MICHAIŁ BUŁHAKOW 

FATALNE JAJA I INNE 

OPOWIADANIA 

PrzełoŜyli: 

Andrzej Drawicz 

Irena Lewandowska 

Witold Dąbrowski 

Ałła Sarachanowa 

WSTĘP 

Michał Bułhakow (1891-1940), radziecki prozaik i dramaturg, z zawodu lekarz, debiutował 

w  1919  roku.  Wcześnie  ujawnił  się  jako  wnikliwy  obserwator  otaczającej  rzeczywistości  w 

licznych  felietonach  i  opowiadaniach  satyrycznych  nierzadko  zabarwionych  fantastyką.  Niektóre 

ukazały  się  w  zbiorze  “D'javoljada”  (1925;  tytułowa  “Diaboliada”  była  tłumaczona  na  polski 

dwukrotnie,  po  wojnie  weszła  w  skład  zbioru  “Notatki  na  mankietach”).  Rozgłos  przyniosły  mu 

powieści:  “Biała  gwardia”  (1925)  i  wydane  pośmiertnie  “Powieść  teatralna”  (1965),  “Psie  serce” 

(ParyŜ  1969)  oraz  arcydzieło  “mistrz  i  Małgorzata”  (pierwodruk  1966-1967).  Za  Ŝycia  ostro 

krytykowany  -  w  latach  trzydziestych  pisał  przewaŜnie  do  szuflady  -  szersze  uznanie  we  własnej 

ojczyźnie zyskuje mozolnie Bułhakow dopiero w ostatnich latach. 

Niniejszy  zbiór  zawiera  trzy  utwory  Bułhakowa.  “Fatalne  jaja”  to  zjadliwa  satyra  SF  na 

radziecką biurokrację w trzecim z kolei tłumaczeniu (poprzednie pióra Alicji Sternowej i Edmunda 

Jezierskiego, ukazały się w 1928 roku). Opowiadanie parodystyczne “Szkarłatna Wyspa” przerobił 

autor  na  sztukę  w  1928  roku  (wyd.  polskie  1981).  Trzeci  utwór,  “Przygody  Cziczikowa”,  jest 

groteską w konwencji snu. 

FATALNE JAJA 

(1925) 

ROZDZIAŁ I - PROFESOR PERSIKOW 

Dnia  szesnastego  kwietnia  roku  tysiąc  dziewięćset  dwudziestego  ósmego  wieczorem 

profesor  zoologii  Czwartego  Uniwersytetu  Państwowego  i  dyrektor  Moskiewskiego  Instytutu 

Zoologii  Persikow  wszedł  do  swego  gabinetu,  który  mieścił  się  w  rzeczonym  Instytucie,  na  ulicy 

Hercena. Profesor zapalił matową amplę pod sufitem i rozejrzał się. 

Za  początek  tej  upiornej  katastrofy  uznać  wypada  ów  właśnie  złowieszczy  wieczór, 

podobnie  jak  za  głównego  tej  katastrofy  sprawcę  naleŜy  uwaŜać  właśnie  profesora  Włodzimierza 

Hippatiewicza Persikowa. 

Miał on dokładnie pięćdziesiąt osiem lat, wspaniałą, łysą jak tłuczek głowę ze sterczącymi 

po  bokach  kępkami  Ŝółtawych  włosów  i  gładko  wygoloną  twarz  o  dolnej  wardze  wysuniętej  ku 

przodowi. PowyŜsze cechy sprawiały, Ŝe twarz profesora miała w sobie coś cokolwiek kapryśnego. 

Na  czerwonym  nosie  staroświeckie  malutkie  binokle  w  srebrnej  oprawie,  oczka  błyszczące, 

nieduŜe,  wysoka  przygarbiona  sylwetka.  Mówił  głosem  skrzypliwym,  cienkim,  kwaczącym,  a 

wśród innych osobliwości odznaczał się i taką oto: kiedy mówił coś dobitnie i z pewnością siebie, 

haczykowato zaginał wskazujący palec prawej ręki i mruŜył oczy. A Ŝe z pewnością siebie mówił 

zawsze,  był  bowiem  zaiste  fenomenalnym  erudytą  w  swojej  dziedzinie,  haczyk  ów  nader  często 

zjawiał się przed oczyma rozmówców profesora Persikowa. Na tematy zaś spoza swojej dziedziny, 

to  jest  spoza  zoologii,  embriologii,  botaniki,  anatomii  i  geografii,  profesor  Persikow  prawie  w 

ogóle się nie wypowiadał. 

Gazet  profesor  Persikow  nie  czytywał,  do  teatru  nie  chadzał,  a  Ŝona  profesora  uciekła  od 

niego  w  roku  dziewięćset  trzynastym  z  tenorem  opery  Zimina  zostawiając  małŜonkowi  list  takiej 

treści: 

“Twoje Ŝaby przyprawiają mnie o nieznośny dreszcz obrzydzenia. Będę przez nie całe Ŝycie 

nieszczęśliwa”. 

Profesor  nie  oŜenił  się  więcej,  dzieci  nie  miał.  Był  bardzo  zapalczywy,  ale  szybko  się 

uspokajał, lubił herbatę z jeŜynami, mieszkał na Preczystience, w pięciopokojowym mieszkaniu, w 

którym jeden pokój zajmowała zasuszona staruszka,  gosposia, Maria  Stiepanowna, opiekująca się 

profesorem jak niańka. 

W  dziewięćset  dziewiętnastym  odebrano  profesorowi  trzy  z  jego  pięciu  pokojów. 

Oświadczył wówczas Marii Stiepanownej: 

- JeŜeli oni się nie uspokoją, Mario Stiepanowna, to ja wyjeŜdŜam z kraju. 

Niewątpliwie,  gdyby  profesor  zrealizował  ten  plan,  mógłby  bez  najmniejszego  trudu 

otrzymać  katedrę  zoologii  na  dowolnym  uniwersytecie  świata,  był  to  bowiem  doprawdy  wybitny 

uczony,  a  we  wszystkich  dziedzinach,  które  pozostają  w  takim  bądź  innym  związku  z 

ziemnowodnymi  czy  teŜ  płazami,  w  ogóle  nikt  się  z  nim  nie  mógł  równać  oprócz  profesora 

Williama  Weckely  z  Cambridge  i  profesora  Giacomo  Beccariego  z  Rzymu.  Czytał  profesor  w 

czterech językach nie licząc ojczystego, po francusku zaś i po niemiecku mówił równie dobrze jak 

po  rosyjsku.  Zamiarów  swoich  odnośnie  zagranicy  Persikow  nie  zrealizował,  zaś  rok  dwudziesty 

okazał  się  jeszcze  gorszy  niŜ  dziewiętnasty.  Zaszły  waŜne  wydarzenia  i  to  w  znacznej  ilości. 

Wielka  Nikitska  została  przemianowana  na  ulicę  Hercena.  Następnie  zegar  wprawiony  w  ścianę 

domu na rogu Hercena i Mochowej zatrzymał wskazówki na piętnaście po jedenastej i wreszcie w 

terrariach Instytutu Zoologii nie wytrzymując wszystkich perturbacji owego niezapomnianego roku 

zdechło  najpierw  osiem wspaniałych  egzemplarzy  rzekotek,  potem  piętnaście  zwykłych  ropuch, a 

wreszcie unikalny egzemplarz ropuchy z Surinamu. 

Niebawem w ślad za ropuchami, z których śmiercią odszedł w niebyt pierwszy rząd płazów 

jak  najsłuszniej  nazwanych  bezogonowymi,  przeniósł  się  do  wieczności  niestrudzony  stróŜ 

Instytutu,  staruszek  Włas,  do  płazów  bynajmniej  się  nie  zaliczający.  Przyczyna  jego  śmierci  była 

zresztą identyczna, co w wypadku biednych rzekotek, toteŜ Persikow określił ją natychmiast: 

- Brak karmy. 

Uczony  miał  najzupełniejszą  rację:  Własa  naleŜało  odŜywiać  mąką,  Ŝaby  zaś  Ŝyjącymi  w 

mące  robakami,  ale  poniewaŜ  zniknęła  ta  pierwsza,  nie  było  równieŜ  tych  ostatnich.  Persikow 

usiłował  przestawić  pozostałe  dwadzieścia  egzemplarzy  rzekotek  na  karaluchową  dietę,  ale  i 

karaluchy  gdzieś  przepadły,  manifestując  w  ten  sposób  swój  wrogi  stosunek  do  komunizmu 

wojennego.  Nie  było  rady,  ostatnie  egzemplarze  równieŜ  trzeba  było  wyrzucić  do  śmietnika  na 

podwórzu Instytutu. 

Nie sposób opisywać wraŜenia, jakie wywarły na Persikowie te zgony, a zwłaszcza śmierć 

ropuchy  z  Surinamu.  Całkowitą  odpowiedzialnością  za  te  zejścia  śmiertelne  Persikow  obarczył 

ówczesnego Ludowego Komisarza Oświaty. 

Stojąc  w  czapce,  i  w  kaloszach  na  korytarzu  zamarzającego  Instytutu  Persikow  mówił  do 

swego asystenta Iwanowa, nobliwego dŜentelmena z płową szpiczastą bródką: 

-  ToŜ  za  to,  Piotrze  Stepanowiczu,  zabić  go  mało!  Co  oni  wyprawiają?  PrzecieŜ  zrujnują 

Instytut!  Co?  Taki  wspaniały  samiec,  unikalny  egzemplarz  Pipa  Americana,  trzynaście 

centymetrów długości... 

Dalej było jeszcze gorzej. Po śmierci Własa, okna w Instytucie przemarzły na wylot, tak Ŝe 

kwiecisty  zamróz  osiadł  na  wewnętrznych  powierzchniach  szyb.  Wyzdychały  króliki,  lisy,  wilki, 

ryby i wszystkie węŜe, co do jednego. Persikow całymi dniami do nikogo się nie odzywał, wreszcie 

zachorował  na  zapalenie  płuc,  ale  nie  umarł.  Kiedy  wydobrzał,  przychodził  dwa  razy  w  tygodniu 

do Instytutu i w okrągłej sali, w której nie wiadomo dlaczego zawsze nieodmiennie było pięć stopni 

mrozu  niezaleŜnie  od  temperatury  na  dworze,  w  kaloszach,  w  czapce  z  nausznikami  i  w  szaliku 

wydychając  kłęby  białej  pary  wygłaszał  wobec  ośmiu  słuchaczy  kolejny  wykład  z  cyklu  “Płazy 

tropików”.  Przez  resztę  czasu  Persikow  leŜał  u  siebie  na  Preczystience  na  kanapie  w  pokoju 

wypełnionym pod sufit ksiąŜkami, pod pledem, kaszlał i wpatrywał się w ognistą paszczę piecyka, 

w którym paliła złoconymi krzesłami Maria Stiepanowna, i wspominał ropuchę z Surinamu. 

Ale  wszystko  na  tym  świecie  ma  swój  kres.  Skończył  się  rok  dwudziesty,  dobiegł  końca 

dwudziesty pierwszy, a w dwudziestym drugim coś jakby ruszyło w przeciwną stronę. Po pierwsze 

na  miejscu  świętej  pamięci  Własa  pojawił  się  Pankrat,  młody  jeszcze,  ale  rokujący  wspaniałe 

nadzieje  stróŜ  zoologiczny,  a  w  Instytucie  powolutku  zaczęto  palić.  Latem  zaś  Persikow  przy 

pomocy  Pankrata  złapał  nad  Klaźmą  czternaście  banalnych  Ŝab.  W  terrarium  znowu  zawrzało 

Ŝ

ycie...  W  roku  dwudziestym  trzecim  Persikow  miał  juŜ  osiem  wykładów  tygodniowo  -  trzy  w 

Instytucie  i  pięć  na  Uniwersytecie,  w  dwudziestym  czwartym  miał  ich  tygodniowo  trzynaście  nie 

licząc  kursów  przygotowawczych,  zaś  wiosną  dwudziestego  piątego  wsławił  się  tym,  Ŝe  ściął  na 

egzaminie siedemdziesięciu sześciu studentów, a wszystkich na płazach. 

-  Jak  to,  nie  wie  pan,  czym  róŜnią  się  płazy  od  gadów?  -  pytał  Persikow.  -  To  doprawdy 

ś

mieszne,  młody  człowieku.  Płazy  nie  mają  miedniczek  nerkowych.  Ani  śladu.  Ta-a-ak.  Wstyd. 

Jest pan zapewne marksistą? 

- Jestem marksistą - więdnąc odpowiadał ścięty. 

- Proszę zatem zgłosić się na jesieni - mówił uprzejmie Persikow i raźno wołał do Pankrata: 

- Dawać następnego! 

Tak jak amfibie oŜywają po długotrwałej suszy, skoro tylko spadnie pierwszy obfity deszcz, 

oŜył  profesor  Persikow  w  roku  tysiąc  dziewięćset  dwudziestym  szóstym,  gdy  Zjednoczone 

Towarzystwo  Amerykańsko-Rosyjskie  rozpoczynając  od  rogu  zaułku  Gazetnego  i  Twerskiej 

wzniosło  w  śródmieściu  Moskwy  piętnaście  piętnastopiętrowych  wieŜowców,  na  przedmieściach 

zaś  trzysta  robotniczych  domków  ośmiorodzinnych  i  w  ten  sposób  raz  na  zawsze  uporało  się  z 

owym  strasznym  i  śmiesznym  zarazem  kryzysem  mieszkaniowym,  który  tak  dawał  się  we  znaki 

mieszkańcom Moskwy w latach 1919-1925. 

To było w ogóle piękne lato w Ŝyciu Persikowa i profesor czasami zacierał ręce z cichym a 

zadowolonym  chichotem,  kiedy  przypominał  sobie,  jak  to  się  gnieździł  z  Marią  Stiepanowną  w 

dwu  pokojach.  Profesor  odzyskał  obecnie  wszystkie  pięć  pokojów,  roztasował  się,  rozmieścił  pół 

tysiąca ksiąŜek, wypchane gady, wykresy, preparaty, na biurku w gabinecie zapalił zieloną lampę. 

Instytut  równieŜ  trudno  było  poznać:  przemalowano  go  na  kremowo,  do  pokojów  gadów 

doprowadzono specjalne wodociągi, wszystkie szyby zastąpiono szkłem lustrzanym, przysłano pięć 

nowych  mikroskopów,  szklane  stoły  preparacyjne,  bezcieniowe  lampy  po  dwa  tysiące  świec, 

reflektory, gabloty ekspozycyjne. 

Persikow  oŜył  i  niespodziewanie  dowiedział  się  o  tym  cały  świat,  gdy  w  grudniu  roku 

dwudziestego  szóstego  ukazała  się  broszura:  “Jeszcze  o  zagadnieniu  rozmnaŜania  się 

blaszkoskrzydłych vel chitonów”, 126 stron, “Biuletyn Czwartego Uniwersytetu”, a na jesieni roku 

tysiąc dziewięćset dwudziestego siódmego - fundamentalne trzystupięćdziesięciostronicowe dzieło 

przełoŜone następnie na sześć języków, w tym na japoński: “Embriologia pip, czosnkówek i Ŝab”, 

cena 3 rub., Gosizdat. 

Zaś  latem  tysiąc  dziewięćset  dwudziestego  ósmego  zdarzyło  się  coś  niewiarygodnego  i 

koszmarnego... 

ROZDZIAŁ II - KOLOROWY ZAKRĘTAS 

Tak więc profesor zapalił amplę i rozejrzał się po pokoju. Zapalił reflektor na długim stole 

laboratoryjnym, włoŜył biały fartuch, zadzwonił jakimiś instrumentami na stole... 

Spora  część  trzystu  tysięcy  pojazdów  mechanicznych,  które  w  roku  tysiąc  dziewięćset 

dwudziestym ósmym poruszały się po Moskwie, pędziła ulicą Hercena dudniąc po gładkiej kostce i 

co  minutę  ze  zgrzytem  i  z  wyciem  z  Hercena  w  Mochową  wytaczał  się  tramwaj  linii  “16”,  “22”, 

“48” albo “53”. Rzucał na lustrzane szyby gabinetu odblask róŜnobarwnych ogni i daleko, wysoko 

widniał obok ciemnej przysadzistej kopuły cerkwi Zbawiciela mglisty i blady sierp miesiąca. 

Ale  ani  on,  ani  rozgwar  wiosennej  Moskwy  w  najmniejszym  stopniu  nie  interesowały 

profesora Persikowa. Profesor siedział na obrotowym trójnoŜnym taborecie i brunatnymi od tytoniu 

palcami  obracał  pokrętła  doskonałego  zeissowskiego  mikroskopu,  pod  którego  okularem  umieścił 

zwykły  niezabarwiony  preparat  świeŜych  ameb. W  chwili  gdy  Persikow  zmieniał  powiększenie  z 

pięciu na dziesięć tysięcy razy, uchyliły się drzwi, ukazała się w nich szpiczasta bródka i skórzany 

fartuch, i asystent zapytał: 

- Panie profesorze, uchwyciłem krezkę, czy nie chciałby pan rzucić okiem? 

Persikow  Ŝwawo  zsunął  się  z  taboretu  zostawiając  kremalierę  w  pół  obrotu  i  powoli 

obracając  w  palcach  papierosa  przeszedł  do  gabinetu  asystenta.  Tam,  na  szklanym  stole,  na  wpół 

uduszona  i  otępiała  z  bólu  i  strachu  leŜała  Ŝaba  ukrzyŜowana  na  korkowym  statywie,  a  jej 

przezroczyste  galaretowate  wnętrzności  wyciągnięte  były  z  zakrwawionego  brzucha  pod 

mikroskop. 

- Bardzo ładna - powiedział Persikow i przyłoŜył oko do okularu mikroskopu. 

Zapewne coś nader interesującego moŜna było zobaczyć w krezce Ŝaby, gdzie strumykami 

naczyń  krwionośnych,  widoczne  jak  na  dłoni,  dziarsko  pomykały  Ŝywiutkie  erytrocyty,  Persikow 

bowiem  zapomniał  o  swoich  amebach  i  przez  półtorej  godziny  na  przemian  to  on,  to  Iwanow 

przypadali  do  szkła  mikroskopu.  Obaj  uczeni  przerzucali  się  przy  tym  podnieconymi,  ale 

niezrozumiałymi dla zwykłych śmiertelników słowami. 

Wreszcie Persikow oderwał się od mikroskopu, oświadczył: 

- CóŜ robić, krzepnie. 

ś

aba  cięŜko  poruszyła  łbem,  a  w  jej  gasnących  oczach  bez  trudu  moŜna  było  wyczytać: 

“dranie jesteście i tyle... “ 

Persikow wstał, rozprostował zdrętwiałe nogi, wrócił do swojego gabinetu, ziewnął, potarł 

palcami  wiecznie  zaczerwienione  powieki,  przysiadł  na  taborecie,  zerknął  w  mikroskop,  palcami 

ujął  juŜ  kremalierę  i  zamierzał  przekręcić  zębatkę,  ale  jej  nie  przekręcił.  Prawe  oko  Persikowa 

widziało  mętnawe  białe  koło,  a  w  nim  blade  nieostre  ameby,  pośrodku  koła  tkwił  zaś  kolorowy 

zakrętas,  bardzo  przypominający  damski  loczek.  Persikow  podobnie  jak  setki  jego  uczniów 

widywał  ten  zakrętas  wiele  razy,  ale  nikt  się  nim  nie  interesował,  bo  i  po  co?  Kolorowa  smuŜka 

ś

wiatła  przeszkadzała  tylko  obserwować  i  wskazywała,  Ŝe  ostrość  jest  źle  ustawiona.  Ścierano  ją 

więc  bezlitośnie jednym  obrotem  pokrętła,  pole rozświetlało  się  równomiernym  białym  światłem. 

Smukłe  palce  zoologa  juŜ  na  dobre  spoczęły  na  karbowaniach  pokrętła,  kiedy  raptem  drgnęły  i 

odskoczyły.  Winne  temu  było  prawe  oko  Persikowa,  które  nagle  stało  się  czujne,  zdumiało  się,  a 

nawet zatrwoŜyło. To nie jakieś tuzinkowe beztalencie siedziało przy mikroskopie, o nie! Siedział 

przy nim profesor Persikow! Całe jego  Ŝycie, wszystkie jego myśli skoncentrowały się w prawym 

oku.  Przez  pięć  minut  w  kamiennej  ciszy  wyŜsza  istota  obserwowała  niŜszą  męcząc  i  wytęŜając 

oko  nad  znajdującym  się  poza  ogniskową  preparatem.  Wszystko  wokół  milczało.  Pankrat  zasnął 

juŜ  w  swoim  pokoiku  w  westybulu  i  raz  tylko  gdzieś  daleko  melodyjnie  i  delikatnie  zadzwoniły 

szyby  szaf  -  to  Iwanow  wychodząc  zamykał  swój  gabinet.  Jęknęły  za  nim  drzwi  wejściowe. 

Dopiero potem dał się słyszeć głos profesora. Do kogo profesor się zwracał, nie wiadomo. 

- Co takiego? Nic nie rozumiem... 

Zapóźniona  cięŜarówka  przejechała  ulicą  Hercena,  zadrŜały  stare  mury  Instytutu. 

Zadzwonił  na  stole  płaski  szklany  talerzyk  z  lancetami.  Profesor  pobladł  i  osłonił  mikroskop 

ramionami - tak matka osłania dzieciątko, któremu zagraŜa niebezpieczeństwo. Teraz w ogóle nie 

mogło być mowy o tym, by Persikow poruszył pokrętłem, o, nie, profesor bał się obecnie, Ŝe jakaś 

postronna siła moŜe usunąć z pola widzenia to, co zobaczył. 

Biały  ranek  był  w  całej  krasie  i  złota  smuga  przecinała  kremowy  fronton  Instytutu,  kiedy 

profesor  podszedł  do  okna.  DrŜącymi  palcami  nacisnął  guzik  i  nieprzenikliwe  czarne  zasłony 

skryły  poranek,  a  w  gabinecie  oŜyła  przemądra  uczona  noc.  PoŜółkły  i  natchniony  Persikow 

rozkraczył nogi i wpatrując się załzawionymi oczyma w posadzkę przemówił: 

- Ale jakŜe to tak? PrzecieŜ  to potworne?... To potworne, panowie! - powtórzył zwracając 

się do ropuch w terrarium, ropuchy wszelako spały i nie udzieliły mu Ŝadnej odpowiedzi. 

Milczał  przez  chwilę,  potem  podszedł  do  wyłącznika,  podniósł  zasłonę,  zgasił  wszystkie 

ś

wiatła  i  spojrzał  w  okular  mikroskopu.  Twarz  jego  wyraŜała  napięcie,  zasępił  krzaczaste  Ŝółte 

brwi. 

- Uhu, uhu - burknął - zniknął. Rozumiem. Ro-o-zumiem - przeciągnął, patrząc obłąkańczo 

i w natchnieniu na zgaszoną amplę nad głową - to proste. 

Ponownie  opuścił  szeleszczące  zasłony,  ponownie  zapalił  amplę.  Zajrzał  do  ampli, 

wyszczerzył radośnie zęby i jakby drapieŜnie. 

- Złapię go - powiedział uroczyście i dobitnie, wznosząc do góry palec - złapię. MoŜe i od 

słońca. 

Zasłony znów się zrolowały. Słońce wyjrzało juŜ na dobre. Zalało oto mury Instytutu, legło 

ławicą na brukowanej jezdni Hercena. Profesor patrzył w okno, medytował, gdzie teŜ będzie słońce 

w dzień. To odchodził od okna, to się doń zbliŜał, podtańcowując nieco, wreszcie legł brzuchem na 

parapecie. 

Zabrał  się  do  pracy  waŜnej  a  zagadkowej.  Przykrył  mikroskop  szklanym  kloszem.  W 

błękitnawym płomieniu palnika bunsenowskiego nadtopił lak i przypieczętował krawędź klosza do 

stołu,  na  miękkim  laku  odcisnął  własny  kciuk.  Zgasił  gaz,  wyszedł  i  zamknął  drzwi  gabinetu  na 

zatrzask. 

Na  korytarzu  Instytutu  panował  półmrok.  Profesor  dotarł  do  pokoiku  Pankrata  i  długo, 

bezskutecznie  dobijał  się  do  niego.  Wreszcie  dobiegło  zza  drzwi  coś  jakby  warczenie  psa 

łańcuchowego,  kaszel  i  beczenie,  i  stanął  w  plamie  światła  Pankrat  w  pasiastych  gatkach  z 

troczkami zawiązanymi u kostek. Jego ogłupiałe oczy patrzyły na uczonego, ziewał przeraźliwie na 

poły tylko rozbudzony. 

-  Pankrat  -  powiedział  profesor  patrząc  nań  sponad  okularów  -  wybacz,  Ŝe  cię obudziłem. 

Chodzi  o  to,  przyjacielu,  Ŝebyś  rano  nie  wchodził  do  mojego  gabinetu.  Zostawiłem  tam  pracę, 

której nie wolno poruszyć. Jasne? 

- U-u-u, ja-ja-jasne - odparł Pankrat, choć nic dla niego nie było jasne. Chwiał się i głośno 

ziewał. 

O,  nie,  słuchaj,  obudź  się,  Pankrat  -  mówił  zoolog  i  dał  Pankratowi  w  Ŝebra  parę 

delikatnych  kuksańców,  które  sprawiły,  Ŝe  w  oczach  stróŜa  pojawił  się  cień  zrozumienia.  - 

Zamknąłem  gabinet  -  ciągnął  Persikow  -  i  nie  trzeba  w  nim  pod  moją  nieobecność  sprzątać. 

Zrozumiałeś? 

- Tak jest - wychrypiał Pankrat. 

- To pięknie, kładź się spać. 

Pankrat odwrócił się, zniknął w drzwiach i natychmiast zwalił się na posłanie, profesor zaś 

zaczął  się  ubierać  w  westybulu.  WłoŜył  szare  letnie  palto  i  miękki  kapelusz,  potem, 

przypomniawszy  sobie  to,  co  widział  pod  mikroskopem,  wpatrzył  się  we  własne  kalosze  i  przez 

kilka chwil przyglądał się im po raz pierwszy w Ŝyciu. Następnie włoŜył lewy kalosz i usiłował nań 

wcisnąć prawy, ale to mu się nie udało. 

- CóŜ to za potworny przypadek,  Ŝe on mnie odwołał - powiedział uczony. - Gdyby nie to, 

nic bym nie zauwaŜył! Ale co z tego wyniknie?... PrzecieŜ z tego wyniknie diabli wiedzą co?... 

Profesor uśmiechnął się, przyjrzał kaloszom i zdjął lewy, włoŜył za to prawy. - Mój BoŜe! 

PrzecieŜ  nie  moŜna  sobie  nawet  wyobrazić  wszystkich  konsekwencji...  -  Profesor  pogardliwie 

odtrącił lewy kalosz, który denerwował go, poniewaŜ ani rusz nie chciał wejść na prawy, i ruszył 

do  wyjścia  w  jednym.  Tam  zgubił  chusteczkę  do  nosa  i  wyszedł  trzasnąwszy  cięŜkimi  drzwiami. 

Na dworze, klepiąc się po bokach, długo szukał po kieszeniach zapałek, wreszcie znalazł je i ruszył 

ulicą z nie zapalonym papierosem w ustach. 

AŜ  do  samej  cerkwi  profesor  nie  spotkał  Ŝywego  ducha.  Przed  świątynią  uczony  zadarł 

głowę i długo nie mógł oderwać wzroku od złotego hełmu. Słońce z rozkoszą lizało go z jednego 

boku. 

-  Dlaczego  nie  widziałem  go  nigdy  przedtem,  co  za  zbieg  okoliczności?...  Tfu,  idiota.  - 

Profesor  pochylił  się  i  zamyślił,  patrząc  na  swe  nogi,  z  których  tylko  jedna  mogła  się  szczycić 

posiadaniem kalosza. - Hm... co robić. Wrócić do Pankrata? Nie, nie dobudzę się go. Wyrzucić to 

ś

wiństwo szkoda. Nie ma rady, trzeba nieść w ręku. - Zdjął kalosz i podniósł go z obrzydzeniem. 

Z  Preczystienki  zdezelowanym  automobilem  wyjechała  trójka,  dwóch  pijaniuteńkich, a  na 

ich  kolanach  jaskrawo  umalowana  kobieta  w  jedwabnych  szarawarach,  według  mody  z 

dwudziestego ósmego. 

- Ech, ojczulku! - zawołała niskim, ochrypłym głosem. - GdzieŜeś przepił drugi kalosz? 

-  W  “Alcazarze”  widocznie  stary  się  zaprawił  -  zawył  lewy  pijak,  prawy  wychylił  się  z 

automobilu i krzyknął: 

- Dziadku, otwarta nocna na Wołchonce? My tam jedziemy! 

Profesor surowo spojrzał na nich sponad okularów, wypuścił papierosa z ust i natychmiast 

zapomniał o ich istnieniu. Na Bulwarze Preczystienskim rozwarła się słoneczna szczelina, zapłonął 

hełm Zbawiciela. Wyjrzało słońce. 

ROZDZIAŁ III - PERSIKOW SCHWYTAŁ 

Oto na czym polegał problem. Kiedy profesor przybliŜył swe  genialne oko do okularu, po 

raz pierwszy w Ŝyciu uderzyło go to, Ŝe w róŜnobarwnym zawijasie szczególnie wyrazisty i gruby 

jest jeden promień. Promień ten był jaskrawoczerwony i wysuwał się spośród innych jak maleńkie 

ostrze, no, powiedzmy, wielkości igły. 

TrzebaŜ było nieszczęścia, Ŝeby właśnie ten promień przykuł na parę sekund wprawne oko 

wirtuoza. 

W  nim,  to  jest  w  promieniu,  profesor  dostrzegł  coś,  co  było  tysiąckroć  waŜniejsze  i 

donioślejsze  niŜ  promień,  owo  nietrwałe  dziecię,  zrodzone  przypadkiem  z  ruchu  lusterka  i 

obiektywu  mikroskopu.  Dzięki  temu,  Ŝe  asystent  odwołał  profesora,  ameby  przeleŜały  półtorej 

godziny w zasięgu oddziaływania promienia i oto, co się stało: podczas gdy w całym polu widzenia 

ziarniste  ameby  spoczywały  ospale  i  nieruchawo,  w  miejscu,  przez  które  przechodził  ostry 

czerwony  miecz,  działy  się  rzeczy  dziwne.  W  czerwonym  pasemku  wrzało  Ŝycie.  Niepokaźne 

ameby wyciągając nibynóŜki podąŜały co sił do czerwonego pasma, a w nim (jakby za dotknięciem 

czarodziejskiej róŜdŜki) bardzo się oŜywiały. Jakaś siła tchnęła w nie Ŝycie. Pełzły ławą i walczyły 

ze  sobą  o  miejsce  w  promieniu.  A  w  promieniu  trwało  wściekłe,  bo  trudno  tu  o  inne  słowo, 

rozmnaŜanie  się.  Przekraczając  i  obalając  wszystkie  prawa,  które  Persikow  znał  jak  własne  pięć 

palców, ameby dzieliły się na jego oczach w błyskawicznym tempie. Rozpadały się w promieniu na 

dwie części, a kaŜda w przeciągu dwu sekund stawała się nowym rześkim osobnikiem. Osobniki te 

w  ciągu  paru  chwil  osiągały  wielkość  i  dojrzałość  dorosłej  ameby,  po  to  jedynie,  by  z  kolei 

natychmiast  wydać  na  świat  nowe  pokolenie.  W  czerwonym  paśmie,  a  potem  i  w  całym  polu 

widzenia  zrobiło  się  ciasno,  zaczęła  się  nieunikniona  walka.  Nowo  narodzone  egzemplarze 

wściekle  napadały  na  siebie,  rozdzierały  się  na strzępy  i poŜerały.  Pomiędzy  noworodkami  leŜały 

trupy poległych w walce o byt. ZwycięŜały osobniki lepsze i silniejsze. I prawdę mówiąc te lepsze 

były przeraŜające. Po pierwsze rozmiarami mniej więcej dwukrotnie przewyŜszały zwykłą amebę, 

a  po  drugie  odznaczały  się  jakąś  szczególną  agresywnością  i  Ŝwawością.  Ich  ruchy  były 

błyskawiczne,  nibynóŜki  znacznie  dłuŜsze  niŜ  normalne,  a  pracowały  tymi  nibynóŜkami,  bez 

Ŝ

adnej przesady, niczym ośmiornice swymi mackami. 

Następnego wieczora profesor, wymizerowany i pobladły, głodny, podtrzymując siły tylko 

grubymi skrętami, obserwował nowe pokolenie ameb, zaś na trzeci dzień zajął się samym źródłem 

fenomenu, to znaczy czerwonym promieniem. 

Gaz  syczał  cichutko  w  palniku,  za  oknem  znowu  szumiał  ruch  uliczny  i  zatruty  setnym 

papierosem profesor z na wpół zamkniętymi oczyma odchylił się na oparcie obrotowego fotela. 

- Tak - teraz wszystko jest jasne. OŜywił je promień. Jest to nowy, przez nikogo nie badany, 

przez nikogo jeszcze nie odkryty rodzaj promieni. NaleŜy przede wszystkim wyjaśnić, czy moŜna 

go otrzymać tylko ze światła elektrycznego, czy takŜe i słonecznego - mamrotał do samego siebie 

Persikow. 

Rzecz wyjaśniła się następnej nocy. Persikow złapał w trzech mikroskopach trzy promienie, 

przy świetle słonecznym nic nie złapał i wyraził się tak: 

- NaleŜy uznać, Ŝe w widmie słonecznym go nie ma... hm... no, słowem, naleŜy przyjąć, Ŝe 

moŜna go wydobyć tylko ze światła elektrycznego. 

Spojrzał z zainteresowaniem na matową amplę pod sufitem, zapadł w natchnioną zadumę, 

po czym poprosił do swego gabinetu Iwanowa. Opowiedział mu o wszystkim i pokazał ameby. 

Privat-docent  Iwanow  był  wstrząśnięty,  był  absolutnie  załamany:  jakim  cudem  rzecz  tak 

prosta jak ten wąziutki promień nie została, u diabła, zauwaŜona nigdy dotąd! Przez kogokolwiek, 

choćby przez niego, Iwanowa, a to przecieŜ doprawdy potworne! Proszę tylko popatrzeć!... 

Niech  pan  popatrzy,  profesorze!  -  mówił  Iwanow,  z  przeraŜeniem  przywierając  okiem  do 

okularu. - Co tu się dzieje?! One rosną na moich oczach... Niech pan spojrzy, niech pan spojrzy... 

- Obserwuję je juŜ trzeci dzień - odparł natchniony Persikow. 

Z kolei obaj uczeni przeprowadzili rozmowę, której sens da się streścić następująco: privat-

docent  Iwanow  zabierze  się  do  skonstruowania  urządzenia  z  zastosowaniem  soczewek  i  luster, 

które pozwoli na powiększenie owego promienia i wyprowadzenia go poza mikroskop. Iwanow ma 

nadzieję, a nawet jest pewien, Ŝe to dziecinnie proste zadanie. Wyprowadzi promień, profesor moŜe 

być o to spokojny. Tu wyniknął pewien szkopuł. 

- Ja, szanowny kolego, publikując wyniki napiszę, Ŝe komory skonstruowane zostały przez 

pana - wtrącił Persikow czując, Ŝe tu nie moŜna sobie pozwolić na niedomówienia. 

- O, to nieistotne... Zresztą, oczywiście... 

I  tak  to  szkopuł  został  usunięty.  Od  tej  chwili  promień  pochłonął  równieŜ  Iwanowa. 

Podczas gdy Persikow chudnąc i mizerniejąc przesiadywał całymi dniami i przez połowę nocy przy 

mikroskopie, Iwanow krzątał się po rzęsiście oświetlonym gabinecie fizycznym, ustawiał soczewki 

i lustra. Pomagał mu mechanik. 

Na wystosowane przez Komisariat Oświaty zamówienie nadeszły z Niemiec dla Persikowa 

trzy  paki  pełne  luster  dwuwypukłych,  dwuwklęsłych  i  jeszcze  jakichś  wklęsłowypukłych  szkieł 

szlifowanych.  Skończyło  się  to  wszystko  tym,  Ŝe  Iwanow  zbudował  komorę  i  rzeczywiście 

wyprowadził do niej czerwony promień. I, trzeba przyznać, udało mu się to zrobić po mistrzowsku: 

otrzymał promień gruby, ze cztery centymetry średnicy, ostry i silny. 

Pierwszego  czerwca  zainstalowano  komorę  w  gabinecie  Persikowa  i  profesor  chciwie 

zabrał  się  do  doświadczeń  z  naświetlanym  skrzekiem  Ŝabim.  Doświadczenia  te  dały  wstrząsające 

wyniki.  Po  dwóch  dobach  wylęgły  się  ze  skrzeku  tysiące  kijanek.  Ale  nie  dość  na  tym:  przed 

upływem następnej doby z kijanek wykształciły się dorosłe Ŝaby, tak w dodatku złe i Ŝarłoczne, Ŝe 

jedna połowa została natychmiast poŜarta przez drugą połowę. Te zaś, które pozostały przy  Ŝyciu, 

nie przestrzegając przepisanych terminów, niezwłocznie zaczęły składać ikrę i po dwóch dniach juŜ 

bez  Ŝadnego  promienia  dochowały  się  potomstwa,  w  dodatku  niewiarygodnie  licznego.  W 

gabinecie  uczonego  dziać  się  zaczęło  diabli  wiedzą  co:  Ŝaby  rozpełzły  się  z  gabinetu  po  całym 

Instytucie,  w  terrariach,  zwyczajnie  na  podłodze  i  w  ogóle  we  wszystkich  zakamarkach  kumkały 

niczym  zgrane  na  bagnach  chóry.  Pankrat,  który  i  tak  bał  się  Persikowa  jak  ognia,  teraz 

doświadczał  wobec  niego  jednego  tylko  uczucia:  śmiertelnego  przeraŜenia.  Po  tygodniu  równieŜ 

sam uczony poczuł, Ŝe jest bliski utraty zmysłów. Instytut wypełniała woń eteru i cyjanku potasu, 

którym  o  mało  co  nie  otruł  się  Pankrat,  kiedy  w  nieodpowiedniej  chwili  zdjął  maskę  gazową. 

