QPrint

Jan Turowski

Teoria grup odniesienia

Strona | 21

UROWSKI

EORIA GRUP ODNIESIENIA

Źródło: J. Turowski. Socjologia – Małe struktury społeczne

Wyd. Tow. Naukowe KUL Lublin 1993

Jan Turowski

Teoria grup odniesienia

Strona | 22

RADYCYJNE KONCEPCJE ŚRODOWISKA SPOŁECZNEGO

Jednym z centralnych problemów socjologii jest zagadnienie środowiska społecznego i

jego wpływu na osobowość jednostki, na jej system wartości, wzory zachowań i postawy. Ta
rola  nie  ulegała  wątpliwości,  ale  powstawały  pytania,  co  się  składa  na  owo  środowisko
społeczne,  jak  wymierzyć  jego  zasięg  w  bezkresnym  otoczeniu  jednostki.  Istniały  również
uzasadnione  wątpliwości,  czy  ten  wpływ  jest  jednostronny,  czy  jednostka  me  ma  jednak
wpływu  i  w  jakim  stopniu  na  kształtowanie  swego  środowiska.  Z  kolei  samo  „wpływanie”
środowiska nie było jasne.

Tradycyjne ujmowanie środowiska społecznego i jego oddziaływania na jednostkę

wskazywało,  że  środowisko  społeczne  obejmuje  kręgi  osób  i  wytworów  kulturowych
znajdujących  się  trwale  w  przestrzennej  „bliskości”,  ale  takiej,  by  owo  otoczenie  mogło
oddziaływać  na  jednostkę.  Zasięg  środowiska  wyznaczała  więc  bliskość  otoczenia  lub  też
ruchliwość przestrzenna danej osoby czy kategorii osób.

Drugim założeniem w tradycyjnym pojmowaniu środowiska był pogląd o względnej

tożsamości osób i innych obiektów znajdujących się w pobliżu i ich statyczny, niezmienny
charakter.

Wreszcie trzecią myślą było założenie o jednostronnym wpływie owego otoczenia na

osobowość jednostki i jej dostosowywaniu się do środowiska. Stąd wielość rozważali nad
adaptacją społeczną.

W polskiej literaturze socjologicznej liczni autorzy podejmowali próby pojęciowego

uporządkowania problematyki i wiedzy z zakresu środowiska społecznego. Znajdujemy je w
pracach Stanisława Rychlińskiego, Jana Szczepańskiego, Floriana Znanieckiego, Tadeusza
Szczurkiewicza czy Pawła Rybickiego

Tadeusz Szczurkiewicz analizując różne sposoby ujmowania środowiska społecznego

określa  je  jako  „ogół  jednostek,  zbiorów  społecznych,  zbiorowości  (obojętnie  realnych  czy
fikcyjnych)  oraz  materialnych  i  niematerialnych  wartości  społecznych,  z  którymi  dany
osobnik  wchodzi  w  ciągu  swego  życia  w  stosunki  społeczne  trwałe  czy  przelotne,
uregulowane  i  wyznaczone  grupowo  czy  nieregulowane,  ale  współwyznaczane  grupowo,
oparte na stycznościach bezpośrednich czy pośrednich”

Paweł Rybicki określał takie pojmowanie środowiska jako ujęcie indywidualistyczne.

Wykazywał,  że  traktowanie  środowiska  jako  całości  obejmującej  wszystkie  styczności
jednostki  w  ciągu  całego  jej  życia  byłoby  praktycznie  niemożliwe  i  bezcelowe.  Z  drugiej
strony  -  zdaniem  Rybickiego  -  nie  można  stawiać  znaku  równości  między  stycznościami
przelotnymi,  przygodnymi  a  stycznościami  powtarzalnymi,  typowymi,  z  którymi  dana
jednostka  pozostaje  w  trwałych  stycznościach  codziennych,  stanowiących  dla  niej  jej
rzeczywiste środowisko społeczne (rodzinne, sąsiedztwo, szkoła, zakład pracy). Chociaż jest
ono  indywidualne,  właściwe  dla  danej  jednostki,  jest  jednak  również  podobne  dla  wielu
jednostek  danego  rodzaju  (mieszkańców  danej  wsi,  mieszkańców  danego  miasta,  uczniów
danego gimnazjum itp.). Właśnie ta względna trwałość, powtarzalność styczności i stosunków
oraz podobieństwo otoczenia dla innych osób danego rodzaju pozwala uznać je za środowisko
typowe, wspólne, podobne, a nawet tożsame i dostępne obiektywnemu badaniu

Koncepcja środowiska typowego, sformułowana przez Rybickiego, nadal wspierała się na

założeniu,  że  środowisko  społeczne  tworzą  grupy  przynależności  (z  nimi  bowiem  jednostka
czy  jednostki  utrzymują  trwałe,  powtarzalne  styczności  i  stosunki  społeczne).  Wspierała  się
bowiem  nadal  na  Williama  G.  Sumnera  podziale  grup  społecznych  na  grupy  własne  i  obce,
uznającym  -jak  wyjaśnia  Robert  Merton  -  że  „[...]  głęboka  lojalność  wobec  grupy  własnej

Por. J. Szczepański, O pojęciu środowiska społecznego, „Przegląd Socjologiczny”, 1946 i podana bibliografia.

