Prof. dr hab.

 

Andrzej W. Jabłoński 

Uniwersytet Wrocławski 

 

 

Czym jest teoria w politologii? 

Teoria polityki: między nauką a interpretacją 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

Ogólnopolska Konferencja Naukowa pt.: 

 

 

 

 

 

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu 

Wydział Nauk Politycznych i Dziennikarstwa 

Zakład Teorii Polityki 

Poznań 12 maja 2010 r. 

 

 

 

- 2 -

Wprowadzenie 

 

 

Od  połowy  ubiegłego  stulecia  w  naukach  społecznych  przywiązuje  się  coraz  więcej 

uwagi do teorii. Pogląd, że wystarczy gromadzić fakty i pozwalać im „mówić za siebie” jest 

dzisiaj  dość  powszechnie  kwestionowany.  Większość  badaczy  akceptuje  prawdę,  że  teorie            

w  takiej  lub  innej  postaci  są  niezbędne  do  prowadzenia  obserwacji,  porządkowania 

poznawanych  faktów  i  wyjaśniania.  Dla  wielu  uczonych  testowanie  hipotez  wynikających              

z  teorii  jest  głównym  celem  projektów  badawczych.  Powiększanie  wiedzy  teoretycznej  jest 

celem  niemal  wszystkich  dyscyplin  naukowych  niezależnie  od  przedmiotu  ich  badań.  Duży 

zasób  teorii  świadczy  o  dojrzałości  dyscypliny  naukowej,  jej  zdolności  do  wyjaśniania                      

i  rozumienia  badanych  zjawisk  a  nie  tylko  do  gromadzenia  wiedzy  faktograficznej.  Celem 

prezentowanego tekstu jest zarysowanie tendencji przemian w teorii polityki, oraz omówienie 

typów teorii we współczesnej politologii, głównie na przykładzie nauki amerykańskiej, która 

w  okresie  ostatniego  półwiecza  wytyczała  kierunki  rozwoju  dyscypliny.  We  współczesnej 

politologii  dominuje  teoria  empiryczna,  którą  odróżnia  się  od  filozofii  politycznej  lub 

normatywnej  teorii  politycznej.  Teoria  traktowana  jest  jako  generalizacja  z  badań 

empirycznych  stanowiąca  instrument  wyjaśniania  i  przewidywania,  zbiór  hipotez  testowany 

w badaniach, lub model pojęciowy konstruowany w celu analizy i opisu zjawisk i procesów 

politycznych. W  głównym nurcie politologii panuje nastawienie scjentystyczne, zmierzające 

do  testowania  hipotez  i  generalizacji  według  standardów  nauki.  W  drugim  obszarze 

teoretycznym  mamy  do  czynienia  z  teorią  w  rozumieniu  analityczno-opisowym                       

i interpretacyjnym. Przydatność wiedzy politologicznej ocenia się nie przez teorie naukowe, 

ale  przez  odpowiedzi  na  ważne  pytania  dotyczące  mechanizmów  polityki.  Celem  teorii  jest 

zrozumienie  natury  zjawisk  i  procesów  politycznych,  łączenie  różnych  perspektyw 

badawczych,  odniesienie  do  kontekstu  historycznego  i  politycznego.  Innym  przejawem 

teoretyzowania  jest  konceptualizacja  przedmiotu  badań,  analiza  historyczna  i  krytyczna 

języka polityki. 

Spoglądając z perspektywy historycznej na rozwój teorii polityki ostatniego półwiecza 

można dostrzec dwie ogólne tendencje zmian. Pierwsza zmierzała do tworzenia empirycznej 

teorii  w  wersji  pozytywistycznej.  Apogeum  tej  tendencji  w  pierwszych  dekadach 

powojennych była tzw. rewolucja behawioralna w politologii amerykańskiej. Druga tendencja 

była  w  dużej  mierze  reakcją  na  niepowodzenia  pierwszej.  Jej  cechą  charakterystyczną  był 

częściowy 

odwrót 

od 

pozytywistycznej/behawioralnej 

teorii 

polityki 

wolnej                                   

 

 

 

- 3 -

od  wartościowania.  W  latach  70.  i  80.  rozwijały    się    nowe    perspektywy  badawcze                             

i  teoretyczne,  takie  jak  nowy  instytucjonalizm,  konstruktywizm,  etnografia  polityczna.                   

W latach 90. zaznaczały się wpływy teorii krytycznej i instytucjonalnej ekonomii politycznej.  

Politolodzy zaczęli przypisywać większą uwagę do złożoności systemów politycznych, 

roli kontekstu społeczno-historycznego, w którym funkcjonują instytucje i aktorzy polityczni 

oraz  ujęciom  procesualnym.  Polityka  zaczęła  być  postrzegana  bardziej  jako  złożony  proces 

polityczny  niż  arena  polityczna.  Większego  znaczenia  nabierały  podejścia  historyczne                       

i normatywne. Krytyka nadmiernej skłonności do modelowania i prognozowania szła w parze 

z postulowaniem większej dokładności opisu zjawisk, konkretności i specyficzności kosztem 

abstrakcji, symplifikacji i generalizacji. Teoria powinna być środkiem refleksji nad złożonymi 

procesami  ewolucji  instytucjonalnej,  identyfikacji  ważnych  zjawisk,  które  zasługują  na 

bliższą analizę empiryczną. Powinna uczulać badacza na kluczowe mechanizmy zmian wśród 

bogatej złożoności wydarzeń (Hay, 2002, s. 47).  

 

Niespełnione ambicje rewolucji behawioralnej 

 

W  latach  1940  i  50.  ubiegłego  stulecia  autorzy  tzw.  rewolucji  behawioralnej  w  politologii 

amerykańskiej  zmierzali  do  przekształcenia  badań  politycznych  opartych  na  administracji 

publicznej, instytucji prawno-ustrojowych i historii idei politycznych, w dyscyplinę naukową, 

nie  różniącą  się  zasadniczo  pod  względem  metodologicznym  od  nauk  przyrodniczych. 

Inspiracją  naukową  dla  behawioralnego  nurtu  w  politologii  była  szkoła  pozytywizmu 

logicznego  w  filozofii  nauki,  która  przyjmowała,  że  wiedza  ma  charakter  wyłącznie 

obserwacyjny,  fakty  istnieją  niezależnie  od  badacza,  a  celem  nauki  jest  budowanie 

empirycznych  twierdzeń,  które  można  poddawać  falsyfikacji  przez  odniesienie  do  faktów. 

Zdania  wartościujące  nie  należą  do  świata  nauki  i  nie  ma  dla  nich  miejsca  w  badaniach 

naukowych 

     Pionierzy  nowej  nauki  o  polityce  (David  Easton,  Gabriel  Almond,  David  Truman)                        

w  pierwszych  dekadach  po  drugiej  wojnie  światowej  dążyli  do  zmiany  tradycyjnego  stylu 

uprawiania  tej  dyscypliny,  panującego  od  początku  stulecia.  Przedmiotem  badań,  który 

tradycyjnie  skupiał  się  wokół  państwa  miały  teraz  być  realne  zachowania  polityczne                          

i  mechanizmy  władzy.  Pojęcie  państwa  nie  pasowało  do  „naukowej”  politologii  ponieważ 

zawężało  przedmiot  badań  dyscypliny  i  co  ważniejsze,  teoria  państwa  nie  mogła  uniknąć 

elementów wartościujących. Przedmiot badań politologicznych lokowano w obszarze władzy, 

które to pojęcie samo w sobie było neutralne względem wartości.  

 

 

 

- 4 -

Cele  nauki  politycznej  widziano  w  odkrywaniu  i  wyjaśnianiu  mechanizmów  wpływu 

ukrytych  za  fasadą  demokratycznych  instytucji  i  procedur.  Nauka  o  polityce  miała  być 

oddzielona  od  etyki,  teorii  normatywnej,  religii  i  ideologii.  W  opinii  Harolda  Lasswella, 

jednego z pionierów behawioralnego nurtu w politologii amerykańskiej, przedmiotem badań 

politologicznych  powinno  być  odkrywanie  mechanizmów  wpływu  politycznego,  relacje 

między  elitami  i  resztą  społeczeństwa  (Bluhm  :  223-226).  Według  oryginalnej  definicji 

Davida  Eastona  polityka  to  „autorytatywna  alokacja  wartości  dla  społeczeństwa”.  Stanowi 

ona  pluralistyczny  proces  społeczny  obejmujący  nie  tylko  sferę  działania  organów  państwa, 

ale  także  aktywność  wielu  innych  podmiotów,  jak  agendy  biurokratyczne,  grupy  interesów, 

wpływowe jednostki, i media.  

