Zaniewski Andrzej

W
S
T
Ę
P

Szanowny Czytelniku,
SZCZUR jest moją pierwszą powieścią o zwierzętach, powieścią poświęconą

istotom nie- zwykłym i słabo poznanym, bo wiedza człowieka o gryzoniach dotyczy
bardziej metod zwal- czania niŜ zrozumienia ich zachowań, psychiki i
uczuciowości. Jest to jednocześnie powieść sensacyjna i tajemnicza, wokół
szczurzych nor i gniazd rozgrywa się bowiem niejedna trage- dia, dramat i
przygoda... Wyprawy Heraklesa, klęska Edypa, podróŜe Odyseusza, rozpacz
Niobe, śmierć Antygony, losy bogów, tytanów i ludzi zderzają się, przeplatają,
łączą, wypeł- niając świadomość stworzenia wielkości i wagi naszego serca.

Nie chcemy o tym pamiętać w naszym pozornie czystym, ludzkim świecie.

Szczury budzą przecieŜ odrazę i lęk, strach przed chorobami, które niekiedy
roznoszą, i zabobonną wprost obawę przed potęgą ich stale rosnących zębów.

Podziemne społeczeństwo szczurów, ich umiejętność przystosowania i
bezustanna walka o przetrwanie, masowe wędrówki i indywi- dualne skłonności
podróŜnicze, przykłady niezwykłej inteligencji, legendy i opowieści, któ- rych
słuchałem od dzieciństwa, wszystko to sprawiło, Ŝe szczury zafascynowały mnie,
wzbu- dziły nie tylko ciekawość, lecz równieŜ pewien rodzaj zachwytu-szacunku
dla przyrody, two- rzącej istoty tak doskonale współegzystujące z człowiekiem.

Rattus norvegicus i rattus rattus, szczur wędrowny i szczur śniady – dwa

podstawowe ga- tunki z wielkiej rodziny szczurów, towarzyszą ludzkości od
początku jej istnienia, a ich los wiąŜe się ściśle z naszym losem i jest w znaczącej
mierze odbiciem naszej własnej cywiliza- cyjnej i ekologicznej sytuacji. Wydaje się
to dziwne, lecz dopiero przy ludziach, którzy prze- cieŜ  od  początku
wypowiedzieli  szczurom  wojnę,  gryzonie  te  znalazły  najlepsze  dla  siebie
warunki Ŝycia. Zamieszkujące groty, lasy i stepy słabe stworzenie, będące łatwym
łupem pta- ków,  węŜy i  drapieŜnych  ssaków,  z  chwilą  zetknięcia  z
człowiekiem  przeistoczyło  się,  na- brało sił, ruszyło do gromadnego ataku.
Wbrew powszechnym opiniom właśnie ludzie sprzy- jają  szczurom  i  tylko  dzięki
naszej  cywilizacji  szczury zdołały  opanować  wszystkie  konty- nenty i osiągnąć
tak wysoki stopień organizacji Ŝycia społecznego. Nasze piwnice, magazyny,
spichrze, śmietniki, zsypy, wysypiska, stajnie, koszary, więzienia, fermy, kanały,
tamy, kuch- nie i garaŜe stały się domami szczurów, ich królestwem, a być moŜe
miejscem narodzin przy- szłej nadchodzącej cywilizacji, niezwykle silnej i płodnej,
drapieŜnej i odpornej na wszelkie zachodzące wokół przeobraŜenia.

Zawsze intrygowały mnie przyczyny i mechanizmy takiej, a nie innej szczurzej

egzysten- cji,  struktury  społeczne  i  zaleŜności  między  poszczególnymi
osobnikami,  róŜnorodne  cha- raktery  i  skłonności,  niemal  identyczne  z
ludzkimi.  W  doświadczalnych  labiryntach  kaŜdy szczur zachowuje się inaczej,
wykazując zdolności i ułomności, niekiedy rezygnując, ucieka- jąc, wycofując się, a
niekiedy, chyba częściej, poszukując wyjścia, dokonując wyboru – prze- gryzając
cienkie ściany, by stworzyć lub odkryć nowe labirynty.

Usiłowałem zbliŜyć się do szczurów, poznać je moŜliwie najpełniej i najlepiej.

Hodowa- łem, podpatrywałem, starałem się zrozumieć i zaprzyjaźnić.

Widziałem szczury zamieszkujące ruiny Gdańska i powojenne, próchniejące

domy Nowe- go Portu, szczury usiłujące dostać się na statki, schodzące i
wspinające się po cumowniczych linach, obserwowałem szczury w zaułkach
Sajgonu, Stambułu, Berlina, Bukaresztu, Warsza- wy i wielu, wielu miast.
Zbierałem teŜ wszelkie informacje i plotki o ich Ŝyciu i obyczajach, wychodząc z
załoŜenia, Ŝe przyjmując nawet to, co nieprawdziwe w poszczególnych legen- dach
i baśniach, poznaję w ten sposób nie tylko szczury, ale i ludzi, którzy te opowieści
stwo- rzyli, z odrazy czy nienawiści lub odwrotnie – z podziwu, przyjaźni czy
wiary.

Buddyzm stawia, na przykład, szczura dość wysoko w hierarchii Ŝyjących

stworzeń... To właśnie chytry, przebiegły szczur pierwszy zjawia się przed obliczem
umierającego Buddy, zeskakując z grzbietu wołu. Dopiero za szczurem –
najinteligentniejszym, i wołem – najbar- dziej pracowitym, zjawiają się pozostałe
zwierzęta buddyjskiego kalendarza: tygrys, królik, smok, wąŜ, koń, kogut, owca,
małpa, pies i dzik.

Inna legenda opowiada o tysiącach szczurów ze świątyni Karai Ma w Bihanerze

w Indiach Zachodnich. Te szczury to zmarli poeci w swym zwierzęcym wcieleniu,
ponownie oczekują- cy na powrót do swej postaci poetów-czaranów.

W baśniach wielu narodów występują szkaradne postacie władców zjadane

przez  armie myszy-szczurów. NaleŜy sądzić,  Ŝe  legendy te  oparte  są  na
wydarzeniach  autentycznych,  a dostrzeŜone  przez  niemieckiego  podróŜnika
Petera  Pallasa  chmary  gryzoni,  przepływające Wołgę w okolicach Astrachania
wiosną 1721, pokonywały juŜ znacznie wcześniej lądowe i wodne przeszkody,
wędrując w poszukiwaniu przestrzeni Ŝyciowej i poŜywienia przez obsza- ry Azji,
Europy i Afryki...

Nie tylko nasz Popiel-Chwościk został poŜarty przez myszy... Hatto I,

arcybiskup Mogun- cji spalił w stodole  gromadę  wygłodzonych  biedaków,  by
zaoszczędzić  jedzenie  dla  swego dworu... Za ten niegodny czyn został poŜarty
przez myszy w wieŜy do dziś nazywanej Binger Mäuseturm wzniesionej na Renie...
Podobny a sprawiedliwy los spotkał jeszcze wielu wład- ców  i  wiele  osobistości,
ś

wieckich i duchownych, o czym z satysfakcją opowiadają baśnie róŜnych

narodów. PoŜeranie ludzi przez wygłodzone szczury to nie tylko legendy, lecz udo-
kumentowane fakty, o czym dobrze wiedzą wszyscy poszukiwacze przygód i
skarbów, pene- trujący stare lochy, forty i piwnice, a takŜe pracujący w kanałach i
tunelach. W roku 1977, kiedy przebywałem w spustoszonym wojną, wygłodzonym
Wietnamie, zetknąłem się z przy- padkami poŜerania dzieci przez szczury, chociaŜ
zapracowane matki pozostawiały swoje po- ciechy w pozornie bezpiecznych
kołyskach. Motyw szczurzego losu, zawsze obok losu czło- wieka, przewija się w
wielu ksiąŜkach – u Kafki, Eliota, Joyce'a, Camusa...

Echa tych epizodów, anegdot, legend, a takŜe dalsze ich rozwinięcie,

uwaŜny czytelnik odnajdzie w SZCZURZE – nowej, okrutnej odysei, napisanej
przed wieloma laty.

Ideą przewodnią mojej prywatnej filozofii jest przeświadczenie, Ŝe wszelkie

formy Ŝycia na ziemi wywodzą się z tego samego źródła, są dziećmi tej samej
tajemnicy istnienia, tajem- nicy celu i sensu. Wierzę, Ŝe zwierzęta tak mądre jak
szczury kierują się nie tylko instynktem i odruchami, lecz własnym rozumem,
doświadczeniem, skojarzeniami, pamięcią i uczuciami, Ŝe ze zjawisk i otaczających
faktów potrafią wyciągać wnioski, Ŝe są mniej zwierzęce, a bar- dziej ludzkie, niŜ
my – ludzie, w swej zarozumiałości, gotowi jesteśmy przyznać.

Człowiek – pan stworzenia, samozwańczy czy mianowany przez Boga? –

powinien dzisiaj być wyrozumiałym opiekunem i przyjacielem miliardów istot,
których języków nie rozumie, a których zachowanie ocenia według wygodnych dla
siebie schematów. Niestety, dzieje się odwrotnie. A przecieŜ wiemy, Ŝe istnienie i
Ŝ

ycie kaŜdego z nas opiera się na tych samych związkach białka, co u psa, szczura,

gołębia i kaŜdej Ŝywej istoty. Człowiek zapomina, Ŝe jest takim samym
organizmem i postępuje tak, jakby chciał się wyrzec tego niewygodnego po-
krewieństwa i za wszelką cenę zgubić swe biologiczne korzenie.

Szuka więc początków swego istnienia poza granicami naszej galaktyki lub

w tchnieniu Istoty NajwyŜszej. Świadczy to o nieprawdopodobnym
zarozumialstwie i nieuzasadnionym poczuciu wyŜszości, tak mocno
zakorzenionym w naszej wyobraźni.

Wierzymy, Ŝe narzucona przez nas cywilizacja jest jedyna i

najwspanialsza, pierwsza i ostatnia. Ta ślepa wiara to nasz codzienny błąd. Nie
wiemy, jaką cywilizację przyniesie czas przyszły, kiedy świadomie czy
nieświadomie popełnimy juŜ zbiorowe samobójstwo, którego ciągle jesteśmy
bliscy. MoŜe będzie to cywilizacja szczurów, moŜe cywilizacja ptaków, moŜe
cywilizacja owadów.

W zwierzętach dawno juŜ nie widzimy partnerów, a jedynie biologiczne

mechanizmy, któ- re  powinny  być  podporządkowane  naszym  potrzebom,  naszej
woli  i  wiedzy,  naszym  za- chciankom. Mądrość zwierząt wyceniamy na tyle, na
ile są dla nas uŜyteczne. Stworzyliśmy ogromne  rzeźnie,  hodowle,  fermy,
garbarnie,  miliony  miejsc  zabijania.  Jesteśmy  nie  tylko zarozumiali, lecz
najokrutniejsi w przyrodzie, przy czym traktujemy to jak stan normalny, a nawet
naleŜący do dobrego tonu, jak noszenie wykwintnych futer  z  lisów lub nie
donoszo- nych karakułowych płodów...

Piszę o tym, poniewaŜ warto uświadomić sobie, jacy naprawdę jesteśmy i dokąd

naprawdę zmierzamy.

JeŜeli, Szanowny Czytelniku, chwilami myślisz o reinkarnacji, moŜesz równieŜ

pomyśleć, Ŝe człowiek, który w swym poprzednim wcieleniu był szczurem, nosi w
swej podświadomo- ści  pamięć  tamtego  istnienia,  i  Ŝe  zarys  jego  ówczesnych
losów  nakłada  się  w  sytuacjach szczególnych  i  dramatycznych  na  obecność
dzisiejszą,  odległą  od  poprzedniej,  bo  ludzką. JeŜeli  natomiast  odwrócisz  tę
sytuację  i  wyobrazisz  sobie  los  duszy,  która  po  opuszczeniu ciała
człowieczego odnalazła kolejny ziemski byt w powłoce szczura, moŜesz posunąć
się o krok dalej i odnaleźć w swych rozwaŜaniach własną świadomość poddaną
takiemu właśnie przeobraŜeniu. JeŜeli uczynisz to, sam staniesz  się bohaterem
mojej powieści i zrozumiesz, jak  wiele  łączy  cię  z  tym  pozornie  odległym  od
ciebie  i  obcym  ci  zwierzęciem.  Wtedy wszystko, co napisałem, stanie się proste i
oczywiste.

KsiąŜka ta jest bowiem zarówno opartym na faktach opisem, jak i baśnią,

legendą wyjątko- wo okrutną i niesamowitą, szarą i bolesną jak Ŝycie szczura, a
przez to prawdopodobną. śyjące tuŜ obok, dosłownie pod naszymi stopami,
społeczeństwo gryzoni towarzyszy nam przez ty- siąclecia, uczestnicząc w
naszym dobrobycie i w naszej nędzy, w latach pokoju i wojny.