T. Szczurkiewicz, Studia socjologiczne, Warszawa 1969, s. 409.

P. Rybicki, Struktura społecznego świata, Warszawa 1979, s. 596.

Jan Turowski

Teoria grup odniesienia

Strona | 23

rodzi wrogość wobec ludzi spoza mej” i wobec tego grupy obce, grupy nieprzynależności nie
mogą być elementami otoczenia

. Nadto koncepcja typowego środowiska społecznego nadal

przyjmowała założenie, że grupy przynależności ex definitione oddziałują i kształtują
osobowość jednostki. Nie przewidywano formalnego uczestnictwa w grupie przynależności i
możliwości braku identyfikacji z tzw. grupą „własną”.

To tradycyjne pojmowanie środowiska społecznego zostało zakwestionowane przez teorię

grup odniesienia, która na podstawie badań empirycznych i potocznie postrzeganych faktów
wykazała, że tzw. grupy obce, grupy nieprzynależności (outgroups) mogą być i są obiektami
oddziaływającymi na osobowość jednostki, która do nich me należy. Zakwestionowała więc
założenie,  iż  środowisko  społeczne  tworzą  grupy  przynależności  danej  jednostki.  Po  drugie,
zakwestionowała  socjalizujący  wpływ  grup  przynależności,  stwierdzając  możliwość  tylko
formalnego uczestnictwa w grupie z powodu braku identyfikacji z nią. Zakwestionowała też
pojęcie  „oddziaływania”  grupy  na  jednostkę  jako  terminu  pozornego,  nie  wyjaśniającego
mechanizmów  owego  wywierania  wpływu;  w  to  miejsce  wprowadzona  została  koncepcja
„odnoszenia  się”,  „odniesienia”  -  reference  w  terminologii  angielskiej.  W  naszym  ujęciu
środowiska społecznego danej jednostki (czy kategorii jednostek) jej środowisko stanowią te
grupy,  do  których  odnosi  ona  swe  postępowanie,  tj.  porównuje  się  z  nimi,  oraz  te  grupy,  z
których  czerpie  ona  swe  wartości,  wzory  zachowań.  Mogą  to  być  grupy  przynależności,  do
których  jednostka  automatycznie  czy  z  wyboru  należy,  ale  mogą  być  to  też  grupy  inne
(nieprzynależności).  Jednostka  w  tym  ujęciu  co  najmniej  współtworzy  czy  współkształtuje
swoje środowisko.

ŁÓWNI PRZEDSTAWICIELE TEORII GRUP ODNIESIENIA

Po raz pierwszy terminu „grupa odniesienia”(reference group) użył Herbert H. Hyman w r.

1942,  ogłaszając  swą  pracę  pt.  The  Psychology  of  Status,  w  której  stwierdził,  iż  ludzie
zajmujący  te  same  lub  podobne  pozycje  społeczne  inaczej  swój  status,  czyli  swoją  pozycję,
subiektywnie  odczuwają,  a  odczucie  to  zależne  jest  od  układu  odniesienia,  który  dana
jednostka przyjmuje do po równania, i właśnie tę grupę, na tle której jednostka się postrzega,
nazwał grupą odniesienia porównawczego

Duże  znaczenie  w  rozwoju  tej  koncepcji  miały  badania  Theodore  M.  Newcomba,
przeprowadzone  w  elitarnym  Bennington  College  nad  postawami  studentek.  Newcomb
stwierdził,  że  po  studiach  ich  postawy  uległy  ogromnej  zmianie  w  stosunku  do  postaw
prezentowanych  przez  nie  na  początku  studiów.  Jeśli  na  początku  ich  postawy  można  było
określić jako konserwatywne, to później były to postawy radykalne, krytyczne i postępowe

W dalszym rozwoju tej teorii duża rolę odegrały badania i opracowania Samuela A.

Stouffera, przeprowadzone wśród żołnierzy armii amerykańskiej

. Wprowadził on do swych

analiz koncepcję tzw. względnego upośledzenia społecznego (relative deprivation) i
względnego uprzywilejowania społecznego, która odkrywała mechanizmy psychospołeczne
dokonywania wyboru grup odniesienia normatywnego.

Ważna rolę w sformułowaniu teorii odegrało wyróżnienie przez Harolda H. Kelleya grup

odniesienia porównawczego i grup odniesienia normatywnego (comparative and normative
reference groups). Dalsi badacze, jak L. Festinger czy Ralph Turner, wynikami swych badań i
obserwacji znacznie wzbogacili dotychczasowy dorobek; współtwórców tej teorii jest więc
bardzo wielu.

R. K. Merton, Teoria socjologiczna i struktura społeczna, tłum. z ang. E. Morawska i J. Wartenstein-Żuławski,

Warszawa 1982, s. 351

H. H. Hyman, The Psychology of Status, „Archives of Psychology”, 269(1942).

Th. M. Newcomb, Personality and Social Change, New York 1943.