     Dyskusje  nad  pojęciem  teorii  polityki  oraz  jej  miejscem  i  rolą  w  dyscyplinie  lokowano               

w centrum dyskursu nad kształtem politologii w powojennych dekadach rozwoju dyscypliny 

w  USA.  Szczególnie  kontrowersyjny  był  problem  relacji  między  normatywną  a  empiryczną 

teorią  polityki  Już  w  latach  1940.  zgłaszano  poglądy,  że  politolodzy  powinni  pozostawić 

kwestie  etyczne  filozofom  i  zająć  się  opisem  i  analizą  zachowania  politycznego  (Gunnel 

1983, s. 11). Na początku lat 1950. w amerykańskim środowisku politologicznym zdobywał 

coraz  szersze  poparcie  pogląd,  że  zmiana  w  kierunku  postępu  naukowego  w  dyscyplinie 

wymaga  zmiany  w  pojmowaniu  teorii,  która  powinna  być  rozumiana  jako  „systematyczna 

analiza  stosunków  politycznych”  (Ibid.  17).  Zasadniczym  elementem  rewolucji  teoretycznej 

był zwrot w stronę analizy funkcjonalnej i systemowej, odejście od badań instytucjonalnych              

i orientacji praktycznej do „czystej nauki”. W aspekcie epistemologicznym miało to oznaczać 

rozdzielenie  faktów  od  wartości  i  tendencje  odwrotu  nowej  nauki  o  polityce  od  funkcji 

normatywnej,  kształtowanie  dyscypliny,  w  której  teoria  jest  ściśle  powiązana  z  badaniami 

empirycznymi  (Ibid.26).  Teoria  miała  charakter  instrumentalny  wobec  badania  naukowego, 

miała wyjaśniać rezultaty badań i wskazywać kierunki zmian praktyki społecznej. 

     Apogeum „rewolucji behawioralnej” przypadło na dekadę lat 1960. Wówczas oficjalnie na 

konferencjach  APSA,  rozdzielono  empiryczną  teorię  polityczną  od  filozofii  politycznej  (lub 

tradycyjnej teorii politycznej). W latach 60. panował optymizm odnośnie perspektyw rozwoju 

„naukowej”  politologii.  W  nowym  kształcie  dyscypliny  teoria  polityki  miała  do  odegrania 

kluczową rolę. David Easton kreślił optymistyczną wizję „ogólnej teorii”, złożonej z systemu 

empirycznych  generalizacji,  która  miała  wyjaśniać  zachowania  polityczne.  Teorie  miały 

powstawać z jednej strony metodą indukcji na podstawie badań empirycznych, a drugiej jako 

rezultat testowania makro -konstrukcji teoretycznych w postaci systemu politycznego. 

 

 

 

 

- 5 -

Paradygmat behawioralny współcześnie 

 

Pojęcie teorii empirycznej w politologii podobnie jak w innych naukach społecznych, nie jest 

jednoznaczne z teorią naukową w rozumieniu nauk fizycznych (zespół praw przyczynowych 

umożliwiających  wyjaśnianie  i  przewidywanie)  pojecie  teorii  wzorowane  na  modelu  nauk 

przyrodniczych  stawia  zbyt  wysokie  wymagania  dla  politologii  i  innych  dyscyplin 

społecznych.  Tym  niemniej  idea  naukowej  teorii  polityki  przyświeca  znacznej  części 

ś

rodowiska politologicznego, w szczególności w Stanach Zjednoczonych Wielu politologów 

widzi  świat  polityczny  przez  pryzmat  praw  i  teorii  przyczynowych.  Ich  zdaniem  poważne 

badania politologiczne powinny być zorientowane na testowanie i generowanie teorii, budowę 

modeli matematycznych, stosowanie ilościowych metod gromadzenia i przetwarzania danych 

(Burnham  et.  al.  s.18)  Pojęcie  teorii  oznacza  zespół  empirycznych  generalizacji 

umożliwiający  wyjaśnianie  i  przewidywanie  określonego  typu  zdarzeń.  Zdaniem                 

W.  P.  Shively  (2001,  s.  30)  jednym  z  trzech  głównych  kryteriów  dobrej  teorii  (oprócz 

prostoty  i  ważności)  jest  dokładność  przewidywań  „Teoria  powinna  umożliwiać  tworzenie 

dokładnych

  prognoz”  (s.  32)  Według  autora,  zadaniem  podstawowych  badań 

politologicznych jest tworzenie nowych teorii lub testowanie istniejących (21).  

    Teoria  traktowana  jest  jako  instrument  wyjaśniania  o  charakterze  nomotetycznym.  Aby 

wyjaśnić zjawisko, należy  wykazać, iż jest ono przypadkiem jakiegoś prawa ogólnego. Jeśli 

wykażemy,  że  badane  zjawisko  jest  przypadkiem  szerszej  klasy  zjawisk,  którymi  „rządzi” 

odkryte  wcześniej  prawo,  wówczas  badane  zjawisko  uznaje  się  za  wyjaśnione  w  terminach 

tego  prawa.  Wynika  z  tego  możliwość  prognozowania  wystąpienia  podobnego  zjawiska                   

w  przyszłości,  jeśli  powstaną  warunki  (konieczne  i  wystarczające)  wymagane  przez  prawo. 

Inny  politolog  Stephen  Van  Evera  definiuje  teorie  jako  „twierdzenia  ogólne,  które  opisują                      

i  wyjaśniają  przyczyny  lub  rezultaty  określonych  klas  zjawisk.  Składają  się  z  praw 

przyczynowych  lub  hipotez,  wyjaśnień  i  warunków  poprzedzających”.  Wyjaśnienia  teorii 

składają  się  z  praw  przyczynowych  lub  hipotez,  które  z  kolei  zawierają  zmienne  zależne                 

i  niezależne”  (s.  8)  Autor  ten  stoi  na  gruncie  jedności  teorii  naukowej.  Jak  pisze,  „Nie 

przekonują mnie opinie, że zasadnicze reguły metody naukowej powinny być inne w „twardej 

nauce” a inne w naukach społecznych. Nauka jest nauką” (s. 2). 

      Jakość  teorii  empirycznej  zależy  od  siły  wyjaśniania.  Dobrą  teorię  cechuje  duża  siła 

wyjaśniania  dużej  liczby  zmiennych.  Im  większa  jest  siła  wpływu  zmiennej  niezależnej  na 

zachowanie zmiennej zależnej, z tym lepszą teorią mamy do czynienia. Teoria powinna być 

możliwie prosta, operować niewielką liczbą zmiennych, mieć odniesienie do realnego świata, 

 

 

 

- 6 -

łatwa  do  testowania.  Im  więcej  zmiennych  niezależnych  zawiera  teoria,  tym  trudniej 

zweryfikować  prawdziwość  jej  hipotez.  Teoria  powinna  być  przydatna  do  formułowania 

prognoz  mających  zastosowania  w  praktyce  społecznej  (Van  Evera,  1997,  s.17-21)  Autor 

przyznaje, iż naukowe kryteria definiowania teorii są trudne do spełnienia w politologii. 

       Pod  adresem  podejścia  behawioralnego  wysuwa  się  zarzut  selektywnego  dobierania 

tematów  badań  do  zasobu  odpowiednich  narzędzi  badawczych  (metod)  oraz  dostępności 

ilościowych baz danych na temat zachowań wyborczych, lub opinii publicznej gromadzonych 

przez  dziesięciolecia.  Kryterium  wyboru  tematów  badań  nie  zawsze  są  ważne  problemy 

społeczne  i  polityczne,  ale  dysponowanie  zasobem  narzędzi  badawczych.  Zagadnienia  nie 

poddające  się  metodologii  ilościowej  jak  problemy  tożsamości  politycznej,  etnografia 

polityczna, lub przywództwo polityczne, są ignorowane jako nie zasługujące na uwagę nauki 

akademickiej.  Jednak  dotychczas  nieliczne  teorie  politologiczne  spełniają  kryteria  teorii 

naukowej.  Za  klasyczny  przykład  generalizacji  behawioralnej  zbliżonej  do  prawa  ogólnego 

uchodzi  w  literaturze  „żelazne  prawo  oligarchii”  Roberta  Michelsa,  które  utrzymuje,  że 

władza w dużych organizacjach nieuchronnie przechodzi w ręce małych grup przywódczych. 

Teza ta jest niezmiernie trudna do sprawdzenia, ale dotychczasowe obserwacje wskazują, że 

wiele partii politycznych nie stosuje się do tego prawa. Inna teoria uważana za prawo ogólne 

przyjmuje,  że  państwa  demokratyczne  nie  prowadzą  między  sobą  wojen,  co  zostało 

statystycznie  potwierdzone,  jednak  ostatnie  badania  konfliktów  prowadzone  w  krajach 

afrykańskich  podważają  prawdziwość  tej  teorii.  Inna  powszechnie  znana  teoria  zderzenia 

cywilizacji,  opracowana  przez  Samuela  Huntingtona,  przewiduje  konflikt  między  światem 

zachodnim  a  cywilizacjami  niezachodnimi,  przede  wszystkim  światem  islamu.  Za  oznakę 

prawdziwości  tej  teorii  niektórzy  uznali  ataki  terrorystyczne  11/  09/01.  Jednak  w  teorii 

Huntingtona  można  dostrzec  tezę  fundamentalizmu  kulturowego  i  uproszczony  model 

cywilizacji oparty na podejściu religijnym.  

