Lateralizacja i jej modele

Lateralizacja i jej modele

Funkcjonalna przewaga stronna to inaczej lateralizacja. Objawia się ona jako preferencja do uŜywania

ręki, nogi, oka i ucha leŜących po tej samej stronie osi ciała. Większość szlaków nerwowych wiąŜących
narządy ruchu i zmysłu z mózgiem krzyŜuje się.

U osób praworęcznych występuje wyraźna asymetria funkcjonalna i anatomiczna – lewa półkula odbiera

informacje z prawej połowy ciała i z prawej strony otoczenia oraz steruje ruchami prawej ręki, prawa półkula
odbiera  zaś  informacje  i  zawiaduje  ruchami  z  lewej  strony  ciała.  U  osób  leworęcznych  asymetria  taka  nie
występuje  lub  jest  mniej  wyraźna.  Wynika  to  ze  znacznych  róŜnic  indywidualnych  w  tym  zakresie.  Część
osób  leworęcznych  posiada  wzorzec  asymetrii  taki  jak  u  praworęcznych,  część  odwrotny,  a  u  niektórych
brak jest asymetrii.

Dziecko rodzi się z określonym genotypem – predyspozycją do danego modelu lateralizacji. W ciągu

ycia ustala się fenotyp, czyli model lateralizacji, który ukształtował się w wyniku genotypu i oddziaływania

czynników egzogennych i endogennych. Wśród modeli lateralizacji wyróŜnia się lateralizację jednorodną
(prawostronną, lewostronną) oraz niejednorodną (skrzyŜowaną i nieustaloną). Dominacja oka czy ucha nie
zawsze jest zgodna z ostrością widzenia i słyszenia.

U większości dzieci juŜ w wieku 2-3 lat moŜna stwierdzić silnie ukształtowaną praworęczność, podczas

gdy leworęczność ustala się zazwyczaj między 3 a 4 rokiem Ŝycia. Czasem silna dominacja ręki zaznacza się
juŜ w Ŝyciu prenatalnym. W czasie badań USG na monitorze moŜna zaobserwować juŜ w 15 tygodniu ciąŜy,
Ŝ

e niektóre dzieci do przemieszczania się w łonie matki uŜywają głównie lewej ręki, wykazują teŜ

preferencje do ssania lewego kciuka. Badania naukowe wykazały, Ŝe silna dominacja w zakresie ręki moŜe
teŜ zaznaczyć się juŜ w dwa tygodnie po urodzeniu, gdyŜ praworęczny noworodek zaczyna wtedy
przyglądać się swojej prawej ręce. Lewą ręką zainteresuje się dopiero ok. 40 dni po urodzeniu.

Zaobserwowano, Ŝe praworęczne niemowlę połoŜone na brzuszku, obraca główkę w prawą stronę,

a niemowlęta leworęczne w lewą stronę lub nie wykazują Ŝadnej preferencji. Niektóre niemowlęta wolą
trzymać grzechotkę w lewej ręce. Jeśli przełoŜymy takiemu dziecku zabawkę do prawej ręki, juŜ po chwili
grzechotka znowu znajdzie się w jego lewej ręce.

Około 12 miesiąca Ŝycia lateralizacja czynności staje się mniej zauwaŜalna, poniewaŜ dziecko zaczyna

stawiać  wtedy  pierwsze  kroki.  Chód  jest  czynnością  symetryczną  i  w  jednakowym  stopniu  angaŜuje  obie
kończyny  dolne,  a  tym  samym  obie  półkule  mózgowe.  Dopóki  czynność  ta  nie  zostanie  w  pełni
zautomatyzowana, trudno będzie stwierdzić u dziecka dominację prawej lub lewej strony ciała. (Warto przy
tej okazji wspomnieć, Ŝe dziecko, które uczy się chodzić, stale jest naraŜone na upadki. Drobne, ale częste
urazy  głowy,  które  mogą  nastąpić,  jeśli  dziecko  nie  jest  asekurowane,  często  w  skutkach  okazują  się  tak
samo groźne, jak jednorazowe powaŜne uszkodzenia połączone z wylewami śródczaszkowymi).

Ustalanie się dominacji ręki jest sprawą indywidualną i przebiega w róŜny sposób u poszczególnych

dzieci. O opóźnieniach tego procesu moŜemy mówić, kiedy dominacja ręki nie ustaliła się w ciągu
pierwszego roku nauki szkolnej. U uczniów powyŜej 10 roku Ŝycia nieustalona lateralizacja moŜe być
interpretowana jako zaburzenie rozwoju. Dzieci takie zazwyczaj napotykają trudności w nauce.

