której szale nie mogą się

przechylić na żadną ze stron. Poza tym, jest mi w ogóle bardzo trudno zde-

cydować się, czy mam omawiać to zagadnienie, czy też od niego się uchylić.

Muszę jednak zdobyć się na odwagę, by mówić o tym. Cóż to jest? Chodzi

mianowicie o to, czy należy pozwalać kochającym chłopców na przebywanie

z dziećmi i współżycie z nimi

, czy też odwrotnie, nie powinno się ich do

nich dopuszczać, ale precz przepędzać. Gdy bowiem spoglądam na surowych

ojców z ich szorstkim i twardym sposobem bycia, którzy uważają, że dla ich

dzieci przebywanie z kochającymi chłopców jest niedopuszczalną zniewa-

gą, nie ważę się zostać przedstawicielem i doradcą tych ostatnich. Z drugiej

jednak strony, gdy pomyślę o Sokratesie, Platonie, Ksenofoncie, Ajschinesie,

Cebesie

, i o całym szeregu owych sławnych mężów, którzy dopuszczali mi-

łość między mężczyznami, a równocześnie prowadzili chłopców ku zdobywa-

niu wiedzy, na wysokie stanowiska i ku szlachetnym obyczajom, to wówczas

zmieniam zdanie i jestem skłonny ich naśladować. Na ich korzyść świadczy

Eurypides, gdy mówi:

„Wśród śmiertelników istnieje jeszcze inna miłość,

która mieszka w duszy sprawiedliwej, czystej i szlachetnej”

Nie należy też zapominać o owym powiedzeniu Platona, łączącym w sobie po-

wagę i dowcip, który powiada, że najszlachetniejszym powinno być wolno ko-

chać tego, kogo zechcą spośród pięknych chłopców

. Należy zatem przepędzać

Chodzi o pederastię: o jej roli w starożytnym, zwłaszcza greckim, wychowaniu, por. H.I.

Marrou, Historia wychowania w starożytności, s. 60-72 (Rola pederastii w dziele wychowania);

E. Ha., Päderastie, w: Der Neue Pauly, IX, Stuttgart 2001, 139-141; E. Bethe, Die dorische

Knabenliebe, RhM 62 (1907) 438-475; H. Patzer, Die griechische Knabenliebe, Berlin 1982; K.J.

Dover, Homoseksualizm grecki, tłum. J. Margański, Kraków 2004; K. Hoheisel, Homosexualität,

RACh XVI, Stuttgart 1994, 289-364 (bogata bibliografia).

Ajschines i Cebes – uczniowie Sokratesa, Platon i Ksenofont uważani za teoretyków pe-

derastii i homoseksualizmu, por. Plato, Apologia Socratis 33-36; Phedon 50b; Symposium 180cd;

Respublica 468b; Leges 636b-d i 836b-c; Epistolae 363a; Xenophon, Memorabilia I 2, 48.

Euripides, Theseus frag. 388, TGF Nauck

Por. Plato, Respublica 468b.