RozmnoŜone generacje bagienne udało się w końcu wytępić truciznami, gabinety wywietrzono. 

Do Iwanowa Persikow powiedział tak: 

- Wie pan, kolego, wpływ promieniowania na deuteroplazmę i w ogóle na komórki jajowe 

jest zdumiewający. 

Iwanow, dŜentelmen oschły i powściągliwy, przerwał profesorowi niebywałym tonem: 

-  Panie  profesorze,  co  tu  rozprawiać  o  nieistotnych  szczegółach,  o  deuteroplazmie? 

Powiedzmy  sobie  wprost:  pan  odkrył  coś  niesłychanego.  -  Iwanow,  najwyraźniej  z  wielkimi 

oporami, wydusił z siebie: - Profesorze Persikow, odkrył pan promienie Ŝycia! 

Wątły rumieniec ukazał się na bladych, nie ogolonych policzkach Persikowa. 

- No-no-no - wymamrotał. 

-  Pańskie  nazwisko  -  ciągnął  Iwanow  -  pańskie  nazwisko stanie się  tak  sławne...  Kręci  mi 

się  w  głowie.  Czy  zdaje  pan  sobie  z  tego  sprawę  -  ciągnął  z  emfazą  -  Ŝe  bohaterowie  Wellsa  w 

porównaniu  z  panem  to  po  prostu  dzieci...  A  ja  myślałem,  Ŝe  to  bajki...  Pamięta  pan  jego  “ucztę 

Bogów”? 

- A, to powieść - odparł Persikow. 

- O, tak, bardzo znana, na Boga! 

- Wyleciała mi z pamięci - odparł Persikow. - Pamiętam, Ŝe czytałem, ale juŜ zapomniałem. 

- Jak to - nie pamięta pan? Proszę tylko spojrzeć. - Iwanow podniósł za łapę ze szklanego 

stołu  niewiarygodnych  rozmiarów  martwe  Ŝabsko  o  wzdętym  brzuchu.  -  Nawet  po  śmierci  jej 

morda zachowała wyraz furii - to przecieŜ potworne! 

ROZDZIAŁ IV - POPADIA DROZDOWA 

Bóg  raczy  wiedzieć  dlaczego,  czy  to  z  winy  Iwanowa,  czy  teŜ  dlatego,  Ŝe  sensacyjne 

wiadomości  rozprzestrzeniają  się  same,  jak  morowe  powietrze,  dość,  Ŝe  w  kipiącej  gigantycznej 

Moskwie zaczęto nagle mówić o promieniu i profesorze Persikowie. Co prawda jakby aluzyjnie i 

nader  mgliście.  Wieść  o  cudotwórczym  odkryciu  skakała  po  rozjarzonej  stolicy  niczym 

niedostrzelony ptak, to znikając, to znów wzbijając się w górę aŜ do połowy lipca, kiedy na stronie 

dwudziestej  dziennika  “Izwiestia”  w  rubryce  “Nowości  nauki  i  techniki”  ukazała  się  krótka 

notatka, w której była mowa o promieniu. W notatce powiedziano ogólnikowo, Ŝe znany uczony z 

Czwartego  Uniwersytetu  wynalazł  promień,  który  niebywale  zwiększa  aktywność  Ŝyciową 

niŜszych  organizmów  i  Ŝe  promień  ten  wymaga  jeszcze  weryfikacji.  Nazwisko,  rzecz  jasna,  było 

przekręcone, wydrukowano: “Pepsikow”. 

Iwanow przyniósł gazetę i pokazał Persikowowi wzmiankę. 

-  “Pepsikow”  -  krzątając  się  w  gabinecie  wokół  komory  wymamrotał  Persikow  -  skąd  te 

ś

wiszczypały o wszystkim wiedzą? 

Niestety,  przekręcone  nazwisko  nie  uchroniło  profesora  przed  dalszymi  wydarzeniami  i 

wydarzenia te zaczęły się zaraz następnego dnia, z miejsca przewracając do góry nogami całe Ŝycie 

Persikowa. 

Zapukawszy  uprzednio,  wkroczył  do  gabinetu  Pankrat  i  wręczył  Persikowowi 

arcywytworną atłasową wizytówkę. 

- Czeka tamój - dodał Pankrat nieśmiało. 

Na wizytówce wydrukowano wykwintnymi literami: 

Alfred  Arkadiewicz  Bronski  Współpracownik  moskiewskich  miesięczników  “Czerwony 

Płomień”,  “Czerwona  Papryka”,  “Czerwony  Przegląd”,  “Czerwony  Reflektor”  oraz  dziennika 

“Czerwona Wieczorna Moskwa” 

-  Przepędź  go  do  stu  diabłów  -  monotonnie  powiedział  Persikow  i  strącił  wizytówkę  pod 

stół. 

Pankrat odwrócił się, wyszedł, a po pięciu minutach powrócił z cierpieniem na  obliczu i z 

duplikatem tejŜe wizytówki. 

- CóŜ to, Ŝarty sobie ze mnie stroisz? - wyskrzypiał Persikow i zrobił się straszny. 

- On mówi, Ŝe z giepełu... - blednąc odpowiedział Pankrat. 

Persikow jedną ręką złapał się za wizytówkę, tak, Ŝe o mało jej nie rozerwał, drugą cisnął 

pincetę  na  stół.  Na  wizytówce  był  dopisek  kędzierzawym  charakterem  pisma:  “Bardzo  proszę,  i 

przepraszam, o udzielenie mi trzech minut, szanowny profesorze,  w doniosłej sprawie prasy” oraz 

“współpracownik pisma satyrycznego “Czerwona Suka”, wydawnictwa GPU”. 

- Zawołaj no go tu - powiedział Persikow i dostał zadyszki. 

Zza  pleców  Pankrata  natychmiast  wychynął  młody  człowiek  o  gładko  wygolonej,  oleisto 

błyszczącej  twarzy.  Zdumiewały  brwi  wiecznie  uniesione  jak  u  Chińczyka  i  agatowe  oczka  pod 

nimi,  ani  przez  sekundę  nie  patrzące  rozmówcy  w  oczy.  Młody  człowiek  ubrany  był  nad  wyraz 

nienagannie  i  modnie.  Miał  na  sobie  obcisłą,  długą  do  kolan  marynarkę,  niezmiernie  szerokie 

rozkloszowane spodnie, a na nogach niesamowite pod względem szerokości lakierowane półbuty o 

noskach przypominających kopyta. W dłoniach dzierŜył laseczkę, kapelusz i notatnik. 

-  Czego  pan  sobie  Ŝyczy?  -  zapytał  Persikow  takim  tonem,  Ŝe  Pankrat  błyskawicznie 

zniknął za drzwiami. - Powiedziano panu przecieŜ, Ŝe jestem zajęty? 

Młody człowiek zamiast odpowiedzi skłonił się profesorowi dwakroć, na lewo i na prawo, 

potem  jego  oczka  obiegły  gabinet  dokoła  i  młody  człowiek  natychmiast  postawił  w  notatniku 

znaczek. 

-  Jestem  zajęty  -  powiedział  profesor  patrząc  ze  wstrętem  w  oczka  gościa,  nie  osiągnął 

jednak Ŝadnego efektu, oczka te były bowiem nieuchwytne. 

-  Po  tysiąckroć,  wielce  szanowny  panie  profesorze,  proszę  o  wybaczenie  -  jął  mówić 

wytwornym głosem gość - tego, Ŝe wdzieram się do pana i zajmuję jego drogocenny czas, ale wieść 

o pańskim wszechświatowym odkryciu, która obiegła cały świat, kaŜe naszej redakcji prosić pana o 

bliŜsze wyjaśnienia. 

- Co znowu za bliŜsze wyjaśnienia na cały świat? - piskliwie jęknął Persikow i zŜółkł. - Nie 

mam obowiązku udzielania panu wyjaśnień ani niczego takiego... Jestem zajęty... strasznie zajęty. 

-  A  nad  czym  pan  pracuje?  -  przymilnie  zapytał  młody  człowiek  i  zrobił  w  notesie  drugi 

znaczek. 

- AleŜ ja... co teŜ pan? Chce pan to drukować? 

- Tak - odparł młody człowiek i nagle zaczął coś pospiesznie zapisywać w notatniku. 

- Po pierwsze nie mam zamiaru niczego publikować, dopóki nie skończę pracy... zwłaszcza 

w tych pańskich gazetach. Po drugie - skąd pan to wszystko wie?... - I Persikow poczuł nagle, Ŝe 

traci kontenans. 

- Czy prawdziwa jest wiadomość, Ŝe wynalazł pan promień nowego Ŝycia? 

-  Jakiego  znowu  nowego  Ŝycia?  -  wściekł  się  profesor.  -  Co  za  bzdury  pan  wygaduje! 

Promień,  nad  którym  pracuję  bynajmniej  nie  został  jeszcze  zbadany  i  w  ogóle  nic  jeszcze  nie 

wiadomo! MoŜliwe, Ŝe zwiększa aktywność Ŝyciową protoplazmy... 

- Ile razy? - pospiesznie zapytał młody człowiek. 

Persikow stropił się ostatecznie... Co za typek! Tylko diabli wiedzą co to takiego? 

- Co to za filisterskie pytania?... Powiedzmy, dajmy na to, no, tysiąc razy!... 

W oczach młodego człowieka błysnęła drapieŜna radość. 

- Powstają gigantyczne organizmy? 

-  AleŜ  nic  podobnego!  No,  co  prawda  organizmy,  które  otrzymałem,  są  większe  od 

normalnych... No, mają pewne nowe cechy... Ale przecieŜ najwaŜniejsza tu jest nie wielkość, tylko 

niewiarygodne tempo rozrodu - powiedział na swoje nieszczęście Persikow i natychmiast wpadł w 

popłoch. Młody człowiek zapisał całą stroniczkę, odwrócił ją i szybciutko notował dalej. 

- NiechŜe pan nie zapisuje! - kapitulując juŜ i czując, Ŝe jest w rękach młodego człowieka, 

wychrypiał Persikow w rozpaczy. - Co pan tam pisze? 

- Czy to prawda, Ŝe w ciągu dwóch dób moŜna otrzymać ze skrzeku dwa miliony kijanek? 

- Z jakiej ilości skrzeku? - wrzasnął Persikow znowu wpadając w furię. - Czy widział pan 

kiedykolwiek ziarno ikry... no, powiedzmy - rzekotki? 

- Z pół funta? - zapytał nie zmieszany młody człowiek. 

Persikow spurpurowiał. 

- KtóŜ tak mierzy? Tfu! Co pan wygaduje? No, pewnie, gdyby wziąć pół funta Ŝabiej ikry... 

wtedy zapewne... do diabła, no, coś koło tego, a moŜe nawet znacznie więcej! 

W oczach młodego człowieka zapłonęły brylanty i za jednym zamachem wypełnił kolejną 

stronicę. 

- Czy jest prawdą, Ŝe stoimy w obliczu ogólnoświatowego przewrotu w hodowli? 

-  CóŜ  to  za  gazeciarskie  pytanie! -  obruszył  się  Persikow.  -  A  w  ogóle  nie  udzielam  panu 

zezwolenia na pisanie bzdur. Widzę po pańskiej twarzy, Ŝe wypisuje pan jakieś paskudztwa! 

-  Pańską  fotografię,  profesorze,  błagam  najpokorniej  -  powiedział  młody  człowiek  i 

zatrzasnął notatnik. 

-  Co?  Moją  fotografię?  Do  pańskich  piśmideł?  Razem  z  tymi  bzdurami,  które  pan  tak 

nawypisywał? Nie, nie, nie... Zresztą jestem zajęty... Pan wybaczy!... 

- Choćby starą! Zwrócimy ją panu momentalnie. 

- Pankrat! - wrzasnął rozwścieczony profesor. 

- Mam zaszczyt poŜegnać - powiedział młody człowiek i zniknął. 

Zza  drzwi  dało  się  słyszeć  zamiast  Pankrata  dziwne  miarowe  skrzypienie  maszynerii, 

postukiwanie o podłogę i w gabinecie zjawił się męŜczyzna niezwykłej tuszy w bluzie i spodniach 

uszytych  z  sukna  na  koce.  Jego  lewa,  mechaniczna  noga  szczękała  i  pozgrzytywała,  w  dłoniach 

trzymał  teczkę.  Na  jego  wygolonej,  krągłej  twarzy  o  konsystencji  Ŝółtawej  galarety  rozlał  się 

Ŝ

yczliwy  uśmiech.  ZłoŜył  profesorowi  wojskowy  ukłon,  po  czym  wyprostował  się,  a  wtedy  noga 

szczęknęła spręŜyście. Persikow oniemiał. 

-  Panie  profesorze  -  miłym,  schrypniętym  głosem  zaczął  nieznajomy  -  proszę  wybaczyć 

zwykłemu śmiertelnikowi, Ŝe zakłóca pańską samotność. 

- Pan jest reporterem? - zapytał Persikow. - Pankrat!!! 

-  W  Ŝadnym  razie,  panie  profesorze  -  odparł  grubas.  -  Pozwoli  pan,  Ŝe  się  przedstawię  - 

kapitan  Ŝeglugi  wielkiej  i  współpracownik  gazety  “Goniec  Przemysłu”  przy  Radzie  Komisarzy 

Ludowych. 

-  Pankrat!!!  -  histerycznie  ryknął  Persikow  i  w  tejŜe  chwili  zabłysło  w  kącie  czerwone 

ś

wiatełko, łagodnie zadzwonił telefon. - Pankrat! - powtórzył profesor - słucham. 

- “Verzeihen Sie, bitte, Herr Professor - zachrypiał telefon po niemiecku - dass ich store. Ich 

bin Mitarbeiter des “Berliner Tageblatts”„... 

- Pankrat! - wrzasnął w słuchawkę profesor - “bin momentan sehr beschaftigt und kann Sie 

deshalb jetzt nicht empfangen!... Pankrat!!! 

A tymczasem przy głównym wejściu do Instytutu zaczął się urywać dzwonek. 

-  Koszmarne  morderstwo  na  ulicy  Bronnej!!!  -  zawodziły  niesamowite  chrapliwe  głosy 

skacząc  w  gęstwie  świateł  wśród  kół  i  rozbłysków  latarń  na  rozgrzanej  czerwcowej  jezdni.  - 

Koszmarna  epidemia  dziesiątkuje  kury  wdowy  Popadii  Drozdowej  z  jej  podobizną!...  Koszmarne 

odkrycie promienia Ŝycia profesora Persikowa!!! 

Persikowem  tak  zatrzęsło,  Ŝe  o  mało  co  nie  wpadł  pod  samochód  na  Mochowej  i  zaciekle 

porwał gazetę. 

-  Trzy  kopiejki,  obywatelu!  -  wrzasnął  chłopaczek  i  wciskając  się  w  tłum  na  trotuarze 

znowu zawył:- “Czerwona Gazeta Wieczorna”, odkrycie promieni iks!!! 

Oszołomiony  Persikow  rozłoŜył  gazetę  i  przytulił  się  do  latarni.  Z  lewego  rogu  drugiej 

kolumny  spojrzał  na  niego  z  zamazanej  ramki  łysy  męŜczyzna  o  ślepych  oczach  szaleńca  i  z 

obwisłą  dolną  szczęką,  płód  malarskiej  wyobraźni  Alfreda  Bronskiego:  “W.  Persikow,  odkrywca 

tajemniczego czerwonego promienia” - głosił podpis pod rysunkiem. 

NiŜej, pod nagłówkiem “Wszechświatowa zagadka”, artykuł zaczynał się od słów: 

“Niech pan spocznie”, uprzejmie powiedział do mnie wybitny uczony Persikow... 

Pod artykułem widniał podpis “Alfred Bromski (Alonso)”. 

Nad  dachem  uniwersytetu  wzbiło  się  zielonkawe  światło,  ukazały  się  na  niebie  ogniste 

słowa “mówiona gazeta” i tłum natychmiast napłynął w Mochową. 

“Niech pan spocznie!!!” - zawył nagle w głośniku na dachu arcyniemiły cienki głos, bardzo 

podobny  do  powiększonego  tysiąckrotnie  głosu  Alfreda  Bronskiego  -  “uprzejmie  powiedział  do 

mnie  wybitny  uczony  Persikow!  Od  dawna  pragnąłem  zapoznać  moskiewski  proletariat  z 

wynikami mego odkrycia... „ 

Za plecami Persikowa rozległo się ciche mechaniczne skrzypienie, ktoś pociągnął profesora 

za rękaw. Odwróciwszy się profesor zobaczył krągłe Ŝółte oblicze właściciela mechanicznej nogi. 

Oczy miał wilgotne od łez, wargi mu drŜały. 

-  Mnie, panie profesorze,  nie  chciał  pan  zapoznać  z  wynikami  pańskiego  zdumiewającego 

odkrycia - powiedział ze smutkiem i westchnął głęboko. - Przepadło moje półtorej dychy. 

Patrzył Ŝałośnie na dach uniwersytetu, gdzie szalał w czarnej czeluści niewidzialny Alfred. 

Nie wiedzieć czemu Persikowowi Ŝal się zrobiło grubasa. 

-  Ja  -  wymamrotał,  z  nienawiścią  słuchając  słów  z  nieba  -  Ŝadnego  “Niech  pan  spocznie” 

mu nie mówiłem! To po prostu łobuz niebywałych rozmiarów! Pan wybaczy, ale doprawdy kiedy 

człowiek pracuje, a tu ktoś włazi raptem... Nie mam, oczywiście, pana na myśli... 

-  MoŜe  mi  pan,  profesorze,  da  choć  opis  pańskiej  komory?  -  uniŜenie  i  boleściwie  mówił 

mechaniczny człowiek - przecieŜ teraz jest juŜ panu wszystko jedno... 

- Z pół funta skrzeku w ciągu trzech dni wykluwa się takie mnóstwo kijanek, Ŝe absolutnie 

nie sposób ich policzyć - grzmiał w głośniku niewidzialny. 

- Tu-tu - głucho krzyczały automobile na Mochowej. 

- Ho-ho-ho... Patrzcie no, ho-ho-ho - zadzierając głowy szumiał tłum. 

- Co za łajdak! Co? - dygocąc z oburzenia kipiał Persikow do mechanicznego człowieka. - 

Jak się panu to podoba? Ja złoŜę na niego skargę! 

- To oburzające! - przytaknął tłuścioch. 

Oślepiający fioletowy promień ciął profesora po oczach i wszystko dokoła zapłonęło - słup 

latarni, fragment brukowanej kostką jezdni, Ŝółty mur, zaciekawione twarze. 

-  To  pana,  panie  profesorze  -  szepnął  z  zachwytem  tłuścioch  i  zawisł  u  rękawa  profesora 

niczym kloc. W powietrzu coś zaterkotało. 

-  A  niech  ich  wszyscy  diabli!  -  Ŝałośnie  wrzasnął  Persikow,  wyrywając  się  z  klocem  z 

tłumu. - Ej, taksometr. Na Preczystienkę. 

Odrapany  stareńki  samochód,  model  1924,  zaklekotał  przy  chodniku  i  profesor  wsiadł  do 

kabiny usiłując się odczepić od grubasa. 

- Przeszkadza mi pan - syczał i osłaniał się pięściami przed fioletowym światłem. 

-  Czytał  pan?!  Czemu  oni  się  tak  wydzierają?...  Na  Małej  Bronnej  zarŜnęli  profesora 

Persikowa z dziećmi!... - wołano w tłumie. 

-  Nie  mam  Ŝadnych  dzieci,  sukinsyny!  -  rozdarł  się  Persikow  i  nagle  trafił  w  obiektyw 

czarnego aparatu, który uwiecznił go z profilu z szeroko otwartymi ustami i furią w oczach. 

- Krch... tu... krch... ru - wrzasnął taksometr i wbił się w gęstwę. 

Grubas siedział juŜ w kabinie i grzał profesorowi bok. 

ROZDZIAŁ V - KURZA HISTORIA 

W zabitym deskami powiatowym miasteczku, byłym Troicku, obecnie  zaś Stiekłowsku, w 

guberni  kostromskiej,  powiat  stiekłowski,  na  ganek  domku  przy  byłej  Soborowej,  obecnie  zaś 

Personalnej,  wyszła  przewiązana  chustką  kobiecina  w  szarej  sukni  z  perkalowymi  bukiecikami, 

wyszła i rozszlochała się. Kobieta ta, wdowa po Drozdowie, byłym soborowym protojereju byłego 

soboru  szlochała  tak  głośno,  Ŝe  niebawem  w  domku  po  przeciwnej  stronie  ulicy  ukazała  się  w 

okienku babska głowa w puchatej chustce i zawołała: 

- Co ty, Stiepanowna, znowu? 

- Siedemnasta! - zanosząc się płaczem odpowiedziała eks-Drozdowa. 

- Ach-ŜeŜ-Ŝ-eŜ - zaskomliła kiwając głową baba w chustce - widziane to rzeczy? Pogniewał 

się pan Bóg, nie inaczej? Zdechła? Nie moŜe być! 

-  No,  patrz,  sama  popatrz,  Matriona  -  mamrotała  popadia  sapiąc  cięŜko  i  głośno  -  popatrz 

tylko, co się z nią dzieje! 

Stuknęła szara przekrzywiona furtka, bose babskie nogi zaczłapały po garbach pełnej kurzu 

ulicy i mokra od łez popadia poprowadziła Matrionę pod kurnik. 

Trzeba tu powiedzieć, Ŝe wdowa po ojcu protojereju Sabatiuszu Drozdowie, który zmarł w 

dwudziestym szóstym roku z powodu antyreligijnych zmartwień, zamiast pogrąŜyć się w rozpaczy 

załoŜyła  imponującą  hodowlę  kur.  Skoro  tylko  wdowi  interes  zaczął  rozkwitać,  wymierzono 

popadii  taki  podatek,  Ŝe  hodowla  niewątpliwie  wzięłaby  w  łeb,  gdyby  nie  dobrzy  ludzie.  Dobrzy 

ludzie pouczyli wdowę, Ŝe winna złoŜyć lokalnym władzom oświadczenie, iŜ zakłada ona, wdowa, 

spółdzielnię  hodowlaną.  Członkami  spółdzielni  zostały  sama  Drozdowa,  jej  wierna  słuŜąca 

Matrioszka  i  głucha  siostrzenica  protojerejowej.  Podatek  cofnięto  i  hodowla  kur  rozwinęła  się  do 

tego  stopnia,  Ŝe  w  roku  dwudziestym  ósmym  chodziło  po  obstawionym  kurnikami  piaszczystym 

wdowim  podwóreczku  do  dwustu  pięćdziesięciu  kur,  wśród  których  trafiały  się  nawet  leghorny. 

Wdowie jajka pojawiały się co niedziela na stiekłowskim bazarze, handlowano wdowimi jajkami w 

Tambowie, a  bywało,  Ŝe  moŜna je  było  zobaczyć  nawet  na lustrzanych  wystawach  byłego  sklepu 

“Ser i masło Cziczkina” w Moskwie. 

I  oto  siedemnasta  od  rana  bramaputra,  ukochana  czubatka,  chodziła  po  podwórku  i 

wymiotowała.  “Er...  rr...  urł...  ho-ho-ho”,  wydobywała  z  siebie  czubatka  i  wznosiła  ku  słońcu 

smutne  oczy,  jakby  spoglądała  na  nie  po  raz  ostatni.  Przed  nosem  kury  tańczył  w  prysiudach 

członek spółdzielni pracy Matrioszka z filiŜanką wody. 

- Złocista moja... cip-cip-cip... napij się wody - błagała Matrioszka i ścigała filiŜanką dziób 

czubatki,  ale  czubatka  pić  nie  chciała.  Szeroko  otwierała  dziób,  zadzierała  do  góry  głowę.  Potem 

zaczęła wymiotować krwią. 

-  Jezu  przenajświętszy!  -  wrzasnęła  zaproszona  plasnąwszy  się  po  biodrach.  -  Co  to  się 

wyrabia!  Sama  najczystsza  krew.  Jeszczem  nigdy  nie  widziała  Bóg  mi  świadkiem,  Ŝeby  kura  tak 

cierpiała na Ŝołądek jak człowiek. 

I  to  były  ostatnie  słowa  towarzyszące  biednej  czubatce  na  tamten  świat.  Fajtnęła  nagle  na 

bok, bezradnie stuknęła kilkakrotnie dziobem w piasek, zamknęła oczy. Potem przewróciła się na 

grzbiet,  zadarła  do  góry  obie  łapy  i  znieruchomiała.  “Wylała  wodę  z  filiŜanki”,  zapłakała  basem 

Matrioszka,  zapłakała  i  sama  popadia  -  przewodniczący  spółdzielni,  sąsiadka  zaś  pochyliła  się  do 

jej ucha i zaszeptała: 

- Stiepanowna, niech ja trupem padnę, jeśli na twoje kury nie rzucili uroku! Kto to widział! 

Toć takich kurzych chorób w ogóle nie ma! Ktoś czary rzucił na twoje kury! 

- Wrogowie! Do grobu mnie wpędzą! - zawołała w niebiosa popadia. - Co ja im zawiniłam? 

Słowom  jej  odpowiedział  gromki  koguci  krzyk,  po  czym  z  kurnika  jakoś  tak  bokiem, 

niczym niespokojny pijak z knajpy, wypadł podskubany chudy kogut. Wściekle wytrzeszczył oko 

na  kobiety,  zadreptał  w  miejscu,  skrzydła  rozpostarł  jak  orzeł,  ale  nigdzie  nie  poleciał,  tylko 

pogalopował  wokół  podwórka  jak  przepędzany  na  lonŜy  koń.  W  połowie  trzeciego  okrąŜenia 

zatrzymał  się,  zwymiotował,  potem  zaczął  charczeć  i  chrypieć,  ziemię  dokoła  siebie  opluł  krwią, 

upadł,  łapy  wypręŜył  do  słońca  jak  maszty.  Babie  wycie  zalało  podwórze,  a  z  kurników 

odpowiedziały niespokojne pogdakiwania, trzepoty, zamęt. 

-  No,  nie  urok?  -  triumfalnie  zapytała  sąsiadka.  -  Wołaj  ojca  Sergiusza,  niech  odprawi 

modły. 

O  szóstej  po  południu,  kiedy  ognisty  pysk  słońca  usadowił  się  nisko,  pomiędzy  pyskami 

młodych  słoneczników,  na  wybiegu  dla  kur  ojciec  Sergiusz,  duszpasterz  z  soborowej  parafii, 

odprawiwszy  egzorcyzmy  wyłaził  z  epitrachelionu.  Zaciekawione  głowy  ludzi  sterczały  nad 

sędziwym  parkanem  i  między  deskami.  Boleściwa  popadia  ucałowała  krzyŜ,  szczodrze  zmoczyła 

łzami  wystrzępioną  kanarkową  rublówkę  i  wręczyła  ojcu  Sergiuszowi,  na  co  ten  wzdychając 

zauwaŜył coś w stylu: “Oto Stwórca zagniewał się na nas”. 

Następnie tłum z ulicy się rozszedł, a poniewaŜ kury wcześnie chodzą spać, więc nikt nawet 

nie  wiedział,  Ŝe  w  kurniku  sąsiada  popadii  Drozdowej  zdechły  trzy  na  raz  kury,  a  takŜe  kogut. 

Wymiotowały  tak  samo  jak  kury  drozdowskie,  ale  zgony  nastąpiły  w  zamkniętym  kurniku  i  po 

cichu.  Kogut  zwalił się z  grzędy  łbem  na  dół i w  takiej  pozycji  skonał. Co  zaś  do kur  wdowy,  to 

przed nocą w kurnikach martwo było i cicho, zesztywniałe ptactwo leŜało stertami. 

Rankiem  miasto  wstało  jak  gromem  raŜone,  historia  bowiem  przybrała  rozmiary  dziwne  i 

potworne. Na ulicy Personalnej, w ostatnim domku, w którym wynajmował mieszkanie powiatowy 

inspektor  podatkowy,  w  południe  zostały  przy  Ŝyciu  tylko  trzy  kury,  ale  i  one  zdechły  przed 

pierwszą. A pod wieczór miasteczko Stiekłowsk huczało i wrzało niczym ul i przelatywało po nim 

groźne  słowo  “mór”.  Nazwisko  Drozdowej  trafiło  na  łamy  miejscowej  gazety  “Czerwony 

Bojownik”,  znalazło  się  w  artykule  zatytułowanym  “CzyŜby  kurza  dŜuma?”,  a  stamtąd 

zawędrowało do Moskwy. 

ś

ywot  profesora  Persikowa  nabrał  barw  dziwacznych,  niespokojnych  a  podniecających. 

Krótko  mówiąc  -  praca  w  tych  warunkach  była  po  prostu  niemoŜliwa.  Nazajutrz  po  tym,  jak 

profesor  rozstał  się  z  Alfredem  Bronskim,  zmuszony  został  do  wyłączenia  telefonu  w  swoim 

gabinecie za pomocą zdjęcia słuchawki, wieczorem zaś, przejeŜdŜając tramwajem przez Ochotnyj 

Riad  zobaczył  samego  siebie  na  dachu  ogromnej  kamienicy  z  czarnym  napisem  “Gazeta 

Robotnicza”. On, profesor, zieleniejąc, migocąc i dygocąc wsiadł do taksówki, a za nim, uczepiona 

jego rękawa, pchała się mechaniczna kula w kocu. Profesor na dachu, na białym ekranie, osłaniał 

się  pięściami  przed  snopem  fioletowego  światła.  Następnie  wyskoczył  ognisty  napis:  “Profesor 

Persikow  jadąc  autem  udziela  wyjaśnień  naszemu  znakomitemu  reporterowi,  kapitanowi 

Stiepanowowi”.  I  rzeczywiście:  Wołchonką  obok  cerkwi  Chrystusa  Zbawiciela  przemknął 

rozdygotany automobil, wewnątrz szamotał się profesor. Miał twarz zaszczutego wilka. 

- Diabły nie ludzie - wymamrotał przez zęby zoolog i pojechał dalej. 

TegoŜ dnia wieczorem wróciwszy  do siebie na Preczystienkę zoolog otrzymał od  gosposi, 

Marii Stiepanowny, siedemnaście karteczek z numerami telefonów ludzi, którzy dzwonili doń pod 

jego  nieobecność  i  wysłuchał  słownego  oświadczenia  Marii  Stiepanowny,  Ŝe  ona  ma  juŜ  dość. 

Profesor  chciał  podrzeć  karteczki,  pohamował  się  jednak,  przy  jednym  z  numerów  zobaczył 

bowiem dopisek: “ludowy Komisarz Zdrowia”. 

- Co takiego? - szczerze zdumiał się uczony dziwak. - Co im się stało? 

Kwadrans  po  dziesiątej  tego  wieczora  rozległ  się  dzwonek  i  profesor  zmuszony  został  do 

odbycia  rozmowy  z  pewnym  olśniewająco  wyposaŜonym  obywatelem.  Przyjął  go  profesor  dzięki 

wizytówce,  na  której  wydrukowane  było  (bez  imienia  i  nazwiska):  “Pełnomocny  Szef  Wydziału 

Handlu Przedstawicielstw Zagranicznych Republiki RAD”. 

- Niech go diabli wezmą! - warknął Persikow, cisnął na zielone sukno lupę i jakieś wykresy, 

i powiedział do Marii Stiepanowny: 

- Proszę poprosić tutaj do gabinetu, tego całego pełnomocnika. 

-  Czym  mogę  słuŜyć?  -  zapytał  Persikow  takim  tonem,  Ŝe  szefa  nieco  skręciło.  Persikow 

przeniósł okulary z nosa na czoło, potem z powrotem i obejrzał sobie  gościa. Ten zaś cały lśnił od 

lakieru  i  drogich  kamieni,  zaś  w  prawym  jego  oku  tkwił  monokl.  Co  za  wstrętna  morda!  nie 

wiadomo dlaczego pomyślał Persikow. 

Przybysz zaczął okręŜnie, poprosił mianowicie o pozwolenie zapalenia cygara, w związku z 

czym Persikow nader niechętnie poprosił go, Ŝeby usiadł. Dalej gość wygłosił obszerne przeprosiny 

z powodu wizyty o tak spóźnionej porze: “ale... pana profesora w dzień w Ŝaden sposób nie moŜna 

złap... hi-hi... pardon... zastać” (gość, kiedy się śmiał, pochlipywał jak hiena). 

- Owszem, jestem zajęty! - powiedział Persikow tak ostro, Ŝe gościa skręciło po raz drugi. 

-  Tym  niemniej  pozwoliłem  sobie  niepokoić  znakomitego  uczonego:  czas  to  pieniądz,  jak 

mówią... czy cygaro nie przeszkadza profesorowi? 

- Mur-mur-mur - odparł Persikow. Przyzwolił... 

- Profesor wszakŜe odkrył promień Ŝycia? 

- Litości, jakiego znowu Ŝycia?! To wymysły pismaków! - oŜywił się Persikow. 

-  Ach,  nie,  hi-hi-che...  on  doskonale  rozumie  tę  skromność,  która  stanowi  najpiękniejszą 

ozdobę kaŜdego prawdziwego uczonego... o czym tu mówić... Dziś nadeszły depesze... W stolicach 

ś

wiata,  jak  to  w  Warszawie  i  Rydze,  juŜ  wiedzą  wszystko  o  promieniu.  Nazwisko  profesora 

Persikowa  powtarza  cały  świat.  Cały  świat  śledzi  prace  profesora  Persikowa  z  zapartym  tchem... 

Ale wszyscy doskonale wiedzą o tym, jak cięŜki jest los uczonego w sowieckiej Rosji. Entre nous 

soit dit (fr. - między nami mówiąc.)... Czy na pewno rozmawiamy w cztery oczy?... Niestety, nie 

umieją  tutaj  docenić  pracy  uczonego,  on  zatem  pragnąłby  omówić  z  profesorem...  Pewne 

zagraniczne  mocarstwo  proponuje  profesorowi  Persikowowi  absolutnie  bezinteresowną  pomoc  w 

jego  badaniach  laboratoryjnych.  Po  cóŜ  rzucać  perły  przed  wieprze,  jak  mówi  Pismo  Święte? 

Mocarstwo owo wie, jak cięŜko było profesorowi w roku dziewiętnastym i dwudziestym, podczas 

tej  hi-hi...  rewolucji.  No,  oczywiście,  absolutna  dyskrecja...  profesor  zapozna  mocarstwo  z 

wynikami  badań,  mocarstwo  zaś  w  zamian  za  to  sfinansuje  profesora.  Profesor  zbudował  wszak 

komorę, otóŜ interesujące byłoby zapoznać się z planami tej komory... 

Tu gość wydobył z wewnętrznej kieszeni marynarki paczkę śnieŜnobiałych banknotów... 

-  Zupełny  drobiazg,  pięć  tysięcy  rubli,  powiedzmy,  zadatku,  profesor  moŜe je  otrzymać  w 

kaŜdej  chwili...  pokwitowanie  nie  jest  potrzebne...  profesor  nawet  obraziłby  pełnomocnego 

handlowego szefa, gdyby wspomniał o pokwitowaniu... 

-  Won!!!  -  ryknął  nagle  Persikow  tak  straszliwie,  Ŝe  w  salonowym  pianinie  odezwały  się 

najwyŜsze struny. 

Gość zniknął tak doszczętnie, Ŝe drŜący z wściekłości Persikow w minutę później sam juŜ 

powątpiewał, czy gość był tu w ogóle, czy teŜ tylko on miał halucynacje. 

- To jego kalosze?! - wył po chwili Persikow w przedpokoju. 

- Ten pan zapomniał - odpowiedziała dygocąc Maria Stiepanowna. 

- Wyrzuć je! 

- GdzieŜ ja je wyrzucę! Wróci po nie. 

- Oddać je do komitetu domowego. Za pokwitowaniem. śeby mi tu śladu po nich nie było! 

Do komitetu! Niech zabierają szpiegowskie kalosze!... 

Maria  Stiepanowna  Ŝegnając  się  znakiem  krzyŜa  zabrała  wspaniałe  skórzane  kalosze  i 

wyniosła  je  na  kuchenne  schody.  Tam  chwilę  postała  za  drzwiami,  po  czym  schowała  kalosze  w 

komórce. 

- Oddałaś? - szalał Persikow. 

- Oddałam. 

- Pokwitowanie! 

- Tak jest, panie profesorze. Tylko Ŝe przewodniczący niepiśmienny!... 

- W tej. Chwili. Ma. Mi. Tu. Być. Pokwitowanie. Niech za niego podpisze któryś piśmienny 

sukinsyn! 

Maria Stiepanowna tylko pokręciła głową, wyszła i po kwadransie wróciła z karteczką: 

“Przyjęto na składowanie od prof. Persikowa 1 (słownie jedna) pakalo, Kolesow”. 

- A to co takiego? 

- śeton. 

ś

eton Persikow brutalnie podeptał, pokwitowanie zaś schował pod suszkę. Następnie myśl 

jakowaś omroczyła strome czoło. Dopadł telefonu, połączył się z Pankratem w Instytucie i zapytał 

go:  “Czy  wszystko  aby  w  porządku?”  Pankrat  ryczał  w  słuchawkę  coś,  z  czego  moŜna  było 

wywnioskować, Ŝe jego zdaniem wszystko w porządku. Ale Persikow tylko na chwilę się uspokoił. 