Współcześnie w porównawczych badaniach politologicznych dominują teorie średniego 

zasięgu  dotyczące  różnego  typu  zachowań  wyborczych,  instytucji,  stabilności  systemow 

demokratycznych,  wpływu  polityki  publicznej  na  różne  aspekty  zachowań  politycznych. 

Poziom  predyktywności  tych  teorii  jest  różny,  w  zależności  od  wielkości  badanej  próby 

państw,  partii  politycznych,  lub  kampanii  wyborczych.  Szeroko  zakrojone  badania  nad 

warunkami  powstania  i  przetrwania  demokracji  przyniosły  interesujące  rezultaty,  które                  

w znacznym stopniu potwierdziły słuszność teorii modernizacji. z badan wynika, ze czynniki 

ekonomiczne  mają  istotny  wpływ  na  powodzenie  demokratyzacji.  W  państwach  zamożnych 

upadki  demokracji  są  rzadkie  natomiast  w  krajach  biednych  odwrotnie.  Obliczono,  że                     

 

 

 

- 7 -

w  krajach  w  których  dochód  narodowy  na  mieszkańca  spadnie  poniżej  2000  dolarów 

prawdopodobieństwo  upadku  demokracji  wciągu  następnego  roku  wynosi  1/10  procent,  

przedziale dochodu $ 2.001 – 5.000 prawdopodobieństwo wynosi 1/16, natomiast w krajach 

powyżej  $  6.055  raz  ustanowione  demokracje  są  w  zasadzie  bezpieczne  (Schapiro,  2004.       

s.  30).  Z  niedawnych  badań  porównawczych  nad  losem  młodych  demokracji  (Capstein                        

i  Converse,  2008)  wynika,  że  niski  poziom  dochodu  per  capita,  wysokie  wskaźniki 

nierówności podziału, wysokie poziomy ubóstwa, i wysokie wskaźniki fragmentacji etnicznej 

społeczeństwa obniżają prawdopodobieństwo przetrwania młodych demokracji. 

 

2.

 Teorie formalne  

 

Teorie  formalne  formułują  dedukcyjne  tezy  oparte  na  logiczności  przyjętych  a  priori 

przesłanek.  Ich  celem  jest  wyjaśnianie  działań  politycznych  przez  tworzenie  i  testowanie 

prognoz wynikających z przesłanek teorii. Teoria racjonalnego wyboru zawiera hipotetyczny 

model aktora, który kieruje się instrumentalną zasadą maksymalizacji indywidualnej korzyści. 

Aktorzy  posiadają  tranzytywną  hierarchię  preferencji,  co  oznacza,  że  w  określonym 

kontekście  istnieje  tylko  jeden  optymalny  wybór  działania.  Jednostka  działająca  racjonalnie 

wybiera działanie, które jest najlepszą drogą do osiągnięcia zamierzonego celu. Użyteczność 

teorii i modeli formalnych polega na tym, że kierują one uwagę badaczy na wybrane aspekty 

tak  złożonych  instytucji  jak  państwo,  procesy  decyzyjne  etc.  Jak  pisze  G.  Sorensen,  (2004,    

s.  21)  Teorie  te  „stanowią  różne  spojrzenia  na  złożoną  rzeczywistość;  każda  z  nich  jest 

punktem  startu  dla  analizy,  która  rzuca  światło  na  określone  aspekty  tej  rzeczywistości, 

zostawiając  inne  w  cieniu.  Każde  może  być  użyteczne  dla  pewnych  celów  analitycznych         

i  mniej  przydatna  dla  innych”.  Teorie  pozwalają  badać  rzeczywistość  w  określonej 

perspektywie, szukać potwierdzenia w praktyce dla swoich hipotez. Realizm przesłanek ma tu 

drugorzędne znaczenie. Przydatność teorii zdaniem ich autorów należy oceniać na podstawie 

dokładności formułowanych na ich podstawie prognoz.  

W  literaturze  istnieją  odmienne  interpretacje  tego  typu  teorii.  Według  pierwszej 

założenia  teorii  wskazują  na  strukturalny/zewnętrzny  typ  wyjaśniania  (racjonalny  aktor  stoi 

przed  iluzorycznym  wyborem,  bowiem  kieruje  nim  logika  maksymalnej  korzyści,  która 

orientuje  jego  działanie  w  kierunku  jednej  opcji).  Inni  analitycy  dostrzegają  w  tej  teorii 

przesłanki  humanistycznej  filozofii  oświeceniowej,  która  przypisuje  jednostce  atrybut 

wolności  wyboru  i  podmiotowości.  „Teoria  zakłada,  że  ludzie  dysponują  możliwością 

wyborów  i  przez  poznanie  tych  wyborów  możemy  zrozumieć,  co  się  dzieje  w  świecie. 

 

 

 

- 8 -

Wydarzenie  polityczne  nie  mają  charakteru  przypadkowego,  nie  są  dyktowane  przez  bogów, 

gwiazdy  ani  złe  duchy,  nie  są  tez  zdeterminowane  planem  historii,  struktur  społecznych  lub 

klas ekonomicznych  (…) To ludzie są sprawcami wydarzeń. nawet jeśli ich pole wyboru jest 

ograniczone, to jednak istnieje”. 

 

W każdej z tych interpretacji tkwi zagrożenie dla relewantności teorii. Jeśli przyjmiemy, 

ż

e  model  stwarza  jednostce  wolność  wyboru  działania,  to  teoria  traci  moc  predyktywności. 

Jeśli natomiast przyjmiemy założenie, że wszystkie działania polityczne są racjonalne, to jest 

to  założenie  nieprawdziwe.  Teoria  może  wyjaśnić  zachowania  tylko  pewnej  populacji 

aktorów  politycznych.  Przykładowy  model  wyjaśniania  przyjmie  następującą  formułę 

(prawo): „ sytuacji S racjonalny aktor A, któremu przyświeca osiągnięcie celu C, głosuje na 

kandydata typu K”. Jeśli stwierdzimy, że wyborca W, o którym wiemy, że jest racjonalny, (to 

znaczy  racjonalnie  zmierza  do  określonego  celu)  faktycznie  zagłosował  na  kandydata  typu   

K, jego zachowanie daje się wyjaśnić w języku teorii. 

Dobrze  znanym  w  literaturze  przykładem  zastosowania  teorii  racjonalnej  jest  teoria 

minimalnego  rozmiaru  koalicji  gabinetowych  (Riker  1963).  Z  racjonalnej  przesłanki,  że 

uczestnicy rynku politycznego kierują się w przede regułą maksymalizacji korzyści własnych 

(władza  i  prestiż)  wynika,  że  partie  formujące  gabinety  rządowe  będą  zapraszać  do  koalicji 

najmniejszych partnerów, tak aby zapewnić rządowi większość w parlamencie, ale oddać jak 

najmniej  tek  ministerialnych  koalicjantowi.  Z  badań  porównawczych  wynika,  że  poziom 

trafności  hipotez  tej  teorii  wynosi  około  50  %.  Teoria  Rikera  została  podważona  przez         

M. Axelroda (1970), który zauważył, że ważniejszym kryterium od chęci kontroli rządu jest 

bliskość  ideologiczna  partii  zakładających  koalicje.  Według  tego  autora,  koalicje  zostaną 

sformowane przez najbliższe sobie partie zdolne do sformowania efektywnych sojuszy (284). 

Jednak  na  korzyść  teorii  przemawia  fakt,  iż  jak  stwierdzono  empirycznie,  gabinety  złożone             

z  koalicji  minimalnie  zwycięskich,  są  bardziej  stabilne  politycznie,  i  mają  znaczne  szanse 

przetrwania dłużej, niż pozostałe (Riker, 1983, s 53). 

W  stosunkach  międzynarodowych  prawem  predyktywnym  opartym  na  logice  teorii 

racjonalnego wyboru jest prawo wskazujące przyczyny wybuchu wojen (Bueno de Mesquita, 

1981)  Utrzymuje  ono,  że  decydenci,  którzy  wszczynają  wojnę  przeciw  innemu  państwu 

muszą przypisywać pozytywną wartość spodziewanym rezultatom (Riker, 53) 

Prawdziwość hipotez wynikających z teorii racjonalnego wyboru jest bardzo trudna do 

naukowego zweryfikowana. Aspiracje do uniwersalizmu mają słabe podstawy, ale nie neguje 

to  przydatności  teorii  jako  perspektywy  badawczej.  Działania  ludzkie  są  rezultatem 

zmiennych  wewnętrznych  i  zewnętrznych  wobec  jednostki.  Działania  polityczne  są 

 

 

 

- 9 -

rezultatem  wewnętrznych  cech  aktorów,  oraz  czynniki  zewnętrzne  wobec  nich.  Teoria 

polityki musi brać pod uwagę obydwie grupy czynników. 