PRZEKŁADY

686

tych, którzy pożądają samego tylko piękna fizycznego, a bez zastanawiania się

dopuszczać do młodych tych, którzy kochają ich dusze. Należy też unikać miło-

ści, którą uprawiają mieszkańcy Teb oraz Elidy, jak również tej, którą na Krecie

nazywają porywaniem, a naśladować miłość znaną w Atenach i Sparcie

16. Zresztą, odnośnie tych spraw niech każdy ma takie zdanie, jakie jest

zgodne jego przekonaniami. Ja natomiast wypowiedziawszy się już odnośnie

uporządkowanego, dobrego zachowania się dzieci, przejdę również do okresu

młodości

i chociaż w kilku słowach o niej się wypowiem. Niejednokrotnie potę-

piałem tych, którzy są odpowiedzialni za wprowadzanie złych obyczajów: ludzie

ci znaleźli wprawdzie dzieciom dobrych pedagogów i nauczycieli, ale pozwoli-

li panoszyć się nieograniczenie młodzieńczej popędliwości, podczas gdy trzeba

było traktować młodzieńców z jeszcze większą ostrożnością i uwagą, niż dzie-

. Któż bowiem nie wie, że wykroczenia dzieci, jak brak szacunku wobec wy-

chowawców, kłamstwa i nieposłuszeństwo wobec nauczycieli, są błahe i w ogóle

łatwe do naprawienia, a występki tych, którzy już doszli do młodzieńczego wie-

ku, często są potworne i przerażające – należy do nich: żarłoczność, podkra-

danie ojcowskich pieniędzy, gra w kości, hulanki, pijatyki, romanse z młodymi

dziewczynami i uwodzenie zamężnych kobiet. Tę więc popędliwość młodych

mężczyzn powinno się ujarzmiać i umiejętnie powściągać, ponieważ pełna mło-

dość, nie zna miary w przyjemnościach, jest niespokojna i potrzebuje wędzidła,

rodzice zaś, którzy w sposób zdecydowany nie ograniczają dzieci w tym wieku,

w swojej głupocie dają im przyzwolenie na występne postępowanie. Mądrzy oj-

cowie powinni, zwłaszcza w tym czasie, czuwać nad młodzieńcami, uczyć ich

tego, co mądre – poprzez pouczenia, groźby i prośby, wskazując na przykłady

ludzi, których z powodu ich zamiłowania do przyjemności dotknęły nieszczęścia

oraz na ludzi, którzy dzięki wytrwałości zdobyli uznanie i sławę. Istnieją bowiem

jakby dwa początki cnoty: nadzieja na nagrodę i lęk przed karą

. Pierwszy z nich

sprawia, że stajemy się bardziej gorliwi w czynieniu dobra, drugi natomiast po-

wstrzymuje nas przed złym postępowaniem.

17. Ogólnie zaś rzecz ujmując, należy chronić dzieci przed przebywaniem

wśród złych ludzi, ponieważ zawsze od nich coś przejmują. Zalecał to czy-

nić również Pitagoras uciekając się do enigmatycznych sentencji

, które teraz

W przeciwieństwie do Teb, Elidy i innych krain greckich, gdzie dopuszczalny był na ogół

tylko heteroseksualizm, w Atenach i Sparcie eksponowano pederastię i homoseksualizm.

Wyrażenie ™pˆ t¾n meirak…wn ¹lik…an: tÕ meirak…on – chłopak, młodzieniec w wieku 14-

20 lat, ¹ ¹lik…a – wiek, kwiat wieku, wiek męski.

Na niebezpieczeństwa tego wieku wskazują m.in. Platon – ogólnie, Ksenofont (Cyropaedia

I 2, 9; De republica Lacedaemoniorum III 2-3), Cyceron (De officiis I 117 i 122).

Por. Comica adespota 163, CGF Kock.

Sentencje te zawarł prawdopodobnie w niezachowanym traktacie Przepisy wychowania. Niektóre

z nich cytują: Athenaios, Deipnosophistae X 77, 452d; Jamblichus, Protrepticos 21; Plutarchus, Vita

Numae 14; Diogenes Laertius, Vitae philosophorum VIII 17-18, tłum. S.W. Olszewski, s. 478-479;

zob. A. Delatte, La vie de Pythagore de Diogène Laerce, Bruxelles 1922.

687

PRZEKŁADY

przytoczę i wyjaśnię, gdyż ich znajomość ma wielkie znaczenie dla zdobywa-

nia cnoty. Na przykład:

„Nie kosztuj ryb o czarnych ogonach”, to znaczy: Nie przebywaj wśród ludzi

o czarnych charakterach ze względu na ich złość.

„Nie przechodź nad wagą”, to znaczy, że powinno się gorliwie zabiegać o to,

by żyć sprawiedliwie i nie deptać sprawiedliwości.

„Nie siedź na korcu”

, czyli że powinniśmy unikać bezczynności i myśleć

zawczasu o tym, jak zdobędziemy niezbędne pożywienie.

„Nie wyciągaj prawicy każdemu”

zamiast: nie należy lekkomyślnie zawie-

rać znajomości.