Mroczniejąc złapał za telefon i nagadał do słuchawki coś takiego: 

-  Dajcie  mi  tę,  jakŜe  jej  tam,  Łubiankę.  Merci...  Kogo  tam  od  was  powinienem 

zawiadomić...  PrzyłaŜą  tu  do  mnie  jakieś  podejrzane  indywidua  w  kaloszach,  tak...  Profesor 

Czwartego Uniwersytetu Persikow... 

Słuchawka  nagle  gwałtownie  przerwała  rozmowę.  Persikow  ochłonął  mrucząc  przez  zęby 

jakieś rynsztokowe wyrazy. 

-  Będzie  pan  pił  herbatę?  -  zaglądając  do  gabinetu  nieśmiało  zasięgnęła  informacji  Maria 

Stiepanowna. 

-  Nie  będę  pił  Ŝadnej  herbaty...  mur-mur-mur  i  niech  ich  diabli  porwą...  Wściekli  się 

wszyscy czy co? 

Dokładnie w dziesięć minut później profesor podejmował w gabinecie nowych gości. Jeden 

z nich, sympatyczny, krąglutki i niezmiernie ugrzeczniony, był w skromnym wojskowym trenczu i 

w  bryczesach.  Na  nosie niczym  kryształowy  motyl  siedziały  mu  binokle. W  ogóle  robił  wraŜenie 

anioła w lakierowanych butach z cholewami. Drugi, niski, strasznie ponury - był po cywilnemu, ale 

garnitur najwyraźniej go krępował. Trzeci gość zachował się dość szczególnie, nie wszedł bowiem 

do  gabinetu  profesora, tylko  został w ciemnym przedpokoju.  Jednocześnie  oświetlony  i  przeszyty 

smugami tytoniowego dymu gabinet był dlań doskonale widoczny. Na nosie tego trzeciego, który 

równieŜ był w cywilu, tkwiły przydymione binokle. 

Dwaj w gabinecie doszczętnie zamęczyli Persikowa oglądaniem wizytówki, wypytywaniem 

o pięć tysięcy i zmuszaniem go do opisywania powierzchowności gościa. 

- A diabli go wiedzą - dudnił Persikow - no, ohydna fizjognomia. Degenerat. 

- Nie miał aby szklanego oka? - ochryple zapytał malutki. 

- A diabli go wiedzą. Zresztą nie, szklanego nie miał, biegały mu oczy. 

-  Rubinsztajn?  -  pytająco  i  cicho  zwrócił  się  anioł  do  malutkiego  cywila.  Ten  jednak 

ponuro, przecząco pokręcił głową. 

-  Rubinsztajn  nie  da  bez  pokwitowania,  mowy  nie  ma  -  burknął  -  to  nie  Rubinsztajna 

robota. To jakaś grubsza ryba. 

Historia  z  kaloszami  spowodowała  wybuch  najwyŜszego  zainteresowania  przybyłych. 

Anioł  połączywszy  się  z  administracją  domu  uronił  do  słuchawki  zaledwie  kilka  słów:  “GPU 

wzywa niezwłocznie sekretarza komitetu domowego Kolesowa do mieszkania profesora Persikowa 

z kaloszami” i pobladły Kolesow natychmiast zjawił się w gabinecie z kaloszami w dłoni. 

-  Wasieńka!  -  cichutko  zawołał  anioł  tego,  który  siedział  w  przedpokoju.  Tamten  wstał 

ospale  i  powlókł  się  do  gabinetu  niczym  rozkręcony  mechanizm.  Przydymione  szkła  całkowicie 

pochłonęły mu oczy. 

- No? - zapytał lakonicznie i sennie. 

- Kalosze. 

Dymne oczy prześlizgnęły się po kaloszach i Persikowowi wydało się, Ŝe bokiem zza szkieł 

błysnęły  przez  sekundę  nie  senne  bynajmniej,  ale  przeciwnie,  zdumiewająco  przenikliwe  źrenice. 

Momentalnie jednak zgasły. 

- No, Wasieńka? 

Ten, którego nazwano Wasieńką, odparł przywiędłym głosem. 

- No, po co te no? Kalosze PelenŜkowskiego. 

Komitet  z  miejsca  został  pozbawiony  daru  profesora  Persikowa.  Kalosze  zniknęły  w 

papierze gazetowym. Niezmiernie uradowany anioł w trenczu wstał i jął ściskać profesorowi dłoń, 

wygłosił  nawet  niewielkie  przemówienie,  które  dałoby  się  streścić  następująco:  przynosi  to 

profesorowi zaszczyt... Profesor moŜe być spokojny... Nikt go juŜ więcej nie będzie niepokoił, ani 

w  Instytucie,  ani  w  domu...  zostaną  przedsięwzięte  stosowne  środki,  komorom  profesora  nic 

absolutnie nie zagraŜa... 

-  A  nie  moglibyście  tak  rozstrzelać  reporterów?  -  patrząc  sponad  okularów  zapytał 

Persikow. 

To pytanie niebywale rozweseliło gości. Nie tylko posępny malutki, ale nawet przydymiony 

w przedpokoju się uśmiechnął. Anioł iskrząc się i promieniejąc wyjaśnił, Ŝe to się nie da zrobić. 

- A co to za kanalia była u mnie? 

Tu wszyscy przestali się uśmiechać i anioł odpowiedział wymijająco, Ŝe taki sobie drobny 

aferzysta, nie warto się nim przejmować... niemniej on jak najbardziej stanowczo prosi obywatela 

profesora  o  zachowanie  wydarzeń  dzisiejszego  wieczora  w  absolutnej  tajemnicy,  po  czym  goście 

wyszli. 

Persikow wrócił do gabinetu, do swych wykresów, ale i tak nie udało mu się popracować. 

Telefon  wyrzucił  z  siebie  płomienisty  krąŜek  i  kobiecy  głos  zaproponował  profesorowi 

siedmiopokojowe  mieszkanie,  w  razie  gdyby  chciał  się  oŜenić  z  pociągającą  i  namiętną  wdową. 

Persikow zawył w słuchawkę: 

- Radziłbym pani leczyć się u profesora Rossolimo... 

I rozległ się następny dzwonek. 

Teraz  Persikow  oklapł  nieco,  poniewaŜ  dzwoniła  z  Kremla  dość  znana  osobistość; 

osobistość  wypytywała  Persikowa  o  jego  pracę  i  wyraziła  chęć  odwiedzenia  laboratorium. 

Skończywszy  rozmowę  Persikow  otarł  czoło  i  zdjął  słuchawkę  z  widełek. Wówczas  piętro  wyŜej 

zagrzmiały przeraźliwe trąby i rozległy się szlochy walkirii, radioodbiornik dyrektora Zjednoczenia 

Sukiennictwa odbierał koncert wagnerowski z Teatru Wielkiego. Persikow przy akompaniamencie 

spadającego  z  sufitu  wycia  i  łoskotu  oświadczył  Marii  Stiepanownej,  Ŝe  wytoczy  dyrektorowi 

proces,  Ŝe rozwali mu radio,  Ŝe wyjedzie z Moskwy do wszystkich diabłów, skoro najoczywiściej 

postanowiono się go stąd pozbyć. Stłukł lupę i połoŜył się w gabinecie na kozetce, gdzie teŜ zasnął 

przy nadlatujących z Teatru Wielkiego tkliwych pasaŜach znakomitego pianisty. 

Niespodzianki  trwały  takŜe  nazajutrz.  Przyjechawszy  tramwajem  do  Instytutu  Persikow 

zastał przed wejściem nie znanego sobie obywatela w modnym zielonym meloniku. Obywatel ów 

bacznie  przyjrzał  się  Persikowowi,  ale  nie  zadawał  mu  Ŝadnych  pytań,  więc  profesor  jakoś  to 

zniósł.  Aliści  w  hallu  Instytutu  oprócz  zdetonowanego  Pankrata  podniósł  się  na  widok  Persikowa 

następny melonik, który pozdrowił go uprzejmie. 

- Dzień dobry, obywatelu profesorze. 

-  O  co  chodzi?  -  straszliwym  głosem  zapytał  Persikow  zdzierając  z  siebie  palto  przy 

pomocy Pankrata. Ale melonik szybko Persikowa udobruchał, niezmiernie czule naszeptawszy, iŜ 

profesor doprawdy niepotrzebnie się denerwuje. On, melonik, po to tu jest, Ŝeby uchronić profesora 

od wszelkich bezceremonialnych wizyt... Profesor moŜe być spokojny nie tylko o drzwi gabinetu, 

ale  nawet  i  o  okna.  Po  czym  nieznajomy  odchylił  na  moment  klapę  marynarki  i  pokazał 

profesorowi jakiś znaczek. 

- Hm... widzę, Ŝe nie jecie chleba za darmo - wymruczał Persikow i dodał naiwnie: - A co 

pan będzie tu jadł? 

Melonik uśmiechnął się w odpowiedzi i wyjaśnił, Ŝe będzie zmieniany. 

Następne trzy dni przeszły  wspaniale. Dwukrotnie składano profesorowi wizyty  z  Kremla, 

raz przyszli studenci, którzy zdawali u Persikowa egzamin. Oblali zresztą wszyscy i widać było po 

ich twarzach, Ŝe teraz juŜ Persikow budzi w nich lęk doprawdy zabobonny. 

-  Niech  pan  zostanie  konduktorem!  Pan  się  nie  moŜe  zajmować  zoologią  -  grzmiało  z 

gabinetu. 

- Srogi? - pytał Pankrata melonik. 

-  U,  nie  daj  BoŜe!  -  odpowiedział  Pankrat.  -  Jak nawet  który  zda,  to  wychodzi  z  gabinetu 

biedaczyna, na miękkich nogach. Siódme poty na niego biją. I z miejsca - do knajpy. 

Wśród tych wszystkich zajęć profesor nie zauwaŜył, jak minęły trzy doby, na czwarty dzień 

jednak sprowadzono go na ziemię, a sprawił to cienki, piskliwy głos z ulicy. 

- Panie profesorze! - zawołał ów głos zza otwartego okna gabinetu od ulicy Hercena. Głos 

miał  szczęście  -  Persikowa  ostatnie  dni  bardzo  zmęczyły.  W  owej  chwili  odpoczywał  akurat  w 

fotelu i patrzył ospale w przestrzeń zaczerwienionymi oczyma. JuŜ nie mógł dłuŜej. Przeto nawet z 

niejakim zaciekawieniem wyjrzał przez okno i na trotuarze zobaczył Alfreda Bronskiego. Profesor 

od  razu  poznał  utytułowanego  posiadacza  wizytówki  po  dziwacznym  kapeluszu  i  po  notesie. 

Bronski ukłonił mu się czule i z uszanowaniem. 

-  Ach,  to  pan?  -  zapytał  profesor.  Nie  miał  dość  sił  na  to,  by  się  rozgniewać,  a  nawet 

zaciekawiło  go,  co  będzie  dalej.  Za  osłoną  okna  czuł  się  zabezpieczony  przed  Alfredem. 

Niestrudzony  melonik  na  ulicy  niezwłocznie  zwrócił  ucho  ku  Bronskiemu.  Na  twarzy  tego 

ostatniego wykwitł rozczulający uśmiech. 

- Dwie minutki, drogi profesorze - wytęŜając z chodnika głos przemówił Bronski. - Tylko 

jedno pytanko i to ściśle zoologiczne. Czy wolno mi je zadać? 

-  Niech  pan  zadaje  -  lakonicznie  i  ironicznie  odparł  Persikow  i  pomyślał:  A  jednak  ten 

szubrawiec ma w sobie coś amerykańskiego. 

-  Co  pan  powie  a  propos  kur,  drogi  profesorze?  -  zwinąwszy  dłonie  w  trąbkę  krzyknął 

Bronski. 

Persikow  zdumiał  się.  Przysiadł  na  parapecie,  potem  wstał,  nacisnął  guzik  i  zawołał 

wskazując palcem okno: 

- Pankrat, wpuść tego z trotuaru. 

Kiedy  Bronski  pojawił  się  w  gabinecie,  Persikow  posunął  się  w  swojej  uprzejmości  tak 

daleko, Ŝe szczeknął: 

- Niech pan siada! 

I Bronski z zachwyconym uśmiechem usiadł na obrotowym taborecie. 

- Jeśli wolno wiedzieć - odezwał się Persikow - pan pisze tam, w tych pańskich gazetach? 

- Tak jest - z uszanowaniem odpowiedział Alfred. 

- Nie rozumiem zatem, jak pan moŜe pisać, skoro pan nawet mówić po rosyjsku nie umie. 

Co to za “dwie minutki” i co to za “a propos kur”? Pan z pewnością chciał powiedzieć “Na temat 

kur”? 

Bronski roześmiał się wodniście i z uszanowaniem: 

- Walenty Pietrowicz poprawia. 

- KtóŜ to taki, ten Walenty Pietrowicz? 

- Redaktor stylistyczny. 

-  No,  dobrze.  Zresztą  nie  jestem  filologiem.  Zostawmy  w  spokoju  pańskiego  Pietrowicza. 

Czego mianowicie chciałby się pan dowiedzieć na temat kur? 

- W ogóle, wszystkiego, co pan wie, profesorze. 

Tu Bronski uzbroił się w ołówek. Iskry triumfu błysnęły w oczach Persikowa. 

-  Niepotrzebnie  się  pan  do  mnie  fatygował,  nie  jestem  ornitologiem.  Najsłuszniej  by  pan 

postąpił  zwracając  się  do  Jemieliana  Iwanowicza  Portugałowa  z  Pierwszego  Uniwersytetu.  Moja 

wiedza jest bardzo ograniczona... 

Bronski  uśmiechając  się  z  zachwytem  dawał  do  zrozumienia,  Ŝe  docenił  Ŝart  drogiego 

profesora... “Ŝart - ograniczona!” - skrobnął w notatniku. 

-  Zresztą,  skoro  to  pana interesuje,  proszę bardzo.  Kury  albo  grzebieniaste...  ptaki  z  rzędu 

kuraków,  czyli  grzebiących.  NaleŜą  do  kurowatych,  rodzina  baŜantów...  -  głośno  zaczął  mówić 

Persikow  patrząc  nie  na  Bronskiego  juŜ,  ale  gdzieś  w  przestrzeń,  gdzie  domyślać  się  naleŜało 

tysiąca  słuchaczy...  -  Galliformes...  Phasianidae.  Są  to  ptaki  odznaczające  się  mięsno-skórnym 

grzebieniem i dwiema łopatkowymi naroślami pod dolną szczęką... hm... chociaŜ zresztą moŜe być 

i  jedna  na  środku  podbródka...  No,  cóŜ  by  tu  jeszcze.  Skrzydła  krótkie  i  wyokrąglone...  Ogon 

ś

redniej  długości,  cokolwiek  schodkowaty,  a  nawet,  rzekłbym,  daszkowaty,  środkowe  pióra 

wygięte sierpowato... Pankrat!... Przynieś z gabinetu modeli model numer siedemset pięć, przekrój 

poprzeczny  koguta...  to  zresztą  pana  nie  zainteresuje...  Pankrat,  nie  przynoś  tego  modelu... 

Powtarzam,  nie  jestem  specjalistą,  proszę  się  zwrócić  do  Portugałowa.  No,  cóŜ,  osobiście  znam 

sześć  gatunków  kur  Ŝyjących  w  stanie  dzikim...  hm...  Portugałow  zna  więcej...  w  Indiach  i  na 

archipelagu  malajskim.  Na  przykład  kur  bankiwa,  inaczej  kazintu,  Gallus  gallus,  Ŝyje  u  podnóŜa 

Himalajów, w całych Indiach, w Assamie, Birmie... Kogut widłoogoniasty, czyli Gallus varius - na 

Lombok,  na  Sumbawie  i  na  wyspie  Flores.  Na  Jawie  natomiast  trafia  się  cudowny  kur  Gallus 

Eneus,  w  Indiach  południowo-wschodnich  polecam  panu  z  czystym  sumieniem  niezmiernie 

pięknego  kura  Sonneratha...  PokaŜę  go  panu  potem  na  rysunku.  JeŜeli  chodzi  o  Cejlon,  to 

spotykamy tam kura Stanleya, który nie zachował się nigdzie indziej. 

Bronski siedział z wytrzeszczonymi oczyma i notował. 

- Czego jeszcze chciałby się pan dowiedzieć? 

- Chciałbym się dowiedzieć czegoś o chorobach kur - cichuteńko szepnął Alfred. 

-  Hm,  nie  moja  to  specjalność...  proszę  zapytać  Portugałowa...  No,  płazińce,  przywry, 

ś

wieŜbowiec,  ptaszyniec  kurzy,  pchły,  wesz  kurza,  czyli  pierzojad,  tasiemiec,  kurza  cholera, 

błonnicze  zapalenie  śluzówki...  pneumonomikoza,  gruźlica,  strupień,  czyli  parchy...  mało  to  jest 

chorób?...  -  iskry  tańczyły  w  źrenicach  Persikowa  -  blekotem,  nowotwory,  angielska  choroba, 

Ŝ

ółtaczka,  reumatyzm,  grzybek  Achorion  Schonleini...  bardzo  interesująca  choroba.  Na 

grzebieniach osobników, które na nią zapadły, występują malutkie plamki podobne do pleśni... 

Bronski otarł pot z czoła kolorową chustką do nosa. 

- A jaka jest zdaniem pana profesora, przyczyna obecnej katastrofy? 

- Jakiej katastrofy? 

- Jak to, czyŜby pan nie czytał, profesorze? - zdumiał się Bronski i wyjął z teczki wymięty 

dziennik “Izwiestia”. 

- Nie czytuję gazet - odparł Persikow i naburmuszył się. 

- Ale dlaczego, profesorze? - serdecznie zapytał Alfred. 

- A dlatego, Ŝe gazety piszą jakieś bzdury - wypalił bez zastanowienia Persikow. 

- AleŜ profesorze... - łagodnie wyszeptał Bronski i rozprostował dziennik. 

-  Co  takiego?  -  zapytał  Persikow  i  nawet  wstał.  Teraz  iskry  zaczęły  tańczyć  w  źrenicach 

Bronskiego.  Ostrym,  wylakierowanym  paznokciem  podkreślił  niewiarygodnie  wielki  tytuł  przez 

wszystkie szpalty gazety: “Pomór kur w Republice”. 

- Co? - przesuwając na czoło okulary zapytał Persikow... 

Rozdział VI - Moskwa w czerwcu roku 1928 

Jarzyła  się,  światła  tańczyły,  gasły,  by  zapłonąć  na  nowo.  Na  Placu  Teatralnym  wirowały 

białe  latarnie  autobusów  i  zielone  światła  tramwajów;  nad  byłym  sklepem  z  konfekcją  Mur  i 

Marylis,  nad  dziewiątym,  nadbudowanym  piętrem  podskakiwała  róŜnokolorowa  elektryczna 

kobieta  litera  po  literze  wyrzucając  róŜnokolorowe  słowa:  Kredyt  Robotniczy.  Na  skwerze 

naprzeciwko  Teatru  Wielkiego,  gdzie  po  zmierzchu  strzela  w  niebo  róŜnokolorowa  fontanna, 

tłoczyła się i huczała ciŜba. Znad Teatru Wielkiego zaś dudnił gigantofon: 

-  Antykurze  szczepienia  w  Instytucie  Weterynarii  w  Lefortowie  dały  doskonałe  rezultaty. 

Ilość kurzych zejść śmiertelnych w dniu dzisiejszym zmniejszyła się dwukrotnie... 

Następnie  gigantofon  zmienił  tembr,  coś  w  nim  ryczało,  wybuchało  i  gasła  nad  teatrem 

zielona łuna, a gigantofon skarŜył się basem: 

-  Powołana  została  nadzwyczajna  komisja  do  walki  z  kurzą  zarazą,  w  której  skład  weszli 

Ludowy  Komisarz  Zdrowia,  Ludowy  Komisarz  Rolnictwa,  kierownik  Wydziału  Hodowli 

towarzysz  Ptacha-porosiuk,  profesorzy  Persikow  i  Portugałow...  oraz  towarzysz  Rabinowicz!... 

Nowe próby interwencji... - chichotał i łkał niczym szakal gigantofon, - w związku z kurzą zarazą! 

Teatralny  Przejazd,  Nieglinnyj  i  Łubianka  jaśniały  białymi  i  fioletowymi  pasmami, 

rozbryzgiwały promienie, wyły klaksonami, dusiły gęstym kurzem. CiŜba tłoczyła się pod murami, 

przed wielkimi płachtami obwieszczeń oświetlonych jaskrawoczerwonymi reflektorami: 

“Pod  najsurowszą  odpowiedzialnością  karną  zabrania  się  ludności  spoŜywania  mięsa 

kurzego oraz jaj. Sprzedawcom prywatnym za próbę handlu wyŜ. wym. na bazarach grozi sąd oraz 

konfiskata  całego  mienia.  Wszyscy  obywatele  będący  w  posiadaniu  jaj  winni  niezwłocznie 

przekazać je dzielnicowym komendom milicji”. 

Na  dachu  Gazety  Robotniczej  na  ekranie  widniała  niebotyczna  sterta  kur,  a  zielonkawi 

migoczący straŜacy pospiesznie polewali je naftą z węŜy straŜackich. Potem przebiegały po ekranie 

czerwone  fale,  puchł  i  strzępił  się  martwy  dym,  pełzł  jak  lawina,  wyskakiwały  ogniste  wyrazy: 

“Palenie kurzych zwłok na Chodynce”. 

Wśród  wściekle  gorejących  witryn  sklepów  otwartych  do  trzeciej  nad  ranem  z  dwiema 

przerwami,  obiadową  i  kolacyjną,  ziały  ślepymi  oczodołami  zamknięte  na  głucho  wystawy  pod 

szyldami:  “Handel  jajami”.  “Gwarantowana  jakość”.  Niezmiernie  często,  wyprzedzając  z 

trwoŜnym  wyciem  ocięŜałe  autobusy,  przemykały  obok  milicjantów  syczące  samochody  z 

napisem: “moskiewski Wydział Zdrowia”. “Pogotowie Ratunkowe”. 

- Znowu się ktoś naŜarł śmierdzących jaj - szeptano w tłumie. 

Na  Pietrowskich  Liniach  jaśniała  zielonymi  i  pomarańczowymi  lampami  słynna  na  cały 

ś

wiat restauracja “Empire”, a w niej, na stolikach, obok przenośnych telefonów, leŜały zaplamione 

likierami  kartoniki:  “Zgodnie  ze  specjalnym  zarządzeniem  omletów  nie  podajemy.  Otrzymaliśmy 

ś

wieŜy transport ostryg”. 

W  “Ermitage'u”,  gdzie  smętnie  jaśniały  paciorki  chińskich  lampionów  wśród  martwej, 

zduszonej  zieleni,  na  oślepiająco  rozjarzonej  estradzie  kupleciści  Szrams  i  Karamanczikow 

ś

piewali kuplety, twór spółki poetyckiej Ardot i Argujew. 

“Ach, mamo, cóŜ ja pocznę bez jaj, bez jaj, bez jaj? “ - i stepowali ogłuszająco. 

Teatr imienia nieodŜałowanej pamięci Wsiewołoda Meyerholda, który, jak wiadomo, zginął 

podczas  prób  nowej  inscenizacji  Puszkinowskiego  “Borysa  Godunowa”,  kiedy  to  urwały  się 

trapezy  z  gołymi  bojarami,  wyrzucił  w  ciemność  kolorowy  obrotowy  szyld  zapowiadający  sztukę 

pisarza  Erendorga  “Kur  mór”  w  inscenizacji  i  reŜyserii  ucznia  Meyerholda,  zasłuŜonego  reŜysera 

Republiki  Kuchtermana.  Obok,  w  “Akwarium”,  tęczując  światłami  reklam  i  łyskając  damską 

półgolizną, w zieleni estrady, wśród burzliwych barw szedł faktomontaŜ pisarza Leniwiewa “Kurza 

twarz”. Twerską zaś ulicą, z latarenkami po obu stronach pysków szły szeregiem cyrkowe osiołki, 

dźwigając na plecach olśniewające plakaty: “W teatrze Korsz wraca na afisz “Kogut” Rostanda”. 

Małoletni gazeciarze darli się i wyli wśród zgiełku kół i silników: 

-  Koszmarne  odkrycie  w  podziemiu!  Polska  przygotowuje  się  do  koszmarnej  wojny!! 

Koszmarne doświadczenia profesora Persikowa!!! 

W  cyrku  byłego  Nikitina  na  mile  pachnącej  nawozem  tłustej  brunatnej  arenie  trupioblady 

klown Bom mówił do wydętego kraciastą puchliną Bima! 

- Ja wiem, dlaczego ty jesteś taki smutny! 

- Dlaczego? - piskliwie zapytywał Bim. 

- Zakopałeś jaja w ziemi, a milicjanci z piętnastki je znaleźli! 

- Ha-ha-ha-ha - śmiał się cyrk tak, Ŝe aŜ w Ŝyłach radośnie i tęsknie zastygała krew, a pod 

leciwą kopułą kołysały się trapezy i pajęczyny. 

-  Hop!  -  przeraźliwie  krzyczeli  klowni  i  wbiegał  spasiony  biały  koń  niosąc  na  grzbiecie 

kobietę cudnej urody, długonogą, w malinowym trykocie. 

Nie patrząc na nikogo i nikogo nie widząc, nie zwaŜając na poszturchiwania i ciche a czułe 

propozycje  prostytutek,  kroczył  przez  Moskwę  natchniony  i  samotny,  uwieńczony  nieoczekiwaną 

sławą  Persikow;  kroczył  ku  świetlistemu  zegarowi  koło  maneŜu.  Tu,  nie  patrząc  przed  siebie, 

pogrąŜony  w  myślach  zderzył  się  z  dziwacznym,  staroświeckim  jegomościem,  arcyboleśnie 

uderzywszy przy tym palcami o drewnianą kaburę pistoletu, który zwisał tamtemu u pasa. 

- Ach, do diabła! - pisnął Persikow - przepraszam. 

- To ja przepraszam - nieprzyjemnym głosem odpowiedział męŜczyzna i jakoś się wreszcie 

rozczepili  w  ludzkiej  kaszy.  Profesor  kierując  się w  stronę  Preczystienki  natychmiast  o  zdarzeniu 

zapomniał. 

ROZDZIAŁ VII - ROKK 

Nie  wiadomo,  czy  rzeczywiście  tak  dobre  były  szczepionki  z  Lefortowa,  tak  niezawodne 

samarskie  oddziały  ochrony,  tak  skuteczne  drakońskie  środki,  które  zastosowano  wobec 

dostawców jaj w Kałudze i w WoroneŜu, czy teŜ tak efektywnie pracowała Moskiewska Komisja 

Nadzwyczajna - dość, Ŝe doskonale wiadomo, iŜ w dwa tygodnie po ostatnim spotkaniu Persikowa 

z  Alfredem  kurza  sytuacja  w  Związku  Republik  została  opanowana.  Tu  i  ówdzie  na  podwórkach 

powiatowych  mieścin  poniewierało  się  osierocone  kurze  pierze  powodując  łzawienie,  a  w 

szpitalach  ostatni  spośród  Ŝarłoków  powracali  do  zdrowia  po  krwawej  biegunce  połączonej  z 

wymiotami.  Na  szczęście  w  całej  republice  zmarło  nie  więcej  niŜ  tysiąc  osób.  Do  większych 

niepokojów równieŜ nie doszło. Objawił się co prawda w Wołokołamsku prorok, który wieścił, Ŝe 

sprawcą kurzej zarazy jest nie kto inny tylko komisarze, ale nie odniósł szczególniejszego sukcesu. 

Na  wołokołamskim  bazarze  pobito  paru  milicjantów  konfiskujących  kury  babom,  a  takŜe 

wytłuczono  szyby  w  lokalnym  urzędzie  poczt  i  telegrafu.  Na  szczęście  roztropne  władze 

wołokołamskie zastosowały odpowiednie środki, skutkiem których, po pierwsze, ustała działalność 

proroka, a po drugie, oszklono okna na poczcie. 

Mór  dotarł  na  północy  do  Archangielska  i  do  Stiumkinowego  Przysiółka,  a  tam  zatrzymał 

się sam z siebie z tej prostej przyczyny, Ŝe dalej posuwać się juŜ nie mógł - po Morzu Białym kury, 

jak wiadomo, nie pływają. Zatrzymał się równieŜ i we Władywostoku, dalej bowiem był ocean. Na 

dalekim  południu  zaginął  i  wygasł  gdzieś  w  wypalonych  pustkowiach  Ordubadu,  DŜulfy  i 

Karabułaku,  na  Zachodzie  zaś  w  zdumiewający  sposób  zatrzymał  się  akurat  na  granicy  polskiej  i 

rumuńskiej.  Klimat  był  tam  inny  czy  co,  a  moŜe  zrobił  swoje  kordon  sanitarny  ustawiony  przez 

sąsiedzkie  rządy,  tak  czy  owak  jest  faktem,  Ŝe  zaraza  dalej  się  nie  posunęła.  Prasa  zagraniczna 

chciwie  i  hałaśliwie  omawiała  niebywały  w  historii  pomór,  a  rząd  republik  radzieckich  bez 

zbytecznego szumu pracował bez najmniejszej przerwy. Nadzwyczajna Komisja do Walki z Kurzą 

Zarazą  przemianowana  została  na  Nadzwyczajną  Komisję  do  Spraw  Renesansu  i  Dalszego 

Rozwoju  Hodowli  Kur  w  Republice  i  uzupełniono  ją  o  jeszcze  jedną  trójkę  specjalną  w  składzie 

szesnastu 

towarzyszy. 

Powołano 

do 

Ŝ

ycia 

“Dobrokur”, 

którego 

honorowymi 

wiceprzewodniczącymi  zostali  Persikow  i  Portugałow.  W  dziennikach  pod  ich  zdjęciami  ukazały 

się  tytuły:  “masowe  zakupy  jaj  za  granicą”  i “Pan  Hughes  usiłuje  sabotować  kampanię jajeczną”. 

Cała  Moskwa  zaczytywała  się  zjadliwym  felietonem  redaktora  Koleczkina,  kończącym  się 

słowami: “Niech pan, panie Hughes, nie sięga po nasze jaja - ma pan własne!” 

Profesor  Persikow  w  ciągu  ostatnich  trzech  tygodni  zaharował  się  całkiem  i  opadł  z  sił. 

Kurze wydarzenia wytrąciły go z normalnego trybu pracy i obarczyły podwójnie. Całe popołudnia i 

wieczory  spędzał  teraz  na  posiedzeniach  kurzych  komisji,  a  od  czasu  do  czasu  musiał  teŜ  znosić 

długotrwałe  rozmowy  to  z  Alfredem  Bronskim,  to  z  mechanicznym  grubasem.  Musiał  wraz  z 

profesorem  Portugałowem,  privat-docentem  Iwanowem,  oraz  Bornhardtem  robić  sekcje  i 

preparować  wycinki  poszukując  śmiercionośnych  bakterii,  a  nawet  w  trzy  wieczory  napisać  na 

chybcika  broszurę:  “O  zmianach  w  wątrobie  dotkniętych  zarazą  kur”.  Prace  w  kurzej  dziedzinie 

Persikow  prowadził  bez  szczególnego  zapału,  co  zresztą  nietrudno  zrozumieć  -  myślał  o  czymś 

zupełnie  innym,  waŜnym  i  fundamentalnym,  o  tym  mianowicie,  od  czego  oderwała  go  kurza 

katastrofa,  to  znaczy  o  czerwonych  promieniach.  Rujnując  swe  i  tak  juŜ  nadwątlone  zdrowie  nie 

sypiał,  nie  dojadał,  byle  nie  stracić  czasu,  niekiedy  w  ogóle  nie  wracał  na  Preczystienkę  tylko 

przesypiał  się  na  ceratowej  kanapce  w  kącie  gabinetu  w  Instytucie  i  noc  w  noc  do  białego  rana 

krzątał się wokół komory i mikroskopu. 

Pod  koniec  lipca  trochę  zelŜało.  Zajęcia  przemianowanej  komisji  potoczyły  się  normalną 

koleją  i  Persikow  wrócił  do  zaniedbywanej  pracy.  Mikroskopy  zostały  załadowane  nowymi 

preparatami,  w  komorze  w  bajecznym  tempie  dojrzewała  naświetlana  ikra  rybia  i  Ŝabi  skrzek.  Z 

Królewca  przywieziono  aeroplanem  specjalnie  zamówione  szkła  i  w  ostatnich  dniach  lipca 

doglądani  przez  Iwanowa  mechanicy  zbudowali  dwie  duŜe  komory,  w  których  promień  osiągał  u 

wylotu  szerokość  pudełka  papierosów,  a  na  przeciwległej  ściance  -  aŜ  metra.  Persikow  wesoło 

zatarł  ręce  i  zaczął  przygotowania  do  jakichś  tajemniczych  a  zawiłych  doświadczeń.  Przede 

wszystkim  połączył  się  z  Ludowym  Komisarzem  Oświaty  i  słuchawka  wykwakała  mu  mnóstwo 

uprzejmości  oraz  wszechstronną  pomoc,  a  następnie  Persikow  równieŜ  telefonicznie  zaŜądał 

towarzysza  Ptachy-porosiuka,  kierownika  Wydziału  Hodowli  z  NajwyŜszej  Komisji.  Ptacha 

odniósł  się  do  Persikowa  z  jak  najŜyczliwszą  uwagą.  Szło  o  zrealizowanie  za  granicą  wielkiego 

zamówienia  dla  profesora  Persikowa.  Ptacha  powiedział  do  słuchawki,  Ŝe  natychmiast  depeszuje 

do  Berlina  i  do  Nowego  Jorku.  Po  tej  rozmowie  Kreml  zainteresował  się,  jak  profesorowi  idzie 

praca i dostojny, łaskawy głos zapytał, czy Persikowowi nie jest potrzebny automobil. 

- Nie, dziękuję. Wolę jeździć tramwajem - odpowiedział Persikow. 

- AleŜ dlaczego? - zapytał tajemniczy głos i uśmiechnął się pobłaŜliwie. 

W  ogóle  wszyscy  rozmawiali  z  Persikowem  bądź  pełni  uszanowania  i  zalęknienia,  bądź  z 

Ŝ

yczliwym uśmiechem, jaki się ma dla małego, cóŜ, Ŝe wyrośniętego dziecka. 

-  Tramwaj  jest  szybszy  -  odpowiedział  Persikow,  na  co  dźwięczny  bas  w  słuchawce 

odpowiedział: 

- No, jak sobie chcecie. 

Minął jeszcze tydzień, Persikow, coraz dalszy myślami od schodzącej na drugi plan kurzej 

problematyki całkowicie pogrąŜył się w studiach nad promieniami. Pod wpływem nie przespanych 

nocy  i  przemęczenia  głowa  profesora  stała  się  jasna,  jak  gdyby  przezroczysta  i  lekka.  Czerwone 

kręgi  nie  znikały  mu  teraz  z  powiek  i  niemal  wszystkie  noce  Persikow  spędzał  w  Instytucie.  Raz 

tylko opuścił zoologiczne sanktuarium, by w ogromnej sali Centralnej Komisji do Spraw Poprawy 

Bytu  Uczonych  na  Preczystience  wygłosić  odczyt  o  swoim  promieniu  i  o  jego  oddziaływaniu  na 

komórki jajowe. Był to gigantyczny triumf zoologa-dziwaka. Od oklasków w sali kolumnowej coś 

się  osypywało,  spadało  z  sufitu,  a  brzęczące  lampy  łukowe  zalewały  światłem  czarne  smokingi 

“Cekapebeuistów”  i  białe  suknie  dam.  Na  estradzie  obok  mówcy  siedziało  szarzejąc  na  półmisku 

na  szklanym  stole  wilgotne  Ŝabsko  wielkości  kocura  i  cięŜko  dyszało.  Na  estradę  rzucono 

karteczki. Siedem z nich były to liściki miłosne, te Persikow podarł. Przewodniczący CKPBU siłą 

wyciągnął  go  na  estradę.  Persikow  kłaniał  się  poirytowany,  dłonie  miał  wilgotne  od  potu,  czarny 

krawat,  siedział  mu  nie  pod  brodą,  ale  za  lewym  uchem.  W  mgiełce  przed  nim  pływały  setki 

Ŝ

ółtych  twarzy  i  białych  gorsów,  i  nagle  mignęła  i  znikła  za  którąś  białą  kolumną  Ŝółta  kabura 

pistoletu. Persikow zauwaŜył ją kątem oka i zaraz o niej zapomniał. Ale kiedy schodził po odczycie 

do wyjścia po malinowym chodniku zaściełającym schody, nagle zasłabł. Coś czarnego przesłoniło 

na moment rozjaŜony Ŝyrandol w hallu i Persikowowi zrobiło się niedobrze, zemdliło go... 

Wydało mu się, Ŝe czuje swąd, Ŝe ścieka mu po szyi lepka i gorąca krew... I profesor drŜącą 

ręką uchwycił się poręczy. 

- Źle się pan czuje, profesorze? - zaatakowały go zewsząd zaniepokojone głosy. 

-  Nie,  nie  -  wracając  do  siebie  odparł  Persikow  -  jestem  po  prostu  przemęczony...  tak... 

Poproszę o szklankę wody. 