 

     3. Perspektywy teoretyczne i modele 

 

Budowanie  modeli  stanowi  popularną  perspektywę  badawczą  w  politologii.  Analiza 

politologiczna przy wykorzystaniu modeli ma na celu ukazanie prawdziwej natury badanego 

zjawiska,  które  jest  przedmiotem  badań  z  różnych  perspektyw  teoretycznych.  Modele  zycia 

politycznego nie spełniają wymogu izomorficzności, badacze świadomie upraszczają badane 

zjawiska i procesy, na przykład akcentują jedne cechy państwa pomijając inne, nie mieszczą 

się w modelu,  

Szczególne  znaczenie  dla  rozwoju  teorii  polityki  miał  w  latach  powojennych  model 

systemu  politycznego  opracowany  przez  Davida  Eastona  (1965).  Stanowił  on  złożony 

konstrukcje  pojęciową,  która  miała  w  przyszłości  rozwinąć  się  w  ogólną  teorię  polityki 

(Gunell,  1997,  s  64)  Miał  stanowić  naukową  podstawę  teoretyczną  do  prowadzenia  badan 

porównawczych państw niezależnie od ich instytucji ustrojowych i położenia geograficznego. 

Każdy  z  elementów  systemu  ma  „przypisaną”  funkcję  w  zapewnieniu  równowagi                            

z otoczeniem i zapewnienia stabilności politycznej. Istota funkcji sprowadza się do pełnienia 

przez  struktury  systemu  oczekiwanego  działania  przyczyniającego  się  do  zapewnienia 

równowagi  całości.  Funkcje  to  działania,  które  wywołują  skutki  sprzyjające  integracji                      

i stabilności społecznej (Rogowska 1998 :216). Celem analizy funkcjonalnej w politologii jest 

badanie  czynników  stabilności  i  równowagi  systemów  politycznych.  Przykładowa  analiza 

funkcjonalna może przyjąć następującą postać 1. Z definicji systemu wynika, że wymaga on 

dla zachowania swojej stabilności pewnego zakresu zgody głównych sił politycznych 2. Jeśli 

aktywność  partii  politycznych  w  ramach  ustalonych  reguł  gry  politycznej  sprzyja  tworzeniu 

consensusu, to 3. partie są czynnikiem funkcjonalnym dla systemu. 

Wyjaśniająca  funkcja  analizy  funkcjonalnej  okazuje  się  jednak  wątpliwa.  Przypisanie 

systemowi określonego katalogu koniecznych funkcji jest wynikiem subiektywnego założenia 

teorii,  a  nie  naukowego  prawa.  Test  hipotezy  dotyczącej  obecności  lub  braku  działania 

(funkcji) na stan systemu jest niemożliwy z powodu niemożności wyłączenia z analizy innych 

czynników, które równolegle oddziałują na stan systemu. Trudno przeprowadzić eksperyment 

i  zamrozić  na  pewien  czas  procesy  socjalizacji  politycznej,  artykulacji  interesów,  lub 

wytwarzania zgody elit, i badać skutki ich braku dla stabilności systemów. Słabość realizacji 

 

 

 

- 10 -

funkcji przypisanych systemowi wywołuje różne skutki dla stabilności politycznej w różnych 

krajach, kulturach politycznych, poziomach rozwoju ekonomicznego, etc.  

Z  tych  i  innych  przyczyn  funkcjonalizm  nie  cieszy  się  dzisiaj  poważaniem  w  teorii 

socjologicznej  i  politologicznej,  Jako  paradygmat  spokrewniony  ze  strukturalizmem  i  teoria 

systemów w teorii społecznej i politycznej spotyka się z krytyką ze strony metodologicznego 

indywidualizmu oraz teorii krytycznego realizmu wskazujących na znaczenie podmiotowości 

i działania aktora politycznego jako istotny element post-strukturalnej teorii polityki. 

 

4 Teorie instytucjonalne 

 

Pod  koniec  dekady  lat  60.  ruch  behawioralny  w  politologii  amerykańskiej  znalazł  się                       

w odwrocie. W 1967 roku „grupa na rzecz nowej nauki o polityce” w ramach APSA poddała 

krytyce behawioralny paradygmat amerykańskiej politologii za jej konserwatyzm i izolowanie 

się od realnych problemów społecznych. Dwa lata później (1969) David Easton, podwówczas 

prezydent APSA dość niespodziewanie ogłosił nową, „postbehawioralną” rewolucję w nauce 

o  polityce.  Zmiana  miała  polegać  na  reorientacji  badań  w  stronę  praktycznych  problemów 

nurtujących  społeczeństwo,  kosztem  badań  teoretycznych.  Post  behawioralna  faza  rozwoju 

nauki  o  polityce  przyniosła  rewizję  przedmiotu  badań  politologicznych  oraz  odrzucenie 

naturalistycznego  modelu  nauki  politycznej.  Krytyce  poddano  kształtowanie  dyscypliny 

według  założeń  epistemologicznych  nauk  przyrodniczych.  Zdaniem  Almonda  (1977) 

politolodzy  powinni  rozwijać  podejścia  odpowiednie  do  badania  rzeczywistości  ludzkiej                  

i  społecznej.  Koncepcja  nauki  politycznej  zapożyczona  z  pozytywizmu,  poszukująca  praw 

naukowych  ma  ograniczoną  przydatność  w  naukach  społecznych  i  wskazuje  niewłaściwy 

kierunek rozwoju dyscypliny. David Easton (1997) pisząc z perspektywy drugiej połowy lat 

90  podsumował  zarzuty  pod  adresem  behawioralnej  koncepcji  nauki  o  polityce                              

1.

  fundamentalistyczne  traktowanie  nauki,  oderwanie  badań  od  realiów  bieżącej  polityki, 

lekceważenie  społecznej  odpowiedzialności  uczonych,  2.koncepcja  metody  naukowej,  która 

kierowała  uwagę  badaczy  na  działania  sił  i  warunków  społecznych  w  otoczenia  aktora 

politycznego,  lekceważąc  podmiotowość  aktorów,  ich  zdolność  dokonywania  wyborów                      

i  wpływania  na  otoczenie,  3.  bezkrytyczna  akceptacja  pozytywistycznej  filozofii  nauki,                    

4

.  naiwne  oczekiwanie,  iż  politologia  może  być  uwolniona  od  ideologicznych  założeń,                     

5

.  doktryna  profesjonalizmu  dyscypliny  odgrodziła  środowisko  politologiczne  od  szerszej 

publiczności oraz od pokrewnych dyscyplin nauk społecznych. 

 

 

 

- 11 -

Inni  krytycy  scjentyzmu  w  teorii  polityki  wskazują  na  nierozerwalny  ich  zdaniem, 

związek działań ludzkich z kontekstem w jakim one zachodzą lub zachodziły w przeszłości. 

Kontekstem zjawisk zachodzących przyrodzie są warunki fizykochemiczne, które zasadniczo 

pozostają  stałe  podczas  kolejnych  badań.  Kontekstem  ludzkich  zachowań  jest  środowisko 

społeczne, które podlega nieustannym zmianom. Zmianom podlegają również obiekty badań 

którymi są rozumne ludzkie istoty, które mogą zmieniać zachowania pod wpływem rożnych 

czynników, między innymi pod wpływem nowych odkryć naukowych. Powtarzalność badań 

tych  samych  zjawisk  społecznych  lub  politycznych  w  tych  samych  kontekstach  jest 

niemożliwa.  Tworzy  to  nierozwiązywalny  paradoks  dla  teorii  naukowej.  Z  istoty  teorii 

wynika,  że  musi  być  ona  uniwersalna,  czyli  uwolniona  od  ograniczeń  kontekstualnych 

(Flyvbjerg 2008, s. 47).  Aby stworzyć teorię naukową badacz zmuszony  jest przezwyciężyć 

ograniczenia kontekstu w jakim zachodzą obserwowane zjawiska społeczne. Nie może jednak 

tego  uczynić,  ponieważ  to  właśnie  konteksty  definiują  typy  zjawisk,  które  teoria  ma 

wyjaśniać.  