Nie chcemy ich dostrzegać, nie chcemy o nich wiedzieć, walczymy z nimi,

pogardzamy tak głęboko, jak tylko my – ludzie – potrafimy.

Zastanawiam się, czy kamuflaŜ niektórych zachowań mego bohatera, a takŜe

wielu wyda- rzeń i wątków nie jest zbyt głęboki? Czy wplątane we współczesny
pejzaŜ symbole przeszło- ści, tropy sięgające aŜ do początków cywilizacji zostaną
właściwie odczytane?

Ostatnia spowiedź SZCZURA nie jest ksiąŜką tylko o zwierzętach, chociaŜ i taki

sposób jej pojmowania wydaje się moŜliwy. Przeciwnie, jest opowieścią o prawach
rządzących spo- łeczeństwem, o naszych mitologiach, prawdach i kłamstwach, o
miłości i nadziei, o samotno- ści i tęsknocie.

Jesteśmy przecieŜ mieszkańcami kosmosu, oddychamy tą samą ziemską

atmosferą, nale- Ŝymy do tej samej gromady ssaków, o podobnej budowie mózgu,
serca i Ŝołądka, podobnie przebiegającym zapłodnieniu i macierzyństwie. Jesteśmy
więc bardzo bliskimi biologicznie i psychicznie krewniakami, a oba nasze gatunki,
chociaŜ róŜne przyczyny o tym zadecydowały, dzięki swej Ŝywotności, sile i
inteligencji nie tylko przetrwały miliony lat ewolucji, lecz udo- skonaliły się na tyle,
Ŝ

e zapanowały nad planetą.

Dlatego proszę Cię, Szanowny Czytelniku, nie zapominaj, Ŝe opisując w

drobiazgowy, naturalistyczny sposób Ŝycie szczura – myślę o tobie.

Ciemność, ciemność jak po narodzeniu, ciemność ze wszystkich stron. Wtedy

było jeszcze ciemniej: czarna, szczelna bariera odgradzała od Ŝycia, od przestrzeni,
od świadomości. Poza ciemnością nie znałem niczego, odwrotnie niŜ teraz, gdy w
mózgu Ŝarzą się powidoki, pozo- stałości światła, szczątki, okruchy, cienie.

Przypomnij sobie tamtą pierwszą widzianą, zapamiętaną ciemność, przywołaj ją

w pierw- szej, najwcześniejszej postaci, próbuj odtworzyć przebieg Ŝycia,
zdarzenia, wędrówki, ucieczki, podróŜe – od początku: od pierwszych momentów
po opuszczeniu ciepłego brzucha matki, od pierwszego bolesnego zachłyśnięcia się
powietrzem, od uczucia nagłego chłodu, od przegryzienia pępowiny i delikatnego
dotyku języka.

Pamiętam: kanały, piwnice, sutereny, podziemia, strychy, tunele, przejścia,

szczeliny, rynsztoki, kloaki, szamba, rowy, przewody kanalizacyjne, studnie,
ś

mietniki, wysypiska, ma- gazyny, spiŜarnie, kurniki, chlewy, obory, stodoły... Mój

szczurzy świat – Ŝycie wśród cieni, czerni, szarości, mroków i półmroków,
zmierzchu i nocy, najdalej od dnia, od światła, od oślepiającego słońca, od
blasku, od przeszywających na wskroś promieni, od połyskujących i raŜących
powierzchni.

Jak najdalej od światła, gdy kierowałem się tylko zapachem mleka w

nabrzmiałych sut- kach i ciepłem brzucha, gdy sklapnięte uszy nie
przepuszczały dźwięków, wtedy bardziej poczułem, niŜ zobaczyłem po raz
pierwszy – poprzez cienką błonę zrośniętych powiek – cień szarości, jaśniejszą
plamę w otaczającym głębokim mroku. To odblask zapalonej Ŝarówki lub załamany
refleks słońca, wpadającego w południe przez piwniczne okienko, dotarł nagle do
moich zakrytych oczu, obudził pierwsze przeczucia.

Łagodne światło fascynuje, zaciekawia, wzywa. Odrywasz się od

mlecznego gruczołu i niezdarnie czołgasz w kierunku poświaty.

Matka delikatnie chwyta zębami za skórę, przyciąga, układa obok siebie.

Przy ciepłym brzuchu zapominasz o tamtej szarej plamie. Zapominasz tylko na
chwilę. Niebawem niepokój wraca, znowu widzę niewyraźny kontur, ponownie
odrywam się i pełznę w stronę tunelu łą- czącego gniazdo z piwnicą.

Matka liŜe mnie dokładnie, myje wilgotnym językiem, oczyszcza z pierwszych

pcheł, któ- re zagnieździły się w pachwinach.

Niewiele zapamiętałem z tamtych odległych początków świadomości, kiedy nie

wiedzia- łem jeszcze, Ŝe jestem szczurem, a nie rozbudzona wyobraźnia niczego nie
przeczuwała i nie tłumaczyła.

Obok dąŜenia w kierunku światła, w kierunku wszelkich rozjaśnień

przebijających się przez powieki, reagowałem tylko na wydawane przez matkę

przenikliwe piski. One właśnie, obok zapachu sutek i poczucia bezpiecznego ciepła
– przyciągały, uczyły, nakazywały.

Mój słuch nie jest jeszcze ukształtowany, otwory uszne są zarośnięte i tylko

część dźwię- ków dociera do wnętrza. Pisk matki odróŜniasz jednak natychmiast,
łączysz go z ciepłem i rozkosznym smakiem mleka.

Nagą dotychczas róŜową skórę powoli porasta delikatny szary puch, czuję to,

jest mi coraz cieplej. Teraz nie boję się leŜeć na odkrytej powierzchni.

Rosnę, staję się coraz silniejszy. Potrafię pierwszy dotrzeć do wypełnionego

mlekiem sut- ka, a nawet odsunąć pełznących obok. Odpycham ich, zagradzam im
drogę, a kiedy w gru- czole zabraknie mleka, całym cięŜarem pełznę do następnego.

Jem najwięcej, jestem największy, ulegają mi, ustępują. Co dzień na

twardym podłoŜu gniazda usiłuję stawać, prostować niezdarne, słabe jeszcze łapki,
posuwać się do przodu i do tyłu, przewracać się i podnosić. Gdy zamiar nie udaje
się, piskiem przywołuję matkę, która przyciąga mnie do siebie, łapiąc zębami za
ogon lub skórę na karku.

Potrzeba twardego podłoŜa, na którym uczę się chodzić, staje się równie silna

jak potrzeba światła w zamkniętych, lecz coraz wraŜliwszych oczach.

Tu, na twardym dnie gniazda, wyczułem wyrastające z moich palców słabe

jeszcze pazur- ki, uginające się, spręŜynujące, pomagające wstać.

Matka przemywa językiem moje ciało, zbiera wszelkie nieczystości i odchody,

wyłapuje boleśnie gryzące pchły. Po kolejnym myciu otwierają mi się konchy uszu.
Nagle docierają do mnie dźwięki. Szum hydrantu, skrzypienie schodów,
uderzenia w rury kanalizacyjne, piski mniejszych szczurków, daleki hałas ulicy,
nocne miauczenie kota; olbrzymi strumień szme- rów i ech – głosów, szelestów,
drgnięć, ruchów.

Ogłuszony, rozkraczam się na dnie gniazda, unoszę głowę do góry i wzywam

pomocy. Po raz pierwszy słyszę dokładnie własny głos – przenikliwy, wibrujący
pisk. Dotychczas odbie- rałem go zupełnie inaczej – przytłumiony, dochodzący z
daleka, a obok głosu matki – najgło- śniejszy ze wszystkich. Teraz wydaje się słaby
i mizerny pośród wielu dźwięków dobiegają- cych ze wszystkich stron. Światło
przebijające powieki nadal pozostaje tajemnicą, nie wyja- śnioną i niezrozumiałą.
Wszystkie szczurki dąŜą teraz do szarych, czerwonawych plam i mat- ka ma z nami
sporo kłopotów: bezustannie czuwa i powstrzymuje nas przed wypełznięciem z
nory. Przychodzi jej to coraz trudniej, gdyŜ nasze kończyny stają się coraz
silniejsze, chociaŜ ślamazarnie i powoli to jednak poruszamy się juŜ po całym
gnieździe. Zdenerwowana matka kładzie się przy wyjściu usiłując zagrodzić drogę.
Gramolimy się po jej grzbiecie, napełzamy i podpełzamy w kierunku nie znanej,
kuszącej szarości, coraz Ŝywiej wirującej pod powieka- mi. Kilkoro małych
zniknęło, i kaŜde z nas ma swój własny gruczoł mleczny, podczas gdy poprzednio
przy brzuchu matki stale trwały przepychanki, odtrącania, wręcz walki.

MoŜe matka sama zagryzła kilkoro małych, które przesiąknęły obcym

zapachem, zaciera- jącym woń gniazda, moŜe zdechły z głodu i wycieńczenia,
bezustannie odpychane od sutek, moŜe wypełzły korytarzem w kierunku światła i
złowił je kot, moŜe ukradła je inna samica, której zginęło potomstwo...

Pozostało kilka ruchliwych samczyków i samiczek coraz bardziej

zniecierpliwionych wła- sną ślepotą, nieporadnością, słabością. śądnych
samodzielności i ciekawych.

Poznajemy juŜ nasz własny zapach i dotyk wibrysów, sztywnych i wraŜliwych

szczecinek, wyrastających z nozdrzy.

Nieruchome dotychczas mięśnie powiek zaczynają się kurczyć, poruszać,

napręŜać. Sta- ram się otworzyć je, rozewrzeć, unieść.

Matka pomaga nam przecierając i przemywając okolice oczu
językiem. Do światła! Ze wszystkich sił do światła!

Widzę. Powieki rozwierają się. Najpierw przez niewielką szparę wpada do

wnętrza rozpro- szony promień. Doznaję nie znanego dotychczas uczucia: światło
ujawnia rzeźbę ziemi, wnę- trze  gniazda,  norę,  tunele  biegnące  w  róŜnych
kierunkach.  To,  co  wyczuwałem  dotychczas węchem,  muśnięciem  wibrysów,
dotykiem  skóry  i  łap  teraz  widzę  dokładnie.  Szczegóły, zmarszczki,  załamania,
owale,  ostrości,  fałdy,  wzniesienia,  nacieki – nabierają innego zna- czenia.
Kształt widziany róŜni się bowiem od kształtu wyczutego dotykiem,
niewyczerpanym bogactwem jaskrawości. Nie moŜna wyobrazić sobie światła,
jeŜeli nigdy się go nie widziało.

Widzę. Powieki rozwierają się coraz bardziej, zsuwają się z wypukłej gałki oka.
Największe odkrycie, odkrycie samego siebie. Dokładnie badam własną
anatomię: wyra-

stające z nie owłosionych palców pazury, grzbiet, który dostrzegam odwracając
głowę, i zło-

ony z delikatnych pierścieni ogon, pęczniejące gruczoły płciowe, ciemną

puszystą sierść jaśniejącą na brzuchu. Oglądam pachnące sutki matki, ciepły
miękki brzuch, pod którym moŜna się ukryć, potęŜne zęby delikatnie chwytające
mnie za skórę.

Jesteś małym szczurem, mieszkającym w podziemnym gnieździe, szczurem

chronionym i pilnowanym przez matkę przed niebezpieczeństwami, których nie
znasz i nie potrafisz prze- widzieć.

Nie wiem jeszcze, co oznacza strach, poniewaŜ znam tylko lęk

chwilowego głodu, gdy matka zbyt długo nie wraca do gniazda.

Kilkakrotnie zdarzało się, Ŝe leŜałeś z boku nie mogąc dotrzeć do napełnionych

mlekiem gruczołów. Wtedy bałeś się, Ŝe nie odnajdziesz ich, a gdy matka po
powrocie przygarniała cię do siebie i karmiła, odczuwałeś radość zaspokojenia.
Uczucie to wiązało się z nasyceniem, gdy najedzony i rozleniwiony sam
odsuwałem się od ciepłych gruczołów, czując w trzewiach rozkoszne ciepło mleka.

Widzę. Otaczają mnie czarne, wklęsłe, obwisłe płaszczyzny z

prowadzącymi w róŜnych kierunkach otworami mrocznych korytarzy, w których
poruszać się moŜna tylko za pomocą wibrysów. Kończą się nagle ślepymi
ś

cianami murów. Tylko otwór, z którego wpada do wnętrza błyszcząca

poświata, prowadzi dalej. Nie wiem jeszcze dokąd i właśnie ta niepew- ność
niepokoi i najbardziej intryguje. Tymczasem matka i ojciec nie pozwalają zbliŜać
się do tego tajemniczego otworu, a kiedy usiłuję wybiec z rozpędu na zewnątrz,
karcąco gryzą mnie w uszy. Podnoszą za skórę  na  grzbiecie  i  piszczącego
taszczą  z  powrotem.  Z konieczności baraszkuję  w  norze,  zwiedzam  ślepe
korytarze,  bawię  się  ze  szczurkami,  ćwiczę  zęby  na zbutwiałej desce.

wiatło przyciąga bezustannie. Chcę poznać jego źródło, jego istotę, dowiedzieć

się, czym właściwie jest.