S. A. Stouffer [i in.], The American Soldier, Princeton 1949.

Jan Turowski

Teoria grup odniesienia

Strona | 24

W tym procesie podejmowania badań empirycznych i gromadzenia twierdzeń ważna rolę

odegrały próby systematyzacji, spośród których szczególne miejsce zajmuje obszerne studium
R. Mertona zawarte w dziele Social Theory and Social Structure

Teoria grup odniesienia nawiązuje do poglądów G. Meeda i Ch. H. Cooleya, ale jest teoria

nowa, młoda. Znajduje się w stadium kształtowania

WA RODZAJE GRUP ODNIESIENIA

MECHANIZM WZGLĘDNEGO UPOŚLEDZENIA

LUB UPRZYWILEJOWANIA SPOŁECZNEGO

Twórcy teorii grup odniesienia wychodzą od stwierdzenia, że ludzie w swym życiu

codziennym  „porównują  się”,  odnoszą  się  do  innych,  aby  móc  się  samookreślić  czy  też
określić,  zidentyfikować  swe  postępowanie.  Bez  takiego  odniesienia  siebie,  swej  pozycji
społecznej  czy  też  swego  zachowania  nie  byliby  w  stanie  określić  swej  tożsamości  (kim
jestem?).  To  odnoszenie  się,  porównywanie  dokonywane  jest  najczęściej  automatycznie,
rzadziej  refleksyjnie  i  w  pełni  świadomie.  Jest  ono  bardziej  zaplanowane,  rozważane,  gdy
jednostka  podejmuje  jakąś  ważniejszą  decyzję  życiową,  dotycząca  wyboru  czy  zmiany
zatrudnienia, wyboru zawodu, szkoły itp. Jednakże jest ono nieuniknione i jest powszechne.

Odwołując się do tego faktu psychospołecznego doświadczenia porównywania się z

innymi,  właściwego  każdej  jednostce  ludzkiej,  teoretycy  wyróżnili  dwa  rodzaje  grup,  do
których  jednostki  się  odnoszą,  a  mianowicie  grupy  odniesienia  porównawczego  i  grupy
odniesienia  normatywnego.  Grupy  odniesienia  dzielimy  -  jak  wyjaśnia  R.  Merton  -  na  dwa
rodzaje ze względu na funkcje, jakie pełnia one dla zachowań jednostek zorientowanych na te
grupy

Grupy odniesienia porównawczego to te grupy lub członkowie tych grup czy też nawet

cechy ich charakteryzujące, które stanowią układ wielkości, w których dana jednostka
postrzega siebie i innych i które pozwalają jej określić siebie, swoje cechy oraz ustalać rodzaj
swego postępowania; grupy odniesienia dostarczają - jak pisze Merton - układu odniesienia
do oceny samego siebie i kształtowania postaw

Tu należy zaznaczyć, że stosowanie pojęcia „grupa odniesienia” nie jest w pełni

konsekwentne, gdyż tym układem odniesienia może być pewna jednostka albo nawet tylko jej
cechy, jakaś wartość czy wzór zachowania. Niemniej jednak przyjęło się określać te układy
odniesienia terminami „grupy”, gdyż owe osoby, cechy, wartości czy wzory zachowań
ujmowane są w kontekście życia grupowego, a nawet jako jego wytwory.

Od grup odniesienia porównawczego trzeba odróżnić grupy odniesienia normatywnego,

czyli  te  grupy,  z  których  dana  jednostka  (czy  jednostka  danej  kategorii)  czerpie  dla  siebie
wartości,  normy  czy  wzory  zachowań.  Mogą  to  być  pewne  układy  z  grup  odniesienia
porównawczego  czy  całe  grupy  odniesienia  porównawczego,  ale  mogą  to  być  układy  inne,
przeciwstawne,  alternatywne.  I  tu  właśnie  dochodzimy  do  pytania,  jakie  mechanizmy
psychospołeczne zachodzą w świadomości jednostki, gdy porównuje się z innymi pod danym
względem,  powodujące  wybór  z  otoczenia  jakichś  grup  odniesienia  normatywnego;  jakie
czynniki  czy  syndromy  czynników  powodują,  że  jednostka  wybiera  dany  układ  odniesienia
normatywnego.
Na  podstawie  badań  żołnierzy  amerykańskich  z  okresu  II  wojny  światowej  Samuel  Stouffer

Merton, dz. cyt., s. 284-458.

W niniejszym opracowaniu korzystamy z książki Readings in Reference Group Theory and Research, ed. H. H.

Hyman and E. Singer, Toronto 1968; w języku polskim należy polecić rozprawę Julii Sowy Teoria grup
odniesienia, „Studia Socjologiczne”, 1962, nr 4, oraz Piotra Skerisa Teorię grup odniesienia, Lublin 1971.

Merton, dz. cyt., s. 337.

Tamże.

Jan Turowski

Teoria grup odniesienia

Strona | 25

doszedł do stwierdzenia, iż podstawowa rolę w kształtowaniu środowiska społecznego danej
jednostki czy kategorii jednostek odgrywa mechanizm psychospołeczny, który nazwał
poczuciem

względnego

upośledzenia

lub

uprzywilejowania.