„Nie noś ciasnego pierścionka” – że należy wieść wolne życie i nie wiązać

go żadnymi pętami.

„Ognia nie rozgrzebuj mieczem”

– zamiast powiedzieć: nie drażnij człowie-

ka rozgniewanego. W rzeczy samej, nie powinno się tego czynić, lecz należy

ustępować rozgniewanym.

„Nie jedz serca”

– czyli nie wyrządzaj krzywdy swojej duszy, zadręczając

ją zmartwieniami.

„Powstrzymaj się przed bobem” – ma znaczyć, że nie należy zajmować się

polityką, ponieważ za pomocą bobu niegdyś głosowano nad tym, że ktoś po-

winien ustąpić z urzędu.

„Nie wrzucaj chleba do nocnika” – znaczy, że nie należy obdarzać mądrym

słowem nikczemnej duszy; słowo bowiem jest pokarmem umysłu, zaś ludzka

nikczemność je kala.

„Nie zawracaj, gdy nadchodzi kres”

– znaczy, że ludzie, którzy mają wkrót-

ce umrzeć i widzą zbliżający się kres ich życia, powinni znosić to spokojnie

i nie popadać w rozpacz.

A teraz powrócę do tematu, który omawiałem na początku rozdziału.

Por. Plutarchus, Quaestiones Romanae 281A i 290E; De Iside 354E; Quaestiones convivales

703E

; Vita Numae 14, 6.

Por. Plutarchus, De amicorum multitudine 96A; Mantissa proverbiorum 2, 13 i 17.

Por. Plutarchus, Quaestiones Romanae 281A; De Iside 354E; Vita Numae 14, 6.

Por. Plutarchus, Mantissa proverbiorum 2, 10.

Por. tamże 2, 9.

PRZEKŁADY

688

Dzieci, jak powiedziałem, należy trzymać z dala od wszystkich złych ludzi,

a najbardziej – od pochlebców

. Pozwólcie, że również teraz powiem to, co

przy wielu okazjach, wielu ojcom aż do znużenia powtarzam: nie ma ludzi

bardziej zgubnych, nie ma nikogo, kto pewniej i szybciej doprowadzi mło-

dych do upadku, niż pochlebcy. Oni doszczętnie wyniszczają zarówno ojców,

jak i dzieci, wypełniając smutkiem starość tych pierwszych i młodość tych

drugich, proponując im przyjemność jako przynętę, która każe zapomnieć

o ostrożności oraz przyjąć ich radę. Dzieciom z bogatych rodzin ojcowie za-

lecają trzeźwość, a oni – upijanie się; ojcowie – powściągliwość, a oni – roz-

wiązłość; ojcowie – oszczędność, a oni – rozrzutność, ojcowie – pracowitość,

a oni – beztroskie próżnowanie, mówiąc: „Życie jest tylko chwilą

. Należy

żyć własnym życiem, a nie żyć obok życia

100

. Czemuż mielibyśmy zważać na

groźby naszego ojca? Jest starym gadułą

101

, rozsypującym się próchnem

102

, już

niedługo wyniesiemy go stąd w trumnie”. Jeden podsuwa młodemu człowie-

kowi prostytutkę, inny stręczy mu zamężną kobietę, a poprzez to okrada i ra-

buje rodziców z zapasów, które czynili sobie na starość. Jest to pełna niegodzi-

wości zgraja, która udaje przyjaźń, która w ogóle nie wie, co to jest szczerość,

schlebia bogatym, a znieważa biedaków; brzdąkając na lirze, staje się przy-

jaciółmi młodzieńców, szczerzy zęby, gdy ich patroni się śmieją. Oni tylko

udają, że są zdolni do ludzkich uczuć, a w rzeczywistości są nie dziećmi, lecz

bękartami społeczeństwa; żyją na skinienie głowy bogaczy, jedynie na mocy

zrządzenia przypadku wolno urodzeni, ale niewolnicy z własnego wyboru

103

Gdy nie doznają zniewag, czują się znieważeni, ponieważ utrzymuje się ich

za nic. A zatem, jeżeli jakiś ojciec troszczy się o dobre wychowanie swoich

dzieci, powinien przepędzić te wstrętne kreatury

104

, tak samo, jak powinien

także przepędzić ich niegodziwych szkolnych kolegów, ponieważ również oni

potrafią zepsuć najbardziej szlachetne usposobienie.