Powoli zaczynam rozumieć, Ŝe jego zmienne natęŜenie, jaskrawość i barwa

zaleŜne są od wydarzeń zachodzących za oknami. Niekiedy raŜąco ostre, o
jaskrawym odblasku rozjaśnia- jącym wnętrze aŜ po zwęŜające się u góry ściany.
Innym razem zamglone, jednostajne, wpa- dające pod innym kątem.
Obserwowałem równieŜ gwałtowne zmiany refleksów światła, zu- pełnie jakby jego
ź

ródło pulsowało. Najbardziej jednak dziwił mnie brak wszelkiego światła

powtarzający się regularnie. Na razie jednak wszystkie próby wyjścia i zbadania
tych tajem- niczych zjawisk udaremniała matka.

Kiedy właściwie zacząłem bać się światła? Strach nadszedł później. Najpierw

stałem się podejrzliwy i nieufny. Mały szczur wymyka się, wychodzi na zewnątrz.

Matka wyskakująca zawsze za kaŜdym z nas, tym razem pozostaje na miejscu,

unosi noz- drza, węszy, porusza wibrysami, zdenerwowana. Całym ciałem
zastawia tunel. Jej zdener- wowanie udziela się nam, kulimy się przy jej boku.

Odległy pisk, szamotanina, miauknięcie. Wyczuwam obcy niemiły zapach, który

tak  za- niepokoił matkę. Pisk ustaje. Oczekuję powrotu, nie wraca. Matka tuli nas
pod swym brzu- chem,  przykrywa,  napełza,  wyciąga  szyję,  węszy.  Do  piwnicy
przez  rozbite  okno  wtargnął kot. Czuwa przyczajony za hydrantem, krąŜy, wie o
naszej obecności. Lecz my, małe ruchli- we szczurki, nie wiemy o nim nic, nie
zdajemy sobie sprawy z groŜącego niebezpieczeństwa, nie  wiąŜemy  zniknięcia
małego  szczura  z  zapachem  kota.  Niepokoi  nas  tylko  zachowanie matki, jej
nerwowość, cierpki smak słodkiego dotąd mleka.

wiatło przyciąga. Podejmujemy więc następne próby wyjścia, nie

podejrzewając niebez- pieczeństw, nie wiedząc o istnieniu wrogów, trucizn,
pułapek, nie przeczuwając śmierci, nie wiedząc o moŜliwości śmierci.

Jestem coraz silniejszy, coraz większy, coraz ruchliwszy. Tam za cienką

cianą piwnicy znajduje się inny świat, nowa nie znana rzeczywistość. Stamtąd

rodzice przynoszą poŜywie- nie, stamtąd przychodzi ojciec, któremu matka
pozwala juŜ teraz nocować w gnieździe. Trze- ba wyjść, koniecznie trzeba wyjść.
Kot podkrada się często, wysiaduje w piwnicy. Matka

1
0

drŜy wtedy ze strachu, a my wpełzamy pod jej brzuch. Niebawem następny
nieostroŜny mały szczur zostaje zjedzony przez kota. Ludzie wstawiają szybę i kot
nie ma juŜ którędy przycho- dzić.

Matka wyprowadza mnie wprost na światło. Promień padający z wysoko

umieszczonego otworu uderza źrenicę, oślepia. Siedzę przy wejściu w jasnym
kręgu. Odkrywam, Ŝe światło niesie  oprócz  blasku  równieŜ  ciepło.  Przez  długą
chwilę  rozkoszuję  się  tą  smugą.  Lecz  ja- skrawa plama nagle znika, po chwili
pojawia się, znika powtórnie, znowu przesuwa się. Bie- gamy teraz po piwnicy,
niezdarnie wdrapujemy się na spiętrzone bryły węgla, ześlizgujemy w dół,
spadamy, rzucamy na siebie w udanych atakach. W hydrancie bulgoce woda. Matka
pod- chodzi  do  duŜej  płyty,  wsuwa  się  pod  nią.  Idę  za  nią  ostroŜnie.  W
mroku  błyszczy  woda. Matka pochyla się, pije. Mały nieostroŜny szczur wskakuje
wprost do wody. Piszczy przera- Ŝony, przebiera łapkami, usiłuje pływać. Matka
chwyta go zębami za grzbiet i ciągnie w górę. Piwnica jest obszerna, obiegam ją
wielokrotnie w koło. Pod drzwiami moŜna przecisnąć się na drugą stronę. Teraz,
kiedy juŜ wiem, którędy wpada do piwnicy światło, muszę dowiedzieć się,  co
znajduje  się  tam  za  drzwiami,  w  zalegającej  ciemności,  z  której  przychodzą
ludzie. Kroki na schodach. Matka łapie mnie i niesie w kierunku nory. Pozostałe

szczurki biegną za nami. Teraz wsłuchujemy się w dobiegające z piwnicy odgłosy.

Znam juŜ dźwięk klucza. Natomiast skrzypienie okiennych zawiasów to odgłos

nowy. Do gniazda dociera chłodne, wilgotne powietrze. Poruszam nozdrzami. W
uszy wciska się wiele nie  znanych  odgłosów.  Łoskot  wsypywanego  do  piwnicy
węgla  tłumi  skutecznie  wszelkie dźwięki i echa. Wwierca się w uszy, rozsadza
czaszkę. Gniazdo wypełnia duszący pył. Prze- raŜony wraz z pozostałymi
szczurkami biegam po gnieździe. W końcu przywieram do zimnej ściany na  krańcu
ś

lepego korytarza. Matka zachowuje się spokojnie – widocznie przyzwy-

czaiła się wcześniej do tego łoskotu – czuwa, byśmy w panice nie wypadli na
zewnątrz.

Grzechocą łopaty. Bryły węgla sypią się w dół. Kurz opada. Ludzie opuszczają

piwnicę. Zgrzyta klucz. Cisza, nagła cisza.

Matka ostroŜnie wysuwa głowę na zewnątrz, porusza wibrysami, wciąga

powietrze w noz- drza. Sprawdza, czy nic juŜ nie grozi, czy ludzie odeszli.
Tłoczymy się za jej długim, nagim ogonem. W końcu wyprowadza nas na
powierzchnię. Dostrzegam, Ŝe światło wpadające do piwnicy przez zakurzone
okienko przesunęło się pod drzwi.

OdróŜniam juŜ dzień od nocy. OdróŜniam światło związane z obecnością

człowieka od światła wpadającego przez okna. Wiem, Ŝe poza ścianami
gniazda, poza murami domu, w którym się urodziłem, istnieje nie znany
ś

wiat. Poznaję to po cieniach, mącących jasność wpadającego światła, po

zapachu matki i ojca powracających stamtąd, po woni wpadającej przez
otwierane drzwi i okna, po odgłosach w rurach kanalizacyjnych, po szumach,
echach, piskach, skrzypnięciach, szczękaniach, zgrzytach.

Do piwnicy przychodzą nie znane szczury, ich woń, chociaŜ podobna do naszej,

jest od- rębna. Matka wypędza je i gryzie. Obce szczury przynoszą zapach
własnych gniazd, woń swoich własnych odrębnych dróg, swoich rodzin. Próbuję
wymknąć się za nimi, iść ich śla- dem. Matka cofa mnie juŜ od drzwi piwnicy i
rozzłoszczonego zanosi do gniazda.

Dzień przesuwa się za dniem, noc za nocą. Ciekawość staje się

koniecznością, potrzeba opuszczenia piwnicy i pójścia dalej pcha mnie w
stronę podłuŜnej szpary pod drzwiami. Wszystkie małe szczury są podniecone i
niespokojne. Coraz częściej teŜ dochodzi do pozo- rowanych napaści, ucieczek,
walk. Odpychamy się uderzeniami nóg, drapiemy, przewracamy, gryziemy w uszy,
nosy, ogony, podbrzusza.

Poznajemy oszałamiający smak krwi, smak wyjątkowy, smak mięsa myszy i

przyniesione- go przez ojca Ŝywego ptaka.

1
1

Najmniejszy i najsłabszy z małych szczurków wymyka się przez szparę pod

piwnicznymi drzwiami. Wraca wysmarowany ostro pachnącym płynem,
zagłuszającym jego naturalną szczurzą woń, po której kaŜdy z nas się poznaje.
Jest obcy, inny. Zdobywamy teraz doświad- czenie atakując najmniejszego i
najsłabszego z nas. Ostre zęby trafiają go w oko. Oślepiony kryje się w kącie.
Wkrótce skórę pokrywa warstwa zakrzepłej krwi, ran, strupów. Gryziemy,
przepędzamy, drapiemy, jakby nie pochodził z naszej rodziny. Matka nie staje w

jego obro- nie, nie pozwala nawet kryć się pod swoim brzuchem.

Po następnej gonitwie zakrwawiony szczurek zdycha wciśnięty pomiędzy bryły
węgla. Piwnica staje się coraz mniejsza, postanawiam wyrwać się z niej, jak
tylko będzie to moŜ-

liwe.

Wyruszam wzdłuŜ piwnicznej ściany pokrytej zmarszczkami odpadającego

tynku. Wzy- wają mnie dalekie zapachy, lekkie powiewy nie znanego świata,
smugi innego powietrza. Początkowo posuwam się bardzo ostroŜnie, jakby
zewsząd groziły niebezpieczeństwa, jakby w kaŜdej szarości, pajęczynie,
zmarszczce, w kaŜdym załamaniu muru ukrywał się nie znany wróg.

Boję się wszystkiego, czego nie znam. Szybko przebiegający pająk przecina

drogę, doty- kam go koniuszkami wibrysów – kuli się gwałtownie, nieruchomieje,
zmienia w grudkę zie- mi.

Jego strach pomaga mi. Boi się bardziej niŜ ja, jest słabszy niŜ ja, delikatniejszy,

kruchy... Wystarczy ruch siekaczy, by pozbawić go Ŝycia. Nie, to niepotrzebne.
Widziałem przecieŜ, jak matka omijała takie znieruchomiałe szare grudki.
Widocznie są niesmaczne lub niezdro- we.

Zostawiam znieruchomiałego pająka i znacznie śmielej podąŜam naprzód.

Wślizguję się między ścianę a owiniętą pakułami rurę kanalizacyjną. Nagle
słyszę daleki, narastający szmer, jakby coś pędziło w moim kierunku. To w rurze
rozlegają się ostre, gwałtowne dźwię- ki, a nad moją głową przewala się potęŜny,
syczący, bełkocący strumień.

Gwałtownie przywieram do ściany, jakby rzeczywiście groziło

niebezpieczeństwo. Dźwięki przeszywają na wskroś, oddalają się, giną. Przez
chwilę odczuwam paniczną chęć ucieczki.

Uczucie strachu mija. Idę dalej. Znacznie ostrzej wyczuwam teraz chłodny

powiew wiatru. Stamtąd,  z  zarysowanego  na  horyzoncie  jaśniejszym
obramowaniem  przejścia.  Zatrzymuję się co chwila, rozglądam, idę dalej. Nozdrza
rejestrują smugę zimniejszego powietrza zawie- rającego  zupełnie  nowe,
rozkoszne,  smakowite  zapachy.  Nagle  czuję  na  karku  ostre  zęby. Matka trzyma
mnie mocno za skórę, unosi i obraca. Piszczę ze złości. Moje łapki wiszą w
powietrzu, ogon zamiata podłogę. Uznała, Ŝe za wcześnie jeszcze na samodzielne
wyprawy.

Odwracam głowę i usiłuję złapać koniuszkami zębów jej ucho.
Wracamy. Matka zatrzymuje się, jakby wyczuła niebezpieczeństwo wśród

dochodzących z góry uderzeń, pogłosów, ech.

Dalekie rytmiczne dźwięki. PotęŜnieją, nadchodzą. Matka cofa się między

cianę i wiązkę cienkich rur.

Trzeszczą otwierane drzwi, przenikliwe światło wypełnia pomieszczenie aŜ

po zasnuty pajęczynami, okopcony sufit. Gwałtowny podmuch ciepłego powietrza
przeraŜa matkę, która niemal wciska się w ścianę. Stawia mnie na betonie przed
sobą, lecz ucisk jej zębów nie słab- nie.

Ludzie wnoszą duŜą drewnianą skrzynię. Ich sapanie i bełkotliwe dźwięki

przeraŜają mnie. Piszczę ze strachu. Matka puszcza skórę i napełza na mnie całym
ciałem. Przykrywa, tłumi wszelkie  dźwięki.  Poci  się,  jej  zapach  staje  się  inny,
niepokojący.  Odmienny  jest  równieŜ szum krwi – szybszy, nerwowy,
rozsadzający Ŝyły.