Zdaniem

Stouffera

porównywanie  się  jednostki  z  różnymi  grupami  swego  otoczenia  prowadzi  do  dwóch
przeciwstawnych  stanów:  albo  do  tzw.  poczucia  upośledzenia  społecznego  (deprywacji),
niskiej  samooceny  siebie,  swego  postępowania,  albo  też  do  poczucia  uprzywilejowania
społecznego,  czyli  wysokiej  samooceny.  Poczucie  upośledzenia  oznacza  świadomość
zajmowania przez jednostkę niższej (gorszej) pozycji w porównaniu z innymi podobnymi do
siebie osobami (wiekiem, kwalifikacjami itp.) lub w porównaniu ze swa pozycja zajmowaną
poprzednio.  Poczucie  uprzywilejowania  społecznego  zaś  oznacza  świadomość  zajmowania
wyższej pozycji społecznej w stosunku do innych podobnych do siebie pod danym względem
lub  też  w  stosunku  do  swej  pozycji  zajmowanej  poprzednio.  Stouffer  ukazuje  ten  stan  na
różnych  przykładach  z  badań  żołnierzy  amerykańskich.  Przytoczmy  egzemplifikację.
Żołnierze biali czuli się w stratyfikacji społecznej upośledzeni w swym położeniu czy statusie
zwykłych  żołnierzy,  gdyż  porównywali  się  ze  swoja  sytuacją  w  cywilu  (gdzie  pełnili  różne
odpowiedzialne  stanowiska,  mieli  dobra  pracę  itp.)  lub  z  cywilami  w  kraju,  ze  swymi
kolegami,  znajomymi,  którzy  byli  wolni  od  wszelkich  zagrożeń,  niebezpieczeństw  i  trudów
żołnierskich.  Natomiast  żołnierze  czarni  czuli  się  względnie  uprzywilejowani,  gdyż
porównywali swe pozycje z pozycjami o wiele gorszymi, zajmowanymi dawniej w kraju, czy
też z pozycjami ludności murzyńskiej w gettach wielkich miast.
Poczucie  upośledzenia  społecznego  czy  uprzywilejowania  społecznego  może  być  różnego
stopnia. Jednostka czy pewna kategoria jednostek, czy wreszcie jakaś grupa społeczna czuje
się  tym  bardziej  upośledzona,  im  bardziej  porównuje  się  czy  jest  porównywana  z  grupa
odniesienia (układem odniesienia) zajmująca najwyższe miejsce pod danym porównywanym
względem: posiadania określonych wartości, cech, przymiotów, osiągnięć, sukcesów. Wynika
z tego wniosek, iż jednostka czy dana kategoria jednostek nie będzie orientować się na takie
grupy  odniesienia  normatywnego,  w  porównaniu  z  którymi  znajduje  się  w  największym
dystansie.  Będzie  się  orientować  na  grupy  podobnego  upośledzenia  czy  podobnego
uprzywilejowania,  czyli  na  grupy  swego  położenia,  i  z  nimi  będzie  się  identyfikować.
Następstwem  bowiem  poczucia  względnego  uprzywilejowania  czy  upośledzenia  jest
przejmowanie  interesów,  postaw,  wzorów  zachowań  z  grup,  z  którymi  następuje
identyfikacja.  Posłużmy  się  egzemplifikacją  Mertona,  która  cytuję  za  rozprawa  Julii  Sowy.
Otóż już w 1899 r. W. E. B. Du Bois w swym studium The Philadelphia Negro zauważył, iż o
ile biały filadelfijczyk, zarabiający 1500 dolarów rocznie, nazywa się biednym i żyje ubogo,
Murzyn zarabiający tyle zalicza się do najbogatszych w swojej kaście, a wówczas po wzory
życia i konsumpcji sięga do wyższych klas białych i czuje się zobowiązany np. do wydawania
znacznie  większej  niż  jego  biały  sąsiad  części  dochodów  na  ubranie  i  rozrywki.  Innym
rodzajem  postaw  zdeterminowanych  przez  kontekst  porównawczy  mogą  być  postawy
polityczne. Właściciel wytwórni obuwia w małym miasteczku prowincjonalnym, z dochodem
5000  dolarów  rocznie,  zalicza  się  do  najbogatszych  ludzi  swego  miasta  ze  względu  na
postrzeganą  strukturę  ekonomiczną,  w  której  brak  mu  takich  punktów  porównania,  wobec
których  jego  dochód  byłby  znacznie  niższy,  podczas  gdy  z  tych  samych  względów
zarabiający  5000  dolarów  mieszkaniec  Nowego  Jorku,  pomocnik  kierownika  domu
towarowego,  będzie  zupełnie  inaczej  widział  swe  położenie  ekonomiczne.  W  następstwie
inaczej  będą  oni  głosować,  inny  stosunek  będą  mieć  do  radykalizmu  i  konserwatyzmu

Pierwszy - dodajmy - będzie głosował na republikanów, drugi zaś na demokratów.