     Powyższe czynniki sprawiają, że politologia, dotychczas nie wypracowała predyktywnych 

teorii  naukowych.  Niemal  wszystkie  teorie  politologiczne  typu  I  mają  charakter  formalny 

(dedukcyjno-hipotetyczny)  modelowy  lub  probabilistyczny.  Można  na  ich  podstawie 

przewidywać  z  większym  lub  mniejszym  prawdopodobieństwem  przebieg  niektórych 

rezultatów  politycznych,  jak  wyniki  wyborów,  skład  partyjny  koalicji  gabinetowych, 

wydarzenia  rewolucyjne  i  wiele  innych  zjawisk.  Poszukiwania  ogólnej  teorii  polityki  nie 

przyniosły rezultatów i wielu politologów zwątpiło w celowość jej poszukiwania. Przejawem 

tego była ewolucja zainteresowań części środowiska politologicznego w stronę teorii państwa, 

teorii kulturowej, etnografii politycznej, oraz teorii krytycznej. Krytyka behawioralizmu miała 

negatywy  wpływ  na  reputację  modelu  systemu  politycznego  w  którym  upatrywano 

perspektywę  stworzenia  ogólnej  teorii  polityki.  Krytycy  podważali  status  naukowego 

obiektywizmu  analizy  systemowej  zarzucając  jej  aprobatę  status  quo  i  niezdolność 

wyjaśniania  zmiany  politycznej.  Jak  pisał  David  Easton  (1997,  s.  17)  „wraz  ze  spadkiem 

zaufania  do  przedmiotu  badań  i  metod  behawioralnych  dyscyplina  nieoczekiwanie  straciła 

punkt  zakotwiczenia.  Politolodzy  zwrócili  się  w  wielu  kierunkach,  poszukując  nowych  metod             

i  tematów  badań.  Dyscyplina  została  rozdrobniona  na  wiele  kawałków  metodologicznych                

i merytorycznych”. 

     W  przedmiocie  badań  politologicznych  nabrały  większego  znaczenia  kwestie,  które                    

w  okresie  poprzednich  dekad  były  pomijane,  gdyż  nie  mieściły  się  w  nurcie  behawioralnej 

filozofii  nauki.  1.  Zwrócono  uwagę  na  rolę  podmiotu  politycznego  w  wymiarze  mikro-

 

 

 

- 12 -

politycznym  (podmiotowość  jednostki)  oraz  makropolitycznym  (państwo  jako  aktor 

polityczny). 2.Wróciło zainteresowanie problematyką teorii kulturowej zaniedbanej w okresie 

dominacji  racjonalizmu  i  indywidualizmu  w  empirycznej  teorii  polityki,  znaczenia  na  nowo 

nabrały  kategorie  kontekstu  społecznego,  kulturowego,  tożsamości  grupowej,  3.  Wzrosło 

zainteresowanie rolą idei w analizie zmiany politycznej, 4. Rozwinął się dość wpływowy nurt 

badawczy zwany historycznym instytucjonalizmem. Temu ostatniemu warto poświęcić trochę 

więcej uwagi. 

Instytucjonalizm  historyczny  zapatruje  się  sceptycznie  na  teoretyczne  ambicje 

politologii  post-behawioralnej.  Stawia  przed  sobą  skromniejsze  zadanie  wyjaśniania 

instytucjonalnych  mechanizmów  polityki  bez  pomocy  teorii.  Badaczy  interesują  procesy 

historyczne,  które  w  określonych  uwarunkowaniach  (kontekstach)  wpływają  na  stan 

demokracji, typ reżimu politycznego, poziom stabilności politycznej, etc. 

Jak pisze Sven Nimmo, (2008, s.133) zamiast badać działania polityczne w oderwaniu 

od czasu i miejsca, dąży się do tego, aby usytuować je we właściwym kontekście społecznym 

i historycznym. W analizie przywiązuje się uwagę nie tylko do czynnikow materialnych, ale 

podkreśla znacząca rolę idei jako czynnika zmiany politycznej (della Porta 41), wskazuje się 

doniosłą rolę czynnika podmiotowego, strategicznych aktorów w analizie zmian politycznych. 

Postuluje  się  budowanie  teorii  polityki  w  oparciu  o  łączne  badanie  instytucji,  idei,  aktorów                

i  kontekstów  społecznych.  Ta  perspektywa,  pisze  Nimmo  traktuje  historię  i  politykę  jako 

współzależne  i  dynamiczne  procesy,  których  rezultatów  nie  da  się  przewidzieć,  gdyż  nie 

przebiegają  linearnie,  ale  podlegają  wpływom  czynników  przypadkowych.  Badacz 

zainteresowany  jest  wyjaśnianiem,  ale  nie  przewidywaniem.  Kieruje  się  poglądem,  że 

przewidywanie  nie  jest  możliwe  z  powodu  „przypadkowości,  kompleksowej  interakcji 

współzależnych zmiennych w czasie”. Instytucjonalizm historyczny odnosi się krytycznie do 

ambicji  scjentystycznych  głównego  nurtu  politologicznego.  „Badań  nad  polityką  nie  można 

porównywać  do  fizyki,  bowiem  obiekty  badań  tych  dyscyplin  są  zupełnie  inne  (…) 

Studiowanie  historii  przy  pomocy  metod  i  modeli  stosowanych  w  fizyce  jest  jak  studiowanie

 

poezji przy pomocy algebry

” (134).  

 

W  przeciwieństwie  do  behawioralizmu  i  formalnego  racjonalizmu,  instytucjonalizm 

historyczny  ukazuje  ograniczoność  predyktywnej  nauki  o  polityce,  wskazuje  na  złożoność 

systemów  politycznych  i  złożoność  procesow  zmiany,  w  których  uwikłane  są  ludzkie 

podmioty. Jak pisze Colin Hay, ( 2002, s. 47), „Instytucjonalna i konstruktywistyczna analiza 

polityczna rozwija się przez dialog między teorią i materiałem empirycznym, analityk buduje 

bogatą i teoretycznie ukierunkowaną narrację historyczną (…) która zmierza do uchwycenia 

 

 

 

- 13 -

kompleksowości  i  specyfiki  procesów  zmiany,  badając  wzajemne  relacje  między  aktorami, 

ideami i instytucjami, ustalając warunki istnienia mechanizmów ewolucji i transformacji”.

       

Badacze sceptycznie podchodzą do przewidywania postulując identyfikacje warunków               

w  których  występuje  regularność  i  nieregularność  zachowań  politycznych,  złożone  procesy 

deliberacji aktorów politycznych i role idei w kształtowaniu strategii politycznych. Wskazuje 

się,  że  racjonalność  jest  warunkowana  przez  konteksty  kulturowe,  ustalanie  relacji  między 

racjonalnością  a  realnym  zachowaniem  jest  zadaniem  badań  empirycznych.  Ograniczenia 

teorii  predyktywnej  wynikają  nie  tyle  z  winy  politologów,  co  z  natury  przedmiotu  badań- 

systemów i aktorów politycznych (Ibidem, s. 49). 

     Celem  bardziej  ambitnych  badań  instytucjonalnych  jest  wyjaśnianie  przyczyn  zmian 

instytucji  ustrojowych,  instytucjonalnych  uwarunkowań  stabilności  demokracji  i  wpływu 

instytucji na rozwój ekonomiczny. W badaniach tego szuka się korelacji miedzy zmiennymi 

instytucjonalnymi.  Często  przypomina  się  znane  wyjaśnienie  instytucjonalne,  które 

utrzymuje,  że  „amerykański  system  dwupartyjny  jest  bezpośrednią  konsekwencją 

amerykańskiego systemu wyborczego”. Jako warunki wyjściowe tego wyjaśnienia podaje się 

dwie  cechy  systemu  wyborczego  1  jednomandatowe  okręgi  wyborcze,  2.  większościowy 

system wyborczy. Francuski socjolog Maurice Duverger na podstawie obserwacji wielu partii 

politycznych wyraził powyższą prawidłowość w postaci prawa nazwanego jego nazwiskiem : 

„jednomandatowy  system  wyborczy  z  większością  względną  faworyzuje  system 

dwupartyjny”  (cyt  za  :  Isaak  ,  1984,  s  153).  Prawo  to  uchodzi  za  przykład  wyjaśniania 

instytucjonalnego w czystej postaci. Fakt istnienia w danym państwie systemu dwupartyjnego 

jest  wyjaśniany  przez  prawo  odnoszące  się  do  instytucjonalnych  cech  systemu  wyborczego 

(Isaac 154) 

 

 

5 Teorie kulturowe 

 

Podobnie rozumieją funkcje nauki i teorii badacze zajmujący się analizą kulturową. Badania 

nad  polityką  tożsamości  -etniczną,  imigrancką,  rasową,  religijną,  płciową,  ruchów 

społecznych, i ich politycznymi implikacjami zyskiwały na popularności  w ostatnich dwóch 

dekadach  dwudziestego  wieku  Badacze  w  tym  nurcie  zmierzają  do  wyjaśniania 

mechanizmów  identyfikacji  grupowych,  wartości  i  norm.  Badania  te  wymagają  innego 

podejścia do teorii, niż przyjęte w nurcie behawioralnym i racjonalnym. Trudno tu o szersze 

generalizacje,  bowiem  historyczna  różnorodność  tożsamości  politycznych  jest  tak  różna,  że 

 

 

 

- 14 -

próba uogólniania ma niewielkie szanse powodzenia. Wyjaśnianie  wielu  istotnych aspektów 

wymaga 

interpretacji, 

badań 

terenowych, 

pogłębionych 

wywiadów, 

obserwacji 

partycypacyjnej  i  innych  metod  jakościowych  (Smith,  2004,  53).  „Tożsamości  polityczne 

które przeważają w jednym miejscu, mogą być całkiem inne w innym miejscu i czasie, żeby 

je  zrozumieć  trzeba  uwzględniać  lokalne  wzory  zachowania  politycznego,  społeczne                        

i ekonomiczne praktyki danego społeczeństwa.  