Był  bardzo  słoneczny  dzień  sierpniowy.  Przeszkadzał  profesorowi,  więc  zasłony  były 

opuszczone.  Tylko  jeden  reflektor  na  przegubowym  ramieniu  rzucał  snop  ostrego  światła  na 

zawalony  instrumentami  i  szklanymi  naczyniami  szklany  stół.  Odchyliwszy  oparcie  obrotowego 

fotela znuŜony Persikow palił papierosa i poprzez obłok dymu patrzył martwym ze  zmęczenia, ale 

przecieŜ  rozradowanym  wzrokiem  w  uchylone  drzwiczki  komory,  gdzie  nieruchomy  snop 

czerwonych promieni podgrzewał nieco i tak juŜ duszne i nieświeŜe powietrze w gabinecie. 

Ktoś zapukał do drzwi. 

- Tak - powiedział Persikow. Drzwi skrzypnęły łagodnie, wszedł Pankrat. WypręŜył się jak 

struna i blednąc ze strachu w obliczu bóstwa powiedział co następuje: 

- Rokk, panie profesorze, do pana przyszedł. 

Coś w rodzaju uśmiechu zjawiło się na policzkach uczonego. ZmruŜył oczy i rzekł: 

- To ciekawe. Ale jestem zajęty. 

- Mówi, Ŝe ma rządowy papier z Kremla. 

- Rok (los, fatum ) z papierem? Rzadkie połączenie - wyrzekł Persikow i dodał: - Ano, daj 

no go tutaj! 

- Wedle rozkazu - odpowiedział Pankrat i jakby go zdmuchnęło. 

Po chwili drzwi skrzypnęły znowu i ktoś stanął w progu. Persikow zgrzytnął śrubą i sponad 

okularów spojrzał przez ramię na przybyłego. Persikow daleki był od realnej rzeczywistości, świat 

go nie interesował, ale w tym wypadku nawet jemu rzuciła się w oczy główna i zasadnicza cecha 

przybysza.  Przybysz  był  dziwacznie  staromodny.  W  tysiąc  dziewięćset  dziewiętnastym  ten 

człowiek  byłby  jak  najbardziej  na  miejscu  na  stołecznych  ulicach,  byłby  do  zniesienia  i  w 

dwudziestym czwartym, a ściślej w jego początkach, ale w dwudziestym ósmym sprawiał wraŜenie 

niezwykłe.  Podczas  gdy  nawet  najbardziej  zacofany  oddział  proletariatu  -  piekarze  -  chodził  w 

marynarkach,  podczas  gdy  w  Moskwie  do  rzadkości  naleŜał  trencz,  staromodny  ubiór  zarzucony 

ostatecznie  pod  koniec  roku  tysiąc  dziewięćset  dwudziestego  czwartego,  przybyły  miał  na  sobie 

skórzaną  kurtkę  z  wyłogami,  zielone  spodnie,  na  nogach  owijacze  i  sztylpy,  na  biodrze  zaś,  w 

obłupanej  Ŝółtej  kaburze  olbrzymi  pistolet  mauzer  starego  typu.  Twarz  przybyłego  wywarła  na 

Persikowie  takie  samo  wraŜenie,  jakie  wywierała  na  wszystkich  -  wyjątkowo  niesympatyczne 

wraŜenie. Malutkie oczka spoglądały na świat ze zdumieniem, ale i z góry, a w krótkich nogach i 

platfusowych  stopach  było  coś  bezceremonialnego.  Twarz  wygolona  do  siności.  Persikow  z 

miejsca się nachmurzył. Nieubłaganie zgrzytnął śrubą i patrząc na przybysza juŜ nie sponad szkieł, 

ale przez szkła, powiedział: 

- Przyniósł pan papier? GdzieŜ on jest? 

Gość  najwyraźniej  był  oszołomiony  tym,  co  zobaczył.  W  zasadzie  nie  zwykł  się  peszyć, 

teraz  jednakŜe  był  stropiony.  Sądząc  po  wyrazie  oczu  gościa,  wstrząsnęła  nim  przede  wszystkim 

sięgająca sufitu dwunastopółkowa szafa pełna ksiąŜek. Następnie, oczywiście, komory, w których 

niczym w piekle płonął malinowy, spęczniały w szkłach promień. Sam Persikow w półmroku obok 

ostrej igły promienia wypadającego z reflektora był wystarczająco niesamowity i majestatyczny w 

swoim obrotowym fotelu. Przybysz zapatrzył się nań, w jego oczach najwyraźniej tańczyły iskierki 

zmieszanego z pewnością siebie uszanowania, papieru Ŝadnego nie podał, powiedział natomiast: 

- Jestem Aleksander Siemionowicz Rokk! 

- Tak? Więc co z tego? 

-  Otrzymałem  nominację  na  kierownika  wzorcowego  sowchozu  “Czerwony  Promień”  - 

wyjaśnił przybyły. 

- No i co? 

- No i mam do was, towarzyszu, pewną poufną sprawę. 

- Ciekawe. Proszę się streszczać, w miarę moŜliwości. 

Przybysz  rozpiął  kurtkę  i  wyjął  z  zanadrza  wystukaną  na  wybornym  grubym  papierze 

nominację.  Podał  ją  Persikowowi.  Po  czym  nie  czekając  na  zaproszenie  usiadł  na  obrotowym 

taborecie. 

- Niech pan nie potrąci stołu - powiedział z nienawiścią Persikow. 

Przybysz lękliwie obejrzał się na stół. Na jego przeciwległym końcu w wilgotnym ciemnym 

otworze czyjeś oczy lśniły martwo jak dwa szmaragdy. Wiało od nich mrozem. 

Przeczytawszy dokument Persikow zerwał się z taboretu i dopadł telefonu. W kilka sekund 

później mówił juŜ spiesznie i z najwyŜszym zdenerwowaniem: 

-  Wybaczcie...  Nie  mogę  zrozumieć...  JakŜe  to  tak?  Ja...  Bez  mojej  zgody,  bez  pytania... 

PrzecieŜ diabli wiedzą, co on narozrabia! 

W tym momencie dotknięty do Ŝywego nieznajomy odwrócił się na taborecie. 

- Bardzo przepraszam - zaczął - jestem kierow... 

Ale Persikow machnął na niego haczykiem i kontynuował: 

- Wybaczcie, nie mogę zrozumieć... Ja, wreszcie, kategorycznie protestuję. Nie daję mojej 

sankcji na doświadczenia z jajkami... Przynajmniej do czasu, dopóki sam nie spróbuję... 

W  słuchawce  coś  kwakało  i  postukiwało  i  nawet  z  pewnej  odległości  moŜna  się  było 

zorientować, Ŝe pobłaŜliwy głos w słuchawce rozmawia z małym dzieckiem. Skończyło się na tym, 

Ŝ

e pąsowy Persikow z trzaskiem odłoŜył słuchawkę i powiedział obok niej, do ściany: 

- Ja umywam ręce. 

Wrócił do stołu, sięgnął po papier, przeczytał go raz z góry na dół ponad okularami, potem 

jeszcze raz z dołu do góry przez okulary i nagle zawył: 

- Pankrat! 

Pankrat  stanął  w  drzwiach,  jakby  wyskoczył  z  zapadni  w  operze.  Persikow  spojrzał  na 

niego i szczeknął: 

- Wynoś się, Pankrat! 

I Pankrat, którego twarz nie zdradziła nawet odrobiny zdziwienia, zniknął. 

Następnie Persikow zwrócił się do przybyłego i zaczął mówić: 

-  Najmocniej  przepraszam...  Róbcie  sobie,  co chcecie.  To  nie  moja  rzecz.  Mnie  to  zresztą 

nie interesuje... 

Przybysza profesor nie tyle uraził, ile zdumiał. 

- Przepraszam - zaczął przybyły - jesteście wszak towarzyszem?... 

- Co pan ciągle “towarzyszu” i “towarzyszu”... - posępnie oddudnił Persikow i zamilkł. 

- Ładne rzeczy! - odmalowało się na twarzy Rokka. 

- Przep... 

-  A  więc  proszę,  przerwał  mu  Persikow.  -  Oto  lampa  łukowa.  Z  niej,  przesuwając  okular, 

otrzyma  pan  -  Persikow  szczęknął  pokrywą  komory,  która  przypominała  aparat  fotograficzny  - 

wiązkę, którą następnie moŜe pan regulować przesuwając obiektyw, oto numer jeden... a tu lustro 

numer dwa - Persikow zgasił płomień i znów rzucił go na azbestową podłogę komory - na podłodze 

zaś,  w  polu  padania  promienia,  moŜe  pan  sobie  rozłoŜyć  co  się  panu  Ŝywnie  podoba  i  robić 

doświadczenia. Niezmiernie proste, prawda? 

Persikow  chciał  wyrazić  ironię  i  pogardę,  ale  przybysz  tego  nie  zauwaŜył,  uwaŜnie 

wpatrywał się błyszczącymi oczkami w komorę. 

- Uprzedzam tylko - ciągnął Persikow - Ŝe nie naleŜy wsuwać rąk w promień, poniewaŜ, jak 

zauwaŜyłem,  powoduje on  hipertrofię  naskórka... a czy  to  zmiany złośliwe,  czy  nie,  tego jeszcze, 

niestety nie zdąŜyłem ustalić. 

Tu  gość  zwinnie  ukrył  dłonie  za  plecami  upuściwszy  przy  tym  skórzaną  cyklistówkę  i 

spojrzał na ręce profesora. Przepalone były jodyną, a prawa zabandaŜowana w nadgarstku. 

- A wy, profesorze? 

- U Szwabego na Kuznieckim Moście moŜe pan sobie kupić gumowe rękawiczki - odparł z 

irytacją profesor. - Ja nie mam obowiązku o to się troszczyć. 

Tu Persikow spojrzał na swego gościa niczym przez lupę: 

- Skąd się pan wziął? W ogóle... dlaczego pan?... 

Rokk w końcu strasznie się obraził. 

- Bardzo przepra... 

-  PrzecieŜ  trzeba  przynajmniej  wiedzieć,  o  co  chodzi!...  Dlaczego  pan  się  uczepił  tego 

promienia?... 

- Dlatego, Ŝe to sprawa największej, ogromnej wagi... 

- Aha. Największej? W takim razie... Pankrat! 

A kiedy Pankrat się zjawił: 

- Poczekaj, zastanowię się. 

I Pankrat pokornie czekał. 

- Nie mogę - mówił Persikow - zrozumieć jednej rzeczy: po co ten pośpiech, ta tajemnica? 

-  JuŜeście  mnie,  profesorze,  zbili  z  pantałyku  -  odpowiedział  Rokk.  -  Wiecie  przecieŜ,  Ŝe 

nam kury wyzdychały co do nogi. 

-  Więc  co  z  tego?  -  wrzasnął  Persikow.  -  Chce  je  pan  momentalnie  wskrzesić,  czy  jak?  I 

dlaczego akurat za pomocą nie zbadanego jeszcze promienia? 

-  Towarzyszu  profesorze  -  oświadczył  Rokk  -  słowo  daję,  Ŝe  nie  wiem,  co  mam 

odpowiedzieć.  Mówię  wam  przecieŜ,  Ŝe  musimy  odbudować  w  kraju  hodowlę  kur,  bo  za  granicą 

wypisują o nas okropne rzeczy. Tak. 

- A niech sobie wypisują... 

- No, wiecie... - zagadkowo powiedział Rokk i pokręcił głową. 

- KtóŜ to, ciekaw bym wiedzieć, wpadł na pomysł hodowania kur z jajek... 

- Ja - odparł Rokk. 

-  Aha...  Ta-ak...  A  czemuŜ  to,  jeśli  wolno?  Skąd  się  pan  dowiedział  o  właściwościach 

promienia? 

- Byłem, profesorze, na waszym odczycie. 

- Niczego jeszcze z jajkami nie robiłem... Mam dopiero zamiar! 

-  Jak  Boga  kocham,  uda  się!  -  z  nagłym  przekonaniem,  Ŝarliwie  zapewnił  Rokk.  -  Wasz 

promień jest tak znakomity, Ŝe moŜna by hodować nawet słonie, nie tylko kurczęta. 

- Wie pan co - powiedział Persikow - pan nie jest zoologiem? Nie? Szkoda... Byłby z pana 

nader  odwaŜny  eksperymentator...  Tak...  ale  ryzykuje  pan  -  niepowodzenie...  I  tylko  zabiera  pan 

mój czas... 

- Zwrócimy wam komory. Co znaczy... 

- Kiedy? 

- No, jak tylko wyhoduję pierwszą partię. 

- Z jakim przekonaniem pan to mówi! Dobrze. Pankrat! 

- Mam ze sobą ludzi - powiedział Rokk - i konwojentów... 

Przed  wieczorem  gabinet  Persikowa  osierociał...  Opustoszały  stoły.  Ludzie  Rokka  zabrali 

wszystkie  trzy  wielkie  komory,  pozostawiając  profesorowi  tylko  jego  pierwszą,  malutką,  tę,  w 

której rozpoczynał doświadczenia. 

Zapadł  lipcowy  zmierzch,  szarość  ogarnęła  Instytut,  popłynęła  korytarzami.  Z  gabinetu 

słychać  było  monotonne  kroki  -  to  Persikow  nie zapalając  światła  przemierzał  olbrzymi  pokój  od 

okna  do  drzwi...  Dziwna  rzecz:  jakiś  niewytłumaczalnie  smutny  nastrój  owładnął  tego  wieczora 

wszystkimi,  którzy  znajdowali  się  w  Instytucie,  takŜe  zwierzętami.  śaby  nie  wiadomo  dlaczego 

rozpoczęły  wyjątkowo  smętny  koncert,  rechotały  złowieszczo,  ostrzegawczo.  Pankrat  zmuszony 

był polować po korytarzach na węŜa, który uciekł ze swojej skrzynki, a kiedy go wreszcie zdybał, 

wąŜ miał minę, jakby gotów był uciekać gdzie oczy poniosą, byle tylko zwiać z tego miejsca. 

O głębokim zmierzchu rozległ się dzwonek z gabinetu Persikowa. Pankrat stanął w progu. I 

ujrzał  obraz  straszliwy.  Uczony  stał  samotnie  na  środku  gabinetu  i  patrzył  na  stoły.  Pankrat 

odkaszlnął i zamarł. 

- Tak, Pankrat - powiedział Persikow i wskazał opustoszały stół. 

Pankrat  przeraził  się.  Wydało  mu  się  po  ciemku,  Ŝe  profesor  ma  oczy  zapuchnięte  od 

płaczu. To było tak niesłychane, tak straszne... 

- Tak jest - płaczliwie odpowiedział Pankrat i pomyślał: Lepiej byś juŜ na mnie nakrzyczał! 

-  Tak  -  powtórzył  Persikow  i  wargi  mu  drgnęły  dokładnie  tak  samo,  jak  drgają  dziecku, 

któremu ni stąd ni zowąd odebrano ukochaną zabawkę. 

- Wiesz, Pankrat, mój drogi - odwracając się do okna ciągnął Persikow - moja Ŝona, która 

wyprowadziła  się  przed  piętnastoma  laty  i  występowała  potem  w  operetce,  teraz,  okazuje  się, 

umarła... Taka to historia, kochany... Otrzymałem list... 

-  śaby  darły  się  Ŝałośnie  i  mrok  pochłaniał  profesora,  oto  ona...  noc...  Moskwa...  zapalały 

się gdzieś tam jakieś białe lampy za szybami... Stropiony Pankrat cierpiał, ze strachu pręŜąc się jak 

struna... 

- Idź juŜ, Pankrat - z trudem wyrzekł profesor i machnął ręką. - Kładź się spać, mój drogi, 

kładź się, gołąbeczku. 

I  zapadła  noc.  Pankrat  z  gabinetu  wybiegł  nie  wiedzieć  czemu  na  palcach,  przybiegł  do 

swojej  izdebki,  rozgrzebał  szmaty  w  kącie,  wydobył  spod  nich  napoczętą  flaszkę  rosyjskiej 

gorzałki  i  jednym  haustem  łyknął  około  szklanki.  Zagryzł  chlebem  z  solą  i  oczy  mu  cokolwiek 

poweselały. 

Późnym  wieczorem,  juŜ  blisko  północy,  bosy  Pankrat  siedział  na  ławce  w  wątle 

oświetlonym hallu i mówił do nieodmiennie czuwającego dyŜurnego melonika drapiąc się przy tym 

w pierś pod perkalową koszulą: 

- Lepiej by juŜ zabili, jak Bo... 

- Naprawdę płakał? - z zainteresowaniem pytał melonik? 

- Jak... Bo - zapewniał Pankrat... 

- Wielki uczony - przytaknął melonik. - Wiadoma rzecz, Ŝaba Ŝony nie zastąpi. 

- Skąd - przytaknął Pankrat. 

Potem pomyślał i dodał: 

-  Myślę  ściągnąć  tu  moją  babę...  Bo  i  co  ma  sama  siedzieć  we  wsi?  Tylko  Ŝe  ona  tych 

wszystkich gadów nie znosi... 

- Okropne obrzydlistwo, co tu gadać - przytaknął melonik. 

Z gabinetu uczonego nie dobiegał Ŝaden dźwięk. Zresztą światło teŜ się tam nie paliło. Nie 

było jasnej szpary pod drzwiami. 

ROZDZIAŁ VIII - WYDARZENIA W SOWCHOZIE 

Z  całą  pewnością  nie  ma  piękniejszej  pory  roku  aniŜeli  dojrzały  sierpień  w  guberni, 

powiedzmy  smoleńskiej.  Lato  roku  tysiąc  dziewięćset  dwudziestego  ósmego  było,  jak  wiadomo, 

wyjątkowo  piękne,  na  wiosnę  deszcze  spadły  w  samą  porę,  słońce  grzało  jak  naleŜy,  urodzaj  był 

znakomity...  Jabłka  w  byłym  majątku  Szeremietiewów  dojrzewały...  Zieleniły  się  lasy,  Ŝółkły 

kwadraty  pól...  Na  łonie  przyrody  nawet  człowiek  staje  się  lepszy.  Tu  Aleksander  Siemionowicz 

nie  zrobiłby  tak  nieprzyjemnego  wraŜenia  jak  w  mieście.  Zresztą  nie  chodził  teraz  w  swoim 

okropnym  trenczu.  Twarz  miał  opaloną  na  miedź,  rozpięta  perkalowa  koszula  ukazywała  pierś 

porośniętą  gęstym  czarnym  włosem,  spodnie  miał  Aleksander  Siemionowicz  z  Ŝaglowego  płótna. 

Jego oczy stały się spokojniejsze, więcej w nich było dobroci. 

Aleksander  Siemionowicz  zbiegł  Ŝywo  z  tarasu  pod  kolumnami,  do jednej  z  nich  przybity 

był szyld z gwiazdą: 

Sowhoz  “Czerwony  Promień”  i  pobiegł  prosto  do  półcięŜarówki,  która  przywiozła  pod 

konwojem trzy czarne komory. 

Przez  cały  dzień  Aleksander  Siemionowicz  krzątał  się  wraz  ze  swymi  pomocnikami, 

ustawiał  komory  w  byłym  ogrodzie  zimowym,  w  oranŜerii  Szeremietiewów...  Przed  wieczorem 

wszystko było gotowe. Pod szklanym dachem zapłonęła biała matowa kula, ustawiono na cegłach 

komory,  a  mechanik,  który  przyjechał  wraz  z  nimi,  pokręciwszy  lśniące  śruby  i  poszczękawszy 

narzędziami, zapalił na azbestowych dnach czarnych skrzyń tajemniczy czerwony promień. 

Aleksander  Siemionowicz  doglądał  wszystkiego,  sam  właził  na  drabinę,  Ŝeby  sprawdzić 

przewody. 

Nazajutrz  ta  sama  cięŜarówka  wróciła  ze  stacji  kolejowej  i  wypluła  trzy  skrzynki  ze 

wspaniałej gładkiej dykty oklejone ze wszystkich boków nalepkami frachtu i - białymi na czarnym 

tle napisami: 

Vorsicht: Eier! 

OstroŜnie: Jajka! 

-  Co  tak  mało  przysłali?  -  zdziwił  się  Aleksander  Siemionowicz,  ale  natychmiast  zajął  się 

przesyłką, zaczął wypakowywać jajka. 

Rozpakowywano  skrzynki  w  tejŜe  oranŜerii,  a  brali  w  tym  udział  sam  Aleksander 

Siemionowicz, jego niebywałej tuszy Ŝona Mania, jednooki były ogrodnik byłych Szeremietiewów 

zajmujący  obecnie  w  sowchozie  uniwersalne  stanowisko  stróŜa,  skazany  na  zamieszkanie  w 

sowchozie  funkcjonariusz  bezpieczeństwa  i  sprzątaczka  Dunia.  To  nie  Moskwa  i  wszystko  tutaj 

odbywało  się  bardziej  po  prostu,  bardziej  rodzinnie,  bardziej  po  przyjacielsku.  Aleksander 

Siemionowicz  komenderował  i  miłośnie  spoglądał  na  skrzynki,  które  w  delikatnym 

przedwieczornym  świetle  sączącym  się  przez  szklany  dach  oranŜerii  wyglądały  jak  wytwornie 

zapakowane  upominki.  Karabin  konwojenta  błogo  drzemał  przy  drzwiach,  on  sam  zaś  zrywał 

obcęgami  metalowe  klamry  i  taśmy  ze  skrzyń.  Dykta  trzeszczała...  Wzbijał  się  kurz.  Aleksander 

Siemionowicz człapiąc sandałami krzątał się wokół skrzynek. 

- OstroŜnie, błagam - mówił do funkcjonariusza. - Delikatniej. Nie wiecie, Ŝe to jajka? 

- To nic - chrypiał gminny bojownik wywaŜając wieko. - Zaraz... 

Tr-r-r  i  wzbijał  się  kurz.  Jaja  były  zapakowane  komfortowo:  pod  drewnianym  wiekiem 

znajdowała  się  warstwa  pergaminu,  pod  nią  karton,  potem  następowała  gruba  warstwa  wiórów, 

potem trociny i w tych trocinach widać było białe łebki jajek. 

- Zagraniczne opakowanie - grzebiąc w trocinach mówił czule Aleksander Siemionowicz. - 

Nie to co u nas. Mańka, ostroŜniej, bo stłuczesz. 

-  Całkiem  Ŝeś  ty  zgłupiał,  Aleksander  -  odpowiadała  Ŝona.  -  Wielkie  mi  rzeczy,  myślałby 

kto. Co to ja nigdy jajek nie widziałam? Och!... Jakie duŜe! 

- Zagranica - mówił Aleksander Siemionowicz wykładając jaja na drewniany stół - to nie to 

co nasze chłopskie jaja... Wszystkie na pewno, psia ich mać, niemieckie bramaputry... 

- Pewnie - potakiwał konwojent podziwiając jaja. 

-  Nie  rozumiem  tylko,  dlaczego  są  takie  brudne  -  mówił  z  zadumą  Aleksander 

Siemionowicz... - Mania, doglądaj. Niech rozładowują dalej, a ja idę do telefonu. 

I wyruszył do telefonu w biurze sowchozu po drugiej stronie podwórza. 

Wieczorem  w  gabinecie  w  Instytucie  Zoologii  zaterkotał  telefon.  Profesor  Persikow 

zwichrzył czuprynę i podszedł do aparatu. 

- No? - zapytał. 

- Będzie z wami rozmawiała prowincja - cicho, chrapliwie odezwała  się kobiecym głosem 

słuchawka. 

- No, słucham - z obrzydzeniem rzucił Persikow w czarną paszczę słuchawki... Coś w niej 

szczęknęło, potem oddalony męski głos z niepokojem powiedział w samo ucho: 

- Czy myć jajka, profesorze? 

- Co takiego? Co! O co pan pyta? - zirytował się Persikow. - Skąd pan mówi? 

- Z Nikolskiego, gubernia smoleńska - odpowiedziała słuchawka. 

- Nic nie rozumiem. Nie znam Ŝadnego Nikolskiego. Kto mówi? 

- Rokk - surowo powiedziała słuchawka. 

- Co za Rokk? Ach, rozumiem... to pan... więc o co pan pyta? 

- Czy je myć? Przysłali mi z zagranicy transport kurzych jaj... 

- No i? 

- ... a one takie jakieś uświnione... 

-  To  chyba  jakaś  pomyłka...  JakŜe  one  mogą  być  “uświnione”,  jak  pan  się  wyraził.  No, 

oczywiście, moŜe trochę... no, pomiot przysechł... albo coś jeszcze... 

- To nie myć? 

- Oczywiście, Ŝe nie trzeba... A co, chce pan juŜ ładować jaja do komór? 

- JuŜ ładuję. Tak - odpowiedziała słuchawka. 

-Hm - chrząknął Persikow. 

- To na razie - cmoknęła słuchawka i umilkła. 

-  “Na  razie”  -  z  nienawiścią  powtórzył  Persikow  privat-docentowi  Iwanowowi  -  jak  się 

panu podoba ten typek? 

Iwanow się roześmiał. 

- To był on? WyobraŜam sobie, co on tam wypiecze z tych jaj. 

- T... t... t... - gniewnie zaczął mówić Persikow - wyobraŜa pan sobie... no, pięknie... bardzo 

moŜliwe, Ŝe na deuteroplazmę jaja kurzego promień będzie oddziaływał w taki sam sposób jak na 

plazmę płazów. Bardzo moŜliwe, Ŝe kury mu się wyklują. Ale przecieŜ ani pan, ani ja nie moŜemy 

przewidzieć, jakie te kury będą... MoŜe diabła warte. MoŜe będą niejadalne. Czy na przykład mogę 

zaręczyć, Ŝe potrafią ustać na własnych nogach? MoŜe będą miały zbyt łamliwe kości? - Persikow 

wpadł w zapał, wymachiwał ręką, zaginał palce. 

- Święta prawda - zgodził się z nim Iwanow. 

-  A  czy  pan  moŜe  zaręczyć,  Ŝe  te  kury  będą  się  rozmnaŜać?  MoŜe  ten  typek  wyhoduje 

bezpłodne kury? Co z tego, Ŝe będą wielkości psa, jeśli na kurczaki trzeba będzie czekać do końca 

ś

wiata? 

- Trudno powiedzieć - zgodził się z nim Iwanow. 

-  Co  za  nonszalancja!  -  denerwował  się  Persikow.  -  Jaka  bezceremonialność!  Proszę 

zwrócić  uwagę,  Ŝe  polecono  mi  instruować  tego  drania!  -  Persikow  wskazał  przyniesiony  przez 

Rokka  papier,  który  jeszcze  poniewierał  się  na  stole  laboratoryjnym.  -  A  jakŜe  ja  mogę  go 

instruować, tego ćwierćinteligenta, skoro sam nie mam w tej sprawie nic do powiedzenia! 

- Czy nie mógł pan odmówić? - zapytał Iwanow. 

Persikow  spurpurowiał,  wziął  papier  i  pokazał  go  Iwanowowi.  Iwanow  przeczytał  i 

uśmiechnął się ironicznie. 

- Ta-ak... - powiedział znacząco. 

- Proszę zwrócić uwagę, Ŝe od dwóch miesięcy czekam na realizację mojego zamówienia i 

ani  widu,  ani  słychu.  A  jemu  momentalnie  przysłali  jaja  i  w  ogóle  otrzymał  wszelką  moŜliwą 

pomoc. 

-  Nic  mu  z  tego  nie  wyjdzie,  panie  profesorze.  Skończy  się  na  tym,  Ŝe  po  prostu  oddadzą 

nam komory. 

- Byle jak najszybciej, przecieŜ oni w ten sposób opóźniają moje eksperymenty. 

- To właśnie jest najsmutniejsze. Ja mam wszystko gotowe. 

- Dostał pan skafandry? 

- Tak, dzisiaj. 

Persikow nieco się uspokoił i oŜywił. 

- Uhu... myślę, Ŝe zrobimy tak. Drzwi sali moŜna będzie zamknąć na stałe, otworzymy za to 

okno... 

- Oczywiście - przytaknął Iwanow. 

- Trzy hełmy? 

- Tak. Trzy. 

- Więc tak... Zatem pan, ja i jeszcze któryś ze studentów. Damy mu trzeci hełm. 

- MoŜe Grynmut. 

-  To  ten,  który  teraz  zajmuje  się  u  pana  salamandrami?...  Hm...  niczego  sobie...  chociaŜ, 

przepraszam,  na  wiosnę  nie  potrafił  mi  powiedzieć,  jak  jest  zbudowany  pęcherz  pławny  u 

nagozębych - pamiętliwie dorzucił Persikow. 

- Nie, on się nada... To dobry student. - Iwanow wziął w obronę Grynmuta. 

- Trudno, czeka nas nie przespana noc - ciągnął Persikow. - Tylko, wie pan, kolego, proszę 

jeszcze  sprawdzić  gaz,  bo  wie  pan,  po  nich  wszystkiego  moŜna  się  spodziewać.  Przyślą  jakieś 

ś

wiństwo... 

-  Nie,  nie  -  zamachał  rękami  Iwanow  -  wczoraj  sprawdzałem.  Trzeba  im  oddać 

sprawiedliwość, panie profesorze, to doskonały gaz. 

- Na czym pan go wypróbowywał? 

-  Na  zwyczajnych  Ŝabach.  Wystarczy  puścić  go  trochę,  a  zdychają  natychmiast.  Ach,  jest 

jeszcze jedna sprawa... Proszę napisać pisemko do GPU, Ŝeby nam przysłali elektryczny rewolwer. 

- AleŜ ja się nie potrafię z nim obchodzić... 

- Biorę to na siebie - odpowiedział Iwanow. - Strzelaliśmy z tego nad Klaźmą, dla zabawy... 

mieszkał  tam  obok  mnie  jeden  gepista...  To  wspaniała  broń.  Nadzwyczajna...  Strzela  bezgłośnie, 

kładzie  trupem  na  sto  kroków.  Strzelaliśmy  do  wron...  Moim  zdaniem  moglibyśmy  się  obejść 

nawet bez gazu. 

- Hm... - to interesujący pomysł... Bardzo interesujący. - Persikow poszedł do kąta, podniósł 

słuchawkę i kwaknął... 

- Proszę mi dać tę, no, jak jej tam... Łubiankę... 

Panowały  upały  nie  do  wytrzymania.  Wyraźnie  widać  było,  jak  przelewa  się  nad  polami 

tłusty,  przezroczysty  skwar.  Noce  nastały  cudowne,  zwodnicze,  zielone.  Świecił  księŜyc  i  byłą 

posiadłość Szeremietiewów czynił tak piękną, Ŝe trudno to opisać. Pałac-sowchoz świecił się, jakby 

był z cukru, w parku drŜały cienie, stawy zaś stały się dwubarwne, ławica księŜycowej poświaty, a 

na  połowie  mrok  bez  dna.  W  księŜycowym  świetle  moŜna  było  bez  trudu  czytać  “Izwiestia”, 

wyjąwszy  dział  szachowy,  składany  drobniutkim  nonparelem.  Ale  w  takie  noce  nikt  “Izwiestii”, 

rzecz jasna nie czytał... Sprzątaczka Dunia znalazła się jakimś trafem w zaroślach za sowchozem i 

tamŜe,  dziwnym  zbiegiem  okoliczności,  znalazł  się  rudowąsy  kierowca  rozklekotanej 

półcięŜarówki.  Co  tam  robili  -  nie  wiadomo.  Skryli  się  w  niepewnym  cieniu  wiązu,  wprost  na 

rozścielonym  skórzanym  płaszczu  szofera.  W  kuchni  paliła  się  Ŝarówka,  jedli  tam  kolację  dwaj 

ogrodnicy, a madame Rokk w białej kapocie siedziała pod kolumnami tarasu i marzyła, wpatrzona 

w rzadkiej urody księŜyc. 

O  dziesiątej  wieczorem,  kiedy  ucichły  ostatnie  głosy,  w  leŜącej  za  sowchozem  wsi 

Koncowka rozbrzmiały w idyllicznym pejzaŜu cudnie tkliwe  dźwięki fletu. Pióro tego nie opisze, 

jak bardzo pasowały, tu nad tymi zagajami i byłymi kolumnami pałacu Szeremietiewów. Pastelowa 

Liza z “Damy Pikowej” zmieszała swój sopran w duecie z namiętnym altem Pauliny i wzniosła się 

na księŜycowe wyŜyny niczym widmo starego, a przecieŜ tak bezbrzeŜnie miłego, rozczulającego 

do łez reŜimu. 

JuŜ wieczór zapadł... JuŜ wieczór zapadł... - grał wśród westchnień i fiorytur flet. 

Zarośla zamarły, a zwodnicza jak leśna rusałka Dunia słuchała tego duetu tuląc policzek do 

chropawego, rudego i męŜnego policzka kierowcy. 

- Fajnie podgrywa, sukinsyn - powiedział szofer obejmując męŜnym ramieniem talię Duni. 

Na  flecie  grał  osobiście  kierownik  sowchozu  Aleksander  Siemionowicz  Rokk,  a  grał, 

naleŜy  mu  przyznać,  doskonale.  Rzecz  w  tym,  Ŝe  flet  to  była  niegdyś  specjalność  Aleksandra 

Siemionowicza.  AŜ  do  roku  tysiąc  dziewięćset  siedemnastego  grał  w  znanym  zespole 

instrumentalnym  maestro  Pietuchowa,  który  co  wieczór  wypełniał  harmonią  dźwięków  foyer 

przytulnego  kinoteatru  “Czarowny  Fantom”  w  mieście  Jekaterynosław.  Ale  wielki  rok  tysiąc 

dziewięćset  siedemnasty,  który  odmienił  losy  tak  wielu  ludzi,  takŜe  i  Aleksandra  Siemionowicza 

skierował  na  nową drogę.  Aleksander  Siemionowicz  opuścił  “Czarowny  Fantom”  oraz  zakurzoną 

gwiaździstą  satynę  w  foyer  i  puścił  się  na  szerokie  wody  wojny  i  rewolucji,  zamieniając  flet  na 

morderczy  mauzer.  Fale  miotały  nim  długo,  wyrzucając  go  to  na  Krymie,  to  w  Moskwie,  to  w 

Turkiestanie, a nawet we Władywostoku. Trzeba było właśnie rewolucji, by w całej krasie objawić 

ś

wiatu Aleksandra Siemionowicza. Okazało się, Ŝe to człowiek niewątpliwie wielkiego kalibru, i Ŝe 

nie dla niego foyer “Czarownego Fantomu”. Nie wdając się w nuŜące szczegóły powiedzmy, Ŝe rok 

miniony, tysiąc dziewięćset dwudziesty siódmy, oraz początek roku dwudziestego ósmego zastały 

Aleksandra  Siemionowicza  w  Turkiestanie,  gdzie,  po  pierwsze,  redagował  wielki  dziennik,  a  po 

drugie,  jako  lokalny  członek  najwyŜszej  komisji  gospodarczej,  wsławił  się  zdumiewającymi 

wynikami  w  dziedzinie  nawodnienia  Turkiestanu.  W  dwudziestym  ósmym  Rokk  przybył  do 

Moskwy  i  znalazł  tu  całkowicie  zasłuŜony  odpoczynek.  NajwyŜsza  komisja  organizacji,  której 

legitymację  chlubnie  nosił  w  kieszeni  ów  staroświecki  prowincjusz,  oceniła  go  właściwie  i 

powierzyła  mu  stanowisko  spokojne  a  zaszczytne.  Niestety!  Niestety!  Na  nieszczęście  Republiki 

ruchliwy umysł Aleksandra Siemionowicza bynajmniej nie przygasł, w Moskwie Rokk usłyszał o 

wynalazku Persikowa i w pokojach umeblowanych “Czerwony ParyŜ” na ulicy Twerskiej zrodziła 

się  w  jego  mózgu  idea  zrekonstruowania  w  ciągu  miesiąca  za  pomocą  promienia  Persikowa 

pogłowia kur w Republice. W Komisji Hodowli Zwierzęcej wysłuchano Rokka uwaŜnie, udzielono 

mu poparcia i tak to Rokk z grubym papierem zjawił się u dziwaka-zoologa. 

Koncert nad szklanymi wodami, zaroślami i parkiem miał się juŜ ku końcowi, kiedy nagle 

stało się coś, co przerwało go przedwcześnie. A mianowicie psy w Koncowce, które ze względu na 

spóźnioną  porę  dawno  juŜ  powinny  były  udać  się  na  spoczynek,  podniosły  znienacka 

niewiarygodny  wprost  jazgot,  który  stopniowo  przeszedł  w  zbiorowe  nieznośne  wycie.  Wycie  to 

narastało,  podniosło  się  nad  polami  i  nagle  zawtórował  mu  milionogłosy  skrzekliwy  koncert  Ŝab 

rechocących na stawach. Wszystko to było tak okropne, Ŝe przez chwilę wydało się nawet, iŜ prysł 

tajemny czar niezrównanej nocy. 

Aleksander Siemionowicz odłoŜył flet i wyszedł na werandę. 

- Mańka. Słyszysz? Przeklęte kundle... Jak myślisz, dlaczego się tak wściekły? 

- Skąd mam wiedzieć? - patrząc na księŜyc odpowiedziała Mania. 

-  Wiesz  co,  Mańka,  chodź,  popatrzymy  na  jajeczka  -  zaproponował  Aleksander 

Siemionowicz. 

-  Jak  Boga  kocham,  tyś  juŜ  całkiem  zwariował  z  tymi  twoimi  jajkami  i  kurami.  Lepiej 

trochę byś odpoczął. 

- Nie, Mańka, chodźmy. 

W  oranŜerii  paliła  się  jasna  lampa.  Nadeszła  i  Dunia  z  pałającymi  policzkami  i 

błyszczącymi  oczyma.  Aleksander  Siemionowicz  ostroŜnie  odsunął  szybę  i  wszyscy  zajrzeli  do 

komory.  Na  białej  azbestowej  podłodze  leŜały  w  równiutkich  rządkach  cętkowane 

jaskrawoczerwone  jajka,  w  komorach  było  cicho...  a  lampa  na  górze  -  piętnaście  tysięcy  świec  - 

syczała cicho... 