Z tej zależności między stopniem poczucia deprywacji a grupą odniesienia normatywnego,

czyli grupa solidarności, wypływają pewne wnioski socjotechniczne, wskazania dla

Sowa, dz. cyt., s. 61-62. R. Merton omawia te stwierdzenia w pracy Teoria socjologiczna i struktura

społeczna, s. 330 i n.

Jan Turowski

Teoria grup odniesienia

Strona | 26

wszelkiego  rodzaju  polityki,  zmierzającej  do  oddziaływania  na  osobowość  jednostki  (np.
wychowawczej, resocjalizacji, pobudzenia aktywności, przedsiębiorczości), które warto już w
tym  miejscu  odnotować.  Wadliwa  będzie  socjotechnika  oddziaływania  na  jednostkę,
zmierzająca do wydobycia jej z poczucia upośledzenia w drodze wprowadzenia jako układu
odniesienia  normatywnego  grupy,  osoby,  wartości  czy  wzoru  postępowania  najwyżej
usytuowanego,  zajmującego  najwyższą  pozycję  czy  miejsce  pod  danym  porównywanym
względem, gdyż dystans do miejsca zajmowanego przez grupę normatywnego odniesienia jest
zbyt wielki, by dana jednostka mogła uwierzyć w możliwość jego pokonania i wyrwać się ze
swego  stanu  poczucia  upośledzenia,  a  przeciwnie  -  uświadomi  sobie  jeszcze  bardziej  swój
stan i rozmiar dzielącego ją dystansu

. Jednostki bowiem poszukują swej grupy odniesienia

normatywnego raczej wśród jednostek znajdujących się na takim samym poziomie
upośledzenia lub uprzywilejowania.

A więc najgorszy uczeń w klasie nie jest w stanie brać przykładu z ucznia najlepszego (co

nakazują mu rodzice i zalecają nauczyciele), gdyż odczuwa zbyt wielki dystans i brak danych,
możliwości, uzdolnień itp. niezbędnych do przezwyciężenia owego dystansu. Skuteczniejsze
wydaje się być wskazywanie i „wprowadzanie” jako układu odniesienia normatywnego osoby
czy grupy o takich samych danych wyjściowych (uzdolnieniach, wykształceniu, kwalifika-
cjach itp.) lub o podobnym stanie deprywacji, ale które poprawiły swoją pozycję społeczną
pod danym względem.

Tak więc istnieje związek między stopniem poczucia deprywacji lub poczucia

upośledzenia jednostki a wybieraną czy poszukiwaną przez daną jednostkę grupą odniesienia
normatywnego, czyli grupą solidarności.

WARUNKOWANIA WYBORU GRUP ODNIESIENIA NORMATYWNEGO

Działają jednak czy współdziałają inne zmienne wpływające na wybór grupy odniesienia

normatywnego. Wymienia się wiele hipotez dotyczących różnie formułowanych zmiennych
strukturalnych, zmiennych osobowościowych (roli typów osobowości, charakteru jednostki
itp.), roli zmiennych sytuacyjnych. Wiele z nich ma charakter tautologiczny.

Spośród zmiennych osobowościowych wymienia się indywidualne potrzeby jednostki i

stopień  natężenia  tych  potrzeb.  Na  rolę  tej  zmiennej  osobowościowej  zwrócili  uwagę  Leon
Festinger  oraz  J.  Dittes.  Festinger  prowadząc  badania  w  osiedlu  mieszkaniowym  wśród
młodych  rodzin  byłych  żołnierzy  sformułował  tezę,  iż  „[...]  można  wyprowadzić  ogólną
zasadę,  że  wartość  grupy  będzie  wzrastać  wraz  ze  świadomością  jej  członka  (lub
potencjalnego  członka),  iż  może  on  zaspokoić  swoje  potrzeby  przez  przynależenie  do  tej
grupy”

. Jeszcze wyraźniej tę rolę potrzeb odczuwanych przez jednostkę jako czynnika

współwpływającego na wybór grup odniesienia ujął Dittes w stwierdzeniu, iż „[...] skłonność
osobnika ku członkostwu w jakiejś grupie, podobnie jak skłonność ku jakiemukolwiek
obiektowi, może być uważana za funkcję dwóch współdziałających determinant: a) stopnia, w
jakim jego indywidualne potrzeby są zaspokajane przez tę grupę, oraz b) natężenia jego
potrzeb”

Z tych stwierdzeń wynika, iż potrzeby odczuwane przez jednostkę oraz stopień ich

nasilenia stanowią ważną zmienną, która wpłynie na wybór grupy odniesienia normatywnego.
Jak włączyć teoretyczne ujęcia potrzeb do teorii grup odniesienia? Najczęściej wykorzystuje
się koncepcje potrzeb Henry H. Murraya i Abrahama Masłowa. Opowiadamy się za
koncepcją Abrahama Maslowa, który nie tylko wyczerpująco ujął ludzkie potrzeby w pewien

Piszący te słowa nie może zapomnieć poczucia upośledzenia wyrażonego po powrocie z wycieczki polskich

chłopów, zwiedzających wzorowe belgijskie gospodarstwa rolne: „Lepiej, żebyśmy byli nie widzieli”.