Widocznie ze strony gulgoczących i sapiących brył mięsa zagraŜa nam
niebezpieczeństwo.

1
2

Stawiają skrzynię przed drzwiami piwnicy, w której mieści się wejście do nory.

Otwierają je szeroko, podsuwają Ŝelazny odwaŜnik, by się nie zamknęły. Wysuwam
głowę spod brzu- cha matki. Chcę widzieć. Zniecierpliwiona wciska mi głowę z
powrotem pod brzuch. Droga do nory jest zamknięta.

W tej chwili na schodach rozlega się kolejne dudnienie. To następni taszczą
skrzynię. Z

wrzaskiem, trzaskiem, sapaniem.

To ludzie, to właśnie ludzie – nasi najwięksi wrogowie. Stawiają skrzynię tuŜ
przy nas.
Po raz pierwszy widzę ludzi, po raz pierwszy wyczuwam ich woń, po raz

pierwszy jestem tak blisko nich. Słyszę cięŜki łoskot ludzkich serc. Kwaśny opar
potu wypełnia piwnicę.

Hałaśliwi, bezkształtni, na uginających się kończynach, ze sztywno

wzniesionymi kuli- stymi głowami, wydają bełkotliwe, syczące dźwięki.
Zdenerwowana matka ponownie chwyta mnie zębami za kark. Odwraca się i
biegnie w kierunku rur kanalizacyjnych.

Udało się. Wciśnięci między obandaŜowane pakułami i pokryte gipsem

przewody czujemy się nieco bezpieczniej. Krew matki płynie wolniej, niemal

wraca do normalnego rytmu. A jednak nadal nam zagraŜają, draŜni nas ich

obecność, zapach i światło, które przynieśli. Jeste- śmy otoczeni. Otwarta od góry

przestrzeń między rurami a ścianą jest niepewną kryjówką. Nozdrza matki

poruszają się. KaŜdy z ludzi pachnie inaczej, odrębnie. Wyczuwam to, gdy

przechodzą obok.

Z tego zapachu matka potrafiła wiele wywnioskować, tylko wtedy jeszcze o tym

nie wie- działem.

Nadal trwamy nieruchomo wciśnięci we wnękę między bulgocącymi rurami a

cianą, po- zbawioną w tym miejscu jakichkolwiek otworów. Oczekujemy, aŜ

ludzie opuszczą piwnicę, zamkną drzwi, wygaszą światło, odejdą.

Matka znowu napełza na mnie całym ciałem jakby w obawie, Ŝe zacznę piszczeć

lub z cie- kawości wysunę się do przodu.

Ludzie opuszczają piwnicę, zatrzaskują drzwi, przekręcają klucze w

skrzypiących zam- kach. Ostatni z wychodzących wydaje dźwięki układające się w
rytmiczny ciąg tonów.

wiatło gaśnie. CięŜkie kroki na schodach oddalają się. Niebezpieczeństwo

minęło. Matka uspokaja się. Chwyta zębami za kark i niesie prosto do nory.
Wypuszcza dopiero w gnieździe, gdzie przestraszone rodzeństwo obwąchuje mnie z
ogromnym zainteresowaniem.

Niebezpieczeństwo zaostrzyło mój głód. Rzucam się łakomie na resztki

pozostałe z przy- niesionej przez matkę ryby.

W gnieździe jest bezpiecznie, zacisznie, spokojnie, ciepło – jak we wszystkich

gniazdach, jakie załoŜysz w przyszłości.

Pierwsze zetknięcie z ludźmi zaniepokoiło cię, rozdraŜniło, przestraszyło.

Wiedziałeś juŜ: szczurze losy związane są z ludzkimi ściśle, nierozerwalnie,
stale, koniaków z ludźmi nie unikniesz.

Sapiące, gwiŜdŜące, bełkoczące góry mięsa, rozchwiane na rozkołysanych

odnóŜach budzą paniczny lęk. Ten strach jest ci potrzebny, będzie cię bronił i
ratował. Ucz się strachu. Ucz się ucieczki, w której przeraŜenie pomnaŜa siły.
Później nauczysz się nienawiści i zabijania.

Od tamtego zdarzenia matka pilnuje nas wytrwale. Gdy zasypia, kładzie się przy

wyjściu zasłaniając sobą cały otwór, a gdy mimo to któremuś z nas udaje się
wydostać, łapie zębami za ogon i ciągnie z powrotem.

Ojciec przynosi rybie łby z wybałuszonymi oczami, kurze flaki, nie

dojedzone kromki chleba, ochłapy mięsa.

Jedzenia jednak nie wystarcza. Rośniemy i potrzebujemy coraz więcej, i chociaŜ

wszystko, co przynosi ojciec, jest gruntownie przemielone przez nasze siekacze,
zaczynamy poznawać głód. Jednocześnie matka zaczyna traktować nas inaczej, nie
pozwala ssać i kaŜdą próbę zbli- Ŝenia do jej wypełnionych mlekiem sutek kończy
bolesne ugryzienie w nos, ucho lub ogon.

1
3

Ojciec przyniósł do gniazda Ŝywą mysz. Pamiętam jej pisk znacznie słabszy od

szczurze- go. Ojcu zaleŜało widocznie, by dotarła do gniazda Ŝywa, niósł  ją
bowiem ostroŜnie, jakby była  jego  własnym  dzieckiem.  Poturbowana  i
przestraszona  usiłowała  wyrwać  się,  uciec, ukryć w niedostępnym miejscu.
Biegała, podskakiwała, wdrapywała się na ściany, a w końcu zorientowawszy  się,
Ŝ

e jedyne wyjście zastawiła sobą nasza matka, próbowała sforsować

przeszkodę. Odbiła się od przeciwległej ściany i skoczyła na grzbiet matki, która
błyskawicz- nym ruchem zębów przegryzła jej gardło.

Teraz pije krew konającej myszy, a my wciągamy w nozdrza nie znany

dotychczas zapach. Rzucamy się, odpychamy matkę, poŜeramy.

Tamten pierwszy smak Ŝywego jeszcze przed chwilą ciała, pamiętam doskonale,

ciepło i smak nie zakrzepłej krwi.

Ojciec przynosi następną Ŝywą istotę – ptaka ze złamanym skrzydłem. Kładzie

go ostroŜ- nie.

Przestraszony ciemnością i szmerami ptak chce się poderwać, podskakuje,
krzyczy. Wygłodzeni zbliŜamy się, obwąchujemy świergolącego ptaka,
ciągniemy za pióra, za

dziób i pazury, wgryzamy się w cienką warstwę puchu.

Z odgryzioną głową ptaka przycupnąłeś pod ścianą. PoŜerasz wszystko, łącznie z

kośćmi i chrząstkami. Najbardziej smakuje delikatna substancja ukryta wewnątrz
czaszki i oczy pełne ciepłego słonawego płynu.

Uczyłem się zabijania, uczyłem się przez całe Ŝycie.
Matka spodziewała się juŜ następnego miotu szczurów, dąŜyła więc do jak

najszybszego przystosowania nas do samodzielnego Ŝycia. Uznała widocznie,
Ŝ

e skoro potrafimy zabić zranionego ptaka, to poradzimy sobie równieŜ w

tajemniczym, nie znanym świecie zewnętrz- nym.

Istniała jeszcze inna przyczyna nagłej zmiany stosunku matki do nas.

Obawiała się, Ŝe zjemy mające się niebawem narodzić małe, ślepe, niezdarne
szczurki. Później przekonasz się, Ŝe wiele szczurzych samic przejawia ten lęk. I jak
wcześniej broniła nam wszelkich kontak- tów ze światem, tak teraz zaczęła
wypędzać nas z gniazda.

Ta nie przewidywana zmiana nastrojów matki zawaŜyła na dalszym losie całej

naszej gru- py, na Ŝyciu i śmierci.

Z małą samicą wyruszyliśmy na poszukiwanie pokarmu. Głód doskwierał nam

solidnie i wiedzieliśmy, Ŝe zdobycie poŜywienia oznacza przetrwanie. Na
matkę nie liczyliśmy juŜ. Odpychała nas, a nawet gryzła.

Tymczasem nozdrza wchłaniają smakowite, obiecujące zapachy napływające z

zewnątrz. Przy tych wspaniałych woniach karaluchy i stonogi – jedyne dostępne w
piwnicach poŜywie- nie – wydają się mdłe i monotonne.

Dotarliśmy juŜ do szumiącej rury, przy której nie tak dawno przeŜyłem pierwsze

spotkanie z ludźmi. Dalej zaczyna się nie znana, pełna tajemnic przestrzeń.

Fascynuje nas wpadające światło, przenikliwe, ostre, raŜące. W naszej piwnicy

przez za- mazane farbą okienko, brudne i pokryte pajęczynami, sączyły się wątłe
promyczki. Doszli- śmy juŜ do końca owej szczelnie owiniętej rury, znikającej w
ś

cianie. Teren jest tu bardzo niedogodny, poniewaŜ nic nas nie osłania.

Mała samica posuwa się śmiało naprzód, a ja podąŜam z nosem przy jej ogonie.

Od czasu do czasu unosimy głowy do góry, rozglądamy się wokół.

Padające z okienka promienie ostro załamują się na ścianie. Przyjemnie, ciepło,

radośnie. Właśnie stamtąd, z na wpół rozbitego okienka dochodzą te kuszące

zapachy. Trzeba tam się dostać, wspiąć na stos ułoŜonych w tym miejscu starych

cegieł. Na wierzchu leŜą pudełka

i opróŜnione worki. Przenikliwy cudowny zapach świeŜego pieczywa

oszałamia. Wpada razem ze światłem. Zdaje się być z nim
związany nierozdzielnie.

1
4

Zapadnięty głodny brzuch małej samicy porusza się gwałtownie. Po dziąsłach

spływa gę- sta ślina. Czuję zwielokrotniony, bolesny głód. Szczęki poruszają się,
zęby zaciskają, zgrzy- tają. Mała samica dotarła juŜ do otworu, znika na krawędzi.
Okienko znajduje się wysoko nad ziemią. PodąŜam za nią. JuŜ mam skoczyć.
Nagle zatrzymują mnie bełkotliwe syczące dźwięki. Ludzie, ludzie. Przywieram
do framugi.

Jaskrawe światło spada na wyłoŜone szarymi płytami podwórze. Przykre,

oślepiające, ujawniające. Nad dachami dostrzegam jasnomatowy przestwór i
raniącą wzrok kulę słońca.

Mała samica oszołomiona światłem krąŜy po wybetonowanym podwórzu

poszukując ja- kiejkolwiek kryjówki, otworu, wnęki.

W otwartych drzwiach piekarni stoją ludzie, wymachują, pokazują, syczą,

wiszczą, beł- kocą.

Zdenerwowana, zdezorientowana, oślepiona. Z łatwością mogła przejść pod

elazną bramą zamykającą podwórze od strony ulicy.

Stamtąd dochodzi jednak przeraźliwy hałas samochodów, kroków, rozmów.

Dlatego teŜ cofa się, nie dochodząc nawet do przerwy między stalową listwą drzwi
a betonem. Na podwó- rzu stoją blaszane pojemniki na śmiecie.

Stara się ukryć za jednym z nich. Człowiek z białym fartuchu podchodzi i kopie

w blasza- ny pojemnik. Przestraszona wybiega na środek, w stronę metalowej
pompy, z której wycieka woda. W niewielkim zagłębieniu znajduje się ściek,
otwór zamyka jednak gęsta metalowa kratka.

Prawdopodobnie zauwaŜyła z daleka jej brązową powierzchnię, sądziła, Ŝe

przeciśnie się na drugą stronę.

Przywiera do metalu, gryzie, drapie, wciska nozdrza w twarde otwory.

Daremnie. Przejście zamknięte, zatkane, niemoŜliwe. Przez kratę dostrzega
ciemne, wilgotne wnętrze ścieku – świat przyjazny, znany i bezpieczny.

ZbliŜa się człowiek w rozchełstanym, szeleszczącym, powiewającym fartuchu.

Spod czep- ka wystają długie jasne włosy. Bełkoce, rechoce, piszczy, dyszy,
ś

wiszcze.

ZbliŜa się. Mała samica rani dziąsła o metalową kratę, wyrywa się, wciska,

trzęsie ze stra- chu.

ZbliŜa się, w ręku trzyma dymiący metalowy
czajnik. Podnosi go wysoko, aŜ słońce odbija się
w lustrzanej blasze.
Dźwięki stają się coraz głośniejsze. Strumień parującego wrzątku spada na

grzbiet małej samicy. Usiłuje uciec. Daremnie. Przewraca się, koziołkuje, okręca,
wije. Ukrop spływa na brzuch. Przenikliwy pisk wwierca się w uszy. Następny
strumień spada wprost w nozdrza. Pisk zamiera, ustaje. Człowiek trąca szczurka
nogą, sprawdza, pochyla się.