Jeśli dziecko posługuje się na zmianę lewą lub prawą ręką, moŜe świadczyć to o braku dominacji jednej

z półkul dla czynności manualnych. Oburęczność jest częstym zjawiskiem u dzieci do 4 roku Ŝycia. Wśród
dzieci  oburęcznych  moŜna  wyróŜnić  dwie  grupy:  oburęcznych  wtórnie  i  pierwotnie.  U  dzieci  pierwotnie
oburęcznych  proces  lateralizacji  przebiega  w  sposób  zwolniony.  Obie  ręce  tych  dzieci  są  mało  sprawne,
często równieŜ występuje brak koordynacji między nimi. Oburęczność pierwotna zazwyczaj współwystępuje
z róŜnego rodzaju zaburzeniami. Oburęczność wtórna jest wynikiem wieloletniego treningu ręki niedominu-
jącej.  Ćwiczenia  takie  są  podejmowane  głównie  przez  osoby,  które  wykonują  zajęcia  wymagające  duŜej
sprawności obu rąk (np. fortepian). W takich wypadkach ćwiczona jest jednocześnie biegłość prawej i lewej
ręki oraz ich współdziałanie. Podjęcie takiego treningu przez dziecko po 9 roku Ŝycia nie powinno spowo-
dować  Ŝadnych  niekorzystnych  następstw,  poniewaŜ  w  tym  wieku  ośrodki  mowy  juŜ  się  ustaliły  w  jednej
z półkul.

Oburęczność wtórna moŜe być jednak zjawiskiem negatywnym w przypadku niesłusznego przeuczania

dziecka z silną dominacją czynnościową lewej ręki na prawą rękę. W efekcie tej decyzji Ŝadna z rąk nie jest
sprawna, a taka ingerencja moŜe spowodować konflikt dominacji półkul mózgowych.

Przyczyny leworęczności

Badania dotyczące przyczyn leworęczności na razie nie dały ostatecznej i jednoznacznej odpowiedzi na

to pytanie. Są one kontynuowane i przynoszą wciąŜ nowe informacje, które stale weryfikują i uzupełniają
naszą dotychczasową wiedzę. Według badań klinicznych i anatomofizjologicznych leworęczność moŜe być

wynikiem działania wielu czynników. Teorie dotyczące tej kwestii nie wykluczają się wzajemnie, poniewaŜ
róŜne czynniki mogą jednocześnie oddziaływać na daną osobę. Leworęczność moŜe być spowodowana
przyczynami genetycznymi, organicznymi, środowiskowymi lub kulturowymi. Istnieje takŜe hipoteza o hor-
monalnym podłoŜu tego zjawiska.

O tym, Ŝe czynnik genetyczny odgrywa waŜną rolę, świadczą dane dotyczące częstszego występowania

leworęczności w niektórych rodzinach. Przykładem moŜe być tu brytyjska rodzina królewska: królowa
Wiktoria i Elizabeth Bowes-Lyon, czyli Królowa Matka preferowały lewą rękę, równieŜ królowa ElŜbieta II,
ksiąŜę Karol i jego syn William sprawniej posługują się lewą ręką.

Prawdopodobieństwo urodzenia leworęcznego dziecka wynosi 46%, gdy oboje rodzice są leworęczni

i  zaledwie  2%,  gdy  oboje są  praworęczni. Jeśli jeden  z  rodziców  jest  leworęczny,  to  prawdopodobieństwo
leworęczności  dziecka  wzrasta  do  17%.  O  genetycznym  podłoŜu  leworęczności  świadczy  równieŜ  fakt,  Ŝe
istnieje  większe  prawdopodobieństwo  wystąpienia  leworęczności  u  męŜczyzn,  niŜ  u  kobiet.  Badania
wskazują  równieŜ,  Ŝe  leworęczność  rodzinna  moŜe  w  istotny  sposób  wpływać  na  lateralizację  funkcji
w mózgu: osoby praworęczne, u których w rodzinie występuje leworęczność, bardzo często charakteryzują
się podobną organizacją funkcjonalną mózgu, jak osoby leworęczne.