-  Uch,  co  ja  za  kurczęta  wyhoduję!  -  mówił  z  entuzjazmem  Aleksander  Siemionowicz 

zaglądając do komur to z boku, przez szczeliny kontrolne, to z góry przez otwory  wentylacyjne. - 

Zobaczycie... Co? MoŜe nie wyhoduję? 

-  A  wiecie  -  uśmiechając  się  powiedziała  Dunia  -  w  Koncowce  chłopi  mówią,  Ŝeście 

Antychryst. Powiadają, Ŝe te jaja to diabelskie. Grzech w maszynie wysiadywać. Chcieli was zabić. 

Aleksander Siemionowicz drgnął i odwrócił się do Ŝony. Twarz mu poŜółkła. 

- No, co wy na to? Co za ludzie! Co z takimi moŜna zrobić? Co? Mańka, trzeba im będzie 

zorganizować  zebranie...  Jutro  wydzwonię  pracowników  z  powiatu.  Sam  do  nich  przemówię. 

Trzeba tu będzie w ogóle trochę popracować... Co za diabelska dziura... 

-  Ciemnota  -  mówił  funkcjonariusz  bezpieczeństwa,  który  ulokował  się  na  szynelu  przy 

drzwiach oranŜerii. 

Dzień następny upamiętnił się wydarzeniami koszmarnymi a niewytłumaczalnymi. Rano o 

ś

wicie  w  zaroślach,  które  zazwyczaj  witały  wschód  słońca  niemilknącym  potęŜnym  świergotem 

ptaków, panowała głucha cisza. Zwrócili na to uwagę dosłownie wszyscy. Jak przed burzą. Ale o 

Ŝ

adnej burzy nie mogło nawet być mowy. Rozmowy w sowchozie przybrały charakter dziwny i dla 

Aleksandra  Siemionowicza  dwuznaczny,  zwłaszcza  dlatego,  Ŝe  od  dziadka  zwanego  Kozim 

Wolem, znanego w  Koncowce wichrzyciela i mędrka, dowiedziano się, iŜ jakoby wszystkie ptaki 

zgromadziły się w stada i o świcie odleciały z Szeremietiewa gdzieś na północ, co było po prostu 

głupie.  Aleksander  Siemionowicz  bardzo  się  tym  zdenerwował  i  zmarnował  cały  dzień  na 

uzyskanie  połączenia  z  miastem  Graczowka.  Obiecano  tam  Aleksandrowi  Siemionowiczowi 

przysłać  za  dwa  dni  prelegentów  z  dwoma  tematami  -  sytuacja  międzynarodowa  i  problem 

“Dobrokuru”. 

Wieczorem takŜe nie obyło się bez niespodzianek. Jeśli rano zamilkły zagajniki, wykazując 

naocznie jak podejrzana i niemiła jest taka cisza wśród drzew, jeśli w południe wyniosły się dokądś 

wróble  z  sowchozowego  podwórza,  pod  wieczór  zamilkły  stawy  w  Szeremietiewie.  Było  to 

doprawdy zdumiewające, bowiem wszyscy w promieniu czterdziestu wiorst [1,067 km. ] doskonale 

znali  słynny  rechot  szeremietiewowskich  Ŝab.  Teraz  zaś  Ŝaby  jakby  wymarły.  Znad  stawu  nie 

dobiegało  ani  kumknięcie,  łopiany  trwały  w  milczeniu.  Trzeba  przyznać,  Ŝe  Aleksander 

Siemionowicz do reszty stracił kontenans. O wydarzeniach tych zaczęto mówić, a mówiono o nich 

w sposób jak najbardziej nieprzyjemny, to znaczy za plecami Aleksandra Siemionowicza. 

- To rzeczywiście bardzo dziwne - powiedział ten ostatni przy obiedzie do Ŝony. - Nie mogę 

zrozumieć, dlaczego te ptaki nagle odleciały. 

- Skąd mam wiedzieć? - odpowiedziała Mania. - MoŜe uciekły od tego twojego promienia? 

- Jesteś, Mańka, najzwyklejsza idiotka - rzucając łyŜkę odparł Aleksander Siemionowicz. - 

Całkiem jak ci chłopi. Co tu ma do rzeczy promień? 

- A tego to ja juŜ nie wiem. Daj mi święty spokój. 

Wieczorem  czekała  wszystkich  trzecia  niespodzianka  -  znowu  zawyły  psy  w  Koncowce,  i 

to  jak!  Nad  wysrebrzonymi  przez  księŜyc  polami  trwał  nieustanny  skowyt,  wściekłe  rozpaczliwe 

ujadanie. 

Tę  przykrość  osłodziła  po  trosze  Aleksandrowi  Siemionowiczowi  następna,  miła  tym 

razem, niespodzianka w oranŜerii. Z komór dobiegał nieustanny stuk w czerwonych jajach. Puk... 

puk... puk... puk... stukało to w jednym, to w drugim, to w trzecim jajku. 

Stukot  w  jajkach  był  dla  Aleksandra  Siemionowicza  stukotem  triumfalnym.  Z  miejsca 

poszły  w  niepamięć  dziwne  wydarzenia  w  zagajniku  i  na  stawach.  W  oranŜerii  zgromadzili  się 

wszyscy: Mania i Dunia, i stróŜ, i funkcjonariusz, który pozostawił swój karabin przy drzwiach. 

-  No  i  co?  Co  wy  na  to?  -  triumfalnie  pytał  Aleksander  Siemionowicz.  Wszyscy  ciekawie 

nadstawiali  uszu  pod  drzwiczkami  pierwszej  komory.  -  To  kurczaczki  tak  stukają,  dziobkami  - 

ciągnął  promieniejący  Aleksander  Siemionowicz.  -  No  i  co,  nie  dochowam  się  kurcząt?  Nie, 

kochani. - I w nadmiarze uczuć poklepał po ramieniu funkcjonariusza bezpieczeństwa. - Wylęgną 

się  takie,  Ŝe  oko  wam  zbieleje!  Teraz  nie  spuszczać  mi  z  nich  oka  -  dodał  surowo.  -  Jak  tylko 

zaczną się wykluwać, wołać mnie zaraz. 

- Dobrze - odpowiedzieli chórem stróŜ, Dunia i funkcjonariusz. 

Stuku... puku... stuku... puku... wrzało to w jednym, to w drugim jajku z pierwszej komory. 

Rzeczywiście,  obraz  budzącego  się  w  cienkiej,  prześwitującej  skorupce  nowego  Ŝycia  był  tak 

interesujący,  Ŝe  całe  towarzystwo  długo  jeszcze  siedziało  na  przewróconych  pustych  skrzynkach 

patrząc, jak w tajemniczym migotliwym świetle dojrzewają malinowe jajka. Rozeszli się do łóŜek 

dość późno, kiedy nad sowchozem i nad okolicznymi polami rozlała się juŜ zielonkawa noc. Była 

to noc tajemnicza, a nawet rzec by moŜna, straszna, zapewne dlatego, Ŝe absolutną ciszę zakłócało 

wybuchające co chwilę bez powodu arcysmutne a dręczące wycie psów w Koncowce. Dlaczego tak 

szalały te przeklęte kundle - nie wiadomo. 

Rano  Aleksandra  Siemionowicza  spotkała  nieprzyjemność.  Funkcjonariusz  był  zupełnie 

załamany,  przykładał  dłonie  do  serca,  przysięgał  na  wszystkie  świętości,  Ŝe  ani  na  moment  nie 

zmruŜył oka, ale niczego nie zauwaŜył. 

- Niepojęta historia - zapewniał. - To nie moja wina, towarzyszu Rokk. 

-  Dziękuję  wam  z  duszy  serca  -  sztorcował  go  Aleksander  Siemionowicz.  -  Co  wy  sobie 

myślicie, towarzyszu? Po co was przysłali? Pilnować. Więc mi powiedzcie, gdzie one są? Wykluły 

się, tak czy nie? A więc uciekły. To znaczy, Ŝeście sobie gdzieś poszli, a drzwi pozostały otwarte. 

ś

eby mi się te kurczęta znalazły! 

- Nie mam co ich szukać. Co, to ja nie znam swojej roboty? - obraził się wreszcie zbrojny 

dozór. - Czego się mnie niepotrzebnie czepiacie, towarzyszu Rokk? 

- Więc gdzie się podziały? 

- Skąd mam wiedzieć? - wściekł się wreszcie funkcjonariusz. - Albo to mogę je upilnować? 

Po  co  mnie  tu  przysłali?  Komór  pilnować,  Ŝeby  ich  nikt  nie  gwizdnął,  no  to  pilnuję.  Stoją  wasze 

komory, jak stały. A łapać wszystkich kurcząt nie mam obowiązku. Kto  moŜe wiedzieć, jakie się 

wam kurczęta wykluły, moŜe i na rowerze ich nie dogoni? 

Aleksander  Siemionowicz  trochę  się  stropił,  coś  tam  jeszcze  poburczał  i  pogrąŜył  się  w 

zdumieniu. To była rzeczywiście bardzo dziwna historia. W pierwszej komorze, którą załadowano 

najwcześniej, dwa jajka znajdujące się tuŜ przy podstawie promienia były stłuczone. Jedno z nich 

nawet odtoczyło się na bok. Skorupka leŜała na azbestowej podłodze w zasięgu promienia. 

-  Diabli  wiedzą  -  mruczał  Aleksander  Siemionowicz.  -  Okna  pozamykane,  przez  dach 

przecieŜ nie wyleciały? 

Zadarł głowę i popatrzył w górę, tam, gdzie w szklanym dachu ziało kilka sporych dziur. 

- Co teŜ wy, Aleksandrze Siemionowiczu - niezmiernie zdumiała się Dunia. - GdzieŜby tam 

kurczęta latały! Są tu gdzieś... cip... cip... cip... - zawołała i zaczęła zaglądać w róŜne kąty oranŜerii, 

gdzie stały zakurzone donice, jakieś deski i rupiecie. Ale Ŝadne kurczaki znikąd się nie odzywały. 

Przez dwie godziny wszyscy pracownicy w komplecie biegali po sowchozowym podwórzu 

szukając sprytnych kurcząt, ale nigdzie Ŝadnego nie znaleźli. Dzień upływał niezmiernie nerwowo. 

Ochrona komór została dodatkowo wzmocniona przez stróŜa, któremu przykazano jak najsurowiej, 

by co piętnaście minut zaglądał do komór przez okienka i w razie czego - od razu wołał Aleksandra 

Siemionowicza.  Naburmuszony  funkcjonariusz  siedział  przy  drzwiach,  karabin  trzymał  między 

kolanami.  Aleksander  Siemionowicz  był  tak  zaaferowany,  Ŝe  obiad  zjadł  dopiero  o  drugiej.  Po 

obiedzie  przespał  się  godzinkę  w  cienistym  chłodku  na  byłej  otomanie  Szeremietiewa,  napił  się 

sowchozowego kwasu chlebowego, poszedł do oranŜerii i upewnił się, Ŝe teraz wszystko jest tam w 

najzupełniejszym  porządku.  Staruszek  stróŜ  leŜał  na  brzuchu  na  rogoŜy  i  mrugając  spoglądał  w 

kontrolne okienko komory numer 1. Funkcjonariusz czuwał, nie odstępował drzwi ani na krok. 

Ale  były  równieŜ  i  nowiny:  jajka  w  najpóźniej  załadowanej  trzeciej  komorze  zaczęły 

pomlaskiwać i cmokać, jakby tam, w środku, ktoś pochlipywał. 

-  Uch,  dochodzą,  powiedział  Aleksander  Siemionowicz.  -  Ani  słowa,  dochodzą,  teraz  to 

widzę. Widziałeś? - zwrócił się do stróŜa. 

- Pewnie, kaŜdy by zobaczył - odparł ten kręcąc głową, tonem wyjątkowo dwuznacznym. 

Aleksander Siemionowicz chwilkę posiedział przy komorach, ale nic się w jego obecności 

nie wykluło, wstał więc, przeciągnął się i oświadczył, Ŝe nigdzie z majątku nie będzie się ruszać, 

pójdzie tylko wykąpać się w stawie, więc Ŝeby go w razie czego natychmiast zawołali. Wstąpił do 

pałacu,  do  sypialni,  gdzie  stały  dwa  wąskie  łóŜka  spręŜynowe  ze  zmiętoszoną  pościelą,  a  na 

podłodze leŜała sterta zielonych jabłek i kopczyk prosa przygotowanego dla przyszłych kurczątek, 

zabrał  włochaty  ręcznik,  a  po  namyśle  i  flet  -  Ŝeby  sobie  w  wolnej  chwili  pograć  nieco  nad 

zwierciadlaną tonią. Dziarsko wybiegł z pałacu, przeciął sowchozowe podwórze i wierzbową aleją 

podąŜył  nad  staw.  Szedł  Rokk  szparko,  wymachiwał  ręcznikiem,  flet  trzymał  pod  pachą.  Niebo 

sączyło skwar poprzez gałęzie wierzb i umęczone ciało marzyło o wodzie. Po prawej stronie Rokka 

zaczęły się kępy łopianów, splunął w nie, kiedy przechodził. I oto z  głębi szerokolistnej gęstwiny 

dobiegł  szelest,  jakby  ktoś  wlókł  belkę.  Aleksander  Siemionowicz  poczuł  w  sercu  przez  moment 

nieprzyjemne  kłucie,  odwrócił  głowę  w  kierunku  łopuchów  i  popatrzył  zdziwiony.  JuŜ  od  dwóch 

dni  staw  milczał  jak  wymarły.  Szelest  ucichł,  nad  łopianami  widać  było  taflę  wody  i  szary  dach 

pawilonu  kąpielowego.  Wystrzeliło  przed  Aleksandrem  Siemionowiczem  parę  koników  polnych. 

Chciał  juŜ  skręcić  na  drewniany  pomost,  kiedy  nagle  powtórzył  się  szelest  w  głębi  zieleni,  a  do 

tego szelestu dołączył się krótki syk, jakby parowóz wypuścił jednocześnie smar i parę. Aleksander 

Siemionowicz czujnie wpatrzył się w zwartą ścianę chwastów. 

-  Aleksander  -  rozległ  się  w  tym  momencie  głos  Ŝony  Rokka  i  jej  biała  bluzka  mignęła-

zniknęła - znów mignęła w maliniaku. - Poczekaj, ja teŜ idę się kąpać. 

ś

ona  spieszyła  nad  staw,  ale  wpatrzony  w  łopuchy  Alksander  Siemionowicz  nic  jej  nie 

odpowiedział.  Szarawa  i  oliwkowa  belka  zaczęła  się  unosić  z  gęstwiny  do  góry,  rosła  w  oczach. 

Upstrzona była - tak się przynajmniej wydało Aleksandrowi Siemionowiczowi - jakimiś mokrymi, 

Ŝ

ółtawymi plamami. Wyciągała się, zwijała i rozwijała, aŜ wyciągnęła się tak wysoko, Ŝe przerosła 

niską  rosochatą  wierzbę...  Potem  wierzchołek  belki  nadłamał  się,  nieco  nachylił,  i  nad 

Aleksandrem  Siemionowiczem  znalazło  się  coś,  co  przypominało  rozmiarami  moskiewski  słup 

telegraficzny.  Ale  to  coś  było  trzykrotnie  grubsze  i  znacznie  ładniejsze  od  słupa,  bo  pokryte 

tatuaŜem łuski. Nic jeszcze nie pojmując, ale juŜ martwiejąc, Aleksander Siemionowicz spojrzał na 

czubek przeraŜającego słupa i jego serce na parę sekund przestało bić. Wydało mu się, Ŝe nagle w 

ś

rodku  sierpniowego  dnia  chwycił  mróz,  przed  oczyma  zaś  zrobiło  mu  się  tak  mrocznie,  jakby 

patrzył na słońce przez płócienne spodnie. 

Na górnym końcu belki znajdowała się głowa. Była płaska, zaostrzona i ozdobiona okrągłą 

Ŝ

ółtą  plamą  na  oliwkowym  tle.  Pozbawione  powiek,  otwarte,  lodowate  wąskie  oczy  tkwiły  na 

wierzchu  tego  łba,  a  w  oczach  tych  migotała  zgoła  niespotykana  wściekłość.  Łeb  zamachnął  się, 

jakby chciał dziobnąć powietrze, cały słup zaś cofnął się w łopiany, pozostały tylko ślepia i ślepia 

te  bez  mrugnięcia  wpatrywały  się  w  Aleksandra  Siemionowicza.  Ten  zaś,  pokryty  lepkim  potem, 

wyrzekł  cztery  słowa,  zupełnie  niewiarygodne,  a  wywołane  obłędnym  przeraŜeniem.  Tak 

nadzwyczajne były te oczy między liśćmi. 

- Co za głupie dowcipy... 

Potem  przypomnieli  mu  się  fakirzy...  tak...  tak...  Indie...  pleciony  koszyk...  obrazek... 

Zaklinacze. 

Łeb  znów  się  uniósł,  zaczął  się  wyłaniać  z  łopianów  równieŜ  tułów.  Aleksander 

Siemionowicz  podniósł  flet  do  ust,  pisnął  ochryple  i  co  sekundę  tracąc  oddech  zagrał  walca  z 

“Eugeniusza Oniegina”. Oczy w zieleni natychmiast zapłonęły nienawiścią do tej opery. 

-  Zwariowałeś,  Ŝe  grasz  w  taki  upał?  -  dobiegł  wesoły  głos  Mani  i  Aleksander 

Siemionowicz kątem oka dostrzegł białą plamę. 

Po  czym  przeraźliwy  pisk  przeszył  cały  sowchoz,  rozrósł  się  i  uleciał,  walc  zaś  zaczął 

podskakiwać  jak  przetrącony.  Głowa  w  zieleni  wystrzeliła  do  przodu,  oczy  opuściły  Aleksandra 

Siemionowicza  zostawiając  jego  duszy  czas  na  pokutę.  WąŜ  mniej  więcej  piętnastoarszynowy, 

[arszyn=71  cm]  grubości  człowieka,  wyskoczył  z  łopianów  jak  spręŜyna.  Trysnęła  z  alei  smuga 

kurzu,  urwał  się  walc.  WąŜ  strzelił  obok  kierownika  sowchozu  prościutko  tam,  gdzie  na  drodze 

widniała  biała  bluzeczka.  Rokk  widział  to  dokładnie.  Mania  zrobiła  się  Ŝółtobiała,  a  jej  długie 

włosy uniosły się na pół arszyna nad głowę, jakby były z drutu. WąŜ w oczach Rokka na moment 

otworzył  paszczę,  z  której  wystrzeliło  coś,  co  przypominało  widelec,  chwycił  zębami  za  ramię 

osiadającą w kurzu Manię i uniósł ją na dobry arszyn nad ziemię. Mania powtórzyła wówczas swój 

przejmujący  przedśmiertny  wrzask.  WąŜ  zwinął  się  w  pięciosąŜniową  [sąŜeń=3  arszyny]  śrubę, 

jego  ogon  wzbił  słup  kurzu,  wąŜ  zaczął  Manię  dusić.  Ta  więcej  nie  wydała  juŜ  z  siebie  ani 

dźwięku, Rokk słyszał jedynie trzask pękających kości. Wysoko nad ziemią mignęła głowa Mani, 

czule  przytulona  do  policzka  węŜa.  Z  ust  Mani  chlusnęła  krew,  machnęła  złamana  ręka,  spod 

paznokci  trysnęły  małe  krwawe  fontanny.  WąŜ  nieprawdopodobnie  rozwarł  paszczę,  jednym 

ruchem nasunął łeb na głowę Mani i zaczął naciągać się na nią jak rękawiczka na palec. WąŜ ział 

we wszystkie strony tak gorącym oddechem, Ŝe Rokk aŜ poczuł na twarzy Ŝar, a ogon węŜa o mało 

co  nie  zmiótł  go  z  drogi  w  tumanie  gryzącego  kurzu.  To  właśnie  wtedy  Rokk  osiwiał.  Najpierw 

lewa, a potem prawa połowa jego czarnej jak but głowy pokryła się srebrem. Wśród śmiertelnych 

mdłości oderwał się wreszcie od alei i nie widząc nic ani nikogo rzucił się do ucieczki ogłuszając 

dzikim rykiem okolice... 

ROZDZIAŁ IX - śYWA KASZA 

Agent GPU na stacji Dugino, Szczukin, był człowiekiem niezmiernie odwaŜnym. Z zadumą 

powiedział do swego towarzysza, rudego Połajtisa: 

-  No  cóŜ,  pojedziemy.  Co?  Dawaj  motocykl.  -  Potem  milczał  przez  chwilę,  aŜ  dodał, 

zwracając się do siedzącego na ławce męŜczyzny: - A flet odłóŜcie. 

Ale  trzęsący  się  na  ławce  w  lokalu  duginskiego  GPU  siwy  męŜczyzna  nie  odłoŜył  fletu, 

tylko  zapłakał,  zaskomlał.  Szczukin  i  Połajtis  zrozumieli  wtedy,  Ŝe  flet  trzeba  mu  wyjąć  z  rąk. 

Palce kurczowo trzymały instrument. Szczukin, który odznaczał się ogromną, niemal cyrkową siłą, 

zaczął odginać palec po palcu, póki nie odgiął tak wszystkich. Wtedy wreszcie odłoŜyli flet na stół. 

Działo się to wczesnym słonecznym rankiem następnego dnia po śmierci Mani. 

- Pojedziecie z nami - powiedział Szczukin, zwracając się do Aleksandra Siemionowicza. - 

PokaŜecie nam, gdzie i co. - Ale Rokk odsunął się od niego z przeraŜeniem i zasłonił twarz rękami, 

jakby zobaczył upiora. 

- Trzeba pokazać - surowo dorzucił Połajtis. 

- Nie, daj mu spokój. Widzisz przecieŜ, Ŝe jest nieprzytomny. 

- Wyślijcie mnie do Moskwy - poprosił płacząc Aleksander Siemionowicz. 

- To w ogóle nie chcecie wrócić do sowchozu? 

Ale Rokk zamiast odpowiedzi zasłonił się rękami i z jego oczu popłynęło przeraŜenie. 

-  No,  dobra  -  zdecydował  Szczukin.  -  Rzeczywiście  nie  dalibyście  rady...  Widzę.  Zaraz 

będzie ekspres, moŜecie nim jechać. 

Następnie, gdy stacyjny stróŜ poił Aleksandra Siemionowicza wodą, a ten dzwonił zębami o 

wyszczerbioną niebieską filiŜankę, Szczukin odbył z Połajtisem naradę. Połajtis był zdania, Ŝe nic 

takiego w ogóle się nie zdarzyło, a Rokk po prostu jest chory psychicznie i miał takie przeraŜające 

halucynacje. Szczukin natomiast skłaniał się ku poglądowi, Ŝe z Graczowki, w której występował 

właśnie cyrk, mógł uciec boa dusiciel. Rokk słysząc ich powątpiewające szepty wstał. Trochę juŜ 

przyszedł do siebie i wyciągając ramiona niczym biblijny prorok powiedział: 

- Słuchajcie! Słuchajcie! Dlaczego mi nie wierzycie? Tak było. Gdzie moja biedna Ŝona? 

Szczukin zrobił się powaŜny i milczący, i niezwłocznie nadał do Graczowki jakąś depeszę. 

Trzeci agent na polecenie Szczukina miał od tej chwili nie odstępować Aleksandra Siemionowicza 

i  towarzyszyć  mu  do  Moskwy.  Natomiast  Szczukin  i  Połajtis  rozpoczęli  przygotowania  do 

wyprawy.  Mieli  tylko  jeden  elektryczny  rewolwer,  ale  i  to  juŜ  było  całkiem  nieźle. 

Pięćdziesięciostrzałowy, typ 1927, duma francuskiej techniki na usługach walki na bliski dystans, 

bił zaledwie na sto kroków, ale za to wytwarzał pole o średnicy dwóch metrów i w tym polu zabijał 

wszystko,  co  Ŝywe.  Bardzo  trudno  było  z  niego  chybić.  Szczukin  wziął  lśniącą  elektryczną 

zabawkę,  Połajtis  zwyczajny  zaś,  dwudziestopięciostrzałowy  automat,  zabrał  magazynki  i  w 

chłodzie,  po  porannej  rosie,  pomknęli  na  motocyklu  do  sowchozu.  Dwadzieścia  dzielących  stację 

od  sowchozu  wiorst  motocykl  przeterkotał  w  kwadrans  (Rokk  szedł  przez  całą  noc,  co  chwilę  w 

atakach  śmiertelnego  przeraŜenia  kryjąc  się  w  przydroŜnej  trawie),  a  kiedy  słońce  zaczęło  silniej 

przygrzewać,  zobaczyli  na  pagórku,  pod  którym  wiła  się  rzeczka  Topiel,  cukrowy  pałac  z 

kolumnadą wśród zieleni. Dokoła panowała głucha cisza. TuŜ przed wjazdem do sowchozu agenci 

wyprzedzili  jadącego  furmanką  wieśniaka.  Wlókł  się  powoli,  wóz  miał  wyładowany  jakimiś 

workami i niebawem został daleko w tyle. Motocykl przejechał przez most i Połajtis zatrąbił... Ŝeby 

przywołać  kogokolwiek.  Ale  nikt  się  nigdzie  nie  odezwał,  jeŜeli  nie  liczyć  dalekich  oszalałych 

kundli  w  Koncowce.  Motocykl  zwalniając  zajechał  przed  bramę  z  pozieleniałymi  lwami.  Pokryci 

kurzem agenci w Ŝółtych getrach zeskoczyli z siodełek, zamykanym na kłódkę łańcuchem przypięli 

wehikuł do kraty w bramie i weszli na podwórze. Cisza panowała zdumiewająca. 

- Hej, jest tu kto? - głośno zawołał Szczukin. 

Ale nikt nie odpowiedział na jego bas. Agenci obeszli podwórze dookoła, dziwiąc się coraz 

bardziej. Połajtis spochmurniał. Szczukin spowaŜniał i coraz bardziej nasępiał jasne brwi. Zajrzeli 

przez zamknięte okno do kuchni i zobaczyli, Ŝe nikogo tam nie ma, za to cała podłoga usłana jest 

białymi skorupami naczyń. 

-  Wiesz,  Ŝe  coś  się  tu  u  nich  rzeczywiście  musiało  stać.  Teraz  to  widzę.  Katastrofa  - 

powiedział Połajtis. 

-  Hej,  jest  tam  kto?  Hej!  -  krzyczał  Szczukin,  ale  odpowiadało  mu  tylko  echo  spod  sufitu 

kuchni. 

-  Diabli  ich  wiedzą!  -  burczał  Połajtis.  -  PrzecieŜ  nie  mógł  ich  wszystkich  poŜreć  na  raz. 

Chyba Ŝe pouciekali. Chodźmy do środka. 

Drzwi pałacu z kolumnadą stały otwarte na ościeŜ, w środku nie było Ŝywej duszy. Agenci 

nawet  poszli  na  poddasze,  pukali  do  wszystkich  drzwi  i  otwierali  je,  ale  dosłownie  nic  im  to  nie 

dało i przez pusty taras znowu wyszli na podwórze. 

-  Obejdźmy  dookoła.  Do  oranŜerii  -  polecił  Szczukin.  -  Przeszukamy  wszystko,  a  potem 

moŜna będzie przedzwonić. 

Ceglaną alejką, omijając klomby, agenci przeszli na tylne podwórze, przecięli je i zobaczyli 

pobłyskujące szkła oranŜerii. 

- Poczekaj no - szeptem powiedział Szczukin i odpiął od pasa rewolwer. 

Połajtis  zesztywniał  i  zdjął  automat.  Z  oranŜerii,  a  takŜe  skądś  spoza  niej  dobiegał 

dziwaczny, bardzo donośny dźwięk. Brzmiało to tak, jakby  gdzieś niedaleko sapał parowóz. Zau-

zau... s-s-s-s-s... - syczała oranŜeria... 

- Tylko ostroŜnie - szepnął Szczukin i starając się nie stukać obcasami agenci przesunęli się 

do szklanej ściany i zajrzeli do środka. 

Połajtis  natychmiast  odskoczył,  twarz  mu  pobladła.  Szczukin  otworzył  usta  i  zamarł  z 

rewolwerem w dłoni. 

Cała oranŜeria ruszała się jak robaczywa kasza. Zwijając się w kłębki, rozwijając, sycząc i 

rozprostowując,  kręcąc  i  chwiejąc  głowami  pełzały  po  podłodze  oranŜerii  ogromne  węŜe. 

Potłuczone skorupy jaj poniewierały się na ziemi, chrzęściły pod cielskami. W górze blado płonęła 

lampa  elektryczna  ogromnej  mocy,  oświetlała  całe  wnętrze  oranŜerii  upiornym  filmowym 

ś

wiatłem.  Na  podłodze  stały  trzy  ciemne  skrzynie  podobne  do  ogromnych  aparatów 

fotograficznych,  dwie  z  nich  przesunięte  i  przechylone,  zgasły,  w  trzeciej  płonęła  niewielka 

ciemnomalinowa plama. WęŜe najrozmaitszych rozmiarów pełzały po przewodach, wspinały się po 

ramach  okiennych,  wyłaziły  przez  dziury  w  dachu.  Nawet  na  lampie  wisiała  absolutnie  czarna 

plamista  kilkuarszynowa  Ŝmija  i  łeb  jej  chwiał  się  pod  lampą  niczym  wahadło.  Brzęczały  w  tym 

syku  jakieś  grzechotki,  ciągnęło  z  oranŜerii  dziwną  zgnilizną,  jak  od  stojącego  stawu.  Agenci 

zdąŜyli jeszcze zauwaŜyć  stosy białych jajek w zakurzonych kątach i dziwacznego gigantycznego 

ptaka leŜącego nieruchomo przy komorach, a przy drzwiach, obok karabinu, trupa szaro ubranego 

męŜczyzny. 

- Wracamy! - krzyknął Szczukin i zaczął się cofać, lewą ręką odsuwając Połajtisa, w prawej 

zaś  podnosząc  rewolwer.  ZdąŜył  wystrzelić  dziewięć  razy,  dziewięć  razy  z  sykiem  wzlatywała 

przed  oranŜerią  zielonkawa  błyskawica.  Syk  wzmógł  się  przeraŜająco  i  w  odpowiedzi  na 

strzelaninę  Szczukina  w  całej  oranŜerii  zaczął  się  wściekły  ruch,  spłaszczone  łby  ukazały  się  we 

wszystkich  otworach.  Błyskawica  natychmiast  zaczęła  skakać  po  całym  sowchozie,  odbłyski 

biegały po ścianach. Czach-czach-czach-tach - strzelał wycofując się tyłem Połajtis. Ale za plecami 

dał  się  słyszeć  dziwny  czworonogi  szelest  i  Połajtis  nagle  okropnie  krzyknął  i  upadł  na  plecy. 

Zielonobrunatny  stwór  na  wykręconych  do  przodu  łapach,  z  wielkim  szpiczastym  pyskiem,  z 

grzebieniastym ogonem, stwór podobny do gigantycznej jaszczurki wytoczył się zza węgła szopy, z 

furią wgryzł się w nogę Połajtisa i obalił go na ziemię. 

-  PomóŜ  mi  -  krzyknął  Połajtis  i  w  tejŜe  chwili  jego  lewa  ręka  znalazła  się  w  paszczy 

potwora,  chrupnęło.  Daremnie  usiłując  podnieść  prawą  rękę,  agent  wlókł  automat  po  ziemi. 

Szczukin odwrócił się nieprzytomnie. ZdąŜył raz wystrzelić, ale mierzył zanadto w bok, bał się, Ŝe 

zabije  kolegę.  Drugi  raz  wystrzelił  w  stronę  oranŜerii,  bo  stamtąd,  spomiędzy  niewielkich 

zielonych łbów wysunął się nagle łeb  ogromny, oliwkowy, i gad wyprysnął wprost na Szczukina. 

Zabił  olbrzymiego  węŜa  tym  wystrzałem  i  znów,  skacząc  bezradnie  dokoła  Połajtisa,  juŜ 

półŜywego w paszczy krokodyla, usiłował wypatrzyć miejsce, w które mógłby strzelić tak, by zabić 

straszliwego  gada  nie  raŜąc  przy  tym  agenta.  Wreszcie  mu  się  to  udało.  Z  lufy  elektrycznego 

rewolweru  po  dwakroć  buchnął  błysk,  rozświetlił  wszystko  wokół  zielonkawym  blaskiem, 

krokodyl  podskoczył,  wypręŜył  się  i  wypuściwszy  Połajtisa  znieruchomiał.  Połajtisowi  krew 

chlustała z rękawa, buchała z ust, agent podpierając się zdrowym prawym ramieniem wlókł za sobą 

zmiaŜdŜoną nogę. Oczy mu gasły. 

- Szczukin... uciekaj - jęknął zachłystując się. 

Szczukin  parokrotnie  wystrzelił  w  kierunku  oranŜerii,  poleciało  parę  szyb.  Ale  olbrzymia 

spręŜyna,  oliwkowa,  zwinna,  wyprysnęła  z  tyłu,  z  pienicznego  okienka,  pięciosąŜniowe  cielsko 

przesmyknęło  przez  podwórze  i  w  okamgnieniu  okręciło  się  wokół  nóg  Szczukina.  Agent  upadł, 

lśniący  rewolwer  odskoczył  w  bok.  Szczukin  krzyknął  potęŜnie,  potem  zabrakło  mu  tchu,  potem 

sploty skryły go całego oprócz głowy. Jeden pierścień przejechał po głowie i zdarł z niej skalp, coś 

trzasnęło.  Od  tej  chwili  nie  zagrzmiał  w  sowchozie  ani  jeden  wystrzał.  Wszystko  zagłuszył 

jadowity  metaliczny  syk.  I  wtórując  temu  syczeniu  wiatr  przyniósł  z  bardzo  daleka,  z  Koncowki, 

wycie. Tylko Ŝe teraz juŜ nie moŜna było się połapać, kto wyje - psy czy ludzie. 

ROZDZIAŁ X - KATASTROFA 

W nocnej redakcji dziennika “Izwiestia” gorzały  lampy i gruby redaktor dyŜurny łamał na 

ołowianym stole drugą kolumnę z depeszami “Z Ŝycia republik”. Wpadła mu w oko jedna szpalta, 

wpatrzył  się  w  nią  przez  binokle,  zachichotał,  zwołał  korektorów,  metrampaŜa,  pokazał  ją 

wszystkim. Na wąskim pasku tandetnego papieru wydrukowane było co następuje: 

“Graczowka,  gubernia  smoleńska.  W  powiecie  pojawiła  się  kura  wielkości  kobyły,  która 

wierzga jak koń. Zamiast ogona ma burŜuazyjne damskie pióra”. 

Zecerzy zaśmiewali się do rozpuku. 

-  Za  moich  czasów  -  obleśnie  chichocząc  mówił  redaktor  dyŜurny  -  kiedy  pracowałem  u 

Wani Sytina w “Ruskim Słowie”, pili tak, Ŝe widywali słonie. To w porządku. Ale teraz widocznie 

w modę wchodzą strusie. 

Zecerzy śmiali się. 

- Rzeczywiście struś - odezwał się metrampaŜ. - Gdzie to wstawimy, panie redaktorze? 

-  Coś  ty  z  byka  spadł?  -  odparł  redaktor  dyŜurny.  -  Dziwię  się,  Ŝe  sekretarz  to  przepuścił. 

Ktoś się zdrowo spił. 

- Świętowali, to jasne - przytaknęli składacze i metrampaŜ zabrał ze stołu notatkę o strusiu. 

Dlatego  teŜ  “Izwiestia”  przyniosły  nazajutrz,  jak  zazwyczaj,  masę  pasjonujących 

informacji, ale bez najmniejszej nawet aluzji do strusia z Graczowki. Privat-docent Iwanow, który 

regularnie czytywał “Izwiestia”, w swoim gabinecie złoŜył numer, ziewnął, powiedział: “Nudy na 

pudy” i włoŜył biały fartuch. Niebawem zapłonęły w jego gabinecie palniki, rozkumkały się Ŝaby. 

Natomiast  w  gabinecie  profesora  Persikowa  panowało  zamieszanie.  Wystraszony  Pankrat  stał  na 

baczność. 

- Tak jest... Wedle rozkazu - mówił. 

Persikow wręczył mu zapieczętowany lakiem pakiet i powiedział: 

-  Pojedziesz  prosto  do  Wydziału  Handlu  do  tego  całego  kierownika  Ptachy  i  powiesz  mu 

wprost, Ŝe jest świnia. Powiedz, Ŝe ja, profesor Persikow, tak właśnie powiedziałem. I oddasz mu tę 

kopertę. 

Ładna historia... pomyślał pobladły Pankrat i zniknął wraz z pakietem. 

Persikow szalał. 

-  Diabli  wiedzą,  co  się  dzieje  -  jęczał  spacerując  po  gabinecie  i  zacierając  dłonie  w 

rękawiczkach. - Oni kpią sobie ze mnie i z zoologii. Wiozą całe wagony tych przeklętych kurzych 

jaj, a ja od dwóch miesięcy nie  mogę się  doprosić o najniezbędniejsze rzeczy. Jakby do Ameryki 

było  daleko!  Wieczny  rozgardiasz,  wieczny  bałagan  -  zaczął  wyliczać  na  palcach:  połów...  no, 

dziesięć  dni  najwyŜej,  no  dobrze,  piętnaście.  no  dobrze,  dwadzieścia  plus  przelot  -  dwa  dni,  z 

Londynu do Berlina dzień... Z Berlina do nas sześć godzin... Nieopisany skandal... 