Ujmuje w dwa palce koniec ogona i niesie do śmietnika.
Podnosi klapę, wrzuca. Odwracam się, ześlizguję na chłodną betonową

posadzkę, ucie- kam. Do gniazda, do nory, do ciemności.

Rozumiem strach matki, wiem, Ŝe ludzi trzeba się bać zawsze i wszędzie.

Zawsze i wszę- dzie trzeba przed nimi uciekać.

Matka śpi. Wpełzam ostroŜnie i zabieram się do obgryzania nie dojedzonej

skórki chleba. Tym razem toleruje mnie, nie wypędza. Jej potęŜny, balonowaty
brzuch porusza się przy kaŜ- dym oddechu. Następny miot szczurów powoli
przygotowuje się do wyjścia na świat.

Od dawna matka znosi do nory kawałki waty, strzępy szmat, gazety,

sznurki. Wyścieła nowe gniazdo dla kolejnego potomstwa.

Ojciec przynosi wyschniętą na kość rybę. Kiedy usiłuję zbliŜyć się do

pachnącego pokar- mu, rzuca się na mnie i boleśnie gryzie w szyję. Skaczę w bok.
Uciekam. Nie pozostaje mi nic innego, jak opuścić gniazdo moŜliwie najszybciej.
Znowu jestem na betonowej piwnicz-

1
5

nej posadzce. Blask sączący się z matowych okienek zaczyna słabnąć. ZbliŜa się
noc. Wśród sterty połamanych skrzynek czekam, aŜ ściemni się zupełnie.

JuŜ. Nieomylnie, kierując się sterczącymi po obu stronach pyszczka wibrysami

podąŜam drogą, którą ostatnio przebyłem z małą samicą.

Podwórze oświetla zamglona latarnia. Z piwnicznego okienka powoli

ześlizguję  się  na bruk.  Teraz  juŜ  wiem,  dlaczego  mała  samiczka  uległa
dezorientacji.  Podwórze  przypomina olbrzymią  miskę,  jest  wklęsłe,  a  ściana
od  strony  piwnicy  stoi  na  podmurówce.  Z  samego dna, ze szczurzej
perspektywy, nie widać przejścia pod bramą, wykruszonych cegieł w bocz- nej
ś

cianie, szeroko rozwartego ujścia rynny, Ŝadnego miejsca, gdzie szczur

mógłby się ukryć. OkrąŜam podwórze badając kaŜdy kąt. Ze środka, z miejsca, w
którym zginęła mała samica, dostrzegam tylko pokrywy metalowych śmietników i
Ŝ

elazną pompę na tle murów.

Z pojemnika, do którego wrzucono małą samicę, dochodzi przytłumiony

dźwięk zębów zgrzytających o kość.

Szybko wspinam się po opuszczonej pokrywie. Jestem głodny, bezustannie
głodny. Śmietnik wypełniają najprzeróŜniejsze odpadki – puste pudełka,
metalowe puszki, papiery,

kości, skórki bananów i pomarańczy, szmaty, łupiny, włosy, ogryzki.

Zjadam kilka okruszyn suchego chleba. Wpełzam głębiej. Odgłosy poŜerania są

coraz wy- raźniejsze.

Gdzieś tu powinna znajdować się mała samica.
Coraz niŜej. Na samym dnie olbrzymi stary szczur pochłania wnętrzności

małej  samicy. ZbliŜam się ostroŜnie. Słyszę zgrzyt jego potęŜnych zębów. Nie
odpędza mnie. Obwąchuje uwaŜnie,  dotyka  wibrysami,  sprawdza,  bada.  Robię
to  samo,  gotowy  w  kaŜdej  chwili  do ucieczki. Nie atakuje, pozwala przyłączyć
się do siebie. Mięso małej samicy jest delikatne i smaczne.

PoŜeramy ją, pozostawiając resztki
kości i sierść. Jestem nasycony,
napełniony, ocięŜały.
Stary szczur przeciska się przez szeleszczące papierzyska na powierzchnię,

podąŜam za nim.

Nad podwórzem świeci księŜyc, staję na tylnych łapach, podpierając się

ogonem, i unoszę głowę. Długo wpatruję się w jaskrawą powierzchnię. Stary
szczur zaspokaja pragnienie wodą kapiącą z pompy.

Bezszelestny cień na chwilę zasłonił powierzchnię księŜyca. KrąŜy nad nami.

ZniŜa lot. Stary szczur przywiera do ziemi. Wyczuwam niebezpieczeństwo i
skaczę w stronę pojemni- ka. Ogromna sowa muska mnie swymi skrzydłami.

Ma duŜe, przeraŜające oczy i zakrzywione szpony. Stary szczur skacze, jest juŜ

przy mnie. Nocny ptak wydaje ostry krzyk i wzbija się w powietrze. Przez chwilę
krąŜy jeszcze nad po- dwórzem. Odlatuje.

Na ulicy. Przemykam rynsztokiem w cieniu krawęŜnika, wdychając zapach

chłodnego, mokrego bruku.

Stary szczur lubi widać długie wędrówki, raz po raz dotykam wibrysami

koniuszka jego ogona. Staram się zapamiętać drogę, chcę wrócić do mojej piwnicy.

Stary szczur przebiega jezdnię. Na przeciwległym chodniku widzę ludzi.

Stary szczur ignoruje  ich  obecność,  jest  spokojny,  pewny,  obojętny.  Zatrzymuje
się  przy  krawęŜniku  w pobliŜu stojących. Jego kształt zlewa się z ulicznym
brukiem, ginie w nim. Kamienna kostka błyszczy w  świetle  wysokich  latarni,  na
tym  tle  matowa  sierść  starego  szczura  jest  prawie niewidoczna.

Idę za nim, szybko przemykam jezdnię.

1
6

W dalekiej perspektywie ulicy dostrzegam przesuwające się w naszym kierunku

wiatło. Pisk, warkot, trzask. Stary szczur nie wykazuje zaniepokojenia. Posuwa się

wzdłuŜ rynsztoku, jakby nie dostrzegał narastającego blasku, głosu, szumu.

Wciskam się pod strzęp wytłuszczonej gazety. Obok nas z wielką szybkością

przejeŜdŜa zaopatrzony w silne reflektory samochód.

Pierwszy samochód, jaki spotkałem na swej drodze. Nie zdąŜyłem jeszcze

ochłonąć  ze zdenerwowania, a juŜ nadciąga następny, i jeszcze jeden, i jeszcze. Na
wpół ogłuszony wyła- Ŝę spod papieru. Samochody przejechały, ulica jest spokojna.
Stary szczur schronił się w ni- szy  między  krawęŜnikiem  a  włazem  kanału.
Siedząc  na  tylnych  łapach  poŜera  znalezioną przed chwilą skórkę od kiełbasy.
Dopiero teraz wyczułem zgromadzone w tym miejscu sma- kołyki – skóry słoniny,

rozmiękły chleb, zgniłego banana, ogryzki jabłek.

Czuję głód, od poprzedniego posiłku minęło sporo czasu. Siadam obok starego

szczura i jem, jem, jem, aŜ do ponownego nasycenia.

Jestem w kanałach. Czas przepływa nieuchwytnie, jak czarne strugi ścieków i

odpadków. Tylko z góry, z okrągłych włazów i zakratowanych studzienek sączy się
blade światło, po- dobne do panującego w naszej piwnicy.

Stary szczur wprowadził mnie tu przez niewielką szczelinę między Ŝelaznym

obramowa- niem studzienki a kamiennymi płytami.

Pod całą ulicą, pod chodnikami i jezdnią, we wszystkich kierunkach przebiegają

wydrąŜo- ne korytarze. W dół, w górę, łagodnie, stromo, między ścianami kanałów
a powierzchnią, na wielu poziomach, pod posadzkami, podłogami, płytami betonu,
pod podwórzami i garaŜami, warsztatami i piwnicami leŜy rozległy pogmatwany
labirynt zamieszkany przez rzesze szczu- rów.

Cały ten świat, mój wspaniały świat trawi bezustanna gorączka zdobywania

pokarmu, po- Ŝerania,  pochłaniania,  zjadania,  rozszarpywania,  zabijania,
gryzienia,  napadania,  niszczenia słabszego, mniejszego, nie mogącego się bronić,
innego, obcego,  wydzielającego nieznośną woń.

Razem ze starym szczurem, trzymając się jego boku, przemierzam świat,

którego istnienie przeczuwałem, wyruszając w pierwszą drogę wzdłuŜ
wodociągowej rury, usiłując dotrzeć do niego samodzielnie, poszukując moŜliwości
opuszczenia gniazda w piwnicy.

I chociaŜ dławi mnie strach, gdy szczury pędzące w morderczej gonitwie

wpadają wprost na mnie lub gdy natykam się na zagryzionego obcego, to
czuję się na swoim miejscu, w swoim Ŝywiole, u siebie.

Stary szczur znakomicie orientuje się w ogromnym labiryncie, idzie sobie tylko

znanymi drogami, do sobie znanych celów.

Nie prowadzi mnie, lecz pozwala, bym szedł za nim, toleruje mnie obok siebie

lub za sobą. Przekonałem się o tym boleśnie, usiłując go w pewnym momencie
wyprzedzić. Z całej siły ugryzł mnie w ogon tuŜ przy nasadzie i, gdybym nie cofnął
się, byłby mnie prawdopodobnie zagryzł. Zostałem więc z tyłu z krwawiącym
ogonem, mając przed sobą jego potęŜny wygięty grzbiet.

Nie wysuwam się, biegnę za nim, poddaję się jego woli, zdaję się na niego...
Szerokim korytem płynie strumień ścieków. Stary szczur biegnie

krawędzią. Nagle za- trzymuje się, pochyla nad wodą, zanurza się. Prąd porywa
go, unosi. Skaczę za nim. Woda zalewa uszy, oczy i nozdrza. Ma słonawo-kwaśny
przyjemny smak i zapach rozwodnionego moczu. Odruchowo przebieram łapkami,
płynę. Głowa starego szczura wyraźnie odcina się na tle zmarszczek wody.

Dobija do przeciwległego krańca, zahacza pazurami o chropowatą

powierzchnię, wyska- kuje na brzeg. Otrząsa się, aŜ dolatujące krople wpadają mi
w oczy.

1
7

Zbieram wszystkie siły, aby oprzeć się silnemu prądowi wypychającemu ku

rodkowi po- toku. Gwałtownie przebieram łapkami, starając się trzymać głowę

wysoko, by fale nie zale- wały pyszczka. ZbliŜam się do przeciwległej ściany
niemal w tym miejscu, gdzie stary szczur. Zahaczam pazurami przednich i tylnych
łap. Usiłuję wskoczyć na brzeg. Nie od razu się uda- je. Ponownie wpadam w nurt,

wbijam pazury we wgłębienia. Napinam mięśnie. Tym razem skok wypadł
doskonale. Woda spływa z sierści, otrząsam się kilkakrotnie. Stary szczur wyru-
szył juŜ dalej. Biegnę jego śladami odciśniętymi w wilgotnym nalocie
pokrywającym po- sadzkę. Odnajduję go za rogiem, wpatrzonego w niewielki
szary kłębuszek przypominający zminiaturyzowanego szczura.

Mysz trzyma w mordce duŜą białą glistę. Podnosi głowę i w tej niewygodnej

pozycji zdąŜa naprzód. Zajęta zdobyczą nie widzi nas. Ciągnie, popycha, podrzuca
ruszającego się robaka – byle dalej do przodu. W miejscu, gdzie sączy się blade
ś

wiatło, mysz wciąga zdobycz po ce- glanym rumowisku.

Chcę skoczyć, mięśnie grzbietu napinają się. Stary szczur jakby przewidział

moje podnie- cenie, odwraca się i dotyka wibrysami moich nozdrzy. W
międzyczasie mysz dotarła do celu
– wąskiej szczeliny w łuku sklepienia.

Skok i stary szczur zastyga przy otworze. Słyszę delikatne piski dobiegające z

dna szczeli- ny.

W opuszczonym przez szczury korytarzu mieszkają myszy.
Odgłosy świadczą, Ŝe jest ich duŜo. Stary szczur wbiega do środka. Korytarz

rozgałęzia się. Trzeba zablokować wszystkie przejścia, aby Ŝadna mysz nie
umknęła. Wpadamy. Myszy uciekają, rzucają się na ściany, przeskakują nad
naszymi grzbietami.

Stary szczur rozdziela mordercze ciosy. Wystarczy ruch zębów, a mysz pada z

rozdartym gardłem, zmiaŜdŜonym karkiem lub pękniętym kręgosłupem.