Jednak leworęczność jest nie tylko skutkiem cech odziedziczonych, poniewaŜ nierzadkie są przypadki,

gdy jedno z bliźniąt jednojajowych jest prawo-, a drugie leworęczne. Z badań wynika, Ŝe około 20% bliźniąt
jednojajowych róŜni się między sobą ręcznością.

Do organicznych przyczyn leworęczności zaliczyć naleŜy przede wszystkim powikłania ciąŜy i porodu

i  ich  konsekwencje  w  postaci  uszkodzeń  lewej  półkuli.  W  takich  przypadkach  z  leworęcznością  mogą
współwystępować  równieŜ  inne  zaburzenia,  jak:  opóźnienie  rozwoju  mowy,  jąkanie,  dysleksja,  epilepsja,
zaburzenia zachowania, a nawet upośledzenie umysłowe. Badania naukowe wykazały, Ŝe wśród osób lewo-
i  oburęcznych  porody  z  powikłaniami  występowały  prawie  dwukrotnie  częściej,  niŜ  wśród  osób  praworę-
cznych.

Koncepcja hormonalna mówiąca o tym, Ŝe leworęczność moŜe być wynikiem nadprodukcji testosteronu

w okresie prenatalnym, na razie nie dostarczyła w pełni wiarygodnych dowodów potwierdzonych badaniami
naukowymi. Według tej teorii zbyt wysoki poziom męskiego hormonu płciowego działa hamująco na rozwój
lewej półkuli, co powoduje kompensację poprzez intensywny rozwój prawej. Właśnie dzięki temu - wg
Normana Geschwinda - wśród leworęcznych jest tylu wybitnych matematyków, plastyków, muzyków
i konstruktorów.

Leworęczność moŜe być teŜ efektem celowego przeuczania lub treningu lewej ręki, albo wynikiem

uszkodzenia lewej półkuli we wczesnym dzieciństwie.

Leworęczne dziecko uczy się pisać

Kiedy leworęczne dziecko zaczyna uczyć się pisania, naleŜy pamiętać, Ŝe proces ten moŜe przebiegać

u  niego  z  większymi  trudnościami,  poniewaŜ  nasze  pismo  jest  przystosowane  dla  osób  praworęcznych.
Naturalnym kierunkiem dla dzieci leworęcznych byłoby pisanie od strony prawej do lewej. Często teŜ tak się
dzieje,  Ŝe  dzieci  te  próbują  pisać  w  zeszycie  od  prawego  brzegu  i  piszą  w  sposób  lustrzany.  Pismo
zwierciadlane jest cechą fizjologiczną dzieci 5-letnich i niemal wszystkie dzieci w tym wieku piszą pierwsze
litery  i  cyfry  w  taki  sposób.  U  7-letnich  uczniów  pismo  lustrzane  moŜe  być  jednak  przejawem  zaburzeń.
W  takich  wypadkach  silna  tendencja  do  odwracania  cyfr  i  liter  w  przestrzeni  moŜe  powodować  powaŜne
trudności w czytaniu i pisaniu, a takŜe błędy w obliczeniach matematycznych

Dziecko leworęczne powinno w początkowej fazie nauki pisania uŜywać ołówka, poniewaŜ pisanie

ołówkiem eliminuje róŜne utrudnienia, np. wbijanie się stalówki w papier czy gorsze i wolniejsze spływanie
atramentu spowodowane popychaniem przyborów do przodu.

Dodatkowym problemem dla dziecka leworęcznego jest właściwe ułoŜenie ręki i zeszytu podczas

pisania.  Lewą  rękę  dziecko  powinno  oprzeć  lekko  na  zeszycie,  prawa  będzie  go  jedynie  przytrzymywała,
aby  się  nie  przesuwał.  Jeśli  nie  pokaŜemy  mu,  Ŝe  jego  zeszyt  powinien  być  ułoŜony  na  ławce  czy  biurku
ukośnie,  z  lewym  górnym  rogiem  skierowanym  do  góry,  to  będzie  ono  w  czasie  pisania  wyginać  rękę
w nadgarstku. Taki układ ręki wywołuje silne napięcie mięśniowe, ręka szybko się męczy i ma ograniczony
zakres  ruchów.  Wpływa  to  niekorzystnie  na  tempo  pisania  i  jakość  poziomu  graficznego  pisma.  Dziecko,
które  zaczyna  uczyć  się  pisania,  nie  potrafi  jeszcze  robić  tego  w  sposób  automatyczny,  dlatego  teŜ  waŜne
jest,  aby  mogło  cały  czas  kontrolować  wszystkie  napisane  przez  siebie  litery,  w  przeciwnym  razie  będzie
sobie zamazywało i zasłaniało napisany tekst. Na dodatek, jeśli nie nauczymy go prawidłowej regulacji kąta
nachylenia  zeszytu,  będzie  ono  przy  pisaniu  wyginać  kręgosłup,  co  moŜe  stać  się  przyczyną  skoliozy.
W sprzedaŜy pojawiły się zeszyty dla dzieci leworęcznych z ukośną liniaturą, które bardzo ułatwiają naukę
pisania w początkowym okresie.