     Zrozumienie  relacji  zachodzących  między  kulturą  a  działaniem  politycznym,  które  leży                

w  centrum  zainteresowań  analizy  kulturowej  w  politologii,  wymaga  łączenia  podejścia 

kulturowego  i  podmiotowego.  Kultura  jako  zmienna  w  analizie  działań  politycznych  przez 

długi  czas  była  traktowana  z  lekceważeniem,  ustępując  miejsca  indywidualizmowi  i  teorii 

racjonalnej.  W  ostatnich  dwóch  dekadach  zmienne  kulturowe  brane  były  poważnie  pod 

uwagę  przez  badaczy  zmiany  politycznej  (Ronald  Inglehart),  efektywności  demokracji 

(Robert Putnam), konfliktu cywilizacyjnego (Samuel Huntington) oraz tożsamości politycznej 

Dzięki badaniom Putnama pojęcie kapitału społecznego zrobiło międzynarodową karierę nie 

tylko  w  teorii  polityki,  ale  także  w  praktyce  społecznej  i  politycznej.  Zmienne  kulturowe                 

(etniczność, religia, tradycja, kapitał społeczny)  mogą stanowić silne lub słabe determinanty 

zachowań  politycznych  w  zależności  od  kontekstu  i  czasu  w  jakim  występują.  Normy 

kulturowe  podlegają  zmianom,  ale  nie  można  ich  lekceważyć  w  procesie  budowy  teorii 

polityki.  Pojęcie  kultury  politycznej  posiada  istotne  znaczenie  w  analizie  instytucjonalnej, 

oraz w analizie zmiany i stabilności politycznej. 

 

6 Teorie analityczne 

 

Konceptualizacja  terminologii  politologicznej  jest  ważnym  elementem  teorii  polityki.  Jej 

celem jest definiowanie i interpretacja terminów tworzących siatkę pojęciową politologii. Jak 

pisze  Peter  Mair,  (2008,  s  179)  „…pierwszym  zadaniem  każdego  badacza  jest  specyfikacja 

natury obiektów badań, zdefiniowanie pierwszoplanowych pojęć z którymi ma do czynienia”. 

Wiele  pojęć  politologicznych  ma  wielowymiarowy  charakter,  zatem  niezbędne  jest 

wyjaśnienie  ich  znaczenia  i  perspektyw  badawczych  jakie  implikują.  Definicje  obiektów 

badań  politologicznych  wyznaczają  różne  perspektywy  badawcze.  Na  przykład  jeśli 

przyjmiemy definicje polityki jako areny politycznej, to zawężamy obszar badan do aktorów 

instytucjonalnych.  Jeśli  przyjmiemy  perspektywę  feministyczną,  wówczas  prywatne  będzie 

dla  nas  tez  polityczne-pole  naszych  obserwacji  będzie  o  wiele  szersze  Dostrzeżemy  w  nim 

zjawiska władzy i konfliktu innego typu, niż w polityce publicznej.  

 

 

 

- 15 -

Analizie  pojęciowej  poddaje  się  kategorie  politologiczne  stanowiące  jądro  dyscypliny, 

jak  polityka,  władza,  konflikt,  pluralizm,  demokracja,  reprezentacja,  suwerenność,  kultura 

polityczna. Z drugiej strony politologia wzbogaca się wciąż o nowe pojęcia, które wymagają 

teoretycznego  opracowania.  W  ostatniej  dekadzie  wiele  uwagi  poświęcano  takim  pojęciom 

jak  europeizacja,  globalizacja,  rządzenie  wielopoziomowe,  deliberacja.  Zadaniem  teoretyka 

jest  śledzenie  genezy,  ewolucji  i  wewnętrznej  struktury  pojęcia.  Niektóre  kategorie  jak 

demokracja  uległy  rewizji  i  doczekały  się  nowych  znaczeń  (  inne  jak  polityka,  instytucja 

podlegały  „rozciąganiu”.  Pojecie  instytucji  pierwotnie  oznaczało  normy  prawne,  natomiast 

obecnie  obejmuje  także  normy  społeczne  i  wzory  kultury.  Inne  pojęcia  zostają  wzbogacone             

o  nowe  typy  zjawisk  Na  przykład  klasyczne  pojęcie  władzy  Roberta  Dahla  (decydowanie                

w  sytuacji  konfliktu  interesów)  poszerzyło  się  w  latach  60.  i  70.  o  dwa  nowe  „oblicza”  -                  

-ustalanie  agendy  i  kształtowanie  preferencji.  Na  podstawie  analizy  ewolucji  tego  pojęcia 

Colin Hay  (2004, s. 185) proponuje rewizję definicji, traktując władzę jako zdolność aktorów 

do  wpływania  na  kontekst,  w  którym  poruszają  się  inni  aktorzy  i  który  ogranicza  zasięg 

możliwości ich działania. Na tym oczywiście nie kończy się debata nad znaczeniem władzy, 

ale dalsza analiza wymagała by osobnego artykułu. 

Innym  problemem  analizy  pojęciowej  w  teorii  polityki  jest  mnożenie  podtypów 

znaczeniowych.  Niektóre  pojęcia  jak  demokracja  wzbogacają  się  wciąż  o  nowe  typy  jak 

demokracja liberalna, nieliberalna, protekcyjna partycypacyjna, pluralistyczna, proceduralna, 

wyborcza,  i  wiele  innych.  Analityk  ma  często  problem  z  definiowaniem  poszczególnych 

typów demokracji, które zazębiają się i wykazują niektóre cechy wspólne. Im więcej powstaje 

podtypów, tym bardziej komplikuje się problem konceptualizacji. 

 

7. Teorie krytyczne i normatywne 

 

Inaczej  niż  w  empirycznej  teorii  polityki  rozumie  się  funkcje  teorii  w  nurcie 

zbliżonym  do  epistemologii  humanistycznej  i  normatywnej  teorii  politycznej.  Pod  koniec 

ubiegłego  stulecia  nurty  te  zaczęły  na  nowo  zdobywać  szersze  wpływy  w  naukach 

społecznych i politycznych.  Ich przedstawiciele uważają, że teorię naukową i teorię polityki 

dzielą  zasadnicze  różnice  natury  epistemologicznej  i  co  za  tym  idzie,  metodologicznej. 

Pierwsza  zmierza  do  obiektywności,  badacz  jest  neutralnym  obserwatorem,  który  zostawia 

uczucia  za  drzwiami  laboratorium,  jego  relacja  z  przedmiotem  badań  dokonuje  się  za 

pośrednictwem technicznych narzędzi badawczych, Centralnym zadaniem teorii polityki jest 

zrozumienie  jak  ludzkie  istoty  rozumieją  siebie  i  swój  świat  Wartość  teorii  politycznej  nie 

 

 

 

- 16 -

polega  na  wytwarzaniu  weryfikowalnych  twierdzeń,  ale  na  zrozumieniu  życia  politycznego, 

zrozumieniu jak aktorzy polityczni rozumieją siebie i otaczający świat (Thiele 2003, s. 13) 

Teoria  krytyczna  nawiązuje  do  teorii  społecznej  Szkoły  Frankfurckiej  założonej                 

w  latach  1920,  skupiających  grono  wybitnych  myślicieli  (między  innymi  Max  Horkheimer, 

Theodor  W.  Adorno,  Jurgen  Habermas)  Uczeni  ci  odnosili  się  krytycznie  do  nurtu 

pozytywistycznego  w  naukach  społecznych.  Twierdzili,  że  teorii  naukowej  nie  można 

oddzielić od kwestii normatywnych, a nauka nie powinna tracić z pola widzenia celu, jakim 

jest emancypacja ludzkich istot (Joas, Knebl, 2009, 2004, s. 213- 14) 

Współcześni  zwolennicy  teorii  krytycznej  w  politologii  zmierzają  do  głębszego 

zrozumienia  współczesnych  zjawisk  politycznych,  niż  zwolennicy  teorii  behawioralnych                

i  formalnych  Uważają,  iż  budowanie  abstrakcyjnych  modeli  życia  politycznego,  upraszcza 

rzeczywistość  i  nie  pozwala  na  jej  zrozumienie  w  pełnej  złożoności.  Zwracają  uwagę  nie 

tylko na empiryczne, ale także etyczne i społeczne powinności teorii społecznej i politycznej. 