Dostrzegam samicę przykrywającą ciałem piszczące kształty. PrzeraŜona,

trzyma w zębach jedno z małych poruszające łapkami. Szybki ruch i samica kona z
przegryzioną krtanią. Za- bijam małe. Rozrywam zębami delikatne róŜowe mięso,
połykam, wchłaniam.

Moje ruchy stają się coraz doskonalsze, coraz bardziej precyzyjne. Zabijanie nie

przycho- dziło mi początkowo tak łatwo.

Zabijanie myszy lub ptaka wymagało wielu zbędnych ruchów. Teraz ciosy są

pewne, za- bijam nie czując prawie oporu.

Stary szczur nie ustaje w poszukiwaniach. Po przeciwległej stronie wyniuchał

gniazdo, do którego wejście maskowały pocięte strzępy gazet. Dochodzące piski
ś

wiadczą, Ŝe znalazł tam duŜą mysią rodzinę.

Z obnaŜonego otworu wynurza się samczyk ciągnący za sobą sparaliŜowane

tylne kończy- ny. MiaŜdŜę mu kark.

Stary szczur ściąga zabite myszy w jedno miejsce.
Zęby starego szczura porozdzierały je na części. Moje zęby nie robią jeszcze

takich ran, nie czynią takiego spustoszenia.

Najedzeni opuszczamy norę. Przy wejściu czekają obce szczury, pragną

wśliznąć się do środka zwabione zapachem krwi.

Stary szczur przechodzi obok nich, obojętnie.

Wyruszamy do rzeźni, gdzie pijemy ciepłą jeszcze krew, do magazynów ze

zboŜem i mą- ką, do piekarni, mleczarni, do zbiornic odpadków i śmietników, do
stajni i chlewów, coraz dalej i dalej.

Stary szczur zna wysypiska i zaułki, przewiduje niebezpieczeństwa, ostrzega

przed gniaz- dami os i trzmieli, przed podkradającym się lisem, przed kuną i
łasicą. Uczy wydobywać miód ze stojącej w spiŜarni butelki – wygryzając korek, a
następnie wielokrotnie zanurzając

1
8

w niej ogon. Porusza się pewnie, świadomy siły potęŜnych, szybko rosnących
zębów. Podwa- Ŝa nimi metalowe wieczko słoika wypełnionego pachnącym
smalcem, przegryza blaszaną osłonę mięsnej konserwy, przecina sznurki, na
których zwisają wędzone szynki.

Stary szczur dba o zęby. Ciemnym, wykopanym przez szczury korytarzem

posuwamy się ku powierzchni. Słyszę odległy jazgot tramwaju, szum
przechodzącego tłumu. Idziemy wzdłuŜ betonowej płaszczyzny. Jedna z
przylegających do siebie płyt jest wykruszona. Prze- ciskamy się do środka,
ostroŜnie, by nie pokaleczyć brzuchów o nagie pręty stalowych zbro- jeń.
Wymoszczonym warstwami papy i smoły wnętrzem biegną cięŜkie kable w
ołowianych osłonach. Po ich powierzchni przebiegają drobne błyszczące iskierki.
Na kablach dostrzegam ślady szczurzych zębów, podłoŜe zasłane jest drobinami
metalu.

Gryzę, wypluwam starty ołów. Szczęki pracują rytmicznie. Opór metalu

rozjusza, staram się go pokonać, szukam najlepszej pozycji, gryzę z róŜnych stron.
Ołowiana osłona ustępuje. Przecinam cienkie druciki znajdujące się wewnątrz.
Błyszczące iskierki parzą dziąsła, prze- staję gryźć. Wracamy.

CięŜki, z przerzedzoną na grzbiecie i bokach siwą sierścią, z uszami

pokiereszowanymi, przypominającymi strzępiastą grzybnię, ze złamanym i
pozbawionym końca, długim, bezwło- sym ogonem, stary szczur zachował
zwinność i przebiegłość, siłę i ostroŜność.

Przebywając z nim podpatrywałem jego umiejętności, przejmowałem je,

poznawałem nie- bezpieczeństwa, uczyłem się przewidywać. Koty, psy, węŜe,
jastrzębie, sowy, gawrony, zęby świni, końskie kopyta, racice i rogi krów, pułapki,
spadające ołowiane cięŜarki, nafaszerowa- ne trucizną kurze i rybie łby, zatrute
ziarna, Ŝrące płyny i gazy wpuszczane do gniazd, ludzie i szczury – stary szczur
znał wszystkie moŜliwe zagroŜenia, poznał je w ciągu swego długiego Ŝycia,
wiedział, Ŝe warczący samochód jest mniej niebezpieczny od bezszelestnie
frunącej sowy czy cicho stąpającego kota.

W kącie piwnicy leŜą apetycznie pachnące ciastka. Stary szczur obwąchał je,

odszedł, po- wrócił, znowu obwąchał, nie dotykając zębami.

Z wielkim trudem, starając się nie dotykać sierścią powierzchni ciastek, oblewa

je moczem i pozostawia na nich swe odchody, sygnalizując, Ŝe te smakołyki są
niejadalne.

W pobliskich piwnicach wśród stosów papierzysk nie ma nic do jedzenia. W

kilku miej- scach natomiast odkryliśmy podobnie rozsypane ciasteczka, a w
gnieździe mieszczącym się w skrzyni z papierami zwłoki szczurzej rodziny, która
objadła się zatrutymi smakołykami.

Znaleźliśmy jeszcze wiele opuszczonych gniazd, z których szczury

wywędrowały, rozkła- dające się myszy i wypręŜonego martwego kota.

Szybko opuściliśmy ten pełen trutek budynek. Kiedy indziej odkryłem nadzianą

na stalo- wy drut, smakowicie pachnącą głowę wędzonego dorsza. Stary szczur
zachowywał się, jakby ten cudowny zapach zupełnie do niego nie docierał. To
ostudziło nieco moje zamiary, chociaŜ widok ociekającego tłuszczem rybiego łba
przyciągał wyjątkowo silnie i łykałem śluz spły- wający do gardła.

Stary szczur podąŜał dalej, jakby promieniująca rozkosznymi zapachami rybia

głowa nie istniała. TuŜ obok nas przemknął zwabiony zapachem, rozbawiony i
podskakujący młody samiec.

Za chwilę zasiądzie nad smakowitym łupem, zanurzy siekacze w

chrupiącej, pachnącej skórze, spróbuje delikatnych włókien, poŜre zakrzepłe
galaretowate oczy, dotrze do mózgu.

Odbiorę mu rybią głowę. Jestem przecieŜ silniejszy. Zawracam.
Głowa sterczy jeszcze na zakrzywionym drucie. Młody szczur zbliŜa się.

Ostry trzask. Metalowy walec miaŜdŜy kark młodego szczura. Z siekaczy spływa
struŜka krwi. Ogon drŜy konwulsyjnie. Koniec. Chcę uciekać. Stary szczur
przemyka obok, dąŜy prosto ku rybiej gło- wie. Podnosi się, opierając na ogonie,
ś

ciąga z zakrzywionego prętu rybi łeb i trzymając silnie w zębach wraca do mnie.

W pułapce zostaje młody szczur ze zmiaŜdŜonym karkiem i zakrze- płą na
pyszczku krwią. PodąŜam za starym szczurem, za cudownym zapachem wędzonej
ryby.

1
9

Miasto ma coraz mniej tajemnic. Poznaję je dokładnie, dom po domu,

ulicę po ulicy. Wiem juŜ, gdzie spotyka się najwięcej kotów i gdzie najczęściej
polują sowy, jak wyglądają pułapki ze smakowicie prezentującą się przynętą i jak
wystrzegać się trucizn. Wiem równieŜ, Ŝe moja sierść stanowi najskuteczniejszy
ś

rodek ochronny. Na ciemnej powierzchni śmietni- ka, na bruku, w rynsztoku, na

brudnoszarym tle ulicy jestem niemal niewidoczny. I to jest twoja przewaga w
wiecznej rozgrywce z niebezpieczeństwem, w bezustannej wojnie z ludź- mi.

Stary szczur nie naleŜy do Ŝadnej społeczności szczurów mojego miasta, chociaŜ

przebywa tu juŜ od dłuŜszego czasu, na co wskazuje chociaŜby doskonała
znajomość terenu i umiejęt- ność bezbłędnego poruszania się we wszystkich
miejscowych labiryntach.

Jego zapach zachował swą odrębność – jest inny od zapachów wszystkich

miejscowych szczurzych rodzin. Jednak zapach ten nie draŜni swą obcością,
nie prowokuje do napaści. Wielokrotnie mogłem się przekonać, Ŝe wydzielany
przez szczura rodzaj zapachu decydował o jego losach.

KaŜda rodzina szczurów poznaje swych członków po własnej, tylko dla niej

specyficznej woni.  Niektóre  z  rodzin  są  wyjątkowo  liczne,  naleŜą  do  nich
szczury  zamieszkujące  duŜy niekiedy obszar, nawet całe miasto lub dzielnicę. Są
równieŜ  rodziny mniejsze, obejmujące kilka zaledwie osobników.

Pojawienie się obcego rodzi natychmiastowe emocje, a jego odrębny zapach

budzi zanie- pokojenie. Nie wiadomo, czy za pierwszym nie pojawią się następne,
czy nie będą usiłowały wyprzeć miejscowych szczurów z ich Ŝerowisk i gniazd, czy
ich nie przepędzą lub nie zagry- zą.

Zapach obcego świadczy o jego zamiarach, jak równieŜ o tym, czy

przybywa samotnie, czy teŜ prowadzi swą poszukującą nowych Ŝerowisk rodzinę.

PrzewaŜnie więc kaŜdy obcy szczur zostaje natychmiast zaatakowany przez

szczury miej- scowe. Niekiedy atak jest pozorny, słuŜący jedynie przepędzeniu
intruza, często jednak obcy zostaje zagryziony i poŜarty.

Bardzo rzadko szczury przyjmują obcego do rodziny i pozwalają mu na

załoŜenie własne- go gniazda z miejscową samicą.

Stary szczur wędruje, podróŜuje, przerzuca się z miejsca na miejsce. Nie zakłada

gniazd, nie łączy się trwalej z Ŝadną samicą, nie wychowuje małych, nie
przywiązuje się do pozna- nych labiryntów.

Miejsca dokładnie poznane i zbadane przestają go interesować, stają się obojętne

i nudne. WaŜne jest to, co nowe, nie znane, co przed nim. A więc następne miasto,
nowa sieć piwnic i kanałów, kolejne niebezpieczeństwa, zaskakujące labirynty.

Staremu szczurowi nie wystarcza spokój, który większość szczurów uwaŜa

za  podstawę egzystencji  –  zaciszne  rodzinne  gniazdo,  znajomą  piwnicę,  pełną
spiŜarnię.  Szczury  lubią bowiem zasiedziały tryb Ŝycia, w poznanym przez siebie
labiryncie, bez niepewności, zmien- ności, niebezpieczeństw. Tu zawsze wiadomo,
gdzie szukać poŜywienia i jakie poŜywienie, gdzie,  o  jakiej  porze  moŜna
znaleźć.  Znane  są  równieŜ  lokalne  zagroŜenia:  pułapki  w  tych samych mniej
więcej miejscach, leniwe koty wyciągnięte na słonecznych podwórzach, sowy
krąŜące o zmierzchu, ci sami ludzie. Nic zaskakującego, Ŝadnych niespodzianek.
Takie Ŝycie wydaje  się  większości  szczurów  bezpieczniejsze,  łatwiejsze,
zapewniające  najwięcej  szans przetrwania.

Jednak nie wszystkim szczurom takie Ŝycie odpowiada. Niektóre opuszczają swe

rodziny, swoje piwnice, stare ścieŜki wydeptane przez pokolenia i wyruszają przed
siebie w nieznane. Większość tych podróŜy kończy się szybką śmiercią – niemal z
chwilą opuszczenia dobrze

2
0

znanego terenu. Tylko najinteligentniejsze szczury zdobywają doświadczenie i
osiągają pode- szły wiek.

Najtrudniejsze jest porzucenie własnego gniazda, własnej piwnicy,

dotychczasowego Ŝy- cia.

Późniejszy etap to opuszczenie dotychczasowego kręgu rodzinnego. Ta pierwsza

wyprawa, często będąca ostatnią, moŜe zakończyć się równieŜ powrotem
przeraŜonego szczurka do rodzinnego gniazda lub teŜ stać się etapem w dalszych
podróŜach, w następnych próbach wę- drówki.

Idę za nim obserwując bacznie otaczający nas piwniczny półmrok. Stary szczur

zatrzymuje się, rozpoczyna długotrwałe domywanie. Siadam pod ścianą na tylnych
łapach i zabieram się do czyszczenia mojego futra.