Jeśli dziecko ma trudności z nauczeniem się prawidłowego uchwytu ołówka czy pióra, naleŜy zaopatrzyć

je  w  specjalne  ergonomiczne  nasadki  na  przybory  do  pisania,  które  nie  tylko  umoŜliwiają,  ale  wręcz
wymuszają odpowiedni sposób trzymania przyborów do pisania. Nasadki takie są równieŜ bardzo przydatne
dla  dzieci  dysgraficznych,  z  zaburzeniami  tonusu  mięśniowego,  objawiającego  się  brakiem  swobodnej
kontroli siły chwytu i nacisku na przybory w trakcie pisania czy rysowania. NaleŜy je zakładać na wysokości
ok. 2 cm od końca rysika ołówka czy stalówki pióra. Dla dzieci leworęcznych strzałka na nasadce powinna
być  skierowana  w  górę  ołówka,  dla  dzieci  praworęcznych  z  trudnościami  graficznymi  strzałkę  naleŜy
skierować w dół. Nasadki takie są do nabycia w sklepach z artykułami szkolnymi.

Jeśli dzieci leworęczne w początkowym okresie nauki będą z powodu wolnego tempa pisania lub

niŜszego poziomu graficznego karane zbyt surowymi ocenami, moŜe to wpłynąć na obniŜenie motywacji do
nauki, wytworzenie się postawy lękowej wobec szkoły, czy teŜ spowodować poczucie mniejszej wartości.

Nauczyciele powinni pamiętać, Ŝe leworęczne dziecko musi mieć swego sąsiada w ławce po prawej

stronie, aby mogło ono swobodnie pisać bez skrępowania ruchów. Światło powinno padać na zeszyt dziecka
leworęcznego z przodu, z góry lub z prawej strony, tak aby cień lewej ręki nie utrudniał mu pisania.
Korzystne dla niego jest pisanie na lekko nachylonym pulpicie.

Coraz wyŜsza świadomość wśród społeczeństwa powoduje większe zrozumienie zjawiska lewo-

ręczności. Wyzwolono się z dawnych przesądów i przekonano, Ŝe wspieranie naturalnych preferencji
lateralnych dzieci leworęcznych przyniesie jedynie korzyści, a ich Ŝycie, dorastanie i nauka staną się wtedy
łatwiejsze.

Postępowanie z dzieckiem leworęcznym

Umiejętne postępowanie z dzieckiem leworęcznym pozwala uchronić je przed niepowodzeniami,

pomaga  pokonać  trudności,  umoŜliwia  mu  prawidłowy  wszechstronny  rozwój.  WaŜne  jest  zapewnienie
dziecku właściwej atmosfery, która spowoduje, Ŝe nie będzie ono czuło się gorsze od innych. Nie naleŜy go
teŜ  traktować  w  sposób  szczególny  i   uprzywilejowany,  gdyŜ  otaczanie  dziecka  leworęcznego  nadmierną
opieką moŜe przynieść skutki odwrotne od zamierzonych. Niezbędne jest jednak odpowiednie prowadzenie
dziecka  od  okresu  niemowlęcego  aŜ  do  końca  nauczania  wczesnoszkolnego,  czyli  do  momentu,  kiedy
opanuje  ono  w  sposób  automatyczny  czynność  pisania.  Niewłaściwe  postępowanie  z  dzieckiem
leworęcznym moŜe być przyczyną niepowodzeń szkolnych, co w konsekwencji często powoduje zaburzenia
w sferze emocjonalno-motywacyjnej.

Konieczna jest moŜliwie wczesna diagnoza: obserwacja od pierwszych miesięcy i badanie diagnosty-

czne w wieku przedszkolnym, najlepiej w 5-6 roku Ŝycia.

W niektórych przypadkach moŜna podjąć próby przeuczania dziecka do posługiwania się prawą ręką.