Opisując  społeczno-polityczne  status  quo  odrzucają  instrumentalizm  dominujący  w  teorii 

polityki,  który  ich  zdaniem  pasywnie  odzwierciedla  zastane  przez  badacza  stany 

rzeczywistości.  Kwestionują  instrumentalne  założenia  racjonalizmu,  wskazując  na  moralne 

powinności  teorii  społecznej.  Jak  piszą  autorzy  brytyjscy  „Teoria  krytyczna  jest  szczególnie 

zainteresowana  zjawiskiem  ekskluzji  związanej  ze  społecznym,  ekonomicznym  i  politycznym 

status  quo,  w  zakresie  w  jakim  istniejący  system  petryfikuje  stosunki  władzy  sprzyjające

 

ekskluzji  społecznej

”  (El-Ojeli,  Hayden,  s.10,  15).  Teoria  krytyczna  rozumiana  jest  przez 

autorów jako „narzędzie krytyki społecznej i zmiany, iluminacji źródeł ludzkiego nieszczęścia, 

wnoszenie  wkładu  do  celów  ludzkiej  emancypacji,  powstania  demokratycznego,  społecznie 

sprawiedliwego i prawdziwie ekologicznego społeczeństwa”. 

Rosnące  wpływy  podejścia  krytycznego  w  politologii  zachodniej  były  reakcją  na 

uniwersalizm  teorii  politycznej  (Gunnel  1997).  Inspiracją  dla  odrodzenia  nurtu  krytycznego  

w  teorii  społecznej  był  przełom  tysiąclecia,  gwałtowne  przyspieszenie  rozwoju  nauki                        

i  technologii  w  ostatnich  dekadach  dwudziestego  wieku,  nasilenie  procesów  globalizacji                 

i  związany  z  tym  postmodernistyczny  dyskurs  w  teorii  społecznej  i  politycznej.  W  analizie 

procesu  historycznego  przedstawiciele  teorii  krytycznej  odrzucają  predyktywne  teorie,  które 

głoszą  nadejście  epoki  ponowoczesnej  lub  globalnej,  końca  historii  lub  globalny  konflikt 

cywilizacji.  Zamiast  tego  dążą  do  rekonstrukcji  teorii  polityki  w  taki  sposób,  żeby  połączyć 

najbardziej użyteczne perspektywy teoretyczne (Best i Kellner 2001; Giddens 2003). Zdaniem 

I. Shapiro ( 2004, s. 36) zamiast tworzyć wciąż nowe modele i teorie, politolodzy powinni się 

przyjrzeć  krytycznie  tym  teoriom,  które  już  istnieją  i  które  nie  zawsze  przedstawiają 

 

 

 

- 17 -

prawdziwy  obraz  stosunków  politycznych  i  procesów.  Zamiast  szukać  tematów  badań  pod 

kątem  testowania  teorii  i  metod,  należy  zwracać  większą  uwagę  na  istotne  problemy 

polityczne, a dopiero w dalszej kolejności szukać adekwatnych teorii i metod ich badania. 

Krytyczni teoretycy  polityki szukają prawdy leżącej „pośrodku”, między  modelowymi 

ujęciami  teorii  polityki  i  systemow  politycznych,  takimi  jak  scjentyzm-interpretacja, 

strukturalizm-  intencjonalizm,  realizm-  liberalizm,  nowoczesność-  ponowoczesność,  lub. 

Proponują  badać  przydatność  różnych  modeli,  łączyć  sprzeczne  perspektywy  teoretyczne, 

zwraca uwagę na zjawiska, które uchodzą uwadze twórcom modeli i teorii formalnych.  

Zdaniem  duńskiego  politologa  G.  Soerensena  (2004,  s.  186-7),  podejście  krytyczne 

wyłania  się  jako  pożądany  punkt  startu  do  badania  złożonych  procesów  transformacji 

współczesnego  państwa.  Podejście  to  pozwala  uniknąć  uproszczonych  założeń  dotyczących 

relacji  państwa  i  rynku  przyjmowanych  przez  realizm  i  liberalizm.  Przyjmuje  ono  postawę 

otwartą,  ze  należy  uwzględniać  w  analizie  istotne  elementy  zawarte  w  różnych  modelach 

państwa i te które nie zostały uwzględnione przez ich autorów. Należy też zwracać uwagę ma 

procesy historyczne, które ukształtowały stan dzisiejszy. 

Słabością  teorii  krytycznych  jest,  że  są  one  słabiej  rozpoznawalne,  niż  proste  teorie 

formalne  i  modele  instytucji  oraz  procesów  politycznych.  Można  je  oskarżyć  o  unikanie 

jasnego  stanowiska  w  sporach  teoretycznych  i  osłabianie  teorii  kosztem  dążenia  do  opisu 

wszystkich  istotnych  aspektów  zjawisk.  Wychodząc  z  założenia,  że  prawda  leży  pośrodku, 

odrzucają  skrajne  stanowiska  teoretyczne.  Opowiadają  się  za  dialektycznym  podejściem                

w  badaniach  procesów  społecznych  i  politycznych.  Odrzucając  scjentyzm  optują  za 

interdyscyplinarnym podejściem badawczym. Twierdza, że najlepszą metodologią w analizie 

społecznej  i  politycznej  jest  metoda  dialektyczna,  postrzegająca  rzeczywistość  ludzką                    

w perspektywie ewolucyjnej i konfliktowej (Stevens, Best, 14). 

Niektórzy  przedstawiciele  teorii  krytycznej  jak  duński  socjolog  i  politolog  Brent 

Flywbierg  (2009,  s.  47)  utrzymują,  że  należy  na  zrewidować  współczesną  doktrynę  nauk 

społecznych  opartą  na  scjentyzmie.  Trzeba  wyciągnąć  wnioski  z  faktu,  że  w  okresie 

minionych  dwustu  lat  nauki  te  nie  zdołały  stworzyć  ani  jednej  normalnej  teorii  naukowej. 

Flywbieg postuluje powrót do arystotelesowskiej koncepcji nauki politycznej jako phronesis 

(mądrość  praktyczna),  którą  filozof  sytuował  między  episteme  (wiedza  naukowa)  a  techne 

(wiedza  techniczna).  Należy  zmierzać  do  odzyskania  nadwątlonego  prestiżu  nauk 

społecznych  poprzez  oparcie  się  na  wartościach,  zbliżenie  teorii  do  praktyki  społeczno-

politycznej  oraz  skupienie  uwagi  na  centralnych  dla  tych  dyscyplin  zagadnieniach  władzy               

i  konfliktu.  Zamiast  szukać  abstrakcyjnych  reguł  uniwersalnej  racjonalności  politycznej, 

 

 

 

- 18 -

należy  badać  konkretne  przypadki  relacji  władzy  i  wiedzy,  uprawiać  narrację  historyczną                  

i  dążyć  do  kontaktu  ze  społeczeństwem,  które  jest  adresatem  wytwarzanej  przez  uczonych 

wiedzy (ibidem r. 9) Zdaniem autora, dominująca aktualnie w naukach społecznych orientacja 

naśladowcza  wobec  naturalizmu  jest  szkodliwa  dla  ich  przyszłości,  ponieważ  istnieją  nikłe 

szanse,  aby  na  tym  polu  skutecznie  konkurować  z  naukami  przyrodniczymi.  Drogę  wyjścia                   

z  kryzysu  dla  nauk  społecznych  Flywbierg  widzi  w  ich  reorientacji  w  kierunku  phronesis. 

Realizacja  tego  celu  wymaga  rezygnacji  z  scjentyzmu  w  zakresie  tworzenia  kumulatywnej              

i  predyktywnej  teorii,  zwrócenie  się  w  stronę  problematyki  wartości  i  władzy,  oraz 

efektywnego komunikowania rezultatów badań do społeczeństwa. Jeśli to się uda, to istnieje 

szansa na przekształcenie nauk społecznych ze sterylnej dyscypliny akademickiej zajmującej 

się  tylko  własnymi  sprawami  w  izolacji  od  społeczeństwa,  w  dyscypliny  użyteczne  dla 

szerokiej publiczności, cieszące się na nowo społecznym zaufaniem (166). 

     

Uwagi końcowe 

     

1.  Teoria  polityki  rozwija  się  pod  wpływem  dwóch  różniących  się  pod  względem 

metodologicznym  koncepcji  badań  politologicznych  :  1.  naukowej,  2.  interpretacyjnej. 

Pierwsza  opiera  się  na  ogólnie  przyjętych  standardach  nauki  :  pewności,  prostoty,  wiedzy 

kumulatywnej,  przyczynowości,  jedności  prawdy,  uniwersalizmu  i  wiedzy  obiektywnej. 

