21. Urzędy ministerialne w Rzeczypospolitej szlacheckiej. 

A.  Kanclerz  –  urząd  kanclerza  istniał  od  początku  państwa 
polskiego. Początkowo był nim duchowny. Jeden z kanclerzy 
był  duchownym,  a  drugi  –  osobą  świecką.  Kanclerz  i  jego 
zastępca  –  podkanclerzy  –  posiadali  szerokie  kompetencji  w 
zakresie spraw zagranicznych i wewnętrznych. Kanclerz: 

 

był szefem kancelarii królewskiej 

 

redagował  dokumenty  wydawane  przez 
króla, statuty, przywileje i inne pisma 

 

prowadził księgi zwane metryką koronną (na 
Litwie – metryka litewska) 

 

prowadził  politykę  zagraniczną  (kanclerz 
koronny  wobec  państw  zachodnich,  a 
kanclerz litewski wobec Rosji) 

 

ustalał instrukcje dla posłów polskich 

 

przyjmował posłów państw obcych 

 

od 1504r. badał, czy dokumenty wychodzące 
z kancelarii królewskiej są zgodne z prawem 

 

przewodniczył obradom Senatu i zabierał głos 
w zastępstwie króla 

 

zastępował  króla  w  sądzie  nadwornym 
królewskim 

 

był  prezesem  sądu  asesorskiego,  sądu 
apelacyjnego  od  sądów  rady  miejskiej  i 
sądów ziemskich. 

Kanclerz 

posługiwał 

się 

dużą 

pieczęcią, 

a 

podkanclerzy  małą  –  obie  były  jednakowo  ważne.  Sekretarz 
najwyższy  posługiwał  się  pieczęcią  sygnetową.  W  czasie 
bezkrólewia urzędy ulegały złożeniu, a pieczecie kruszono. 

B.  Marszałek  –  urząd  marszałka  wywodził  się  od  dawnego 
zarządcy  stajen  królewskich  i  szefa  kuchni.  Pomocnikiem 
marszałka  wielkiego  był  od  1409r.  marszałek  nadworny. 
Marszałek: 

 

był mistrzem ceremonii i etykiety 

 

był przełożonym dworzan 

 

miał  władzę  dyscyplinarną  nad  osobami 
przebywającymi na dworze 

 

określał  ceny  żywności  w  miejscu  pobytu 
dworu 

 

sprawował sądownictwo karne w zastępstwie 
króla 

 

prowadził zainteresowanych na audiencję do 
króla 

 

przewodniczył obradom Rady Królewskiej 

 

dbał  o  przestrzeganie  porządku  w  czasie 
obrad Rady Królewskiej 

 

wydawał artykuły marszałkowskiej  

 

odpowiadał za bezpieczeństwo króla 

 

odpowiadał za zaopatrzenie dworu 

 

mógł  ścigać  osoby  sprzeciwiające  się  jego 
zarządzeniom  –  miał  do  dyspozycji  strać 
marszałkowską i więzienie marszałkowskie 

 

funkcjonował  w  czasie  bezkrólewia  obok 
interrexa  i  pomagał  mu  w  przygotowaniu 
elekcji 

 

C.  Hetman  –  urząd  hetmana  pojawił  się  wskutek 
wprowadzenia 

wymagających 

stałego 

i 

fachowego 

dowództwa  wojsk  zaciężnych.  W  1503r.  po  raz  pierwszy 
powołano  hetmana  koronnego,  jako  dowódcę  wszystkich 
wojsk  zaciężnych  –  podlegał  mu  również  dowódca  obrony 
potocznej na Rusi, który później, jako hetman polny,  stał się 
zastępcą hetmana wielkiego. Hetman: 

 

wydawał przepisy wojskowe 

 

dbał o dyscyplinę w wojsku 

 

sprawował sądownictwo wojskowe 

 

w  czasie  wojny  mógł  przedstawiać  żołnierzy 
do nobilitacji lub innych nagród 

 

wywierał za pośrednictwem szlachty służącej 
w wojsku wpływ na politykę wewnętrzną 

 

pełnił równocześnie funkcje: 

  wodza naczelnego 
  ministra wojny 
  współkierownika polityki zagranicznej 

w zakresie państw wschodu 

 

Hetman 

Wielki 

Koronny 

miał 

prawo 

utrzymywania swoich rezydentów: 

  w Turcji (Stambuł) 
  na Krymie (Bakczysaraj) 
  w Mołdawii (Jassy) 
  na Wołoszczyźnie (Bukareszt). 

Urząd  hetmana  nie  dawał  miejsca  w  senacie,  ale  w 

praktyce  hetmani  zasiadali  w  senacie  łącząc  swój  urząd  z 

urzędem  kasztelana  lub  wojewody.  Hetmanami  zazwyczaj 
bywali  magnaci  posiadający  dobra  na  Ukrainie.  Hetmanem 
musiał  być  szlachcic  na  tyle  bogaty,  aby  w  razie  nagłej 
potrzeby  i  braku  funduszy  państwowych  mógł  z  własnych 
środków wystawić niezbędne oddziały.  

D.  Podskarbi  –  podskarbi  koronny  i  nadworny  zarządzali 
skarbem królewskim. Byli oni w zakresie wykonywania swoich 
obowiązków  kontrolowani  przez  Sejm.  W  1590r.  skarb 
królewski  podzielono  na  skarb  publiczny  –  zarządzany  przez 
podskarbiego  koronnego  (na  Litwie  –  litewskiego)  i  skarb 
prywatny  monarchy  –  zarządzany  przez  podskarbiego 
nadwornego. Podskarbiowie: 

 

zajmowali  się  zbieraniem  funduszy  i  ich 
wydawaniem 

 

nadzorowali mennicę i skarbiec wawelski 

 

składali sprawozdania Sejmowi 

Podskarbi koronny był: 

  szefem mennicy 
  stróżem insygniów królewskich 
  szefem archiwum państwowego 

Podskarbi  nadworny  administrował  wydatki 
na potrzeby króla i dworu.