Próby takie nie powinny być ryzykowne w stosunku do dziecka oburęcznego i jednocześnie prawoocznego
lub  dziecka  z  niewielką  przewagą  lewej  ręki.  Zawsze  jednak  szanujemy  jego  wybór  i  nigdy  nie  czynimy
takich  prób  na  siłę,  wbrew  woli  dziecka  i  całkowitej  jego  akceptacji.  Trzeba  pamiętać,  Ŝe  trening  ręki
niedominującej  jest  ingerencją  w  czynności  neurofizjologiczne  mózgu,  skutkiem  czego  moŜe  być  zmiana
dominacji półkul.

Nie naleŜy przestawiać na rękę prawą dzieci lewostronnie zlateralizowanych, dzieci oburęcznych

i lewoocznych, o silnej przewadze lewej ręki oraz dzieci opóźnionych umysłowo. Decyzja taka jest sprawą
indywidualną  i  powinna  być  podejmowana  w  odniesieniu  do  kaŜdego  dziecka  oddzielnie.  Z  badań  M.
Sováka  wynika,  Ŝe  u  dzieci  leworęcznych  przestawionych  na  siłę  na  prawą  rękę  we  wczesnym  okresie
dzieciństwa stwierdzono zaburzenia róŜnego typu. Większość z nich wykazywała zaburzenia w zachowaniu:
nieposłuszeństwo, agresję lub apatię.

W niektórych przypadkach były one tak powaŜne, Ŝe dzieci wymagały opieki psychiatrycznej. Badania

wykazały  ponadto:  zaburzenia  nerwicowe  pod  postacią  mutyzmu,  moczenia  nocnego  i  postawy  lękowej
wobec  otoczenia,  jąkanie,  tiki,  niepokój  ruchowy  (np.  wstawanie  i  chodzenie  po  klasie  bez  wyraźnej
przyczyny),  niechęć  do  szkoły  (torsje  przed  wyjściem  do  szkoły,  wagary,  wrogi  stosunek  do  nauczycieli),
pogarszanie  się  postępów  szkolnych,  małą  sprawność  ruchową,  trudności  w  czytaniu  i  pisaniu,  trudności
w graficznym poziomie pisma, brak zainteresowania nauką.

RównieŜ wyniki najnowszych badań naukowych potwierdzają niekorzystne konsekwencje wymuszonej

praworęczności.  RóŜnice  w  asymetrii  funkcjonalnej  związanej  z  ruchami  rąk  podczas  pisania  między
osobami  praworęcznymi  i  przestawionymi  na  praworęczność  są  znaczne.  Mimo,  iŜ  osoby  przestawione  na
prawą rękę od wielu lat się nią posługiwały, to nadal moŜna było obserwować aktywację ich prawej półkuli
w  czasie  pisania.  Zdaniem  badaczy  aktywność  ta  moŜe  świadczyć  o  wciąŜ  utrzymującej  się leworęczności
i o niskiej zdolności kory mózgowej do ulegania plastycznym zmianom.

Z badań M. Sováka wynika, Ŝe w przypadku dzieci w wieku 5-7 lat moŜna jeszcze naprawić szkody

spowodowane niesłusznym przestawianiem na prawą rękę. Jednak im dłuŜej trwa przeuczanie, tym trudniej
się  z  niego  wycofać.  Zakłócenia  w  rozwoju  funkcjonowania  organizacji  mózgu  nakładają  się  na  siebie
i  utrwalają.  U  dzieci  10-12  -letnich  na  skutek  ukształtowania  się  nowego  modelu  lateralizacji  powrót  do
pierwotnie dominującej lewej ręki jest znacznie trudniejszy lub nawet niemoŜliwy.

Dzieci leworęczne, które nie były przestawiane na prawą rękę, nie wykazywały zaburzeń. Przeuczanie,

stosowane pod presją, powoduje nie tylko niepowodzenia szkolne, ale równieŜ narusza osobowość dziecka
i zakłóca jego interakcje społeczne, a trudności adaptacyjne występujące od początku nauki nie zmniejszają
się, ale nasilają w starszych klasach.  Typowe dla dzieci juŜ w wieku przedszkolnym z silnie ukształtowaną
przewagą  stronną  jest  przedstawianie  na  rysunkach  postaci,  które  w  zaleŜności  od  preferencji  dziecka
trzymają róŜne przedmioty w prawej bądź w lewej ręce.