Druga  operuje  pojęciami  sceptycyzmu,  głębokiego  opisu,  nie-linearnej  sukcesji 

paradygmatów,  znaczenia,  wielości  prawdy,  kontekstualizmu,  wiedzy  subiektywnej                         

( Mearsheimer, s. 386) 

W  ślad  za  tym  podziałem  można  wyróżnić  dwie  odmienne  koncepcje  wyjaśniania 

działań  odpowiedzialnych  za  zdarzenia  i  procesy  polityczne.  1.  Koncepcja  wewnętrzna 

wskazuje na subiektywną racjonalność aktora, intencje lub powody (reasons), które skłaniają 

jednostkę  do  podjęcia  określonego  typu  działania.  (Ferejohn  2005,  s.  152)  Działania 

polityczne są w tym ujęciu rezultatem wewnętrznych dyspozycji, dążeń i pragnień jednostek. 

2.  Koncepcja  zewnętrzna  skupia  uwagę  na  przyczynach  działania  (causes)  W  tej  koncepcji 

aktor polityczny jest traktowany jako przedmiot wpływu instytucji władzy, grup społecznych, 

lub systemów. (Easton 1997; Ferejohn, 2004). Pierwsze podejście przecenia zdolność aktora 

politycznego  do  realizacji  własnych  celów  i  strategii.  Drugie  przecenia  znaczenie  struktur                

i  instytucji  w  narzucaniu  ograniczeń  dla  podmiotowości  politycznej.  Oba  podejścia 

traktowane  z  osobna  mają  ograniczoną  zdolność  wyjaśniania  zdarzeń  i  procesów 

politycznych.  Obiecującym  kierunkiem  wyjścia  z  tego  dylematu  są  teorie  krytycznego 

 

 

 

- 19 -

realizmu,  uwzględniające  dialektyczne  relacje  między  ograniczeniami  zewnętrznymi 

(strukturalnymi) a subiektywną racjonalnością (podmiotowością) aktora politycznego. 

2.  Sposoby  rozumienia  teorii  polityki  mają  związek  z  tematyką  (przedmiotem)  badań. 

Na  przykład  w  badaniach  zachowań  masowych,  jak  kampanie  wyborcze  można  budować 

modele  statystyczne  o  stosunkowo  wysokiej  predyktywności  rezultatów  politycznych.                   

W  badaniach  instytucjonalnych,  badaniach  nad  polityką  publiczną,  tożsamością  polityczną, 

lub  polityką  zagraniczną  państwa  metody  ilościowe  są  mniej  przydatne.  Stosowane  w  tego 

typu  badaniach  studia  przypadku  ograniczają  możliwości  predyktywnej  teorii  polityki. 

Rezultaty  badań    przyjmują  przeważnie  charakter  analitycznych  narracji,  teorii  wąskiego 

zasięgu  odnoszących  się  do  wyjaśnień  niewielkiej  liczby  przypadków,  lub  specyficznych 

wyjaśnień pojedynczych zdarzeń politycznych, procesów lub instytucji. 

     3. W okresie ostatniego dwudziestolecia można dostrzec w politologii rosnące wpływy 

zwolenników  teorii  krytycznych,  którzy  uważają,  że  droga  do  wypracowania  teorii  polityki 

(działań  i  procesów  politycznych)  prowadzi  przez  połączenie  wysiłków  różnych 

paradygmatów teoretycznych i metodologicznych. Racje ma Ian Schapiro (2004, s. 26) kiedy 

pisze  że  „większość  zjawisk  politycznych  ma  złożoną  naturę  i  ich  kompletne  wyjaśnienie                

z  perspektywy  jednej  teorii  nie  wydaje  się  możliwe…”  Godna  odnotowania  jest  sugestia      

K. Monroe (1997, s. 296) : „Zamiast spierać się na temat wyższości jednych teorii nad innymi             

w  nauce  o  polityce,  powinniśmy  zrozumieć  i  wykorzystać  silne  punkty  różnych  teorii  oraz 

wyciągnąć wnioski z porażek dla wskazania nowych kierunków pożytecznych dla konstrukcji 

teorii (…) Zasadnicze znaczenie ma dążenie do lepszego zrozumienia życia politycznego, a nie 

spory między uczonymi czyje rozumienie jest lepsze”. 

    4.  Można  dostrzec  zjawisko  krążenia  teorii  politologicznych.  Po  dłuższym  czasie                    

w nowych okolicznościach historycznych niektóre zapomniane już teorie  nabierają na nowo 

aktualności.  Jako  przykład  może  służyć  teoria  modernizacji,  która  była  popularna  w  teorii 

demokracji w latach 60. została zapomniana przez następne dwie dekady i na nowo „odkryta” 

w  latach  90  jako  przydatne  narzędzie  wyjaśniania  sukcesów  i  porażek  nowych  demokracji. 

Podobnie jest z teorią instytucjonalną i kulturową 

    5.  Powracającym  przedmiotem  dyskusji  w  teorii  i  metodologii  nauk  politycznych  są 

relacje  między  empiryczną  i  normatywną  teorią  polityki.  Rośnie  świadomość,  że  problemy 

badane  przez  politologów  są  nieuchronnie  uwikłane  w  kwestie  wartości  Analizy  władzy, 

reprezentacji  politycznej,  polityki  publicznej,  konfliktów  politycznych  implikują  często 

normatywne punkty widzenia, które warto identyfikować. Problemy i wydarzenia polityczne 

 

 

 

- 20 -

prezentują się odmiennie w zależności od punktu widzenia perspektyw teoretycznych, według 

których są analizowane. 

 

Literatura 

 
Almond, 

Gabriel, (1990), Discipline Divided. Schools and Sects in Political Science, SAGE 

Publications. 
Benton, 

T. Craib, I. (2003) Filozofia nauk społecznych. Od pozytywizmu do postmodernizmu, 

Wyd. DSW, Wrocław.  
Chwaszcza, 

K.  (2008),  Game  Theory,  w  Porta,  D.d.,  Keating  M.  red  Approaches  and 

Methodologies in the Social Sciences,

 Cambridge University Press, Cambridge. 

Dahl, 

R, (2007) Współczesna analiza polityczna, Wyd. Scholar Warszawa.  

Easton

, David., The Future of the Postbehavioral Phase in Political Science, w : Renwick , 

Kristen, R. , (1997) Contemporary Empirical Political Theory, University of California Press.  
Giddens,

 A.nthony (2003) Stanowienie społeczeństwa. Zarys teorii strukturacji, Zysk i s-ka 

Wydawnictwo, Poznań. 
Hay, 

Colin., (2002) Political Analysis. A Critical Introduction, Palgrave Macmillan. 

Isaac, Alan C. (

1984) Scope and Methods in Political Science, the Dorsey Press, Chicago 

Joas, 

Hans,  Knobl,  Wolfgang,  (  2004)  Social  Theory.  Twenty  Introductory  Lectures, 

Cambridge University Pres. 
Lowndes,

  V.,  (2006)  Instytucjonalizm,  w  :  Marsh  D.,  Stoker,  G.,  red.  Teorie  i  metody                      

w naukach

 politycznych, Wyd. UJ, Kraków. 

Krauz-Mozer, 

Barbara (2005) Teorie polityki, Założenia metodologiczne Wydawnictwo UJ, 

Kraków. 
Porta 

Donatella., Keating Michael (2008) How many approaches in the Social Sciences ? an 

epistemological introduction,

 w : Porta, Keating, (2008), Approaches and Methodologies…. 

Renwick, 

Kristen, M. (1997) Human Nature, Identity and the Search for a General Theory of 

Politics,

 w Renwick Kristen M.,  red. Contemporary Empirical Political Theory, University 

of California Press. 
Rhodes, 

(1995)  The  Institutional  Approach,  w  Marsh,  D.,  Stoker  G.,  red.  Theory  and 

Methods in Political Science, 

Macmillan press ltd., Hampshire and London. 

Riker 

William.,  The  ferment  of  the  1950s  and  the  development  of  rational  choice  theory,             

w : Renwick Kristen R, (1997) Contemporary Empirical Political Theory…. 
Rosenberg, 

Alexander,  (2008)  Philosophy  of  Social  Science,  Westview,  Duke  University, 

Philadelphia. 
Schapiro, 

Ian i inni, red. (2004), Problems and Methods in the Study of Politics, Cambridge 

University Press. 
Shively, 

W. Philips (1997) Sztuka prowadzenia badań politycznych, Zyska i spółka, Poznań 

Sorensen,

  George  (2004),  The  Transformation  of  the  State.  Beyond  the  Myth  of  Retreat, 

Palgrave Macmillan. 
Steinmo, 

Sven,  (2008)  Historical  Institutionalism,  w  Porta,  donatella,  Keating,  Michael, 

Approaches and Methodologies…. 
Van Evera,

 Stephen (2001) Guide for Students of Political Science, Cornell University, 1997. 

Weale,

  A,  (2006)  Politics  as  Collective  Choice,  w  Leftwich,  ed.  What  is  Politics  ?  The 

Activity and its Study, 

Polity.