Z furią rzucił się na telefon, zadzwonił dokądś. 

Wszystko  w  jego  gabinecie  było  przygotowane  do  jakichś  tajemniczych  i  niezmiernie 

niebezpiecznych  doświadczeń,  leŜały  nacięte  pasy  papieru  do  zaklejenia  drzwi,  leŜały  hełmy  do 

nurkowania  z  gumowymi  węŜami  i  parę  lśniących  jak  rtęć  metalowych  butli  z  etykietką 

“Dobrochim. Nie dotykać” i z trupią czaszką ze skrzyŜowanymi piszczelami. 

Trzeba  było  co  najmniej  trzech  godzin,  by  profesor  się  uspokoił  i  przystąpił  do  mniej 

waŜnych  zajęć.  Tak  teŜ  uczynił.  Pracował  w  Instytucie  do  jedenastej  wieczór,  nie  miał  więc 

pojęcia,  co  się  dzieje  za  kremowymi  murami.  Nie  dotarła  doń  ani  idiotyczna  plotka  o  jakichś 

węŜach,  która  rozeszła  się  po  całej  Moskwie,  ani  dziwna  depesza  z  dziennika  popołudniowego. 

Docent Iwanow poszedł do Teatru Artystycznego na “Fiodora Iwanowicza” i profesorowi nie miał 

kto zakomunikować nowiny. 

Persikow  około  północy  przyjechał  na  Preczystienkę  i  połoŜył  się  spać  przeczytawszy 

jeszcze  do  poduszki  jakiś  angielski  artykuł  w  otrzymanym  właśnie  z  Londynu  miesięczniku 

“Nowiny Zoologii”. Profesor spał i spała cała kotłująca się do późnej nocy Moskwa, nie spał tylko 

wielki  szary  gmach  w  podwórzu  na  Twerskiej,  rozdygotany  od  straszliwego  huku  maszyn 

rotacyjnych  “Izwiestii”.  W  gabinecie  redaktora  dyŜurnego  panował  niewiarygodny  rozgardiasz  i 

bałagan. Zupełnie oszalały redaktor miał czerwone oczy, miotał się nie wiedząc co robić i posyłał 

wszystkich do diabła. MetrampaŜ chodził za nim krok w krok i mówił zionąc alkoholem: 

-  Wielkie  rzeczy,  Iwanie  Bonifatiewiczu,  nie  ma  nieszczęścia,  niech  jutro  rano  wydadzą 

dodatek nadzwyczajny. PrzecieŜ nie będziemy zatrzymywać maszyn. 

Zecerzy  nie  poszli  do  domów,  tylko  snuli  się  stadami,  zbijali  w  gromadki,  czytali 

nadchodzące  teraz  regularnie  co  kwadrans  depesze.  Były  one  coraz  to  dziwniejsze,  coraz 

potworniejsze. Kapelusz Alfreda Bronskiego przemykał się w oślepiającym róŜowym świetle, które 

zalewało drukarnię, to tu, to tam ukazywał się skrzypiąc i kulejąc mechaniczny grubas. Trzaskały 

drzwi  od  strony  bramy,  przez  całą  noc  schodzili  się  reporterzy.  Nieustannie  rozmawiano  przez 

wszystkich dwanaście telefonów drukarni, lokalna centralka niemal automatycznie odpowiadała na 

wszystkie  brzęczyki  “zajęte”, “zajęte”, a  w centrali  przed  niestrudzonymi  telefonistkami  śpiewały 

sygnałówki... Zecerzy obstąpili mechanicznego grubasa, a kapitan Ŝeglugi wielkiej mówił: 

- Trzeba będzie wysłać aeroplany z gazem. 

- Bez tego ani rusz - odpowiadali linotypiści - do czego to podobne! - Potem przelatywały w 

powietrzu straszliwe rynsztokowe wyzwiska i czyjś piskliwy głos krzyczał: 

- Tego Persikowa trzeba by rozstrzelać. 

- Co chcesz od Persikowa? - odpowiadano z tłumu. - Rozstrzelać trzeba przede wszystkim 

tego sukinsyna z sowchozu. 

- Trzeba było postawić wartowników - wykrzykiwał ktoś. 

- A moŜe to w ogóle nie jajka. 

Cały dom huczał i dygotał wstrząsany walcami maszyn rotacyjnych i odnosiło się wraŜenie, 

Ŝ

e niepokaźny szary budynek ogarnął elektryczny poŜar. 

Wstający  dzień  nie  ugasił  tego  poŜaru.  Przeciwnie,  wzmógł  go  tylko,  choć  światła 

elektryczne juŜ zgasły. Motocykl za motocyklem wjeŜdŜał na asfaltowane podwórze, automobil za 

automobilem.  Cała  Moskwa  juŜ  wstała  i  białe  płachty  gazet  obsiadły  ją  jak  ptaki.  Zadrukowane 

arkusze szeleściły we wszystkich dłoniach i juŜ przed jedenastą rano gazeciarzom zabrakło towaru, 

choć  “Izwiestia”  miały  w  tym  miesiącu  półtoramilionowy  nakład.  Profesor  Persikow  wyjechał  z 

Preczystienki autobusem i przybył do Instytutu. Tam czekała na niego niespodzianka. W hallu stały 

precyzyjnie  opięte  taśmą  metalową  drewniane  skrzynki  w  liczbie  trzech,  oklejone  były 

zagranicznymi  nalepkami  w  języku  niemieckim,  nad  którymi  królował  rosyjski  napis  kredą: 

“OstroŜnie - jaja”. 

Profesora ogarnęła burzliwa radość. 

- Nareszcie! - zawołał. - Pankrat, otwieraj natychmiast te skrzynki, tylko ostroŜnie, Ŝeby nic 

nie potłuc. Do mnie do gabinetu. 

Pankrat  niezwłocznie  wykonał  polecenie  i  w  kwadrans  później  w  zaścielonym  trocinami  i 

strzępami papieru gabinecie profesora rozszalał się profesorski głos. 

- Co to ma być, kpią sobie ze mnie, czy co? - wył profesor potrząsając pięścią i obracając 

jajko w dłoni. - To jakieś bydlę, ten Ptacha. Nie pozwolę robić z siebie pośmiewiska? Co to jest, 

Pankrat? 

- Jajka - odpowiedział Pankrat boleściwie. 

- Kurze, rozumiesz, kurze, niech ich diabli! Po jakiego diabła mi kurze jaja? Niech je poślą 

temu draniowi do jego sowchozu. 

Persikow rzucił się do telefonu, ale zadzwonić nie zdąŜył. 

- Panie profesorze! Panie profesorze! - zagrzmiał na korytarzu Instytutu głos Iwanowa. 

Persikow  oderwał  się  od  telefonu, a  Pankrat  śmignął  w  bok,  Ŝeby  zrobić  privat-docentowi 

przejście.  Iwanow  wbiegł  do  gabinetu  nie  zdejmując  wbrew  swym  dŜentelmeńskim  obyczajom 

szarego kapelusza, który zsunął mu się na tył głowy. W ręku trzymał gazetę. 

-  Wie  pan,  profesorze,  co  się  stało?  -  wykrzykiwał  i  przed  nosem  Persikowa  machnął 

arkuszem  z  napisem  “Dodatek  nadzwyczajny”.  Pośrodku  arkusza  widniał  wyrazisty  kolorowy 

obrazek. 

-  Niech  pan  lepiej  posłucha,  co  oni  wyrabiają  -  nie  słuchając  go  zawołał  ze  swej  strony 

Persikow. - Postanowili mnie zaskoczyć kurzymi jajami! Ten Ptacha to kompletny idiota, niech pan 

popatrzy! 

Iwanow  całkiem  oszalał.  Z  przeraŜeniem  spojrzał  na  otwarte  skrzynki,  potem  na  gazetę, 

potem jego oczy nieomal wyskoczyły z orbit. 

- Więc to tak - mamrotał tracąc oddech - teraz rozumiem. Nie, panie profesorze, niech pan 

tylko spojrzy... - Błyskawicznie rozłoŜył gazetę i drŜącym palcem wskazał Persikowowi kolorowy 

obrazek.  Na  obrazku  niczym  straszliwy  szlauch  straŜacki  wił  się  wśród  dziwacznej  rozmazanej 

zieleni  oliwkowy  wąŜ  w  Ŝółte  plamy.  Sfotografowano  go  z  góry,  z  awionetki,  która  ostroŜnie 

prześlizgnęła się nad nim. - Co to jest pańskim zdaniem? 

Persikow przesunął okulary na czoło, potem znów zsunął je na oczy, przyjrzał się ilustracji i 

powiedział niezmiernie zdumiony: 

- Co u licha: To... to przecieŜ anakonda, dusiciel wodny... 

Iwanow  zdjął  kapelusz,  opadł  na  krzesło  i  wybijając  pięścią  po  stole  kaŜde  słowo, 

powiedział: 

- Panie profesorze, to jest anakonda z guberni smoleńskiej. Coś potwornego. Rozumie pan, 

ten drań zamiast kur wyhodował węŜe i  niech  pan sobie wyobrazi,  Ŝe one rozmnoŜyły się równie 

fenomenalnie jak Ŝaby! 

-  Co  takiego?  -  powiedział  Persikow  i  jego  twarz  zrobiła  się  bura...  -  Pan  Ŝartuje...  Jakim 

cudem? Skąd? 

Iwanow na moment oniemiał, potem odzyskał dar mowy, wskazał palcem otwartą skrzynkę, 

w której wśród Ŝółtych trocin jaśniały białe skorupki, i powiedział: 

- A stąd. 

- Co-ooo?! - zawył Persikow. Zaczynał kojarzyć. 

Iwanow z absolutnym przekonaniem machnął zaciśniętymi pięściami i wrzasnął: 

- MoŜe pan być pewny. Zamówione przez pana jaja węŜy i strusiów przesłali do sowchozu, 

a kurze, pomyłkowo, panu. 

-  BoŜe  wielki...  BoŜe wielki...  -  powtórzył  Persikow  i  zieleniejąc  na twarzy,  powoli  siadał 

na obrotowym taborecie. 

Pankrat  całkiem  zgłupiał  przy  drzwiach,  pobladł  i  oniemiał.  Iwanow  zerwał  się,  złapał 

gazetę i ostrym paznokciem podkreśliwszy stosowne miejsce, wrzasnął profesorowi w ucho: 

- No, teraz będą mieli wesołą zabawę!... Doprawdy nie wyobraŜam sobie, co teraz będzie. 

Proszę  tylko  spojrzeć  -  i  wykrzyczał  pierwszy  z  brzegu  akapit  ze  zmiętoszonej  płachty...  -  WęŜe 

wędrują  gromadnie  w  kierunku  MoŜajska...  składając  po  drodze  niewiarygodne  ilości  jaj. 

ZauwaŜono  jaja  w  powiecie  duchowskim...  Pojawiły  się  krokodyle  i  strusie.  Jednostki  do  zadań 

specjalnych i oddziały GPU połoŜyły kres panice, która wybuchła w Wiaźmie po podpaleniu lasów 

podmiejskich. PoŜar powstrzymał pochód gadów... 

Persikow róŜnokolorowy, a teraz zsiniały do śmiertelnej bladości, o oczach szaleńca wstał z 

taboretu i zaczął krzyczeć poprzez zadyszkę: 

- Anakonda... anakonda... dusiciel wodny! BoŜe wielki! 

Ani Iwanow, ani Pankrat nigdy jeszcze nie widzieli profesora w takim stanie. 

Profesor  jednym  ruchem  zdarł  z  siebie  krawat,  oberwał  guziki  koszuli,  spurpurowiał 

straszliwie  i  apoplektycznie,  a  następnie  chwiejnym  krokiem  wybiegł  z  pokoju,  oczy  miał  tępe, 

szkliste. Pod kamienne sklepienia Instytutu wzleciał krzyk. 

- Anakonda... anakonda... - zagrzmiało echo. 

- Łap profesora! - wrzasnął Iwanow do Pankrata, który z przeraŜeniem zatańczył w miejscu. 

- Wody... to udar. 

ROZDZIAŁ XI - BÓJ I ŚMIERĆ 

Płonęła  w  Moskwie  oszalała  elektryczna  noc.  Paliły  się  wszystkie  światła  i  w  Ŝadnym 

mieszkaniu  nie  było  takiego  miejsca,  w  którym  nie  jaśniałaby  lampa  ze  zdjętym  abaŜurem.  W 

Ŝ

adnym mieszkaniu czteromilionowej Moskwy nie spał nikt prócz nierozumnych dzieci. Ludzie w 

mieszkaniach  pili  i  jedli  byle  co  i  byle  jak,  wykrzykiwali  coś  i  co  chwilę  wykrzywione  twarze 

wyglądały  z  okien  wszystkich  pięter,  kierując  spojrzenia  w  poprzecinane  reflektorami  niebo.  Na 

niebie  bez  przerwy  błyskały  białe  ognie,  blade  stoŜki  topniejącego  światła  opadały  na  Moskwę, 

niknęły, gasły. Trwał w niebie nieustanny basowy huk aeroplanów. Szczególnie strasznie było na 

Twerskiej-Jamskiej.  Na  Dworzec  Aleksandrowski  co  dziesięć  minut  przyjeŜdŜały  pociągi 

zestawione  jak  popadło  z  wagonów  towarowych,  osobowych,  salonek,  a  nawet  z  cystern 

oblepionych oszalałymi ludźmi, Twerską-Jamską pędziła gęsta ludzka kasza, ludzie tłoczyli się w 

autobusach,  na  dachach  tramwajów,  tratowali  się  nawzajem,  wpadali  pod  koła.  Na  dworcu  co 

chwila  wybuchała  terkotliwa  trwoŜna  strzelanina  nad  głowami  tłumu  -  to  jednostki  wojskowe 

próbowały opanować panikę szaleńców, którzy biegli nasypami kolejowymi z guberni smoleńskiej 

w stronę Moskwy. Na dworcu jedna po drugiej z cichym wściekłym jękiem sypały się szyby i wyły 

wszystkie lokomotywy.  Wszystkie ulice  zasłane były porzuconymi, zdeptanymi afiszami, te same 

afisze patrzyły  z murów w palącym malinowym świetle reflektorów. Nikt ich nie czytał, wszyscy 

znali  je  juŜ  na  pamięć.  Afisze  ogłaszały  w  Moskwie  stan  wyjątkowy.  Zawierały  teŜ  ostrzeŜenia 

przed  paniką  i  komunikat,  Ŝe  do  guberni  smoleńskiej  jadą  transport  za  transportem  uzbrojone  w 

gazy  jednostki  Armii  Czerwonej.  Obwieszczenia  te  nie  mogły  jednak  uspokoić  wyjącej  nocy.  W 

mieszkaniach  leciały  z  rąk  i  tłukły  się  talerze  i  wazony,  ludzie  biegali  potrącając  meble, 

rozpakowywali i pakowali jakieś tobołki i walizy w daremnej nadziei,  Ŝe uda się im przedrzeć na 

Plac  Kałanczewski,  na  Jarosławski  lub  Nikołajewski  Dworzec.  Niestety,  wszystkie  dworce,  z 

których  moŜna  było  odjechać  na  północ  lub  na  wschód,  otoczone  były  zwartymi  kordonami 

piechoty - kołysząc i brzęcząc zaczepami ogromne cięŜarówki wyładowane skrzyniami, na których 

siedzieli  czerwonoarmiści  w  szpiczastych  budionnówkach,  najeŜone  ze  wszystkich  stron 

bagnetami,  wywoziły  zapasy  złotych  monet  z  podziemia  Ludowego  Komisariatu  Finansów  oraz 

olbrzymie skrzynie z napisami: “OstroŜnie. Galeria Tretiakowska”. CięŜarówki warczały i pędziły 

po całej Moskwie. 

Bardzo  daleko  drŜała  na  niebie  łuna  poŜaru  i  słychać  było  rozkołysujące  gęstą  czerń 

sierpnia niemilknące armaty. 

Nad ranem ulicami bezsennej Moskwy, która przez całą noc nie zgasiła ani jednego światła, 

w górę ulicy Twerskiej przeszedł wielotysięczny, łomocący kopytami po bruku wąŜ Armii Konnej, 

zamiatał wszystko, co mu stanęło na drodze, co wciskało się do bram i wygniatając szyby tuliło do 

wystaw  sklepowych.  Na  szarych  plecach  podrygiwały  końce  malinowych  baszłyków,  [kaptur  z 

filcu  lub  grubej  tkaniny]  ostrza  pik  dźgały  niebo.  Szeregi  parły  naprzód,  wrzynały  się  w 

rozchlustaną  kipiel  szaleństwa,  i  na  ich  widok  miotający  się  wyjący  tłum  jakby  oŜył.  Tłumy  na 

chodnikach zawyły powitalnie, z nadzieją. 

- Niech Ŝyje Armia Konna! - krzyczały zapamiętałe głosy kobiece. 

- Niech Ŝyje! - odpowiadały męskie. 

- Zatratują!... tratują... - wyli gdzieś. 

- Ratunku! - krzyczano z trotuaru. 

Poleciały  z  trotuarów  między  szeregi pudełka  papierosów,  srebrne  monety,  zegarki,  jakieś 

kobiety  wybiegały  na  jezdnię  i  ryzykując  połamanie  kości  biegły  po  bokach  szyku  czepiając  się 

strzemion i całując je. Poprzez nieustanny tupot kopyt dobiegały z rzadka komendy plutonowych: 

- Skrócić wodze! 

Gdzieś śpiewano wesoło, rubasznie, w migotliwym świetle reklam spoglądały z koni twarze 

w  załamanych  na  ucho  malinowych  czapkach.  Co  chwila  przerywając  szeregi  jezdnych  o  nie 

osłoniętych twarzach jechały - równieŜ konno - dziwne postacie w dziwnych czarczafach, z których 

wybiegały  gumowe  rury;  postacie  te  miały  na  plecach  przytroczone  pasami  metalowe  butle.  Za 

nimi  sunęły  olbrzymie  samochody-cysterny  wyposaŜone  jak  wozy  straŜackie  w  długie  węŜe  i 

cięŜkie,  miaŜdŜące  bruk  tanki  na  gąsienicach,  szczelnie  opancerzone,  o  świecących  wąskich 

otworach strzelniczych. Urywały się szeregi jezdnych i jechały chronione szarymi pancerzami auta 

ze  sterczącymi  szarymi  rurami,  z  białymi  trupimi  główkami  wymalowanymi  po  bokach  i  z 

napisami “Gaz”, “Dobrochim”. 

- Obrońcie, bracia! - wył tłum z chodników. - Bijcie gada! Ratujcie Moskwę! 

-  Mać...  mać...  biegło  po  szeregach.  Całe  paczki  papierosów  fruwały  w  oświetlonym 

nocnym powietrzu i z końskich grzbietów szczerzyły się na oszalałych ludzi białe zęby. Rozlewał 

się po szeregach głuchy, a chwytający za serce śpiew: 

“Ni król, ni klecha, pan ni kat. 

Od gadów się wyzwolim sami...” 

Gromkie huczące “hurra” wybuchały nad całą tą kaszą, rozeszła się bowiem pogłoska, Ŝe na 

czele  owych  szeregów  jedzie  w  takim  samym  malinowym  baszłyku,  jakie  mają  wszyscy  inni 

jeźdźcy,  postarzały  i  posiwiały  dowódca  tego  konnego  giganta,  który  przed  dziesięcioma  laty  stał 

się  postacią  legendarną.  Tłum  wył,  wzlatywał  w  niebiosa  grzmot:  “Hurra...  Hurra”  i  to  nieco 

uspokajało skołatane serca... 

Instytut  był  skąpo  oświetlony.  Docierały  tu  tylko  poszczególne,  niejasne  i  przygłuszone 

odgłosy  wydarzeń.  Raz  buchnęła  wachlarzykiem  salwa  pod  świetlistym  zegarem  koło maneŜy:  to 

rozstrzelano na miejscu maruderów, którzy usiłowali obrabować mieszkanie na Wołchonce. Ruch 

samochodowy na tej ulicy był niewielki, wszystko bowiem koncentrowało się wokół dworców. W 

gabinecie  profesora  paliła  się  tylko  jedna  przyciemniona  lampa,  krąg  jej  światła  padał  na  stół, 

Persikow  siedział  w  milczeniu  z  głową  wspartą  na  rękach.  Kołysał  się  wokół  niego  słoisty  dym. 

Zgasł  promień  w  skrzynce.  śaby  w  terrariach  milczały,  spały  juŜ.  Profesor  nie  pracował  ani  nie 

czytał.  Z  boku,  pod  lewym  łokciem  Persikowa,  leŜała  gazeta  popołudniowa  z  depeszami,  które 

donosiły, Ŝe cały Smoleńsk się pali, a artyleria kwadrat po kwadracie ostrzeliwuje lasy moŜajskie, 

niszcząc  złoŜa  jaj  krokodylich  zalegające  we  wszystkich  podmokłych  parowach.  Donoszono,  Ŝe 

eskadra aeroplanów nad Wiaźmą działała z duŜym powodzeniem i zagazowała niemal cały powiat, 

ale ofiary w ludziach są tam niezliczone, poniewaŜ mieszkańcy, zamiast opuszczać kolejno powiaty 

w  ramach  planowej  ewakuacji,  miotają  się  z  powodu  paniki  na  oślep,  nie  zorganizowanymi 

gromadami, uciekają na własne ryzyko gdzie oczy poniosą. Donoszono, Ŝe Samodzielna Kaukaska 

Dywizja Kawalerii na kierunku moŜajskim odniosła imponujące zwycięstwo w starciu ze stadami 

strusi, wybiła je wszystkie i zniszczyła ogromne ilości strusich jaj. Dywizja miała przy tym bardzo 

nieznaczne straty własne. Opublikowano oświadczenie rządu, zapowiadające całkowitą ewakuację 

stolicy  w  razie,  gdyby  nie  udało  się  powstrzymać  gadów  w  odległości  dwustu  wiorst  od  miasta. 

Urzędnicy  i  robotnicy  powinni  zachować  całkowity  spokój.  Rząd  podejmie  najdrastyczniejsze 

kroki,  by  nie  dopuścić  do  powtórzenia  się  tragedii  smoleńskiej,  gdzie  w  rezultacie  paniki 

wywołanej  nieoczekiwanym  atakiem  kilku tysięcy  grzechotników  miasto zaczęło  się  palić  w tych 

wszystkich punktach, w których pozostawili ogień pod kuchnią bezładnie uciekający mieszkańcy. 

Donoszono, Ŝe Moskwa dysponuje zapasami Ŝywności co najmniej na pół roku oraz  Ŝe powołana 

przy  głównodowodzącym  rada  podejmuje  energiczne  kroki  celem  opancerzenia  mieszkań,  co 

pozwoli prowadzić walkę z gadami na ulicach stolicy, gdyby Armia Czerwona, aeroplany i eskadry 

nie zdołały powstrzymać inwazji gadów. 

Profesor  nie  czytał  tego  wszystkiego,  szklistymi  oczyma  patrzył  przed  siebie,  palił.  Prócz 

niego były w Instytucie tylko dwie osoby - Pankrat i zalewająca się co chwilę łzami gosposia Maria 

Stiepanowna.  Maria  Stiepanowna  nie  spała  juŜ  trzecią  noc  z  rzędu,  spędzała  te  noce  w  gabinecie 

profesora,  który  za  nic  nie  chciał  się  rozstać  z  wygasłą,  ale  jedyną,  jaka  mu  została,  skrzynką. 

Maria Stiepanowna ułoŜyła się teraz na ceratowej kanapce w ciemnym kącie i milczała, pogrąŜona 

w  bolesnych  rozmyślaniach:  patrzyła,  jak  w  trójnogu  nad  palnikiem  bunsenowskim  gotuje  się 

czajnik na herbatę dla profesora. Instytut trwał w milczeniu i wszystko stało się bardzo nagle. 

Z  ulicy  dały  się  słyszeć  raptem  przenikliwe  krzyki,  tak  pełne  nienawiści,  Ŝe  Maria 

Stiepanowna  poderwała  się  i  takŜe  krzyknęła.  Na  ulicy  zamigotały  latarnie,  dobiegł  z  hallu  głos 

Pankrata. Profesor źle znosił te hałasy. Na chwilę uniósł głowę, wymamrotał: “Patrzcie no, jak się 

wściekają... cóŜ ja teraz mogę zrobić” i znowu popadł w odrętwienie. Nie dano mu jednak trwać w 

nim  długo.  Straszliwie  zagrzmiały  dwuskrzydłowe  kute  drzwi  Instytutu  prowadzące  na  ulicę 

Hercena,  zatrzęsły  się  mury  gmachu...  Potem  pękła  gruba  zwierciadlana  szyba  w  sąsiednim 

gabinecie. Zadzwoniło, posypało się szkło w gabinecie profesora, szary brukowiec wskoczył przez 

okno,  rozbił  szklany  stół.  Podskoczyły  Ŝaby  w  terrariach,  podniosły  wrzask.  Poderwała  się  i 

zapiszczała Maria Stiepanowna. Dopadła profesora, chwyciła go za ręce i zawołała: 

-  Niech  pan  ucieka,  panie  profesorze,  niech  pan  ucieka!  Profesor  wstał  z  obrotowego 

krzesła, wyprostował się, haczykowato zagiął palec, jego oczy na moment odzyskały dawny Ŝywy 

blask, przypominał teraz dawnego natchnionego Persikowa. 

- Nigdzie się stąd nie ruszę - powiedział. - To po prostu głupie. Latają jak szaleni... A jeŜeli 

cała  Moskwa  straciła  rozum,  to  dokąd  mam  uciekać?  I,  bardzo  proszę,  niech  pani  przestanie 

krzyczeć. Co ja mam z tym wspólnego? Pankrat! - zawołał i nacisnął guzik. 

Chciał  zapewne,  Ŝeby  Pankrat  połoŜył  kres  całemu  temu  harmidrowi,  którego  profesor 

zawsze  tak  nie  znosił.  Ale  Pankrat  nic  tu  juŜ  nie  mógł  pomóc.  Skończyło  się  na  tym,  Ŝe  puściły 

drzwi Instytutu i z daleka dobiegły klaśnięcia wystrzałów, a potem cały masywny gmach wypełnił 

się  bieganiną,  krzykami,  brzękiem  tłuczonych  szyb.  Maria  Stiepanowna  wczepiła  się  w  rękaw 

profesora, gdzieś ciągnęła Persikowa, ten wyrwał się jednak, wyprostował i w całej okazałości, w 

białym fartuchu, tak jak stał wyszedł na korytarz. 

- No? - zapytał? Drzwi otworzyły się na ościeŜ i pierwszą rzeczą, jaka się w nich ukazała, 

były  plecy  wojskowego  z  malinowym  szewronem  i  z  gwiazdą  na  lewym  rękawie.  Odsuwał  się 

tyłem  od  drzwi,  na  które  napierał  rozwścieczony  tłum,  strzelał  z  rewolweru.  Potem  rzucił  się  do 

ucieczki, a mijając Persikowa krzyknął do niego: 

- Profesorze, niech pan ucieka, ja juŜ nic nie mogę zrobić. 

Odpowiedział jego słowom pisk Marii Stiepanowny. Wojskowy przemknął obok stojącego 

niczym  biały  posąg  Persikowa  i  zniknął  w  mroku  pokrętnych  korytarzy  z  drugiej  strony.  Ludzie 

wypadali z drzwi, wyli: 

- Bij go! Zabij... 

- Zbrodniarz... 

- To ty wypuściłeś gady! 

Wykrzywione  twarze,  porozdzierane  suknie  podrygiwały  na  korytarzach,   ktoś  wystrzelił. 

Zamigotały  kije  i  laski.  Persikow  cofnął  się  nieco,  zagrodził  sobą  drzwi  do  gabinetu,  w  którym 

klęczała  na  podłodze  śmiertelnie  przeraŜona  Maria  Stiepanowna,  rozpostarłszy  ramiona  jak 

ukrzyŜowana... nie chciał wpuścić tłumu i krzyczał z rozdraŜnieniem: 

- To czyste szaleństwo... Jak dzikie zwierzęta. Czego tu chcecie? - Zawył: - Won stąd! - i 

zakończył frazę ostrym i wszystkim tak dobrze znanym okrzykiem: - Pankrat, wyrzuć ich za drzwi! 

Ale Pankrat nikogo juŜ za drzwi wyrzucić nie mógł. Z rozbitą głową, zdeptany i rozdarty na 

strzępy  leŜał  Pankrat  nieruchomo  w  hallu  i  coraz  to  nowe  tłumy  przebiegały  obok  niego  nie 

zwracając uwagi na strzelaninę milicji z ulicy. 

Niski  męŜczyzna  na  krzywych  małpich  nogach,  w  rozdartej  marynarce,  w  rozdartym  i 

przekrzywionym  półkoszulku,  wyprzedził  innych,  dopadł  do  Persikowa  i  rozciął  mu  głowę 

straszliwym  ciosem  laski.  Persikow  zatoczył  się,  zaczął  się  chylić  na  bok,  jego  ostatnim  słowem 

było: 

- Pankrat... Pankrat... 

Bogu ducha winną Marię Stiepanowną zabito i rozszarpano w gabinecie, komorę, w której 

zgasł  juŜ  promień,  rozniesiono  na  strzępy,  rozniesiono  na  strzępy  terraria,  wytłuczono  i  zdeptano 

ogłupiałe Ŝaby, rozbito reflektory i w godzinę później Instytut płonął, wokół poniewierały się trupy, 

opodal  trwał  kordon  ludzi  uzbrojonych  w  elektryczne  rewolwery,  stały  samochody  straŜackie, 

czerpały wodę z hydrantów i wlewały ją we wszystkie okna Instytutu, z których strzelały huczące 

języki ognia. 

ROZDZIAŁ XII - MROŹNY DEUS EX MACHINA 

W  nocy  z  dziewiętnastego  na  dwudziesty  sierpnia  roku  tysiąc  dziewięćset  dwudziestego 

ósmego  chwycił  nagle  mróz,  mróz  niesłychany,  jakiego  najstarsi  ludzie  nie  pamiętali.  Chwycił  i 

trzymał dwa dni osiągając minus osiemnaście. Rozjuszona Moskwa szczelnie pozamykała drzwi i 

okna.  I  dopiero  pod  koniec  trzeciej  doby  zrozumiała  ludność  stolicy,  Ŝe  mróz  ocalił  i  ją,  i  owe 

nieogarnione  przestrzenie,  którymi  Moskwa  władała,  i  na  które  spadła  straszliwa  klęska 

dwudziestego ósmego roku. Pod MoŜajskiem Armia Konna, której straty sięgały trzech czwartych 

stanu, traciła juŜ impet, a eskadry gazowe nie zdołały powstrzymać marszu ohydnych gadów, które 

półkolem parły na Moskwę z trzech kierunków, od zachodu, południowego zachodu i południa. 

Pokonał  je  mróz;  obrzydliwe  zgraje  nie  przetrzymały  dwóch  dób  osiemnastostopniowego 

mrozu  i  w  trzeciej  dekadzie  sierpnia,  kiedy  się  ociepliło  i  po  chłodach  pozostała  tylko  wilgoć, 

plucha,  mokra  mgła  i  zwarzone  liście  na  drzewach,  nie  było  juŜ  z  kim  walczyć.  Klęska  minęła. 

Lasy, pola, bezkresne trzęsawiska usłane były jeszcze róŜnobarwnymi jajami, pokrytymi niekiedy 

dziwacznym, nietutejszym, niespotykanym ornamentem, który zaginiony bez wieści Rokk uznał za 

brud, ale jajka te były juŜ absolutnie niegroźne. Jaja umarły, zarodki w nich były martwe. 

Bezkresne  przestrzenie  ziemi  długo  jeszcze  pokrywały  nieprzeliczone  i  gnijące  zwłoki 

krokodyli  i  węŜy  powołanych  do Ŝycia  przez  zagadkowy  promień  zrodzony  w  genialnych  oczach 

na  ulicy  Hercena.  Nietrwałe  płody  gorących,  tropikalnych  moczarów  zginęły  w  ciągu  dwóch  dni 

pozostawiając po sobie na terenie trzech guberni straszliwy smród, rozkład i trupie jady. 

Długo jeszcze trwały epidemie spowodowane rozkładem ludzkich trupów i gadziej padliny, 

długo  jeszcze  krąŜyło  wojsko,  ale  nie  było  juŜ  wyposaŜone  w  gazy,  tylko  w  sprzęt  saperski, 

cysterny  z  naftą  i  straŜackie  węŜe;  oczyszczało  ziemię.  Oczyściło  ją  wreszcie  i  na  wiosnę  roku 

tysiąc dziewięćset dwudziestego dziewiątego wszystko się skończyło. 

I na wiosnę roku tysiąc dziewięćset dwudziestego dziewiątego znów zatańczyła, rozgorzała, 

zawirowała światłami Moskwa, znów po staremu szumiały potoki pojazdów mechanicznych i nad 

czapą  świątyni  Zbawiciela  wisiał  jak  na  nitce  sierp  księŜyca,  zaś  na  miejscu  jednopiętrowego 

budynku  Instytutu,  spalonego  w  sierpniu  dwudziestego  ósmego  roku,  wzniesiono  nowy  pałac 

zoologiczny, królował w tym pałacu privat-docent Iwanow, ale nie było juŜ Persikowa. Nikt juŜ nie 

mógł  zobaczyć  jego  haczykowato  a  przekonująco  zagiętego  palca,  nikt  juŜ  nie  usłyszał  więcej 

skrzypliwego  kwaczącego  głosu.  O  promieniu  i  o  katastrofie  z  dwudziestego  ósmego  roku  długo 

jeszcze  mówił  i  pisał  cały  świat,  z  czasem  jednak  imię  profesora  Włodzimierza  Hippatiewicza 

Persikowa  osnuło  się  mgłą  i  zgasło,  podobnie  jak  zgasł  i  sam  odkryty  przez  profesora  pewnej 

kwietniowej  nocy  czerwony  promień.  Nigdy  juŜ  potem  nie  udało  się  otrzymać  owego  promienia, 

choć wytworny dŜentelmen, obecnie profesor zwyczajny Piotr Stiepanowicz Iwanow, od czasu do 

czasu  ponawiał  próby.  Pierwszą  komorę  zniszczył  rozjuszony  tłum  owej  nocy,  kiedy  zginął 

Persikow.  Trzy  pozostałe  spłonęły  w  nikolskim  sowchozie  “Czerwony  Promień”  podczas 

pierwszego  starcia  eskadry  z  gadami,  a  próby  rekonstrukcji  komór  nie  powiodły  się.  Mimo 

usilnych  starań  Iwanowa  nie  udało  się  odtworzyć  tak  niby  prostej  kombinacji  soczewek  i  luster. 

Widocznie  oprócz  wiedzy  było  do  tego  potrzebne  coś  szczególnego,  coś,  czym  na  całym  świecie 

obdarzony  był  tylko  jeden  jedyny  człowiek  -  nieŜyjący  juŜ  profesor  Włodzimierz  Hippatiewicz 

Persikow. 

PrzełoŜyli Irena Lewandowska 

i Witodl Dąbrowski 

SZKARŁATNA WYSPA 

Powieść tow. Juliusza Verne'a 

z francuskiego na ezopowy 

przełoŜył Michał A. Bułhakow (1924) 

CZĘŚĆ I - WYBUCH WULKANU 

ROZDZIAŁ 1 - HISTORIA Z GEOGRAFIĄ 

Wśród  fal  oceanu,  który  jeszcze  za  niepamiętnych  czasów,  z  uwagi  na  częste  burze  i 

sztormy,  nazwano  Spokojnym,  leŜała  na  szerokości  geograficznej  45,  olbrzymia  bezludna  wyspa, 

zamieszkana  przez  sławne,  spokrewnione  ze  sobą  plemiona:  dzikusów  czerwonych,  czarnuchów 

białych  oraz  czarnuchów  o  bliŜej  nie  określonym  kolorze  skóry.  Tym  ostatnim  Ŝeglarze,  nie 

wiedzieć czemu, nadali miano zaŜartych. 

Gdy lord Glenarvan na pokładzie słynnego statku “Nadzieja” zbliŜył się po raz pierwszy do 

tej  wyspy, stwierdził,  iŜ panują  tu  stosunki  dość oryginalne:  mimo  Ŝe  dzikusów  czerwonych  było 

dziesięciokrotnie więcej niŜ wszystkich czarnuchów - tych białych i tych zaŜartych razem wziętych 

-  rządziły  wyspą  wyłącznie  pozostające  w  mniejszości  czarnuchy.  Na  tronie,  w  cieniu  palmy, 

zasiadał  pan  i  władca  wyspy,  król  Sizi-Buzi  w  kosztownej  tiarze  z  rybich  ości  i  puszek  po 

sardynkach.  Obok  władcy  siedział  arcykapłan  wraz  z  dowódcą  wojska,  nieustraszonym  Rikki-

Tikki-Tawi. 

Dzikusy były w tym czasie zajęte uprawą pól, rybołówstwem i zbieraniem Ŝółwich jaj. 

Lord  Glenarvan  zaczął  od  tego,  od  czego  zwykł  zaczynać  wszędzie,  gdziekolwiek  stanęła 

jego  noga,  a  mianowicie  zatknął  na  szczycie  góry  sztandar  i  oznajmił:  “Ten  wyspa...  być  teraz 

mój”. 

Wynikło  małe  qui  pro  quo.  Dzikusy  nie  obeznane  z  Ŝadnym  językiem  oprócz  rodzimego, 

zrobiły  ze  sztandaru  portki.  Wówczas  lord  zabrał  się  do  wymierzania  im  kar  cielesnych  pod 

palmami, a gdy wychłostał juŜ wszystkich, rozpoczął pertraktacje z wodzem Sizi-Buzi, po których 

zrozumiał, Ŝe wyspa naleŜy do wodza i Ŝe “flaga niepotrzebny”. 