MANIFESTACJE ZABURZEŃ PROCESU LATERALIZACJI

I ORIENTACJI PRZESTRZENNEJ

W wyniku zaburzeń lateralizacji i orientacji przestrzennej dziecko moŜe manifestować następujące trudności:

Wypowiadanie  się.  Kłopoty  z  rozumieniem  sytuacji  przedstawionej  na  obrazku.  Problemy  w  określaniu
miejsca przedmiotu, wzajemnego połoŜenia przedmiotów, przyswajaniu i operowaniu pojęciami w zakresie
stosunków  przestrzennych  (nad,  pod,  obok,  w  prawo,  w  lewo,  przed,  za,  itp.).  Trudności  z  określaniem
miejsca  i  połoŜenia  przedmiotów  w  przestrzeni.  Pojęcia  i  definicje  mogą  być  niewłaściwie  stosowane
z braku ich właściwego rozumienia.

Rysowanie. Zmiany kierunku w rysunkach (np. rysowanie szlaczków od strony prawej do lewej, rysowanie
linii  pionowych  z  dołu  do  góry,  a  kolistych  ruchem  zgodnym  z  ruchem  wskazówek  zegara).  Trudności
z odwzorowywaniem kształtu figur geometrycznych - łuki przekształcają w kąty ostre lub otwarte. Trudności
z  właściwym  rozplanowaniem  rysunku,  zakłócenia  proporcji  elementów,  stosunków  przestrzennych.
Rysunki sprawiają wraŜenie chaotycznych, są uproszczone, zawierają małą liczbę szczegółów, chociaŜ pod
względem treści (uzupełnianej werbalnie) mogą być bardzo interesujące.

Czytanie. Na skutek mylenia kierunków występuje przestawianie i opuszczanie liter, sylab, wyrazów, a na-
wet  całych  linijek  druku  (opuszczanie  wiersza  w  tekście).  Wolne  tempo  czytania,  niekiedy  w  nieprawi-
dłowym kierunku tj. od strony prawej do lewej. Wzrokowe odwracanie liter i odczytywanie zamiast: b - d, g
- p, u - n, m - w. Przy czytaniu moŜe występować tzw. błąd inwersji dynamicznej (np. czyta „do” jako „od”,
„wór”  jako  „rów”),  bądź  moŜe  teŜ  występować  statyczne  odwrócenie  niektórych  liter,  czyli  mylenie  liter
kształtopodobnych, lecz o innym połoŜeniu (np. „b” czytane jako „d”) - Zdarza się im teŜ uporczywe opu-
szczanie  lub  dodawanie  liter,  a  nawet  całych  sylab  czy  krótszych  wyrazów.  Odwracanie  porządku  liter
zmienia sens szczególnie krótkich wyrazów: „od” znaczy coś innego niŜ „do”, co utrudnia rozumienie czyta-
nego i pisanego tekstu. Trudności w rozumieniu treści zawierającej pojęcia stosunków przestrzenno-czaso-
wych i struktur gramatyczno-logicznych. Wolne tempo czytania.

Pisanie.  W  początkowej  fazie  nauki  pisania  (szczególnie  w  przypadku  lateralizacji  skrzyŜowanej)  moŜe
występować  odwracanie  liter  i  cyfr,  zmiana  ich  kolejności,  opuszczanie  końcówek  w  wyrazach,  a  nawet
całych  wyrazów.  Dziecko  praworęczne  i  lewo-oczne  moŜe  rysować  szlaczki  i  próbować  pisać  od  strony
prawej do lewej. Litery koliste często pisane są ruchem zgodnym z ruchem wskazówek zegara, a inne litery
pisane od dołu do góry. Przy pisaniu niektórych liter i cyfr mogą występować elementy pisma lustrzanego.
Mylenie znaków graficznych róŜniących się połoŜeniem w stosunku do osi pionowej (p - g, d - b) lub pozio-
mej  (w  -  m,  u  -  n,  b  -  p,  d  -  g).  Problemy  z  zapisem  wyrazów  (liczb)  w  słupkach  i  tabelkach  (zwłaszcza
z uzupełnianiem tabelek). Niewłaściwe rozplanowywanie graficzne wyrazów w zeszycie - dziecko „nie mie-
ś

ci się” w liniaturze zeszytu. Poziom graficzny zwykle obniŜony. Pismo o nierównym nacisku.