Cytuję za: Sowa, dz. cyt., s. 48.

Tamże.

Jan Turowski

Teoria grup odniesienia

Strona | 27

system,  ale  jednocześnie  ustalił  mechanizm  i  warunki  motywacyjnego  działania,  czyli
sytuacje  -  warunki,  kiedy  występuje  mniejsze  czy  większe  natężenie  działania  potrzeb
określonego  rodzaju,  o  którym  pisze  Dittes.  Maslow  stwierdza,  że  indywidualne  potrzeby
ludzkie  stanowią  pewną  hierarchię  od  potrzeb  niższego  rzędu  do  potrzeb  wyższych,  od
potrzeb  podstawowych  (base  needs)  do  meta  potrzeb  (meta  needs).  Drugą  istotną  tezą  tej
teorii jest stwierdzenie, że potrzeby hierarchiczne wyższe aktywizują się w takim stopniu, w
jakim  zostają  zaspokojone  potrzeby  niższego  rzędu

. Wobec tego jednostka będzie

poszukiwać grup odniesienia nie wśród grup, w których mogłaby uzyskać zaspokojenie
potrzeb już nie działających na nią motywacyjnie, ale odpowiednio wśród grup, które mogą
umożliwić jej zaspokojenie potrzeb odczuwalnych.

Znajomość stanu tych potrzeb danej jednostki czy kategorii jednostek pozwala

przewidywać, jakie grupy (wartości w tych grupach czy wzory zachowań) mogą stanowić
układy odniesienia normatywnego.

Przytoczmy więc rodzaje potrzeb i ich hierarchię według Masłowa.
Do potrzeb podstawowych należą przede wszystkim potrzeby fizjologiczne. Człowiek żyje

dla samego chleba wtedy, gdy tego chleba nie ma. Gdy potrzeby organiczne są zaspokajane,
tracą swe motywacyjne znaczenie, zgodnie z zasadą, że potrzeby zaspokajane nie motywują
zachowań,  ale  uruchamiają  motywacyjne  działanie  dalszych,  innych  potrzeb.  Do  potrzeb
podstawowych  należą  -  po  drugie  -  potrzeby  bezpieczeństwa,  które  są  potrzebami
zabezpieczenia  się  w  sposób  względnie  stały  przez  niebezpieczeństwami,  groźbą,
zagrożeniami, deprywacją; po trzecie - potrzeby społeczne przynależenia do grup, współżycia
z innymi, stowarzyszania się itp. Ponad tymi potrzebami podstawowymi umieszcza Maslow
meta potrzeby, a mianowicie - jako czwarte - potrzeby ego, polegające na dążeniu jednostki
do  niezależności,  kompetencji,  wiedzy,  społecznego  uznania,  szacunku  i  uznania
społecznego,  oraz  -  po  piąte  -  potrzeby  samorealizacji,  czyli  potrzeby  realizacji  swych
możliwości,  rozwoju  osobowości,  realizacji  zamiłowań  twórczych  czy  też  potrzeby
tworzenia.

Dokonano również pewnych ustaleń na temat tzw. roli zmiennych strukturalnych. Chodzi

szczególnie o stwierdzoną zależność między pozycją społeczną jednostki w danej grupie a
szansami stania się przez nią grupą odniesienia normatywnego, czyli identyfikacji jednostki z
wartościami, normami, wzorami zachowań grupy, do której należy.

W analizach tej zależności rozróżnia się trzy rodzaje pozycji: pozycje najwyższe (liderów),

pozycje  średnie  i  pozycje  najniższe;  do  tej  struktury  hierarchicznej  nie  należy  osoby
zajmujące  pozycje  sympatyków,  kandydatów  do  grupy.  W  obrębie  zaś  istniejącej  struktury
specjalne  pozycje  zajmują  neofici.  W  kategorii  osób  zajmujących  pozycje  najwyższe
wyróżnić  można  dwie  kategorie.  Pierwszą  stanowią  przywódcy,  którzy  są  doktrynalnie  i
bezwzględnie  wierni  wartościom,  normom  i  wzorom  postępowania  grupy  swej
przynależności.  Są  to  liderzy,  którzy  nie  mają  jednak  cech  twórczości  i  innowacyjności  lub
utracili  je  w  toku  dłuższego  sprawowania  swych  funkcji  i wobec  tego pragną  utrzymać  swe
pozycje  kierownicze.  Drugą  kategorię  stanowią  liderzy,  którzy  z  pełnieniem  funkcji
kierowniczych  wiążą  obowiązki  zachowań  reformatorskich,  twórczych.  W  samych  wzorach
przywództwa  tkwią  bowiem  obowiązki  rozwijania  celów,  wartości,  wzorów  działania,
ideologii  grupy  i  wobec  tego  pewna  doza  nonkonformizmu  w  stosunku  do  istniejącego
systemu  norm  i  wartości  w  grupie  jest  niejako  założona,  tym  bardziej  że  władza  i  różne
uprawnienia  przypisane  do  pozycji  kierowniczych  pozwalają  na  nowe  ujęcia,  reformy  i
odchylenia od dotychczasowego porządku i tradycji.