18. Wszystkie podane wyżej rady dotyczą tego, co dobre i pożyteczne, te-

raz natomiast będę mówił o tym, co jest związane z ludzką naturą. Powracając

jeszcze raz do ojców, nie myślę, że powinni mieć bardzo surowe i twarde

usposobienie, lecz niejednokrotnie powinni wykazywać się wobec przewinień

młodego człowieka pewną pobłażliwością oraz przypominać sobie, że i oni

byli młodzi. Podobnie jak lekarze mieszają gorzkie leki ze słodkimi syropami

i stwierdzają, że ich słodycz pozwala podać chorym to, co jest dla nich poży-

teczne, tak i ojcowie powinni dodawać do ostrości swych upomnień łagod-

ność, niekiedy wychodzić naprzeciw pragnieniom swych dzieci, popuszczać

O pochlebcach wspominał autor na początku rozdziału 7.

Por. Plutarchus, Consolatio ad Apollonium 111D i 117E.

100

Por. Anaxandrides, frag. 2, 4, CGF Kock; Comica adespota 1392 Kock.

101

Por. Aristophanes, Nubes 1070; Comica adespota 1052 Kock.

102

Por. Aristophanes, Vespae 1365; Comica adespota 1151 Kock.

103

Por. Aristoteles, Ethica Nicomachea 1105 a13-b18.

104

Por. Comica adespota 214 Kock.

689

PRZEKŁADY

lejce, a innym razem z powrotem je naciągnąć, a przede wszystkim znosić

spokojnie ich występki; gdyby zaś okazało się, że jest to niemożliwe, gdyż

rozgniewali się z uzasadnionego powodu, niech się szybko uspokajają. Ojciec

powinien być raczej cierpliwy, niż skłonny do ciągłego gniewania się, gdyż

nieżyczliwość i nieustępliwość są jednoznacznym dowodem braku miłości

wobec swoich dzieci. Jest ponadto dobrą rzeczą udawać, że się nie wie o nie-

których przewinieniach, niedowidzieć i niedosłyszeć, jak to się zdarza star-

com, czyli widząc –nie widzieć niektórych ich czynów, słysząc – nie słyszeć.

Znosimy przecież przewinienia przyjaciół, cóż w tym dziwnego, że będziemy

znosić przewinienia swoich dzieci? Gdy nasi niewolnicy niejednokrotnie skar-

żą się na ból głowy, nie dochodzimy, z kim się upili. Jeżeli kiedyś byłeś skąpy,

to teraz okaż się szczodry; jeżeli kiedyś byłeś zagniewany, to teraz okaż swą

łaskawość. Jeżeli z pomocą niewolnika twój syn wyprowadził cię na manow-

ce, powstrzymaj swój gniew. Jeżeli nawet kiedyś uprowadził z twej wiejskiej

posiadłości powóz zaprzężony w parę wołów i powrócił do domu pijany, to

udawaj, że ty o tym nie wiesz. Jeżeli pachnie od niego perfumami, nie mów

mu ani słowa! Tak oto należy traktować niespokojną i brykającą młodość.

19. Ponadto, młodzieńcom, którzy szukają przyjemności i nie słuchają

upomnień, należy spróbować narzucić jarzmo życia małżeńskiego, gdyż węzeł

ten najskuteczniej zapewnia młodości bezpieczeństwo

105

. Powinniśmy dawać

synom za żony kobiety, które nie przewyższałyby ich znacznie ani szlachetno-

ścią pochodzenia, ani bogactwem. Mądre jest bowiem przysłowie: „Trzymaj

się tego, co twoje”

106

, ponieważ ci, którzy biorą sobie za żony kobiety znacznie

ich przewyższające, stają się, nie zdając sobie z tego sprawy, nie ich mężami,

lecz niewolnikami ich posagów.