Stary szczur ma wprawę w wyłapywaniu pcheł. Raz po raz słyszę trzask jego

zębów. Tropi je z furią. Najpierw pazurkami z grzbietu głowy i szyi przepędza
pchły w bardziej dostępne miejsca, by później, wyginając się niszczyć je kolejno
zębami. Niestety, nie dorównuję mu w tych czynnościach. Pchły uciekają mi spod
nosa, przenoszą się szybciej, niŜ jestem w stanie je łapać. Daremnie kłapię zębami.
Z wielkim trudem łowię zaledwie kilka. Stary szczur przery- wa czyszczenie swych
długich wibrysów.

Węszy, rozgląda się wokół. Nie zwracam na to uwagi. Myję się własną śliną,

zlizując brud z powierzchni włosów. Obficie ślinię łapki, przecieram oczy i
nozdrza.

Grzbiet starego szczura napręŜa się, sierść zjeŜa, sygnalizuje
niebezpieczeństwo. Piwnica wydaje się miła, ciepła i przytulna.
Przerywam mycie i rozglądam się nieufnie wokół. W niewielkiej odległości tuŜ

przy mu- rze dostrzegam matowo lśniące światełka. Kot.

Przed kotami uciekaliśmy juŜ kilkakrotnie. Nigdy jednak kot nie znajdował się

tak blisko. Jego oczy błyszczą coraz silniejszym blaskiem. Szykuje się do skoku.

Nie ma dokąd uciekać. Wszystkie boczne drzwi obite są solidną blachą, pod

którą nie wi- dać najmniejszej szpary, gdzie mógłbym się wcisnąć. Cementowa
posadzka jest gładka, bez Ŝadnego otworu, nawet kanalizacyjnej studzienki.
Miejsca, gdzie gazowe i wodociągowe przewody zagłębiają się w murach,
pokryte są świeŜą warstwą olejnej farby.

Okienko umieszczone na końcu korytarza zamyka podwójna szyba i gęsta
metalowa krata. Jesteśmy więc w pułapce. Jedyną drogę – drogę powrotną
zagradzają jarzące się kocie śle-

pia, wpatrzone, sądząc z ich ustawienia, w starego szczura.

Opanowuje strach. Powoli, jak gdyby nic nam nie zagraŜało, posuwa się w

kierunku prze- ciwległej ściany. Błyszczące oczy śledzą go uwaŜnie. Nagle stary
szczur rzuca się naprzód wprost na zakratowane okienko. Skacze wysoko i
przywiera pazurami do metalowej siatki. Kot biegnie za nim. Przebiega tuŜ obok.
Dokładnie widzę jego ostre, białe zęby i wysunięte pazury. JeŜeli skoczy na mnie –
zginąłem. Nie.

Stary szczur wzbudził w nim wyjątkową
nienawiść. Uciekam.
Kot skacze w górę. Stary szczur ze wszystkich sił odbija się od metalowej siatki,

leci pod sufit. Odpycha się od gładkiej powierzchni i spada na kark
rozwścieczonego kota. Chwila kotłowaniny, miauku, pisku.

Stary szczur ponownie skacze w kierunku ściany. Kot za nim. Stary szczur

zdobył jednak przewagę: ma teraz dokąd uciekać, a ponadto kot nie jest juŜ
tak pewny swoich sił, jak w momencie ataku.

Teraz stary szczur ucieka w moim kierunku. Skaczę po schodach w dół do

znajdującego się  piętro  niŜej  identycznego  niemal  korytarza.  Tylko  Ŝe  tu
okienko  nie  ma  gęstej  siatki,  a rozbita  szyba  umoŜliwia  wyjście  na  sąsiedni
płaski  dach,  znajdujący się  nisko  nad  podwó-

2
1

rzem. Stary szczur biegnie tuŜ za mną, kot za nim. Ześlizguję się po obrośniętej
winoroślą ścianie i wpadam do zbawiennej szczurzej nory.

Na dachu stary szczur zatrzymuje się, odwraca, wyszczerza potęŜne zęby. Kot

staje, pry- cha, miauczy wściekle.

Uszy starego szczura są pokrwawione, widocznie dosięgły go pazury. Kot

ma rozdarte nozdrza i przymruŜone oko. Przeciwnicy zagraŜają sobie wzajemnie,
bojąc się doprowadzić do ostatecznego zwarcia. Stary szczur wydaje nagle ostry
pisk, jakby chciał rzucić się na kota. Kot cofa się gwałtownie, a stary szczur z
krawędzi dachu skacze w szczelinę pomiędzy oka- pem a zrębem muru. Po chwili
dotyka mnie okrwawionymi wibrysami. Dopiero teraz widzę, Ŝe kot rozdarł mu
pazurem skórę na grzbiecie, poszarpał konchę ucha i skaleczył powiekę. WzdłuŜ
przeŜartej rdzą rury docieramy do znanych, zacisznych kanałów. Stary szczur długo
i skrupulatnie oczyszcza futro. Obwąchuję go uwaŜnie. Jego sierść zatrzymała
jeszcze zapach kocich łap. Zlizuję zakrzepłą kroplę krwi z rozerwanego ucha.

Stary szczur nie wchodził do zamieszkanych szczurzych gniazd, obawiając

się nagłego ataku i wściekłości.

Powstrzymywały go zapewne przykre wspomnienia przeŜyć, w których z trudem

uniknął śmierci. Unikał równieŜ pomieszczeń z jednym tylko wejściem. JeŜeli

nawet chroniliśmy się w takim pomieszczeniu, uciekając przed kotem, sową lub
łasicą, to zawsze przejawiał wyjąt- kowe zdenerwowanie i opuszczał niebezpieczne
miejsce natychmiast, gdy zagroŜenie mijało.

Dopiero później, po własnych doświadczeniach poznałem przyczyny tego lęku.
Stary szczur nie posiadał własnego stałego gniazda i nie dąŜył do jego

załoŜenia, inny równieŜ był jego stosunek do samic, z pokrywania których
powinien właściwie zrezygnować. Szczury w jego wieku przewaŜnie nie odczuwają
juŜ popędu. Stary szczur swym zachowa- niem zaprzeczał tej prawidłowości.

My szczury łączymy się w pary, a kaŜda ze stron jest powaŜnie zazdrosna o

drugą, chociaŜ poznałem rodziny, w których wszystkie samice współŜyją ze

wszystkimi samcami. Samce są przewaŜnie bardziej zazdrosne i przepędzają

kaŜdego intruza zbliŜającego się do ich samic. Dotyczy to głównie samic w okresie

rui, przychylnych wszystkim pojawiającym się sam-

com.

Pojawienie się starego szczura wprowadzało w świat tych obyczajów powaŜne

zamiesza- nie i często kończyło się walkami, w których i ja niekiedy
uczestniczyłem.

Kończyły się one przepędzeniem starego szczura przez zasiedziałe szczury

miejscowe do innego kanału lub piwnic sąsiedniego budynku. Stary szczur zbliŜał
się więc do samic tylko wtedy, gdy w pobliŜu nie było związanych z nimi samców.

Byłem dojrzałym samcem i gdy stary szczur schodził z samicy, natychmiast

starałem się go zastąpić. PrzewaŜnie udawało się, niektóre samice jednak nie
pozwalały zbliŜyć się do siebie, gryzły lub teŜ odpychały uderzając tylnymi
łapami.

Poprzednio współŜyłem tylko z małą samicą w gnieździe i nie miałem

odpowiedniego do- świadczenia. Obecnie odczuwałem potrzebę posiadania samicy
stale, a przebywając przy bo- ku starego szczura skazany byłem wyłącznie na
kontakty dorywcze, kończące się często ucieczką przez piwnice, kanały i
ś

mietniki.

Zdarzało się równieŜ, Ŝe stary szczur – gdy jego zabiegi o pozyskanie jakiejś

samicy za- wodziły – wspinał się na mój grzbiet przytrzymując zębami skórę na
karku, ściskał silnie łap- kami moje boki i zaspokajał w ten sposób swoje popędy.
To zastępowanie samicy bardzo mi nie odpowiadało, tym bardziej, Ŝe gdy
usiłowałem kiedyś odwrócić sytuację, zrzucił mnie z grzbietu i boleśnie pokąsał.

Miejscowe samce, które początkowo tolerowały starego szczura, teraz, gdy

zaczął biegać za ich samicami, stały się nieufne, odpędzały go i gryzły. Kilkakrotnie
zdarzyło się, Ŝe stary

2
2

szczur  omal  nie  został  rozszarpany  przez  osaczające  go  grupy
rozwścieczonych  szczurów. ChociaŜ przebywałem z nim niemal stale, mój zapach
był na tyle  swojski i znany miejsco- wym szczurom, Ŝe na razie mnie nie
atakowały. Natomiast stary szczur zniechęcony niepo- wodzeniami  i  trudnościami
coraz  częściej  obejmował  mnie  łapami  od  tyłu,  zaspokajając swoje potrzeby i
przekazując swój zapach.

Wśród samców atakujących starego szczura poznaję mojego ojca. Kiedyś

miał złamaną przednią łapkę, przy kaŜdym ruchu lekko utyka, co pozwala poznać
go z daleka.

Na starego szczura rzucił się razem z innymi szczurami, podnieconymi

pojawieniem się obcego.

Pogoń, w której i ja brałem udział, trwała krótko. Stary szczur odwrócił się i

chwycił zę- bami za gardło biegnącego tuŜ za nim samca, błyskawicznie
rozdzierając mu krtań. W tym samym momencie ojciec ugryzł mnie w kark, tuŜ
przy uchu.

Skoczyłem mu do gardła i szybkimi ruchami siekaczy głęboko poraniłem szyję.

Usiłował bronić się przed dalszymi ciosami. Nie miał juŜ jednak sił. Zdychał.
Konwulsyjne ruchy łap i ogona świadczyły o zbliŜającym się końcu. Z siekaczy
ś

ciekała krew. Pozostałe szczury ucie- kły w popłochu.

Stary szczur obwąchał zagryzione zwłoki i rozpoczął zwykłą toaletę. Po chwili

przerwał, dobiegł do mnie i od tyłu wspiął się na mój grzbiet.

Stary szczur biegał niespokojny po mieście. Nigdzie nie zatrzymywał się na

dłuŜej, jakby gonił go i tropił groźny, nie znany przeciwnik.

Wiedziałem: stary szczur uznał miasto za teren obcy i wrogi. Dotychczas

bowiem było ono wyłącznie etapem – moŜe nieco dłuŜszym postojem – w jego
wędrówce.

Niespodziewanie poczuł się zagroŜony, otoczony ze wszystkich stron przez

poznane juŜ bramy, kanały i piwnice pełne nienawidzących go szczurów. Miasto,
które jeszcze niedawno odkrywał, denerwowało go i nudziło. I chociaŜ przybył tu
sam i sam się tu zatrzymał, teraz uwaŜał, Ŝe to miasto go zatrzymało i nie pozwoliło
mu wędrować dalej.

Podobne sytuacje stary szczur przeŜywał juŜ wielokrotnie i dlatego właśnie

nigdzie się nie zadomowił, nigdzie nie pozostał na stałe.

Rzucał się ze złością na wszystkie spotkane szczury, zaatakował nawet młodego

kota, któ- ry uciekł w popłochu.

Pozostała mu tylko nienawiść, nienawiść wobec wszystkiego, co znalazł w tym

mieście, nienawiść gorączkowa, gwałtowna, nieobliczalna, wymagająca
rozładowania.

Przebiegając w róŜnych kierunkach dzielnice, stary szczur nie krył się jak

dawniej w piw- nicach i kanałach. Przeciwnie: lekcewaŜył niebezpieczeństwa,

prześlizgiwał się tuŜ obok przeraŜonych jego widokiem ludzi, niemal pod kołami

samochodów. Nie było to lekcewaŜe- nie niebezpieczeństw, lecz po prostu

obojętność na wszystko, co nie wiązało się z głównym celem. A tym celem,

jedynym i najwaŜniejszym, stało się jak najszybsze opuszczenie miasta. Czuł się

osaczony, okrąŜony, zamknięty – chociaŜ obszar, po którym się poruszał, wystar-

czał do Ŝycia miejscowym zasiedziałym szczurom.

Zwiedzał dworce, mosty, wiadukty, rampy kolejowe, magazyny. Przez pewien

czas krąŜył wokół składów rzecznego portu.

Zupełnie jakby nie mógł się zdecydować, czym i kiedy opuścić miasto.
Obwąchiwanie skrzyń, pak, worków, bagaŜy, wagonów stało się jego codzienną

czynno- ścią. Szukał zapachu godnego zaufania, zapachu uspokajającego, woni,
której mógłby zawie- rzyć, która pozwoliłaby mu odpocząć i odjechać.

Te codzienne poszukiwania nie trwały długo.
Na kolejowej rampie, gdzie przychodziliśmy codziennie, stary szczur z

ogromną uwagą obwąchał stertę wypchanych nasionami worków
przygotowanych do załadunku. Stert tych

2
3

było duŜo i obwąchiwał je po kolei. Wszystkie te czynności, których
przyczyny wtedy nie znałem, nudziły mnie i wydawały się niepotrzebne.