Jednostki, członkowie różnych grup zajmujący pozycje średnie wykazują tendencje do

konformizmu wobec wartości, norm, wzorów zachowań ustalonych w grupie. Jako

Por. C. S. Hall, G. Lindzey, Teorie osobowości, tłum. z ang. J. Kowalczewska i J. Radzicki, Warszawa 1990,

s. 252-260 i in.

Jan Turowski

Teoria grup odniesienia

Strona | 28

uzasadnienie  tej  tendencji  wskazuje  się  na  motywacyjną  rolę  ewentualnego  awansu
społecznego  w  strukturze  grupy.  Dla  tych  bowiem  członków  grupy  istnieje  realna  szansa
awansu  i  zajęcia  pozycji  wyższych  przy  zachowaniu  lojalności  i  stosowania  się  do  wartości
oraz norm grupowych.

Zachodzić jednak mogą odmienne tendencje w grupach o większej skali czy też w

społeczeństwach  globalnych.  Mianowicie  członkowie  zajmujący  pozycje  średnie,  np.  klasy,
warstwy  średnie  w  społeczeństwach  globalnych,  są  ambiwalentni,  cechuje  ich  często
chwiejność  postaw.  Cechą  ich  jest  bowiem  dwoistość  położenia  w  strukturze  społecznej.
Czują się z jednej strony uprzywilejowani w stosunku do warstw niższych, a z drugiej strony
upośledzeni  w  stosunku  do  warstw  wyższych.  Ta  dwoistość  położenia  powoduje,  iż  w
zależności od sytuacji wewnętrznej w grupie i konfliktów, kryzysów w całym społeczeństwie
są oni w stanie okazać się nonkonformistyczni.

W badaniach grup odniesienia utrwaliła się hipoteza, iż jednostki zajmujące najniższe

pozycje  są  najmniej  konformistyczne  i  w  najmniejszym  stopniu  przyjmują  wartości,  normy
czy wzory zachowań swej grupy jako układy odniesienia normatywnego. Można jednak w ich
obrębie  -wyróżnić  dwa  odłamy.  Pierwszy  stanowią  ci  członkowie  grupy,  którzy  w  pewnym
stopniu stosują się do norm i wzorów zachowań przyjętych w grupie, aby tylko utrzymać swe
członkostwo i nie zerwać z grupą czy nie zostać z niej usuniętym (np. student zjawiający się
na  zajęcia  pod  koniec  semestru,  aby  uzyskać  podpis  w  indeksie).  Drugi  odłam  stanowią
członkowie grupy zajmujący pozycje najwyższe, którym nie zależy już na przynależności do
grupy, nie mają już nic do stracenia, nie znajdują już możliwości zaspokojenia swych potrzeb
w  grupie  i  wobec  tego  nie  akceptują  już  wartości,  norm  i  wzorów  zachowań  swej  grupy
przynależności.  Przestała  być  ona  dla  nich  grupą  odniesienia  normatywnego.  Poszukują  już
innej grupy jako swej grupy solidarności.

Wiele badań, obserwacji i doświadczeń, nawet z życia codziennego, dowodzi, że

najbardziej  konformistycznie  usposobione  są  dwie  kategorie  społeczne,  a  mianowicie  tzw.
sympatycy oraz tzw. kandydaci do danej grupy (np. partii politycznej, grupy religijnej, grupy
ideologicznej).  Sympatycy  nie  należą  do  danej  grupy,  lecz  akceptują  wartości,  wzory
zachowań i normy danej grupy, co więcej, są emocjonalnie do nich przywiązani i chociaż nie
należą  do  grupy,  to  jednak  w  rzeczywistości  ideacyjnie,  intencjonalnie  w  niej  uczestniczą.
Grupa  społeczna,  z  którą  sympatyzują,  stała  się  dla  nich  grupą  odniesienia  normatywnego.
Robert Merton nazwał to zjawisko antycypacyjną socjalizacją jednostki.

Kandydaci do danej grupy różnią się od sympatyków tym tylko, że są oni już wstępnie

przyjęci do danej grupy, stała się już ona dla nich grupą odniesienia normatywnego, jednakże
ich uczestnictwo wstępne jest kontrolowane pod względem zgodności ich zachowań z
wzorami i normami grupy.

Najbardziej konformistyczni są tzw. neofici, nowi członkowie grupy, którzy porzucili

grupę  normatywną  lub  też  zostali  usunięci  z  grupy  tego  samego  rodzaju,  ale  o
przeciwstawnej, konkurencyjnej „ideologii”, a więc z innej grupy ideologicznej, religijnej czy
politycznej.  Członkowie  tych  grup  mają  pozytywny  stosunek  do  systemu  norm,  wartości  i
wzorów  zachowań,  co  uzasadnione  jest  dążeniem  neofity  do  potwierdzania  swego
„nawrócenia”,  transformacji  swej  osobowości  i  zerwania  z  dawną  grupą  odniesienia
normatywnego.  To  „pozytywne”  odnoszenie  normatywne  jest  nadto  wzmacniane  przez
odnoszenie „negatywne” do dawnej grupy przynależności przez jej krytykę i odrzucenie. Stąd
też formułowana jest zależność głosząca, iż dana grupa społeczna, osoba, wartość czy cecha
staje się tym bardziej układem odniesienia normatywnego dla danej jednostki, im bardziej jest
wzmacniana  przez  odnoszenie  negatywne  (odrzucenie  czynne)  w  stosunku  do  innej  grupy
(osoby, wartości czy cechy) tego samego rodzaju.