Trudności w innych przedmiotach szkolnych: Geografia - kłopoty z orientacją na mapie, w stronach

wiata. Geometria, fizyka - mylenie pojęć przestrzennych i geometrycznych przyswajanych werbalnie (np.

równoległy, prostopadły), zmiany kierunków w rysunkach (wektorach). Arytmetyka - niezamierzona zmiana
kolejności cyfr w liczbach. Wychowanie fizyczne - pomyłki przy zmianie kierunku w rzędzie i w szeregu
w związku ze słabą orientacją w schemacie ciała. Trudności w róŜnego rodzaju pracach ręcznych, głównie
z powodu słabszych umiejętności w rozplanowaniu wykonywanych czynności i zadań.

Jak postępować z dzieckiem leworęcznym?

Zasadniczym problemem związanym z dziećmi leworęcznymi jest ich nietypowość rodząca wiele

trudności w Ŝyciu codziennym, dlatego teŜ umiejętne postępowanie pozwoli uchronić dziecko przed
niepowodzeniami, uodporni je na róŜnego rodzaju urazy, pomorze znieść czekające je trudności, umoŜliwić
prawidłowy rozwój osobowości. Aby to osiągnąć, trzeba mieć świadomość podstawowych zasad
postępowania i pracy z dzieckiem leworęcznym:

1.

Wspierać aktywność ręki lewej:

usprawniać ją motorycznie za pomocą róŜnorodnych zajęć graficznych z zastosowaniem rozmaitych

narzędzi do rysowania: ołówka, kredek woskowych, mazaków, kredy, węgla itp.;

utrwalić prawidłowe nawyki ruchowe tj. rysowanie linii pionowych z góry na dół, poziomych od lewej

ku prawej stronie i okręgów niezgodnie z ruchem wskazówek zegara;

podczas zajęć graficznych wprowadzać przerwy na odpoczynek i ćwiczenia relaksacyjne.

Pomagać w technicznym przezwycięŜaniu trudności posługiwania się ręką lewą tj.:

dziecko powinno zajmować miejsce w ławce na lewo od kolegi;

kartkę papieru (zeszyt) układać ukośnie, tak, aby lewy górny róg był skierowany ku górze, prawy zaś

ku dołowi;

w ćwiczeniach graficznych wykonywanych w liniaturze palce powinny znajdować się pod linijką, tak

aby dziecko nie zasłaniało dłonią tekstu;

wyrobić nawyk zachowania prawidłowej postawy ciała przy wykonywaniu czynności graficznych

(malowanie, rysowanie, pisanie) tj. obie stopy oparte o podłogę, łokcie obu rąk zawsze na stoliku
(kierunek trzymania ołówka, pióra, pędzla, zgodnie z linią przedramienia, narzędzie pisarskie
trzymane w trzech palcach);

tolerować wolniejsze tempo pracy.

W nauce czytania i pisania oraz liczenia zwrócić uwagę na:

poprawność rozpoznawania cyfr i liter kształtopodobnych np. d-b, p-g, m-n, n-u, l-ł-t, 6-9, 3-E (litera);

poprawność i właściwy kierunek odczytywania układów liter np. im-mi-in, do-bo-od, sok-kos-

rok, okno-ono, 21-12.

Jeśli nauczyciel zauwaŜy pojawienie się charakterystycznych dla dzieci leworęcznych błędów

w nauce czytania (później pisania) takich jak:

mylenie liter podobnych do siebie pod względem kształtu

w wyrazach zamiana i opuszczanie końcówek wówczas naleŜy podjąć pracę korygującą

w celu nie dopuszczenia do ich utrwalenia się.

Ćwiczenia powinny być prowadzone tak, aby słuŜyły przezwycięŜaniu konkretnych trudności

w czytaniu i likwidowaniu popełnianych błędów.

W procesie opanowania czytania wskazane jest dąŜenie do odczytywania sylabami, które umoŜliw-

wia szybsze i poprawne czytani całościowe.

W całokształcie oddziaływań korekcyjno-wychowawczych naleŜy dąŜyć do uzyskania przez

dziecko pełnej akceptacji swojej leworęczności.

Literatura:

Bogdanowicz M.: „Leworęczność u dzieci”, WSiP 1992 Warszawa

Bogdanowicz M.: „Metoda dobrego startu”, WSiP 1989 Warszawa

Bogdanowicz M., RoŜyńskiej M.: „LEWa ręka rysuje i pisze”

B y M e g a n n