Jak się okazało, wyspa została odkryta juŜ dwukrotnie. Pierwsi było Niemcy, po nich jacyś 

inni,  co  to  jedli  Ŝaby.  Dla  udokumentowania  swych  słów  Sizi-Buzi  zademonstrował  puszki  po 

sardynkach, po czym napomknął słodkim głosem, Ŝe “woda ognista bardzo smaczny być, o tak!” 

- Wywąchali, sukinsyny! - burknął lord po angielsku i poklepawszy Sizi-Buzi po ramieniu, 

pozwolił mu łaskawie uwaŜać się nadal za władcę wyspy. 

Następnie  odbyła  się  wymiana  towarowa.  Marynarze  wyładowali  z  pokładu  “Nadziei” 

szklane paciorki, zepsute sardynki, sacharynę oraz wodę ognistą. Dzikusy zaś, ogarnięte burzliwym 

entuzjazmem, zgromadziły na brzegu bobrowe skóry, kość słoniową, ryby, Ŝółwie jaja i perły. 

Sizi-Buzi  wodę  ognistą  zatrzymał  dla  siebie,  sardynki  teŜ,  paciorki  teŜ  i  tylko  sacharynę 

oddał dzikusom. 

Ustalono poprawne stosunki między obu stronami. Statki wchodziły do zatoki, zrzucały na 

brzeg angielskie skarby i zabierały tubylczy szmelc. Na wyspie zadomowił się korespondent gazety 

“New  York  Times”  w  białych  spodniach  i  z  fajką.  Korespondent  natychmiast  złapał  tropikalną 

rzeŜączkę. 

W podręcznikach geografii nowo odkryta wyspa zaczęła figurować jako L'ile des Sauvages 

(Wyspa Dzikich). 

ROZDZIAŁ 2 - SIZI-BUZI PIJE WODĘ OGNISTĄ 

Tak  więc  Ŝycie  na  wyspie  weszło  w  fazę  niesłychanego  rozkwitu.  Arcykapłan, 

głównodowodzący oraz sam Sizi-Buzi dosłownie kąpali się w wodzie ognistej. Z twarzy Sizi-Buzi 

zniknęły  zmarszczki  -  zaokrągliła  się  wyraźnie  i  błyszczała  jak  lakierowana.  Oddział  białych 

czarnuchów, przyozdobiony w korale, tkwił przed namiotem wodza połyskując lasem dzid. 

Załogi mijających wyspę statków często słyszały dobiegające z brzegu okrzyki: 

- Niech Ŝyje wielki Sizi-Buzi, nasz władca! Niech Ŝyje arcykapłan! Hurra! 

To krzyczały czarnuchy, a te zaŜarte najgłośniej. 

Gromada  dzikusów  odpowiadała  wymownym  milczeniem.  Nie  otrzymując  ognistych 

przydziałów  i  pracując  do  upadłego,  wspomniane  dzikusy  przebywały  w  stanie  swoistej  apatii 

graniczącej  z  tłumioną  niechęcią.  A  Ŝe  wśród  dzikusów,  podobnie  jak  wśród  wszystkich  innych 

ludzi, zdarzają się podŜegacze, bywało teŜ tak, iŜ zaczynały ich nurtować buntownicze myśli: 

-  JakŜeŜ  to  tak,  ludzie  dobrzy?  Przecie  to  nie  po  boŜemu!  Woda  ognista  -  im  (czyli 

czarnuchom), korale - im, a nam co, figę z sacharyną? A jak pracować - to my?! 

Wskutek  takich  nastrojów  czerwone  dzikusy  naraziły  się  na  grube  nieprzyjemności.  Sizi-

Buzi,  słysząc  o  zamętach,  wysłał  do  plebejuszowskich  wigwamów  oddział  karny,  który  w  jednej 

chwili uśmierzył bunt. 

Wychłostane dzikusy kłaniały się w pas i zapewniały: 

- Sami więcej nie będziemy i dzieciom zabronimy! 

W ten to sposób znowu nastały promienne czasy. 

ROZDZIAŁ 3 - KATASTROFA 

Wigwamy  Sizi-Buzi  i  arcykapłana  mieściły  się  w  najlepszej  części  wyspy,  u  podnóŜa 

wygasłego trzysta lat temu wulkanu. 

Pewnej  nocy  wulkan  zbudził  się  całkiem  nieoczekiwanie  i  sejsmografy  w  Pułkowie  oraz 

Greenwich odnotowały jakieś złowrogie idiotyzmy. 

Z wulkanu wydobył się dym, za nim płomień, potem posypały się kamienie i na końcu, jak 

wrzątek z samowaru, popłynęła rozŜarzona lawa. 

Nad  ranem,  w  miejscu  gdzie  stały  królewskie  wigwamy,  było  czyściuteńko.  Dzikusy 

stwierdziły, Ŝe zostały bez wodza i bez arcykapłana, z samym tylko głównodowodzącym wojska. 

ROZDZIAŁ 4 - GENIALNY KIRI-KUKI. 

W pierwszej chwili dzikusy stanęły niczym ogłuszone gromem, w tłumie nawet przelały się 

łzy,  ale  juŜ  w  następnej  chwili  w  głowach  zarówno  dzikusów,  jak  i  ocalałych  czarnuchów  z 

głównodowodzącym na czele zrodziła się myśl: “Co z nami będzie dalej?” 

Myśl owa pociągnęła za sobą szemrania - najpierw niewyraźne, potem coraz głośniejsze - i 

nie wiadomo, co mogłoby z tego wyniknąć, gdyby nie całkiem zdumiewające zjawisko. 

OtóŜ  nad  tłumem,  przypominającym  pole  maków  urozmaicone  nielicznymi  białymi 

plamami,  wyrosła  nagle  pijacka  gęba  o  latających  oczkach.  Stanąwszy  na  beczce,  objawił  się 

ludowi w całej swej okazałości znany na całej wyspie pijaczyna i nierób, osławiony Kiri-kuki. 

Dzikusy po raz drugi zamarły niczym poraŜone gromem, a przyczyną takiego stanu rzeczy 

był  zdumiewający  wygląd  Kiri-kuki.  Wszyscy  -  od  dzieci  do  starców  -  zwykli  widywać  tego 

osobnika  obijającego  się  albo  nad  zatoką,  gdzie  wyładowywano  ogniste  wspaniałości,  albo  w 

pobliŜu  wigwamu  wodza,  i  wszyscy  doskonale  wiedzieli,  Ŝe  Kiri-kuki  to  najprawdziwszy  okaz 

czarnucha  zaŜartego.  A  teraz  ten  sam  Kiri  ukazał  się  oczom  oszołomionych  wyspiarzy 

pomalowany  od  stóp  do  głów  w  barwy  wojenne  plebejuszowskiej  czerwieni.  Najbardziej 

doświadczone oko nie byłoby w stanie odróŜnić tego spryciarza i oszusta od zwykłego dzikusa! 

Kiri-kuki  stojąc  na  beczce  zatoczył  się  raz  i  drugi,  po  czym  otworzył  szeroką  gębę  i 

wrzasnął na całe gardło, a jego epokową mowę natychmiast utrwalił w swym notesie reporterskim 

natchniony korespondent gazety “New York Times”. 

- Ogłaszam, Ŝe wolna z nas wiara! Wam wszystkim składam dzięki! 

ś

aden, ale to Ŝaden z tłumnie zebranych dzikusów nie zrozumiał, dlaczego Kiri-kuki składa 

im dzięki i za co. Zatem cała gromada odpowiedziała mu zdumionym wrzaskiem: 

- Hurra!!! 

Przez  kilka  minut  buszowało  nad  wyspą  to  donośne  “hurra”,  po  czym  przerwał  je  nowy 

okrzyk Kiri-kuki: 

- A tera, chłopy, przysięgać! 

Zachwycone dzikusy zawyły: 

- Komu-u-u? 

Na to Kiri-kuki odpowiedział piskliwie: 

- Mnie-e! 

Tym razem dzikusów zatkało. Ale paraliŜ nie trwał długo. Głównodowodzący wydał głośny 

okrzyk: “Ach, kanalia, trafił w dziesiątkę!” - i pierwszy zgłosił akces  do podrzucania Kiri-kuki w 

górę. 

Przez całą noc na wyspie, grając odblaskami w niebie, płonęły wesołe ogniska i wokół nich 

tańczyły  dzikusy,  pijane  z  nadmiaru  szczęścia  i  wody  ognistej,  której  butelki  otwierał  dla  nich 

własnoręcznie łebski Kiri-kuki. 

Przepływające w pobliŜu statki wysyłały w eter błyskawiczne radiogramy i zamierzały dla 

porządku  ostrzelać  wyspę,  ale  juŜ  wkrótce  cały  cywilizowany  świat  został  uspokojony  depeszą 

korespondenta z “Timesa”: 

“tutejsze matoły obchodzą święto ludowe zwane bajram kropka ten oszust jest genialny”. 

ROZDZIAŁ 5 - REBELLION 

Następnie  wydarzenia  potoczyły  się  z  szybkością  zaiste  nadprzyrodzoną.  Chcąc  dogodzić 

dzikusom,  Kiri  juŜ  pierwszego  dnia  ogłosił,  Ŝe  wyspa  przybiera  miano  Szkarłatnej  dla  uczczenia 

ich barw plemiennych. Niestety, obojętnych na sławę dzikusów to wcale nie ucieszyło, czarnuchów 

zaś  zdenerwowało.  Następnego  dnia,  chcąc  dogodzić  czarnuchom,  Kiri  mianował  Rikki-Tikki 

głównodowodzącym.  Niestety,  czarnuchom  nie  dogodził,  poniewaŜ  głównodowodzącym  pragnął 

zostać  kaŜdy  z  nich,  dzikusów  natomiast  rozzłościł.  Po  czym,  by  dogodzić  tym  razem  samemu 

sobie,  Kiri-kuki  zaopatrzył  się  we  wspaniałe  nakrycie  głowy  ze  strzępiastej  puszki  po  szprotach, 

przypominające do złudzenia koronę nieboszczyka Sizi-Buzi. W ten sposób nie dogodził nikomu i 

rozzłościł  wszystkich,  poniewaŜ  czarnuchy  sądziły,  Ŝe  kaŜdy  z  nich  jest  godzien  takiej  korony, 

dzikusy  zaś,  zdemoralizowane  naduŜywaniem  wody  ognistej,  były  w  ogóle  przeciwne  koronie, 

która zbyt dotkliwie przypominała im, Ŝe stosunkowo niedawno zostały przez władcę wychłostane. 

Ostatnie  przedsięwzięcie  Kiri-kuki  dotyczyło  wody  ognistej  -  i  wówczas  przegrał  na  całej 

linii. Ogłosił bowiem, Ŝe wodę ognistą będzie dzielił równo między wszystkich, i przyrzeczenia nie 

dotrzymał.  Sprawa  była  bardzo  prosta.  Chcąc  rozdawać  wszystkim,  trzeba  mieć  duŜo.  A  skąd 

wziąć duŜo? W zamian za wodę ognistą Kiri upłynnił cały zbiór kukurydzy, ale wody ognistej nie 

zdobył tyle, ile trzeba, tymczasem zarówno czarnuchom, jak i dzikusom tak burczało w brzuchach 

z głodu, Ŝe zaczęli dawać wyraz oburzeniu. 

Pewnego pięknego dnia, w porze upału, gdy Kiri swym zwyczajem wylegiwał się w swym 

wigwamie, do naczelnika Rikki-Tikki przyszedł jakiś dzikus, którego fizys świadczyła wyraźnie o 

wichrzycielskich  skłonnościach.  W  momencie  jego  ukazania  się,  Rikki  popijał  właśnie  wodę 

ognistą pochrupując w przerwach między łykami dobrze przyrumienionym kawałkiem prosięcia. 

- Czego chcesz, czerwona gębo? - zapytał oschle ponury dowódca. 

Dzikus puścił komplement mimo uszu i przeszedł od razu do meritum sprawy. 

-  JakŜeŜ  to,  cóŜ  to  się  dzieje?  -  zrzędził.  -  Wódka  wasza,  prosiaki  wasze...  A  my?  Znowu 

dawne porządki czy co? 

- Ach, tak, prosiaka ci się zachciewa! - powstrzymując złość powiedział dowódca. 

-  A  jak?  Co  to,  dzikus  nie  człowiek?  -  odparł  zuchwale  gość  przybierając  bezczelną 

postawę. 

Rikki  wziął  prosiaka  za  chrupiącą  nóŜkę,  zamachnął  się  i  wyrŜnął  dzikusa  w  zęby  z  taką 

siłą, Ŝe  z prosiaka trysnął tłuszcz, a z warg dzikusa - krew. W  oczach przybysza zakręciły się łzy 

przemieszane z gradem zielonych iskier. 

- Wynocha!!! - zamknął dyskusję dowódca. 

Nikt  nie  wie,  co  takiego  uczynił  ów  dzikus,  powróciwszy  do  domu,  dobrze  wiadomo 

natomiast,  Ŝe  juŜ  pod  koniec  dnia  na  wyspie  huczało  jak  w  ulu.  TejŜe  nocy  załoga  fregaty 

“Chancellor”,  przepływającej  w  pobliŜu  wyspy,  widziała  dwie  łuny  w  południowej  Zatoce 

Błękitnego Spokoju. W świat poleciała niepokojąca wiadomość: 

“Na wyspie ognie matoły znowu świętują kropka Hatteras”. 

Szanowny  kapitan  Hatteras  dopuścił  się  błędu:  rzeczywiście  na  wyspie  płonęły  ognie,  ale 

nie  świadczyło  to  bynajmniej  o  świętowaniu.  Po  prostu  płonęły  wigwamy  dzikusów  podpalone 

przez oddział karny z rozkazu dowódcy - Rikki-Tikki. 

Nad  ranem  słupy  płomieni  zamieniły  się  w  słupy  dymu,  przy  czym  było  ich  juŜ  nie  dwa, 

lecz  dziewięć.  Przed  nadejściem  nocy  dym  zamienił  się  znowu  w  rosochate  łapy  płomieni 

(szesnaście sztuk). 

Ś

wiat  był  powaŜnie  zaniepokojony;  gazety  w  ParyŜu,  Londynie,  Rzymie,  Nowym  Jorku, 

Berlinie i innych miastach wybiły nagłówek: “Co się stało na wyspie?” 

Wreszcie  nadeszła  depesza  od  korespondenta  “New  York  Timesa”.  Jej  treść  okazała  się 

zdumiewająca. 

“Od  pięciu  dni  płoną  wigwamy  czarnuchów  kropka  tłumy  dzikusów  (dalej  nieczytelne) 

oszust Kiri ucie (nieczytelne)”. 

A  nazajutrz  oszołomiła  świat  następna  depesza  nadana  juŜ  nie  z  wyspy,  lecz  z  pewnego 

portu w Europie: 

“dickus  utshinil  colosalni  rebellion  kropka  vispa  plonie  vibuhla  jouma  same  trupi  kropka 

proshe zolitchke pieńset kropka korespondent”. 

CZĘŚĆ II - WYSPA W PŁOMIENIACH 

ROZDZIAŁ 1 - TAJEMNICZE PIROGI 

O świcie patrol na europejskim brzegu zaalarmował: 

- Na horyzoncie okręty! 

Lord Glenarvan wyszedł z lunetą i długo obserwował czarne punkty. 

- Nie rozumiem - powiedział ów dŜentelmen - czarnuchy w pirogach? 

- Do stu tysięcy piorunów! - zawołał Michał Ardan ciskając zeissowską lornetkę. - Stawiam 

waszyngtońskiego  dolara  przeciwko  dziurawemu  banknotowi  z  1923  roku  o  wartości  jednego 

miliona, Ŝe to czarnuchy! 

- Całkiem moŜliwe - potwierdził Paganel. 

- Co to ma znaczyć? - zapytał lord, zdziwiony po raz pierwszy w Ŝyciu. 

Zamiast  odpowiedzi  czarnuchy  po  zejściu  na  ląd  tylko  jęczały.  Ich  wygląd  śmiało  moŜna 

było  określić  jako  przeraŜający.  A  kiedy  przybysze  trochę  odsapnęli,  wyjaśniło  się  co  następuje. 

OtóŜ  dzikusów  są  krocie.  Cholerni  podŜegacze  zamącili  tym  kretynom  w  głowach.  Wysuwają 

Ŝą

danie:  wytępić  wszystkich czarnuchów. Rikki wysłał oddział  karny, ale  dzikusy  wybiły  oddział 

w pień. Ten łajdak Kiri-kuki pierwszy zwiał pirogą. Tutaj są resztki oddziału karnego z Rikki-Tikki 

na czele. Uciekać maleńko do lorda, rozumieć? 

-  Do  stu  tysięcy  diabłów!  -  zagrzmiał  Ardan.  -  Te  dzikusy  zamierzają  zostać  w  Europie! 

Comprenez-vous? 

- Ale kto wam dawać jeść? - przeraził się Glenarvan. - Nie, wy jechać na powrót... 

-  AleŜ,  wasze  jaśniepaństwo,  nie  moŜemy  tam  wrócić  -  płakały  czarnuchy.  -  Te  dzikusy 

pozabijają  nas  bez  pardonu.  A  po  drugie,  wigwamy  nasze  popalili  juŜ  do  reszty.  Gdyby  tak  dla 

przykładu wojsko jakie wysłać, moŜe by się dało uspokoić tych sukinsynów... 

- Thank you - odparł z ironią lord wskazując depeszę korespondenta. - Wy tam mieć dŜuma. 

I am jeszcze nie wariat. Jedna mój marynarz droŜsza być niŜ cały wasz parszywy wyspa. Yes. 

- Tak jest, wasza wielebność - zgodziły się czarnuchy - wiadomo, Ŝeśmy nic niewarci. A i z 

dŜumą to prawda, pan z gazety dobrze napisał. Kosi ta zaraza i kosi. I znowuŜ głód... 

-  Ta-ak  -  powiedział  w  zadumie  lord.  -  Okay.  Ja  pomyśleć.  -  A  potem  rozkazał:  - 

Kwarantanna! 

ROZDZIAŁ 2 - CZARNA ROZPACZ. 

Słów brak, Ŝeby opisać, co przeszły czarnuchy w gościnie u lorda. Zaczęło się od tego, Ŝe 

wykąpano ich w lizolu, po czym trzymano za ogrodzeniem, jak osły. Karmiono oszczędnie, w sam 

raz tak, Ŝeby z głodu nie pomarli. A poniewaŜ przy takiej metodzie odŜywiania trudno ustalić ścisłą 

normę, to jedna czwarta czarnuchów mimo wszystko oddała Bogu ducha. 

Wreszcie,  po  przetrzymaniu  swych  gości  w  kwarantannie,  lord  wyprawił  ich  do  pracy  w 

kamieniołomach. Tam zapewniono im nadzór, a nadzorcy mieli harapy uwite z byczych Ŝył... 

ROZDZIAŁ 3 - MARTWA WYSPA 

Wszystkie statki otrzymały rozkaz: omijać wyspę w promieniu strzału armatniego. Tak teŜ 

czyniono. Nocami widać było słabą, dogorywającą łunę, w dzień wyspa tliła się czarnym dymem. 

Nad błękitem fal płynął smród rozkładających się trupów. 

- JuŜ po wyspie - mówili marynarze patrząc przez lornetki na zdradliwą zieleń lądu. 

Czarnuchy,  które  na  lordowym  wikcie  wyglądały  niczym  blade  cienie,  obijając  się  po 

kamieniołomach powtarzały ze złośliwą satysfakcją: 

-  Dobrze  im  tak,  szubrawcom.  Niech  pozdychają,  pies  im  mordę  lizał.  A  jak  wszyscy 

zdechną,  wrócimy  tam  cichcem  i  wyspa  będzie  nasza.  I  niech  tylko  trafi  nam  w  ręce  ten  łajdak 

Kiri-kuki - rozprujemy mu własnoręcznie brzuch. 

Lord zachowywał niewzruszone milczenie. 

ROZDZIAŁ 4 - ZALAKOWANA BUTELKA. 

Wyrzuciła  ją  fala  na  brzeg  europejski.  Butelkę  otworzono  w  obecności  lorda,  z 

zachowaniem  wszelkich  lizolowych  ostroŜności.  W  środku  był  świstek  papieru  zabazgrany 

niewątpliwie  ręką  jakiegoś  dzikusa.  Tłumacz  odczytał  te  kulfony  i  przedłoŜył  lordowi  dokument 

następującej treści: 

“Przymieramy  głodem.  Dzieci  małe  zdychają  (napisane  było:  zdechajom).  ZnowuŜ  ta 

dŜuma. Ludzie my czy nie ludzie? Chlebka nam przyślijcie. Kochające dzikusy”. 

Rikki-Tikki zzieleniał. 

-  Wasza  lordowska  łaskawość!  Za  nic  w  świecie!  Niech  pozdychają!  Buntów  im  się 

zachciewa, a potem ktoś ma ich Ŝywić?!... 

-  Nie  mam  taki  zamiar  -  odparł  lord  lodowatym  tonem  i  zdzielił  Rikki-Tikki  pejczem  w 

ucho, Ŝeby nie pchał się z doradzaniem. 

- W gruncie rzeczy to świństwo - wycedził przez zęby Michał Ardan. - MoŜna by im wysłać 

przynajmniej trochę kukurydzy. 

- Dziękuję za radę, monsieur - skwitował go oschle Glenarvan. - Chciałbym tylko wiedzieć, 

kto  będzie  płacił  za  kukurydzę.  I  bez  tego  ta  banda  czarnuchów  zŜarła  diabli  wiedzą  ile.  Głupich 

rad nie potrzebuję. 

-  Ach,  tak!  -  rzekł  Ardan  mruŜąc  oczy.  -  W  takim  razie,  sir  proszę  wyznaczyć  godzinę  i 

miejsce  pojedynku.  I  daję  słowo  honoru,  Ŝe  z  odległości  dwudziestu  metrów  trafię  w  waszą 

lordowską mość równie dobrze jak w katedrę Notre Dame. 

-  Nie  zazdroszczę  szanownemu  panu,  jeśli  znajdzie  się  pan  w  odległości  dwudziestu 

metrów  ode  mnie  -  odparł  lord.  -  Nie  zazdroszczę,  poniewaŜ  pańska  waga  zwiększy  się  o  wagę 

kuli, którą wpakuję łaskawcy, wedle jego wyboru, w prawe albo lewe oko. 

- Phileas Fogg był sekundantem lorda, Paganel - Ardana. Zarówno Ardan jak i lord wyszli z 

pojedynku  cało  i  zdrowo.  Lord  w  Ardana  nie  trafił,  trafił  natomiast  w  jednego  z  czarnuchów 

przyczajonych z ciekawości pod krzakiem. Kula weszła czarnuchowi w nasadę nosa i wyszła przez 

kark.  Zgon  nastąpił  w  momencie,  gdy  kula  znalazła  się  w  połowie  drogi,  czyli  w  samym  środku 

mózgu. Ardan i Glenarvan, uścisnąwszy sobie dłonie, rozeszli się kaŜdy w swoją stronę. 

Ale na tym nie koniec przygody z butelką. TejŜe nocy pięćdziesięciu czarnuchów uciekło w 

pirogach z europejskiego lądu zostawiając lordowi bezczelną wiadomość: 

“Dziękujemy za lizol i za bycze Ŝyły. Mamy nadzieję, Ŝe kiedyś powyrywamy nadzorcom 

nogi. Wracamy na naszą wyspę. Z dzikusami jakoś dojdziemy do ładu. Lepiej zdechnąć w domu od 

zarazy niŜ tutaj od waszego śmierdzącego mięsa. Uszanowanie”. 

Uciekinierzy  porwali  ze  sobą  lunetę,  zdezelowany  karabin  maszynowy,  sto  puszek 

skondensowanego  mleka,  sześć  błyszczących  klamek  od  drzwi,  dziesięć  rewolwerów  i  dwie  białe 

kobiety. 

Lord  wychłostał  wszystkich  pozostałych  czarnuchów  i  obliczył  w  swym  notesie  wartość 

skradzionych przedmiotów. 

CZĘŚĆ III - SZKARŁATNA WYSPA 

ROZDZIAŁ I - ZASKAKUJĄCA DEPESZA 

Minęło  sześć  lat.  Odcięta  od  świata  martwa  wyspa  została  zapomniana.  Marynarze  ze 

statków  podziwiali  niekiedy  przez  lunety  obfitą  zieleń  jej  brzegów,  skały,  i  pieniące  się  fale 

przypływu. Nic poza tym. 

Zakładano,  Ŝe  powinno  upłynąć  siedem  lat,  by  znikły  pozostałości  epidemii  i  wyspa 

przestała  być  niebezpieczna.  Z  końcem  siódmego  roku  planowano  wyprawę  w  celu  powtórnego 

zaludnienia wyspy przez goszczących u lorda czarnuchów. Na razie czarnuchy, chude jak szkielety, 

słaniały się po kamieniołomach. 

I  oto  z  początkiem  siódmego  roku  cały  cywilizowany  świat  został  wstrząśnięty.  Stacje 

radiowe w Ameryce, Anglii i Francji odebrały zaskakującą depeszę: 

“  skończyła  się  zaraza  kropka  jesteśmy  Ŝywi  i  zdrowi  czego  i  wam  Ŝyczymy  kropka 

uszanowanie”. 

Rano prasa całego świata zaprezentowała czytelnikom olbrzymie tytuły: 

“Wyspa przemówiła!!!” “Zagadkowy komunikat!!!” “Czarnuchy Ŝyją!!!” 

-  Na  barchanowe  pantalony  mojej  babci!  -  ryknął  Michał  Ardan.  -  Nadzwyczajne! 

Najbardziej  zdumiewające  jest  nie  to,  Ŝe  przeŜyli,  ale  to,  Ŝe  nadsyłają  depesze!  Skąd  wytrzasnęli 

radio - chyba sam diabeł sprawił im stację nadawczą?! 

Lord  Glenarvan  przyjął  nowinę  z  zadumą,  natomiast  czarnuchy  z  kamieniołomów  były 

kompletnie załamane. Rikki-Tikki jęcząc błagał lorda: 

-  Wystrzelać  ich  teraz,  wasza  przewielebność,  nic  tylko  wysłać  wojsko  i  wystrzelać! 

PrzecieŜ cóŜ to się dzieje? Wyspa jest nasza, do nas naleŜy! IleŜ my tu mamy sterczeć? 

- Będę zobaczyć - odpowiedział lord. 

ROZDZIAŁ 2 - KAPITAN HATTERAS I ZAGADKOWA BARKA 

Pewnego  pięknego  majowego  dnia  nad  morzem  stanął  spiralą  dym  i  wkrótce  okręt  pod 

dowództwem  kapitana  Hatterasa,  wysłany  przez  lorda  Glenarvana,  przycumował  do  brzegu. 

Marynarze, stłoszeni wokół burt okrętu, patrzyli z zaciekawieniem na wyspę. Oczom ich ukazał się 

następujący  widok:  w  zatoce  spokojnie  drzemała  woda,  a  tuŜ  przy  brzegu,  otoczona  gromadką 

nowych  dopiero  co  skleconych  łodzi  tubylczych  stała  jakaś  nieznana  barka.  Tajemnica  depeszy 

radiowej wyjaśniła się natychmiast - w oddali, nad szmaragdowym lasem tropikalnym, wznosił się 

maszt nadzwyczaj pokracznej stacji nadawczej. 

-  Do  stu  tysięcy  piorunów!  -  wrzasnął  kapitan.  -  Nie  inaczej,  jak  tutejsze  półgłówki  same 

zmontowały to szkaradzieństwo! 

Marynarze, patrząc na pokraczny owoc tubylczej twórczości, wesoło rechotali. 

Z okrętu spuszczono na wodę szalupę i kapitan w towarzystwie kilku marynarzy wysiadł na 

brzeg. 

Pierwszą  rzeczą,  jaka  zaskoczyła  odwaŜnych  przybyszów,  było  niebywałe  mnóstwo 

dzikusów.  Hatterasa  obstąpili  nie  tylko  dorośli,  ale  takŜe  cały  tłum  młodzieŜy.  Skraj  brzegu 

obsiadła girlanda tłuściutkich dzieciaków, które łowiły ryby, zwiesiwszy nogi w błękitną wodę. 

- Niech mnie diabli porwą, jeśli ta dŜuma nie wyszła im na zdrowie! - zawołał Hatteras. - 

Mają  takie  gęby,  jakby  odŜywiano  ich  wyłącznie  papką  z  płatków  owsianych  w  najlepszym 

gatunku! Ciekawe... Zobaczymy dalej... 

Dalej  zdumiała  go  właśnie  owa  stara  barka  przyczajona  w  zatoce.  Wystarczył  jeden  rzut 

doświadczonego oka, by przekonać się, Ŝe barka pochodzi z europejskiej stoczni. 

- Coś mi się to nie podoba - wycedził Hatteras przez zęby. - Jeśli tylko nie skradli sami tego 

trupa, to chciałbym wiedzieć, co za kanalia grasowała tu w czasie kwarantanny? TA barka wygląda 

mi na niemiecką... 

Zapytał więc zwracając się do dzikusów: 

- Hej, wy, czerwone pyski! Skąd gwizdnęliście barkę? 

Dzikusy odpowiedziały filuternym uśmiechem, pokazując zęby jak perły. 

-  Nie  raczycie  odpowiadać?  Dobrze,  zaraz  pomogę  wam  przemówić  -  powiedział  kapitan 

chmurząc czoło. 

Z  tymi  słowy  ruszył  w  stronę  barki,  ale  dzikusy  zagrodziły  drogę  kapitanowi  i  jego 

marynarzom. 

- Precz! - wrzasnął Hatteras i wprawnym ruchem sięgnął do tylnej kieszeni. 

Ale nikt z dzikusów cofać się nie zamierzał. Hatteras wraz ze swymi marynarzami znalazł 

się  w  zwartym  pierścieniu  tubylców.  Kapitanowi  spąsowiała  szyja.  Dostrzegł  w  tłumie  jednego  z 

białych czarnuchów, którzy uciekli swego czasu z kamieniołomów. 

-  Kogo  widzę!  Stary  znajomy!  -  zawołał  Hatteras.  -  Teraz  rozumiem,  skąd  te  bunty!  Ano 

zbliŜ się tu, łajdaku! 

Ale łajdakowi ani się śniło; tak teŜ oznajmił: 

- Nie pójdę! 

Kapitan  rozejrzał  się  z wściekłością; teraz jego  szyja przybrała  kolor  fioletowy,  stanowiąc 

wspaniały  kontrast  z  białym  otokiem  hełmu  tropikalnego.  Rzecz  w  tym,  Ŝe  zauwaŜył  w  rękach 

wielu  dzikusów  karabiny,  zanadto  przypominające  broń  niemiecką,  w  dłoni  zaś  bezczelnego 

czarnucha - skradzione lordowi parabellum. Twarze majtków, zazwyczaj dziarskie, nabrały powagi 

i  zszarzały.  Kapitan  spojrzał  w  piekący  błękit  nieba,  potem  w  stronę  redy,  gdzie  kołysał  się  na 

falach  jego  okręt.  Pozostający  na  pokładzie  marynarze  -  białe  plamki  na  masztach  -  spokojnie 

obserwowali  brzeg.  Kapitan  Hatteras  umiał  wziąć  się  w  garść.  Jego  kark  przybrał  stopniowo 

normalny odcień, co świadczyło, Ŝe tym razem udar kapitanowi nie grozi. 

- Proszę mnie przepuścić, wracam na pokład - powiedział uprzejmie ochrypłym głosem. 

Dzikusy  zrobiły  mu  miejsce  i  kapitan  eskortowany  przez  swych  marynarzy  odpłynął  od 

brzegu. W godzinę później zgrzytnęły łańcuchy kotwic i nim zdąŜyła upłynąć następna godzina, po 

okręcie pozostał tylko malutki dymek na lśniącym błękicie horyzontu. 

ROZDZIAŁ 3 - NIEZWYCIĘśONA ARMADA 

W  barakach,  gdzie  mieszkały  czarnuchy,  działy  się  niestworzone  rzeczy.  Czarnuchy, 

wydając  z  siebie  okrzyki  bojowe,  zdawało  się,  Ŝe  postradały  zmysły.  Tego  dnia  zaserwowano  im 

pełne  wiadra  tłustego,  złocistego  rosołu.  Zamiast  łachmanów  czarnuchom  wydano  wspaniałe 

perkalowe portki i dowolne ilości farby do bojowego tatuaŜu. Przy barakach widniały ustawione w 

kozły nowiuteńkie karabiny, obok karabinów - kulomioty i inna broń szybkostrzelna. 

Rikki-Tikki-Tawi  wyglądał  najbardziej  imponująco.  Lśniły  pierścienie  w  jego  nozdrzach, 

mieniły  się  barwami  powiewające  nad  głową  pióra.  Gęba  świeciła  mu  się  jak  popowi  przed 

Wielkanocą. Powtarzał w kółko jak obłąkany: 

- Dobra wasza, dobra wasza. Tera zaśpiewacie, gołąbeczki. Niech tylko dopłyniemy, juŜ ja 

wam pokaŜę... 

Robił przy tym taki gest, jak gdyby zamierzał wydrapać komuś oczy. 

- Równaj szeregi! Baczność! Hurra! - darł się goniąc wzdłuŜ szeregu ocięŜałych po wielkim 

Ŝ

arciu czarnuchów. 

Trzy pancerniki w porcie zaczęły przyjmować na pokłady bataliony czarnuchów. I wówczas 

miało miejsce nieoczekiwane zdarzenie. Przed szeregiem czarnuchów ukazał się jakiś obszarpany, 

wynędzniały  osobnik  ostrzyŜony  na  jeŜa.  Oszołomione  czarnuchy  rozpoznały  w  tej  nędznej 

kreaturze oszusta Kiri-kuki, błąkającego się dotąd nie wiadomo gdzie. 

Miał czelność wystąpić naprzód i z przymilnym uśmieszkiem zwrócić się do dowódcy: 

- CóŜ to, bracie, zapomniałeś o mnie? PrzecieŜ teŜ jestem wasz. TeŜ czarny. Weźcie mnie 

ze sobą na wyspę. MoŜe przydam się na coś... 

Nie  zdąŜył  dokończyć:  dowódca  zzieleniał  na  twarzy  i  wyciągnął  zza  pasa  szeroki  ostry 

nóŜ. 

- Wasza łaskawość - powiedział do lorda, z trudem poruszając trzęsącymi się wargami - ten 

tutaj...  no,  ten...  to  akurat  Kiri-kuki,  przez  niego  cały  ten  bałagan...  Wasza  miłość  pozwoli,  Ŝe 

własnymi rękami poderŜnę mu gardziołko? 

- O yes, z mili chęci - odpowiedział dobrodusznie lord. - Ale juŜ, statek czekać. 

Kiri-kuki zdąŜył tylko raz pisnąć, gdy Rikki po mistrzowsku przeciął mu gardło od ucha do 

ucha. 

Następnie  wyszli  naprzód  lord  Glenarvan  z  Michałem  Ardanem  i  lord  wygłosił  mowę 

poŜegnalną: 

- Jechać, dzikus walczyć. I am pomagać, ze statek strzelać. You potem płacić. 

ROZDZIAŁ 4 - NIEOCZEKIWANY FINAŁ 

Niczym perła lśniła wyspa w oślepiających promieniach dnia. Statki zbliŜyły się do brzegu i 

uzbrojone  wojsko  czarnuchów  zeszło  na  ląd.  Rikki,  płonąc  niecierpliwością  w  przeczuciu  walki, 

wyskoczył pierwszy i potrząsając szablą rozkazał: 

- Za mną, zuchy! 

I zuchy podąŜyły za nim. 

Przebieg  wypadków  był  następujący:  na  Ŝyznych  polach  wyspy  przywitała  nieproszonych 

gości  olbrzymia  armia  dzikusów.  Były  ich  takie  krocie,  Ŝe  zielona  wyspa  w  mgnieniu  oka 

zabarwiła się na czerwono. Parły jak chmara ze wszystkich stron i nad czerwonym oceanem głów, 

niczym  włosie  na  szczotce  do  zębów,  jeŜyła  się  szczecina  bagnetów  i  kopii.  Gdzieniegdzie, 

wtrącone  w  czerwony  tłum,  pędziły  w  charakterze  dowódców  oddziałów  te  same  czarnuchy,  co 

swojego  czasu  zwiały  z  kamieniołomów.  Wspomniane  czarnuchy  nosiły  teraz  barwy  wojenne 

dzikusów; potrząsały rewolwerami i wyraz ich twarzy mówił, Ŝe nie mają nic do stracenia. Z gardła 

wyrywały się bojowe rozkazy: 

- Bagnety na broń! 

Dzikusy wtórowały takim wrzaskiem, Ŝe stygła w Ŝyłach krew: 

- Bij sukinsynów!! 

Gdy zderzyły się szeregi walczących, nie było najmniejszych wątpliwości, Ŝe armia Rikki-

Tikki  jest  zaledwie  białą  plamą,  wyspą  w  falującym  czerwonym  oceanie.  Plama  rozlała  się  i 

otoczyła dzikusów od flank. 

- Na rogi szatana! - zawołał z pokładu okrętu flagowego Michał Ardan. - Nigdy w Ŝyciu nie 

widziałem czegoś podobnego! 

- Wspomóc ich ogniem! - rozkazał lord Glenarvan odrywając od oczu lunetę. 