20. Dodam jeszcze kilka uwag i zakończę swoje rady. Ojcowie powinni

strzec się przede wszystkim wszelkich występków oraz we wszystkim postę-

pować tak, jak należy, stając się w ten sposób przykładem dla swoich dzieci,

aby one, wpatrując się w ich życie niczym w zwierciadło

107

, odwracały się od

złych czynów i słów. Albowiem ci, którzy sami dopuszczają się występków,

z powodu których karcą synów, oskarżają samych siebie w ich imieniu, nie-

świadomi tego, co czynią. Jeśli bowiem ich życie w ogóle jest złe, nie mają

prawa karcić nawet niewolników, a cóż dopiero mówić o synach; przez to

105

Por. Comica adespota 215 Kock: g£moj neÒthtoj desmÕj ¢sfalšstatoj; zob. E. Oder, De

Antonino Liberali, diss., Bonn 1886, 62: katazeàxai <nšouj> prÕj t¦j ™pitim»seij dushkÒouj
g£mJ, desmÕj g¦r oátoj tÁj neÒthtoj ¢sfal»j.

106

Maksyma ta, przypisywana Pittakosowi (648-569), władcy Mityleny, zaliczanemu później do

Siedmiu Mędrców Grecji, powtarza się często w literaturze, por. Diogenes Laertius, Vitae philoso-

phorum I 4, 80: „Idź swoją drogą”; Aristophanes, Nubes 25; Callimachus, Epigramma 1 = Anthologia

Palatina VII 89.

107

Porównanie do zwierciadła występuje często u Plutarcha, por. Vita Timoleontis 1; De Iside

382A; Quomodo adulator ab amico internoscatur 53A; Quaestiones convivales 718E; Amatorius

65D i F; Platonica quaestiones 1002A.

PRZEKŁADY

690

samo mogliby się stać doradcami i nauczycielami złego postępowania swoich.

Tam bowiem, gdzie bezwstydni są starcy, tam również młodzi w sposób nie-

unikniony nie mają wstydu

108

Powinniśmy zatem starać się czynić wszystko, co należy do zbudowania

dzieci, naśladując w tym Eurydykę

109

, która, mimo iż pochodziła z Ilirii i była

pełną barbarzynką, to jednak ze względu na wychowanie dzieci już jako do-

rosła osoba zaczęła się uczyć. Swoją zaś macierzyńską miłość poświadcza

w pełni w epigramacie, który poświęciła muzom:

„Eurydyka, córka Irry, ten oto dar ofiarowała Muzom,

kiedy jej dusza zapragnęła wiedzy.

Matka będących już w kwiecie wieku dzieci

podjęła się trudu poznawania książek,

w których spoczęła cała mądrość ludzkości”

110

Można jedynie modlić się, czy też zachęcać do tego, byśmy zapamiętali

wszystkie podane tu rady. By gorliwie pójść za większością z nich, potrzeba

tego, by dopisało nam szczęście, i tego, byśmy dołożyli wszelkiej troski, bo

wypełnić je wszystkie żaden człowiek nie potrafi.

z języka greckiego przełożyła

Tatiana Krynicka

wstępem i komentarzem opatrzył

ks. Stanisław Longosz

108

Por. Plato, Leges 729c; Plutarchus, Quomodo adulator ab amico internoscatur 72B;

Coniugalia praecepta 144F; Quaestiones Romanae 272C.

109

Chodzi o Eurydykę, córkę Irry lub Sirry, króla Lyncestów w Macedonii (por. Aristoteles,

Politica 1311b; Strabon VII 7, 8), żonę Amyntasa i matkę Filipa Macedońskiego. Choć Sirra lub

Siris jest także nazwą pewnego trackiego miasta, to tu raczej chodzi o osobę.

110

Por. J.L. Robert, Bulletin epigraphique, REG 97 (1984) 451; Ad. Wilhelm, Ein Weihgedicht

der Grossmutter Alexanders des Grossen, w: Mélanges de Henri Grégoire, Bruxelles 1949, 625-

633; D.L. Page, Further Greek Epigrams, Cambridge 1981, 498.