Z tych zależności wynika pewna osobna zasada strategii dla działalności grupowej. Każda

grupa społeczna, tj. jej członkowie, instytucje grupowe muszą dążyć do tego, aby każda

Jan Turowski

Teoria grup odniesienia

Strona | 29

jednostka  w  grupie  była  jak  najbardziej  zaangażowana  w  czynne  uczestnictwo,  członkowie
grupy zaś powinni być związani między sobą względnie częstymi interakcjami (przełożeni z
podwładnymi,  rodzice  z  dziećmi  itp.).  Im  bardziej  bowiem  dana  jednostka  jest  luźniej
związana  z  daną  grupa  czy  też  traktowana  przez  nią  obojętnie,  czy  nawet  „odrzucona”  (np.
dziecko w rodzinie, uczeń w klasie), tym bardziej będzie poszukiwać dla siebie innej, często
przeciwstawnej  grupy  odniesienia  normatywnego.  Z  punktu  widzenia  socjologicznego
jednostka,  która  znalazła  się  poza  grupa  swej  rzeczywistej  przynależności,  będzie  starać  się
wyjść ze stanu izolacji społecznej.

Występują jeszcze bardzo często sytuacje, gdy jednostka znajduje się pod oddziaływaniem

kilku  grup  społecznych,  stanowiących  grupy  odniesienia  normatywnego.  Często  są  to  grupy
konfliktowe.  W  tych  przypadkach  jednostka  dąży  do  wyboru  jednej  z  nich  jako  swej  grupy
odniesienia  normatywnego,  tj.  tej,  która  pozwala  jej  zachować  swa  tożsamość  osobowa  i
społeczną. Jeśli nie dokona takiego wyboru lub nie może go dokonać, wówczas albo znajduje
się  w  wewnętrznym  konflikcie,  albo  pozoruje  formalnie  lojalność  wobec  swych  grup
konfliktowych, wewnętrznie zaś identyfikuje się z jedną z nich albo też stosuje się częściowo
do norm i zachowań każdej z grup konfliktowych.

KSPLANACYJNA PRZYDATNOŚĆ TEORII GRUP ODNIESIENIA

Przytoczmy jeszcze przykłady problematyki wyjaśnianej w ramach teorii grup odniesienia,

dowodzących  jej  przydatności.  Teoria  grup  odniesienia  wyjaśnia,  jakie  elementy  otoczenia
kształtują  osobowość  społeczna  jednostki.  Pozwala  wyjaśnić  zjawiska  konformizmu  wobec
jednych grup (czy w danej grupie) i nonkonformizmu, który socjologicznie rzecz biorąc jest
nonkorformizmem  w  stosunku  do  grup  aktualnego  uczestnictwa  jednostki.  W  ten  sposób
osobowości  dewiacyjne,  buntownicy  mogą  być  po  prostu  osobowościami  o  konformizmie
„odleglejszym”, poddanym innym wpływom i kulturze niż bezpośrednio ich otaczająca, a ich
buntowniczość może być tylko pozorna. O tym pozornym rebelianctwie aspołeczności pisze
Cooley w The Human Nature and Social Organization, ilustrując to na przykładzie młodego
pokolenia,  które  jest  często  oskarżane  o  opozycjonizm,  nihilizm,  brak  szacunku  do  tradycji,
wówczas  gdy  ich  postawy,  opozycyjne  wobec  uznanych  aktualnie  norm  i  wartości,  są
zorientowane na inne, nowe.

Podobnie teoria grup odniesienia pozwala wyjaśnić takie zjawiska, jak: rewolucjonizm -

jako  nonkonformizm  w  stosunku  do  grup  rządzących;  konserwatyzm  -  jako  konformizm
wobec  wartości  i  wzorów  minionego  czy  danego  okresu;  radykalizm  -  jako  sprzeciw,
nonkonformizm  przeciwko  społecznym  zasadom;  utopijność  -  jako  kierowanie  się  normami
jeszcze  nie  zinstytucjonalizowanymi,  lecz  postulowanymi  i  traktowanymi  jako  możliwość
wbrew  realnej  ocenie  rzeczywistości;  konflikt  sumienia  -  jako  posiadanie,  ścieranie  się  w
jednostce  rozbieżnych,  niezgodnych  grup  odniesienia  normatywnego;  dezintegracja
osobowości  -  jako  brak  określonych  grup  odniesienia  normatywnego,  podejmowanie
nieadekwatnych  zachowań  w  danej  sytuacji;  integracja  osobowości  społecznej  -  jako  stan
zharmonizowania grup odniesienia normatywnego i ich ustabilizowania.