Filokalia.  Teksty  o  modlitwie  serca,  Przekład  i  opracowanie  ks.  Józef  Naumowicz, 
Wydawnictwo M, Tyniec-Wydawnictwo Benedyktynów, Kraków 1998. 
 

Zainteresowanie w Europie w XVIII i XIX w. pismami Ojców Kościoła było wielkim 

powrotem  chrześcijaństwa  do  duchowości  i  teologii  patrystycznej.  Na  Zachodzie  ruch  ten 
przyniósł nurt patrystycznych badań teologicznych i filologicznych, natomiast chrześcijański 
Wschód  zagłębił  się  w  nauce  Ojców  i  późniejszych  pisarzy  ascetyczno-mistycznych, 
zajmującej  się  modlitwą.  Potem  przyszła,  trwająca  po  dziś  dzień,  wzajemna  wymiana 
doświadczeń  -  rozwijanie  własnych  badań  naukowych  na  Wschodzie  z  wykorzystaniem 
osiągnięć  protestantów  i  katolików  oraz  kształcenie  się  Zachodu  w  prawosławnej  szkole 
modlitwy. 

W  prawosławnej  tradycji  modlitwy  charakterystycznym  rysem  jest  przywiązanie  do 

tzw.  modlitwy  nieustannej  albo  wewnętrznej,  której  odmianą  znanej  również  jako  modlitwa 
Jezusowa. Jej odrodzenie, jakie przyniósł wiek XVIII, można liczyć mniej więcej od połowy 
tego  stulecia,  od  usilnych  działań  w  kilku  monastycznych  ośrodkach.  Wydarzeniem,  jakie 
przyniosło  efekty  w  skali  całego  świata  ortodoksyjnego,  było  wydanie  przez  Greków 
Nikodema  Hagiorytę  i  Makarego  z  Koryntu  w  1782  r.  zbioru  pism  Ojców  oraz  wybitnych 
pisarzy  wschodnich,  poświęconych  modlitwie.  Zbiór  nosił  tytuł  Filokalia  i  dziś  mówi  się  o 
duchowości filokalicznej, a także o epoce filokalicznej. Innym wielkim dziełem tej epoki jest 
wydane w 1793 r. Dobrotoljubie - antologia słowiańskich przekładów na podstawie greckiej 
antologii,  przygotowana  przez  Paisjusza  Wieliczkowskiego  z  uczniami  w  Neamţ  Mołdawii, 
tam  też  następnie  powstał  wybór  rumuński.  Zachodnie  przekłady  Filokalii,  m.in.  angielski, 
francuskie, powstałe w XX w., zachowywały komplet jej tekstów albo były wyborami. 

Książka  ks.  Naumowicza  jest  pierwszą  pozycją  w  języku  polskim,  przedstawiającą 

pisma  nauczycieli  życia  duchowego  i  modlitwy  serca  w  tak  bliskim  powiązaniu  ze  słynną 
grecką antologią. W polskiej Filokalii autor uwzględnił także inne ważne pisma o modlitwie. 
W antologii znalazły się fragmenty dzieł blisko trzydziestu mistrzów modlitwy wewnętrznej - 
od  czasów  Ojców  pustyni,  poprzez  tradycję  patrystyczną,  do  poźnobizantyńskich  pisarzy 
ascetyczno-mistycznych.  Chronologiczny  porządek  pozwala  obserwować  wpływ  nauk 
poprzedników  na  kolejnych  autorów.  Z  każdym  z  nich,  nim  przemówi  fragmentami  swego 
dzieła czy dzieł, zapoznaje czytelnika nota biograficzna. 

Podkreślić  wypada  merytoryczną  oprawę  zbioru.  Obszerny  wstęp  wprowadza  w 

problematykę  antologii,  zapoznając  czytelnika  z  tradycją  modlitwy  serca  i  praktyką  oraz  z 
tradycją filokaliczną. W zgłębieniu tematu, rozumieniu pism, mają służyć także przypisy do 
tekstów  oraz  słownik  pojęć  i  terminów  z  kręgu  teologii  i  praktyki  modlitwy  serca.  Zebrana 
została też różnojęzyczna bibliografia do wszystkich autorów pism.  
 
 

B. Kotyk