Kapitan  Hatteras  wspomógł.  Buchnęła  czternastocalówka  i  pocisk,  nie  osiągnąwszy  celu, 

wybuchł  akurat  na  styku  między  dzikusami  i  czarnuchami.  Dwudziestu  pięciu  czarnuchów  i 

czterdziestu  dzikusów  rozniosło  w  strzępy.  Drugi  pocisk  zebrał  plon  jeszcze  większy: 

pięćdziesięciu  czarnuchów  i  stu  trzydziestu  dzikusów.  Trzeciego  pocisku  nie  wysłano,  albowiem 

lord Glenarvan, obserwujący atak artyleryjski przez lunetę, schwycił kapitana Hatterasa za gardło i 

odciągnął od armaty wołając: 

- Niech pana szlag trafi, przerwać to natychmiast! Walicie przecieŜ prosto w czarnuchów! 

W  szeregach  czarnuchów,  po  dwóch  strzałach  Hatterasa,  wybuchła  nieprawdopodobna 

panika. Armia zawyła i drgnęła. 

Wył  nawet  Rikki-Tikki,  wokół  którego  wytworzył  się  szalony  wir.  Z  wiru  wyłoniła  się 

nagle  wykrzywiona  gęba  jednego  z  szeregowych  czarnuchów.  Czarnuch  z  pianą  na  ustach 

podskoczył do osłupiałego dowódcy i wychrypiał: 

- Co-o?! Mało ci, Ŝeś nas zataszczył w kamieniołomy i gnębił tam przez siedem lat!! Teraz 

znowu  zaczynasz?  Wciągasz  w  pułapkę?  śebyśmy  z  przodu  oberwali  od  dzikusów,  a  z  tyłu  - 

pociskiem w kark? A-a-!!! 

Błyskawicznie  wyszarpnął  nóŜ  i  pełnym  natchnienia  ruchem  wbił  go  w  pierś  Rikki-Tikki, 

mierząc z nadzwyczajną dokładnością między piąte a szóste Ŝebro po lewej stronie. 

-  Ratun...  -  jęknął  dowódca...  -...  ku...  -  dokończył  juŜ  na  tamtym  świecie,  przed  tronem 

Wszechmogącego. 

- Hurra-a! - wrzasnęły dzikusy. 

-  Składajmy  broń!  Hura!  Pojednajmy  się,  bracia!  -  wyły  ogłupiałe  czarnuchy,  porwane 

buszującym potokiem niezliczonej dzikusowej braci. 

- Hurra-ra!! - odpowiedziały dzikusy. 

I wszystko zmieszało się na wyspie w jednym niewiarygodnym galimatiasie. 

- Do siedmiuset wrzodów i cięŜkiej febry! - zawołał Michał Ardan przywierając oczami do 

zeissowskich szkieł lornetki. - Niech zawisnę na stryczku, jeśli ci wariaci nie zawarli przymierza! 

Proszę spojrzeć sir! Padają sobie w objęcia! 

-  Widzę  -  odrzekł  lord  grobowym  głosem.  -  Ciekaw  jestem,  kto  nam  teraz  wynagrodzi 

wszystkie wydatki związane z Ŝywieniem tej hołoty w kamieniołomach? 

- Ach, niechŜe pan da spokój, sir - powiedział serdecznie Ardan - moŜemy nie spodziewać 

się  Ŝadnej  nagrody  poza  febrą  tropikalną.  Jednym  słowem,  radzę  panu,  Ŝebyśmy  czym  prędzej 

podnieśli  kotwice.  Uwaga!!  -  krzyknął  nagle  i  przykucnął, a lord  kucnął machinalnie obok  niego. 

ZdąŜyli w porę: nad ich głowami, niczym szalony podmuch wiatru, przemknęła błyszcząca chmura 

strzał i kul wysłanych przez czarnuchów. 

- Wlepić im! - wrzasnął lord do kapitana. 

Kapitan wlepił - ale nieudolnie. 

Pocisk  wybuchł  wysoko  w  powietrzu.  Zjednoczona  armia  dzikusów  i  czarnuchów 

odpowiedziała  na  to  następną  chmurą  strzał,  która  przemknęła  tym  razem  niŜej,  i  lord  ujrzał  na 

własne oczy, jak siedmiu zbroczonych krwią marynarzy padło w przedśmiertnych konwulsjach. 

-  Do  diabła  z  całą  tą  wyprawą!  -  krzyknął  przewidujący  Ardan.  -  Gazu,  sir!  Strzały  mają 

zatrute! Gazu, jeśli nie chce pan przywieźć dŜumy do Europy! 

- PrzyłoŜyć im na poŜegnanie! - wychrypiał lord. 

Znany partacz - kapitan Hatteras - wysłał na poŜegnanie jeszcze jeden pocisk, który poleciał 

w  ogóle  nie  wiadomo  gdzie,  po  czym  okręty  podniosły  kotwice.  Trzecia  chmura  strzał,  juŜ 

niegroźna, osiadła na morskich falach. 

W pół godziny później pancerne olbrzymy oddaliły się prując oceaniczne fale i zasnuwając 

dymem horyzont. W spienionym wirze za rufą przewracały się wyrzucone za burtę trupy siedmiu 

zabitych marynarzy. 

Wyspę  powlekała  mgiełka,  w  której  tonął  powoli  szmaragdowy,  opromieniony  słońcem 

brzeg. 

ROZDZIAŁ 5 - KOŃCOWY SYGNAŁ 

W nocy tropikalne niebo nad Szkarłatną Wyspą rozjarzyła płomienna łuna i okręty nadały 

piorunującą wiadomość, którą odebrały wszystkie stacje: 

“wyspa świętuje bajram na niesłychaną skalę kropka te diabły chleją wódkę kokosową”. 

Następnie  wieŜa  Eiffla  rozbłysła  snopem  zielonych  błyskawic,  które  przyniosły  meldunek 

aŜ nazbyt bezczelny: 

“lord glenarvan michał ardan  

obchodząc  nasze  wspólne  święto  mamy  zaszczyt  oznajmić  iŜ  panowie  mogą  nas  pocało 

(nieczytelne) w (nieczytelne) kropka”. 

z powaŜaniem 

czarnuchy i dzikusy kropka 

- Przerwać odbiór! - ryknął Ardan. 

WieŜa umilkła. Zgasły zielone błyskawice. Co było dalej - nikt nie wie. 

PrzełoŜyła Ałła Sarachanowa 

PRZYGODY CZICZIKOWA 

poemat w dwóch częściach 

z prologiem i epilogiem (1922) 

- “UwaŜaj, uwaŜaj, durniu! - wołał Cziczikow do Selifana. 

-  Jak  cię  zdzielę  pałaszem,  to  zobaczysz!  -  wołał  pędzący  naprzeciw  feldjeger  z  wąsami 

długimi na arszyn. - Nie widzisz państwowego pojazdu, do wszystkich diabłów?!” 

(Gogol) 

PROLOG 

... Jakiś dziwaczny sen. Śni mi się, Ŝe diabeł Ŝartowniś otworzył drzwi do państwa cieni. A 

nad  drzwiami  migoce  wieczna  lampka  z  napisem:  “martwe  dusze”.  I  zaczął  się  ruch  w  krainie 

zmarłych, i popełzły zeń cienie jeden za drugim, bez końca. 

Maniłow  w  niedźwiedzim  futrze,  Nozdriow  w  cudzym  zaprzęgu,  DzerŜymorda  na 

straŜackiej pompie, Selifan, Pietruszka, Fietinja... 

A na ostatku ruszył on sam, Paweł Ianowicz Cziczikow. W swej słynnej bryczce. 

I  pociągnęła  cała  ta  hałastra  na  Radziecką  Ruś.  I  zdarzyły  się  na  Rusi  owej  przedziwne 

zdarzenia. A jakie - zostanie wymienione szczegółowo poniŜej... 

I 

Przesiadłszy  się  w  Moskwie  z  bryczki  do  samochodu,  Cziczikow  pędził po  moskiewskich 

wertepach. Pędził i przeklinał Gogola na czym świat stoi: 

-  śeby  mu,  diablemu  synowi,  powyskakiwały  pod  oczami  pęcherze!  I  to  takie  jak  kopy 

siana! Splamił, zaszargał mi reputację, tak Ŝe nosa wysunąć nie moŜna. PrzecieŜ jeśli się dowiedzą, 

Ŝ

em Cziczikow, to wyrzucą mnie w diabły! I dobrze, jak tylko wyrzucą, bo mogę, nie daj BoŜe, i 

na  Łubiance  posiedzieć.  A  wszystko  przez  tego  Gogola,  Ŝeby  mu  tak,  draniowi,  z  mamusią  i 

tatusiem... 

I snując takie oto refleksje wjechał w bramę tego samego hotelu, z którego wyjechał przed 

stu laty. 

Wszystko  tu  było  jak  dawniej.  Ze  szpar  wyzierały  karaluchy  i  nawet  bodaj  ich  przybyło. 

Ale  były  teŜ  zmiany.  Na  przykład  zamiast  szyldu  z  napisem  “hotel”  wisiał  plakat  z  napisem: 

“Państwowy Dom Noclegowy nr... “ A juŜ brud i smród był taki, Ŝe sam Gogol by osłupiał. 

- Pokój proszę! 

- Skierowanie proszę! 

Ale genialny Paweł Iwanowicz nie zmieszał się ani na chwilę. 

- Kierownika! 

R-raz! - i juŜ jest kierownik. A to stary znajomy. Nijaki Łysy Pimien, ten sam, który kiedyś 

władał  “Akulinką”,  a  teraz  otworzył  na  Twerskiej  rosyjską  kawiarnię  z  niemieckimi  atrakcjami, 

balsamami  i,  oczywiście,  prostytutkami.  Gość  i  kierownik  uściskali  się,  cmoknęli,  poszeptali  i 

wszystko zostało załatwione w mig, bez Ŝadnego skierowania. Przegryzł więc Paweł Iwanowicz co 

nieco i popędził załatwiać sobie pracę. 

II 

Był  wszędzie  -  i  wszędzie  gdzie  był,  oczarował  wszystkich  składaniem  pełnych  gracji 

ukłonów i cechującą go zawsze niesłychaną erudycją. 

- Proszę wypełnić ankietę. 

Dali mu płachtę długości arszyna, w niej sto najbardziej podchwytliwych pytań: skąd, gdzie 

i po co?... 

Nie minęło pięć minut, a juŜ Paweł Iwanowicz wypełnił ankietę, jak długa i szeroka. Tylko 

kiedy ją podawał, zadrŜała mu ręka. 

Ta-ak, pomyślał, teraz przeczytają, jaki to ze mnie brylant, i... 

I nie stało się absolutnie nic. 

Po pierwsze, ankiety nikt nie przeczytał, a po drugie - trafiła do panienki rejestratorki, która 

zrobiła  z  nią  to co zwykle: zamiast  do  pism  przychodzących,  wpisała  do wychodzących, a  potem 

gdzieś wsadziła, tak Ŝe ankieta przepadła jak kamień w wodzie. 

Cziczikow uśmiechnął się pod wąsem i zaczął pracować. 

III 

A  potem  wszystko  szło,  im  dalej,  tym  lepiej.  Cziczikow  rozejrzał  się  i  stwierdził,  Ŝe 

wszędzie siedzą sami znajomi. Pobiegł do urzędu, w którym wydawano przydziały, i usłyszał: 

- Znam was, skąpiradła jedne! Weźmiecie kota, obedrzecie ze skóry i dacie na przydział! A 

ja chcę, Ŝebyście mi dali baraniny z kaszą. A tych waszych przydziałowych Ŝab i zgniłych śledzi do 

ust nie wezmę, choćbyście je cukrem posypali! 

Patrzy - a to Sobakiewicz. 

Ten, jak tylko przyjechał, natychmiast zaŜądał deputatu. I dostał, jeszcze jak! Wtedy siadł, 

zjadł i poprosił o dokładkę. DołoŜyli. Mało! Wtedy dali mu jeszcze jeden deputat, miał zwyczajny, 

dostał specjalny. Mało! Dali zastrzeŜony. ZeŜarł i zaŜądał jeszcze. I awanturę zrobił! Nawymyślał 

wszystkim  od  faryzeuszy,  nakrzyczał,  Ŝe  oszust  siedzi  na  oszuście  i  oszustem  pogania  i  Ŝe  jest 

tylko jeden porządny człowiek - referent, a i ten, prawdę mówiąc, świnia! 

Dostał akademicki. 

Cziczikow  zobaczył,  jak  Sobakiewicz  Ŝongluje  deputatami,  i  momentalnie  zaczął  działać. 

Zapędził Sobakiewicza w kozi róg. Dostał deputat dla siebie, dla nie istniejącej Ŝony z dzieckiem, 

dla  Selifana  i  Pietruszki,  dla  faceta,  o  którym  opowiadał  Betriszczewowi,  i  dla  matki  staruszki, 

której  dawno  nie  było  na  świecie.  I  wszystkie  -  akademickie.  Tak Ŝe  musiano  mu  wozić jedzenie 

cięŜarówką. 

Uporawszy się w ten sposób z problemem zaopatrzenia, ruszył do innych urzędów. 

Pędząc  kiedyś  samochodem  przez  Kuźniecki  Most,  spotkał  Nozdriowa.  Ten  oznajmił  z 

miejsca,  Ŝe  sprzedał  juŜ  i  dewizkę  i  zegarek.  Rzeczywiście  -  nie  miał  na  sobie  ani  jednego,  ani 

drugiego.  Ale  nie  dawał  za  wygraną.  Opowiedział,  Ŝe  poszczęściło  mu  się  na  loterii:  wygrał  pół 

funta oleju, szkło do lampy naftowej i zelówki do dziecinnych bucików, ale zaraz potem mu się nie 

poszczęściło  i  musiał,  cholera,  dołoŜyć  jeszcze  własne  sześćset  milionów.  Opowiedział,  jak 

zaproponował  Wniesztorgowi,  Ŝe  dostarczy  dla  zagranicy  partię  prawdziwych  kaukaskich 

kindŜałów.  I  dostarczył.  I  zarobiłby  na  tym  masę  pieniędzy,  gdyby  nie  świnie  Anglicy,  którzy 

zauwaŜyli  na  kindŜałach  napis:  “mistrz  Sawielij  Sybiriakow”,  i  wszystko  odrzucili.  Zaciągnął 

Cziczikowa do swojego pokoju i napoił wspaniałym koniakiem, ponoć prosto z Francji, w którym 

jednak czuło się samogon w całej jego okazałości. Ostatecznie dołgał się aŜ do zapewnień, Ŝe dano 

mu  w  przydziale  osiemset  arszynów  materiału,  błękitne  auto  ze  złotą  tapicerką  i  nakaz  na 

mieszkanie w pałacyku z kolumnami. 

Kiedy  zaś  jego  zięć,  MiŜujew,  wyraził  wątpliwość,  Nozdriow  nawymyślał  mu  nie  od 

Sofronów, lecz zgoła od parszywców. 

Jednym słowem, znudził się Cziczikowowi tak, Ŝe ten nie wiedział, jak od niego uciec. 

Ale  Nozdriowowskie  opowieści  nasunęły  mu  myśl,  Ŝe  i  sam  mógłby  się  zająć  handlem 

zagranicznym. 

IV 

Tak teŜ zrobił. Znowu wypełnił ankietę, zaczął działać i zademonstrował całą skalę swoich 

moŜliwości. Przepędzał przez granicę stada baranów w podwójnych futrach, między którymi utykał 

brabanckie koronki, a brylanty przewoził w kołach, dyszlach, uszach i diabli wiedzą jakich jeszcze 

miejscach. 

I w krótkim czasie zgromadził prawie pięćset miliardów. 

Nie  dał  jednak  za  wygraną.  Wystosował  do  kogo  naleŜy  podanie  o  wydzierŜawienie  mu 

pewnej  firmy  i  nie  szczędząc  tęczowych  barw  przedstawił  wielkie  korzyści,  jakie  to  przyniesie 

państwu. 

W  urzędzie  rozdziawiono  usta  od  ucha  do  ucha  -  istotnie,  korzyści  zapowiadały  się 

fantastyczne. Poprosili o wskazanie przedsiębiorstwa. AleŜ oczywiście! Mieściło się na Twerskim 

bulwarze,  akurat  naprzeciw  klasztoru  Męki  Pańskiej,  i  nosiło  nazwę:  “Pampusz  na  Twerbulu”. 

[pomnik Puszkina] Zwrócono się gdzie naleŜy z zapytaniem, czy coś takiego rzeczywiście istnieje. 

Odpowiedź brzmiała: owszem, cała Moskwa o tym wie. Znakomicie. 

- Proszę sporządzić kosztorys. 

Cziczikow miał juŜ kosztorys za pazuchą. 

WydzierŜawiono. 

Cziczikow nie tracąc czasu popędził gdzie trzeba. 

- Proszę o zaliczkę. 

-  Proszę  sporządzić  wykaz.  W  trzech  egzemplarzach  z  odpowiednimi  podpisami  i 

pieczątkami. 

Nie minęły dwie godziny, jak wykaz juŜ był. Według wszelkich reguł. Pieczęci - jak gwiazd 

na niebie. I podpisy jak się patrzy. 

-  Za  dyrektora  -  NieuwaŜaj-koryto,  za  sekretarza  -  Kuwszynnoje  Ryło,  za 

przewodniczącego komisji cen i opłat - Jelizawieta Worobiej. 

- Zgadza się. Oto zlecenie wypłaty. 

Kasjer ujrzawszy sumę, aŜ jęknął. 

Cziczikow złoŜył podpis i wywiózł pieniądze trzema doroŜkami. 

A potem pomknął do następnego urzędu. 

- Proszę o poŜyczkę. 

- Proszę pokazać towary. 

- Bądźcie uprzejmi wysłać przedstawiciela. 

- Dawać przedstawiciela! 

Zgiń, przepadnij, znowu znajomy: Jemielian Rotoziej. 

Cziczikow zabrał go ze sobą. Zawiózł do pierwszego lepszego magazynu i pokazuje. Patrzy 

Jemielian i widzi: towarów bez liku. 

- Ta-ak... I to wszystko pana? 

- Wszystko. 

-  Jeśli  tak  -  powiada  Jemielian  -  to  proszę  przyjąć  moje  gratulacje.  Z  pana  to  juŜ  nie 

milioner, tylko trylioner. 

A Nozdriow, który teŜ się do nich przyczepił, zaczął dolewać oliwy do ognia: 

- Widzisz tę cięŜarówkę z butami? Tę, co wjeŜdŜa do bramy? To jego buty. 

Potem, ogarnięty zapałem, wyciągnął Jemieliana na ulicę i zaczął pokazywać: 

-  Widzisz  te  sklepy?  Wszystko  jego.  Cała  tamta  strona  ulicy.  TA  teŜ.  Widzisz  tramwaj? 

Jego. A latarnie? TeŜ jego. Widzisz? Widzisz? 

I kręci nim we wszystkie strony, aŜ Jemielian zaczął błagać: 

- Wierzę! Widzę!... Tylko mnie juŜ puść. 

Wtedy wrócili do urzędu. 

Tam pytają Jemieliana: 

- No i co? 

Ten tylko ręką machnął. 

- Nie da się tego opisać! 

- No, skoro się nie da, to wydać mu n +1 miliardów. 

V 

Dalsza  kariera  Cziczikowa  przebiegała  w  zawrotnym  tempie.  W  głowie  się  nie  mieści,  co 

wyrabiał. Stworzył  Zjednoczenie do Wyrobu  śelaza z Drewnianych Wiórów i, oczywiście, dostał 

natychmiast poŜyczkę. Został udziałowcem ogromnej spółdzielni i nakarmił całą Moskwę kiełbasą 

z padliny. Kiedy dziedziczka Koroboczka, usłyszawszy, Ŝe w Moswie “wszystko da się załatwić”, 

przyjechała  nabyć  nieruchomość,  Cziczikow  skumał  się  z  Zamuchryszkinem  i  Utieszytielnym  i 

sprzedał  jej  ManeŜ,  naprzeciw  Uniwersytetu.  Zawarł  umowę  na  elektryfikację  miasta  połoŜonego 

tam,  gdzie  diabeł  mówi  dobranoc,  po  czym  wszedłszy  w  kontakt  z  byłym  horodniczym,  postawił 

płot  i  powbijał  tyczki,  Ŝeby  to  pachniało  jakimś  planem,  a  potem  oświadczył,  Ŝe  pieniądze 

zrabowały mu bandy kapitana Kopiejkina. Jednym słowem, wyprawiał istne cuda. 

I  po  Moskwie  poszły  słuchy,  Ŝe  Cziczikow  jest  trylionerem.  RóŜne  instytucje  zaczęły  go 

sobie wyrywać jako eksperta. JuŜ wynajął za pięć miliardów pięciopokojowe mieszkanie, juŜ jadał 

obiady i kolacje w “Empire”... 

VI 

AŜ nastąpił krach. 

Wszystko  było  jak  w  Gogolowskiej  przepowiedni:  zgubił  Cziczikowa  Nozdriow,  a 

wykończyła  Koroboczka.  Bez  złych  zamiarów,  po  prostu  po  pijanemu,  Nozdriow  wygadał  się  na 

wyścigach  i  o  drewnianych  wiórach  i  o  wydzierŜawieniu  nie  istniejącego  przedsiębiorstwa,  a 

podsumował  to  wszystko  stwierdzeniem,  Ŝe  Cziczikow  jest  kanciarzem  i  Ŝe  naleŜałoby  go 

rozstrzelać. 

Słuchacze się przejęli i wiadomość pobiegła jak iskra. 

W  dodatku  głupia  Koroboczka  przyszła  do  urzędu  z  zapytaniem,  kiedy  wolno  jej  będzie 

otworzyć  w  ManeŜu  piekarnię.  Daremnie  przekonywano  ją,  Ŝe  to  budynek  państwowy  i  Ŝe  nie 

moŜna ani go kupić, ani niczego w nim otwierać. Babina nie rozumiała. 

Tymczasem mówiono o Cziczikowie coraz gorzej. Zaczęto zachodzić w głowę, co to za typ 

i  skąd  się  wziął.  Rozeszły  się  plotki,  jedna  gorsza  i  dziwniejsza  od  drugiej.  Do  serc  wkradł  się 

niepokój. Rozdzwoniły się telefony, zaczęły narady... Komisja budowlana naradzała się z komisją 

kontrolną,  komisja  kontrolna  z  śyłotdiełem,  śyłotdieł  z  Narkomzdrawem,  Narkomzdraw  z 

Gławkustpromem, Gławkustprom z Narkomprosem, Narkomprost z Proletkultem - itd., itd., itp. 

Zabrano się za Nozdriowa. Oczywiście był to błąd. Wszyscy wiedzieli, Ŝe to łgarz i Ŝe nie 

moŜna wierzyć Ŝadnemu jego słowu. A jednak go wezwano. I odpowiedział na wszystkie pytania. 

Stwierdził,  Ŝe Cziczikow rzeczywiście wziął w dzierŜawę nie istniejące przedsiębiorstwo i 

Ŝ

e  on,  Nozdriow,  nie  widzi  powodu,  dla  którego  miałby  nie  wziąć,  skoro  biorą  wszyscy.  Na 

pytanie,  czy  ów  Cziczikow  nie  jest  przypadkiem  białogwardyjskim  szpiegiem,  odpowiedział,  Ŝe 

jest  i  Ŝe  niedawno chciano  go  nawet  rozstrzelać,  ale  z jakichś tam powodów  nie  rozstrzelano.  Na 

pytanie,  czy  tenŜe  Cziczikow  nie  fałszuje  przypadkiem  pieniędzy,  odpowiedział,  Ŝe  owszem,  i 

opowiedział  nawet  o  jego  niezwykłej  przebiegłości.  OtóŜ  dowiedziawszy  się,  Ŝe  rząd  ma  zamiar 

puścić  w  obieg  nowe  banknoty,  Cziczikow  wynajął  pod  Moskwą  mieszkanie  i  wydrukował  tam 

fałszywe banknoty na sumę 18 miliardów rubli, w dodatku na dwa dni przed emisją prawdziwych. 

A  kiedy  milicja  wpadła  i  opieczętowała  mieszkanie  -  w  ciągu  jednej  nocy  pomieszał  fałszywe 

banknoty  z  prawdziwymi,  tak  Ŝe  potem  sam  diabeł  nie  mógłby  rozpoznać,  które  są  które.  Na 

pytanie, czy  to  prawda,  Ŝe  Cziczikow  wymienił swoje  miliardy  na  brylanty,  Ŝeby  uciec  z  nimi  za 

granicę odpowiedział, Ŝe tak i Ŝe on sam zgodził się pomagać i uczestniczyć w tej sprawie, bo bez 

niego nic by nie wyszło. 

Po wysłuchaniu Nozdriowa wszyscy zmarkotnieli. Najwyraźniej nie moŜna było stwierdzić, 

kim jest  Cziczikow.  I  nie  wiadomo, czym by się  to  skończyło,  gdyby  nie  pewien  człowiek,  który 

wprawdzie - jak i inni - nigdy nie miał w ręku Gogola, miał natomiast szczyptę zdrowego rozsądku. 

I w pewnym momencie zawołał: 

- A wiecie, kim jest ten Cziczikow? 

A kiedy wszyscy chórem krzyknęli: “No?”, rzekł grobowym głosem: 

- Kanciarzem. 

VII 

Dopiero  wtedy  wszystkich  olśniło.  Zaczęli  szukać  ankiety.  Nie  ma.  W  rejestrze  pism 

przychodzących.  Nie  ma.  W  szafie.  Nie  ma.  Pytają  rejestratorki.  “A  ja  skąd  mam  wiedzieć?  U 

Iwana Grigorycza!” 

Pobiegli do Iwana Grigorycza: 

- Gdzie jest? 

- Nie moja rzecz. Spytajcie sekretarza - itd., itp. 

AŜ tu raptem w koszu z niepotrzebnymi papierami - jest! 

Zaczęli czytać i osłupieli. 

Imię?  Paweł.  Imię  ojca?  Iwan.  Nazwisko?  Cziczikow.  Zawód?  Postać  z  Gogola.  Co  robił 

przed  rewolucją?  Skupował  martwe  dusze.  Stosunek  do  słuŜby  wojskowej?  Ni  to,  ni  owo,  diabli 

wiedzą co.  PrzynaleŜność partyjna. Sympatyk (a czyj - nie  wiadomo). Czy był sądzony? Dziarski 

zygzak.  Adres?  Z  bramy  w  podwórko,  drugie  piętro,  na  prawo;  spytać  w  biurze  adresowym 

sztabsoficerową Podtoczynę - juŜ ona będzie wiedziała. 

Własnoręczny podpis? Umoczyć pióro. 

Przeczytali i skamienieli. 

Wezwali instruktora Bobczyńskiego. 

-  Wal  na  Twerski,  do  tej  wydzierŜawionej  firmy.  I  zajrzyj  na  to  podwórko,  gdzie  są  jego 

towary. MoŜe coś się wyjaśni. 

Bobczyński wraca. Oczy ma okrągłe jak spodki. 

- Niesłychana historia! 

- No?! 

- Ani śladu firmy. Dał adres pomnika Puszkina, a towary nie są jego, tylko “Ary”. 

Tu wszyscy zawrzeszczeli wniebogłosy: 

- Matko przenajświętsza! A to ci dopiero! A my mu daliśmy miliardy! Trzeba go łapać póki 

czas! 

I zaczęli łapać. 

VIII 

Palec na guzik: 

- Wezwać gońca! 

Drzwi się otwarły i stanął w nich Pietruszka. Dawno juŜ odszedł od Cziczikowa i pracował 

w urzędzie jako goniec. 

- Proszę wziąć tę kopertę i natychmiast ruszać. 

-  TA  jest  -  powiedział  Pietruszka.  Natychmiast wziął,  natychmiast  wyruszył i  natychmiast 

wszystko zgubił. 

Dzwonek - do garaŜu, do Selifana! 

- Natychmiast auto. 

- Sie robi. 

Selifan  drgnął,  okrył  motor  ciepłymi  spodniami,  włoŜył  kurtkę,  wskoczył  na  siedzenie, 

gwizdnął, zatrąbił i pomknął. 

KtóryŜ Rosjanin nie lubi szybkiej jazdy? 

Selifan teŜ ją lubił, toteŜ przy wjeździe w Łubiankę musiał wybierać między tramwajem a 

oszkloną sklepową witryną. W ciągu ułamka sekundy Selifan wybrał to drugie, ominął tramwaj i z 

okrzykiem: “Ratunku!” wleciał jak wicher przez wystawę do sklepu. 

Wtedy  nawet  Tientietnikow,  zarządzający  wszystkimi  Selifanami  i  Pietruszkami,  stracił 

cierpliwość: 

- Wyrzucić obu na zbity pysk! 

Wyrzucili.  Skierowali  na  giełdę  pracy.  Stamtąd  na  miejsce  Pietruszki,  skierowano 

Pluszkinowskiego  Proszkę,  a  na  miejsce  Selifana  -  Grigorija  DojeŜdŜaj-nie-Dojedziesz.  A 

tymczasem sprawa nabierała rozmachu. 

- Gdzie podanie o zaliczkę? 

- Oto ono. 

- Wezwać tu NieuwaŜaja-koryto. 

Okazało się, Ŝe wezwać nie sposób. Przed dwoma miesiącami NieuwaŜaja usunięto z partii. 

A z Moskwy usunął się sam, bo nie miał w niej absolutnie nic do roboty. 

- A Kuwszynnoje Ryło? 

Wyjechał w siną dal instruować instancje gubernialne. 

Wtedy wzięto się za Jelizawietę Worobiej. BA, kiedy takiej osoby nie ma! Jest wprawdzie 

maszynistka  Jelizawieta,  ale  nie  Worobiej.  Jest  asystent  zastępcy  młodszego  referenta, 

zamzawpodotdieł Worobiej, ale nie Jelizawieta. 

Uczepiono się maszynistki. 

- Więc to pani? 

- Nic podobnego! Dlaczego właśnie ja? Tam jest Jelizawieta, a ja jestem ElŜbieta. Zupełnie 

inaczej... 

I buch w płacz. Zostawiono ją w spokoju. 

A  tymczasem,  póki  zajmowano  się  Jelizawietą  Worobiej,  prawnik  Samoswistow 

powiadomił  cichaczem  Cziczikowa,  Ŝe  jego  sprawy  śmierdzą,  i  Cziczikow,  rzecz  jasna,  przepadł 

bez śladu. 

PróŜno posyłano auto pod podany adres; na drugim piętrze z prawej nie było Ŝadnego biura, 

tylko  zaniedbana  i  zrujnowana  stołówka.  Do  przyjezdnych  wyszła  sprzątaczka  Fietinja  i 

powiedziała: 

- Nima nikogo. 

Co  prawda  obok  tyle  Ŝe  nie  z  prawej,  lecz  z  lewej  strony,  było  biuro  adresowe,  ale  nie 

siedziała  w  nim  Ŝadna  sztabsoficerowa,  tylko  jakaś  Podstioga  Sidorowna.  I  nie  znała  nie  tylko 

adresu Cziczikowa, ale nawet własnego. 

IX 

Wtedy wszyscy popadli w rozpacz. Sprawa tak się zagmatwała, Ŝe sam diabeł by się w niej 

nie  rozeznał.  Wióry  pomieszały  się  z  pseudodzierŜawą,  brabanckie  koronki  z  elektryfikacją,  a 

transakcja  Koroboczki  -  z  brylantami.  Nozdriow  okazał  się  wspólnikiem;  zamieszany  był  teŜ 

sympatyk  Jemielian  Rotoziej  i  bezpartyjny  złodziej  Antoszka,  a  poza  tym  wybuchł  nagle  skandal 

wokół deputatów Sobakiewicza. I sypnęło się ze wszystkich stron! 

Samoswistow urabiał sobie ręce po łokcie; doczepił jeszcze do tej sprawy jakieś grzebanie 

po  kufrach  i  jakieś  podrobione  delegacje  słuŜbowe  (tylko  w  to  jedno  wmieszanych  było  koło 

pięćdziesięciu  tysięcy  osób)  -  i  tak  dalej,  i  temu  podobne.  Jednym  słowem,  zaczęło  się  diabli 

wiedzą co. Ci, którym miliardy sprzątnięto sprzed nosa, i ci, którzy mieli je znaleźć, miotali się w 

panice zdając sobie sprawę z jednego tylko, bezspornego faktu: 

- Miliardy były i miliardów nie ma. 

Wreszcie wstał jakiś chłopek-roztropek i powiedział: 

- Przyjdzie nam widać powołać komisję śledczą. Inaczej nie da rady. 

X 

I w tym momencie (we śnie wszystko się zdarza), niby deus ex machina, zjawiłem się ja i 

powiedziałem: 

- Zlećcie tę sprawę mnie. 

Zdumienie. 

- A pan... ee... da radę? 

A ja na to: 

- Bądźcie spokojni. 

Wahanie. Potem - postanowienie. Czerwonym atramentem: 

- Zlecić. 

Wtedy zacząłem działać (w Ŝyciu nie miałem przyjemniejszego snu!). 

Ze wszystkich stron zjechało się do mnie trzydzieści pięć tysięcy motocyklistów: 

- MoŜe czegoś potrzeba? 

A ja im na to: 

- Nie potrzeba niczego. Zajmujcie się swoimi sprawami. Poradzę sobie sam. Sam jeden. 

Nabrałem powietrza w płuca i ryknąłem, aŜ szyby zabrzęczały: 

- Dawać mi tu Liapkina-Tiapkina! Natychmiast. Telefonicznie. 

- Telefonicznie nie da rady... Telefon zepsuty. 

-  Ach,  tak?  Zepsuty?  Kabel  się  urwał,  co?  W  takim  razie,  Ŝeby  nie  dyndał  bez  potrzeby  - 

powiesić na nim tego, kto to powiedział!!! 

Rany boskie, co się wtedy zaczęło! 

-  AleŜ  towarzyszu!  Litości...  Co  teŜ  wy...  JuŜ,  juŜ!  Jedną  chwileczkę!  Hej,  tam,  dawać  tu 

monterów! I przewód!! Zaraz będzie zrobione... 

Raz, dwa - naprawili i połączyli. 

A ja nabrałem rozpędu: 

- Tiapkin? Ty łajdaku! Liapkin? Brać tego drania! Dawać mi listę! śe co? Nie gotowa? Ma 

być  gotowa  za  pięć  minut,  bo  inaczej  wy  będziecie  na  liście  zmarłych!  A  to  kto?  Rejestratorka? 

ś

ona Maniłowa? Na zbity pysk! Maszynistka Ulinka Betriszczewa? Na zbity pysk! Sobakiewicz? 

Brać  go!  Ten  łajdak  Murofiejkin  pracuje  u  was?  A  szuler  Utieszytielny?  Brać  go!  I  tego,  co  go 

przyjął!  Łapać!  I  tego  teŜ!  I  tamtego!  I  owego!  Fietinję  -  precz!  Poetę  Triapiczkina,  Selifana  i 

Pietruszkę  -  do  rejestracji!  Nozdriowa  do  lochu...  W  tej  chwili!  W  tej  sekundzie!  Kto  podpisał 

wykaz? Dawać tu tę kanalię! Wyciągnąć z morskiego dna! 

Strach padł na całe piekło... 

- AleŜ to diabeł! Skąd takiego wzięli? 

A ja na to: 

- Cziczikowa do mnie! 

- Nnn... nie moŜna znaleźć. U... ukrywa się... 

- Ach, tak? Ukrywa się? Świetnie! Pójdziecie siedzieć zamiast niego! 

- Lito... 

- Milczeć! 

- Chwileczkę! Sekundkę! JuŜ, juŜ! Proszę zaczekać, szukają... 

I po krótkiej chwili - znaleźli! 

Daremnie Cziczikow padał mi do nóg, daremnie rwał na sobie marynarkę i wyrywał włosy; 

daremnie zaklinał się, Ŝe ma matkę inwalidkę. 

-  Matkę?!  -  ryczałem.  -  Matkę?...  A  gdzie  miliardy?  Gdzie  społeczne  pieniądze?  Ty 

złodzieju! Rozciąć temu łajdakowi brzuch! W brzuchu ma brylanty! 

Rozcięli. Rzeczywiście - są. 

- To wszystko? 

- Wszystko. 

- Kamień na szyję - i do przerębli! 

Zrobiło się spokojnie i przyzwoicie. 

Mówię przez telefon: 

- W porządku. 

Słyszę w odpowiedzi: 

- Dzięki. KaŜda pańska prośba będzie spełniona. 

AŜ podskoczyłem przy telefonie. I o mało nie wyrzuciłem z siebie wszystkiego, co mnie juŜ 

od dawna gnębiło: 

“Spodnie... Funt cukru... śarówka dwadzieścia pięć wat... “ 

Ale  wtedy  przypomniałem  sobie,  Ŝe  porządny  pisarz  winien  być  bezinteresowny. 

Ochłonąłem i wymamrotałem w słuchawkę: 

-  Tylko  dzieła  Gogola  w  twardej  oprawie.  Bo  właśnie  te  dzieła  sprzedałem  niedawno  na 

tandecie... 

I... ryms! I juŜ leŜy na moim stole lśniący pozłotką Gogol. 

Strasznie się ucieszyłem na widok Mikołaja Wasiliewicza, który nieraz dodawał mi otuchy 

w ponure, bezsenne noce. 

Tak bardzo, Ŝe aŜ wrzasnąłem: 

- Hurra!!! 

EPILOG 

...  oczywiście,  obudziłem  się.  A  tu  pustka:  ani  Cziczikowa,  ani  Nozdriowa,  ani,  co 

najwaŜniejsze, Gogola... 

He, he, he, pomyślałem sobie i zacząłem się ubierać, i znowu Ŝycie roztoczyło przede mną 

swe powszednie wdzięki. 

PrzełoŜył Andrzej Drawicz