W ostatnim okresie stosunek starego szczura do mnie równieŜ uległ gwałtownej

przemia- nie. Często gryzł i drapał, przewracał, boleśnie kąsając w podbrzusze.
Kilkakrotnie umykałem przed nim, poniewaŜ sprawiał wraŜenie, jakby chciał mnie
zagryźć. Pędził za mną z przeni- kliwym, ostrym piskiem.

W swej nienawiści do miasta uznał widocznie, Ŝe ja teŜ zatrzymałem go,

uwięziłem. A po- niewaŜ towarzyszyłem mu stale i zawsze byłem blisko,
wyładowywał na mnie swą gorycz i wściekłość.

Bałem się, bałem się coraz bardziej.
Jednak nie chciałem, go zostawić, chociaŜ odpędzał mnie od siebie z coraz

większą zacie- kłością. Gdy podczas kolejnego ataku przewrócił mnie na grzbiet i z
całej siły ugryzł w szyję, wykorzystałem moment i błyskawicznym ruchem zębów
rozerwałem mu ucho.

Wyrwałem się i uciekłem.
Przebywanie z nim tak bliskie jak dotychczas groziło mi w kaŜdej chwili

miercią. Posta- nowiłem odejść, zostawić go samego. MoŜe tego oczekiwał, moŜe

po prostu miał dosyć mojej obecności?

Chciałem odejść i nie mogłem. DąŜyłem jego szlakiem, szedłem jego śladami,

stale krą- Ŝyłem wokół.

Obserwowałem z niewielkiej odległości jego podniecone ruchy: nerwowe

obwąchiwanie stert z szarymi płóciennymi workami, krąŜenie od ładunku do
ładunku, stawanie na tylnych łapach, poruszanie wibrysami jakby w obawie przed
niebezpieczeństwem. Odnalazł wreszcie poszukiwaną woń, zapach dający poczucie
bezpieczeństwa, nowej upragnionej podróŜy. Na- gle wspiął się w górę i zniknął
wśród spiętrzonych szarych kształtów. Znalazł poszukiwane miejsce,
prawdopodobnie  wygryzł  otwór  w  płóciennej  powierzchni.  Ludzie  zakładają
liny, przyczepiają je do zwisającego stalowego haka.  Uniesiony ładunek chwieje
się, w potęŜnej bramie jadącego po szynach dźwigu.

Dopiero kiedy stary szczur opuścił miasto, odczułem brak jego obecności.

Dotychczas szedłem za nim, widziałem przed sobą jego kościsty grzbiet i
długi, bezwłosy, pokryty łu- skami ogon.

On dokonywał wyboru drogi, decydował, którędy najbliŜej, najbezpieczniej,

najpewniej, on prowadził.

Teraz biegnąc śliskim brzegiem kanału szukam go. Szukam, wiedząc, Ŝe

wywędrował, Ŝe uciekł z miasta. Szukam go, chociaŜ niosę w pamięci powidok
wysokiej rampy, odjeŜdŜają- cego dźwigu i rozchwianego ładunku worków z
nasionami, wśród których się ukrył. Widzia- łem, a jednak szukam, wiedząc, Ŝe
odnalezienie go jest niemoŜliwe. Szukam, chcę złagodzić niepokój, opanować
nerwowe drŜenie ciała, wrócić do zwykłego szczurzego Ŝycia. Szukam, aby
szybciej przekonać się, Ŝe to szukanie niczego nie zmieni.

W kanale zabijam i poŜeram mysz, na śmietniku znajduję szczątki

wińskiego mięsa, o zmierzchu przebiegam rynsztok i ulice śródmieścia.

Wysoko przelatuje bezszelestny cień, przecina ostre światło latarni. Sowa.

Natychmiast kryję się w mroku ściekowej studzienki. Czekam, aŜ cień odleci. AleŜ
tak, jestem w pobliŜu piwnicy, w której się urodziłem. Przebiegam chodnik i
wzdłuŜ parkanu docieram do wysokiej Ŝelaznej bramy. Wróciłem na

wybetonowane podwórze piekarni, gdzie spotkałem starego szczura.

Z łatwością wskakuję na gzyms piwnicznego okienka, sterta cegieł i pudełek

leŜy jak po- przednio. Tylko rury kanalizacyjne pokrywa świeŜa farba o
nieprzyjemnej woni.

2
4

Wyczuwam znajomy zapach rodziny, wszędzie znajduję pozostawione przez

szczury od- chody. Szczeliną dostaję się do piwnicy. Z okna wpada zamglone
ś

wiatło, odblask ulicznej latarni. Tu, między skrzynią z hydrantem a osłoniętą

deskami kupą węgla, odnajduję wejście do mojego gniazda, do mojej nory.
Znajomy, rodzinny zapach bije w nozdrza, oszałamia, wzywa. Przebiegam
krótki korytarz.

Wśród dorastających szczurków gryząc skórkę chleba siedzi duŜa samica, moja
matka.
Jej sierść zjeŜa się na mój widok. Zasłania sobą małe, ukazując potęŜne

siekacze. Wyco- fuję się pospiesznie. Idzie za mną, czuję, jak jej wibrysy dotykają
mojego ogona.

Zatrzymuję się przy hydrancie, odwracam, nasze wibrysy stykają się.

Obwąchujemy nasze ciała. Czuję silną podniecającą woń wydzielaną przez
wszystkie samice podczas rui. Odczu- wam gwałtowną potrzebę spółkowania.
Zlizuję płyn ściekający aŜ na jej brzuch.

WypręŜa się, przywiera do ziemi, unosi ogon wypinając mokry od śluzu

otwór. Piszczy przenikliwie. Wchodzę na nią, obejmuję łapkami jej boki
przytrzymując zębami skórę karku. W szczytowym momencie piszczę głośno.

Pełza wokół z podniesionym w górę ogonem, wabi, prowokuje, podnieca.

Powtórnie za- spokajamy swoje potrzeby. Powraca do nory; kiedy chcę wejść za
nią, odwraca się i lekko gryzie mnie w ucho. Ostrzega, bym nie posuwał się dalej.
Boi się o małe, które mógłbym za- gryźć.

Mam własne gniazdo, własną samicę-matkę, którą stale będę zapładniał, własną

rodzinę. Mam równieŜ własny, skropiony moimi odchodami obszar polowań i
zdobywania poŜywie- nia. Jestem dojrzałym szczurem, znającym
niebezpieczeństwa i wrogów, doskonale orientują- cym się w terenie, przebiegłym i
chytrym, silnym i ostroŜnym.

Martwi mnie jednak połoŜenie naszej nory, z której jedyne wyjście znajduje się

w miejscu odkrytym, tuŜ za kolankiem hydrantu. Z chwilą zatkania tego
wyjścia będziemy odcięci, z gniazda nie ma innej drogi na zewnątrz.

Stary szczur nauczył mnie unikania podobnie zbudowanych gniazd.
UwaŜnie badał kaŜde z pomieszczeń, w którym się znalazł, i jeŜeli obudziło w

nim nieuf- ność, natychmiast je opuszczał.

Lecz ja nie chcę opuścić nory, nie chcę odejść z przytulnych ciepłych

piwnic piekarni, gdzie bez trudu znaleźć moŜna duŜo jedzenia. Nie chcę
zrezygnować z mieszkania w miejscu moich narodzin, gdzie kaŜdy kąt nasycony
jest wonią naszej rodziny. Gdybym tu nie powró- cił, mój los mógłby potoczyć się
odmiennie.

Nie mogę juŜ odejść. Samica-matka jest w kolejnej ciąŜy, a jednocześnie

odchowuje wcze- śniejsze pokolenie. Młode baraszkują po całej piwnicy, z piskiem

wybiegają na korytarz. Pa- trząc na nie, przypominam sobie własne, pierwsze
wędrówki, ciekawość popychającą w nie- znane.

Co stało się ze szczurami tamtego miotu? Znam tylko los małej samicy. Losu

pozostałych domyślam się, obserwując, jak coraz mniej młodych szczurków
powraca ze swych wypadów do nory.

Pierwszego schwytał kot wylegujący się w słoneczne dni na balkonie tuŜ nad

podwórzem. Następnego zgniotły otwarte nagle drzwi piwnicy.

Małe samiczki wywędrowały piwnicznym korytarzem przez podwórze aŜ na

ulicę i więcej juŜ nie wróciły. Ostatniego samczyka zmiaŜdŜyło stalowe ramię
pułapki.

Samica-matka towarzyszyła mi w wędrówkach wzdłuŜ rynsztoków, do

pobliskich kanałów i piwnic.

Podczas tych wypadów wielokrotnie spotykaliśmy opuszczone szczurze

gniazda, w któ- rych chętnie bym zamieszkał. Najbardziej interesował mnie strych
pobliskiego domu miesz- czący się nad opuszczonym mieszkaniem.

2
5

ZbliŜała się zima i pierwsza chłodniejsza noc wypędziła nas ze stryszku z

powrotem do ciepłej piwnicy na zapleczu starej piekarni.

Zamieszkanie w kanałach – co wydawało się najbezpieczniejsze – równieŜ nie

odpowia- dało mojej samicy. ZauwaŜyłem, Ŝe panicznie bała się wody i jeŜeli juŜ
zdarzyło jej się zanu- rzyć, to tylko wskutek nieuwagi – w czasie skoku, upadku lub
pośliźnięcia na krawędzi ka- nału. KaŜde takie zdarzenie wywoływało u niej atak
wściekłości, wyładowywanej przewaŜnie na mnie.

Wracała do piwnicy pod piekarnią i nie opuszczała jej przez czas dłuŜszy.
Wędrówki takie są moŜliwe tylko wtedy, gdy samica-matka odchowa juŜ swe

małe, a na- stępna ciąŜa nie utrudnia jeszcze ruchów.

Jej strach przed wodą był dla mnie nie wyjaśniony. Stary szczur przepływając

kanały we wszystkich kierunkach, z prądem i pod prąd, nie odczuwał przed wodą
najmniejszego lęku. Przeciwnie: wykorzystywał nurt do płynięcia w określonym
kierunku. Tego nauczyłem się w czasie naszych wspólnych wędrówek.

Lęk samicy-matki przed najmniejszą podziemną strugą, a nawet przed

spływającą do ulicznego ścieku deszczówką dziwił mnie i złościł.

Mieszkamy więc w zacisznej piwnicy pod piekarnią, w szarym skąpym świetle

sączącym się z okienka, w niezmiennym, przyjemnym cieple, we wnętrzu
pozbawionym silnych prze- wiewów zimnego powietrza.

Usiłuję przekopać tunel z naszego gniazda do sąsiedniej piwnicy, lecz za

kaŜdym razem spotykam twardą ścianę, pokrytą warstwą smoły nie do
przegryzienia dla szczurzych zębów. Fundament sąsiedniego domu ma trwały
betonowy podkład.

Próbuję drąŜyć w dół, moŜe trafię na osłonę kanału, obudowę przewodów

wodociągowych lub telefonicznych i znajdę w nich odpowiednią szczelinę. Nasze
gniazdo miałoby wtedy dru- gie wyjście. Kopię, wygarniam ziemię łapami. Grunt
składa się z okruchów tynku, spróch- niałych kawałków cegieł i drzewnego
popiołu. Widocznie budowla poprzednio stojąca w tym miejscu spłonęła. Stale
nasłuchuję odległego szumu wody, lecz nie słyszę niczego. Nie natra- fiam na
kanał. Po kilku kolejnych próbach docieram do starego muru z duŜych zdrowych
ce- gieł.

Mur zatrzymuje mnie.

Pozostaje jeszcze kierunek w górę. MoŜe znajdę szczeliny prowadzące na

zewnątrz, pęk- nięcia w murach.

To równieŜ zawodzi, trafiam na stalowe belki podtrzymujące piwniczny strop. A

więc na- sze gniazdo ze wszystkich stron otaczają mury i nie ma Ŝadnej
moŜliwości dodatkowego przebicia się na zewnątrz w którymkolwiek miejscu.

Przychodzą na świat kolejne pokolenia szczurów. Rodzą się, rosną, odchodzą,

rodzą się, rosną, odchodzą. Cykl powtarza się wielokrotnie bez względu na
porę roku. Większość tej gromady ginie w pierwszych tygodniach
samodzielności.

Podczas gdy samica-matka karmi, zdobywam pokarm. Coraz częściej

zakradam  się  do magazynów piekarni, do których odkryłem wygodną drogę przez
zepsuty wentylator.  Prze- chodzę tędy niosąc do  gniazda kawałki bułki, ciasta,
przeróŜne  owoce,  ser,  słoninę.  Często powracam z sierścią wysmarowaną
masłem-smalcem, kremem lub mąką. Wtedy cała rodzina zlizuje pokarm z mojej
sierści. W magazynie buszuję coraz częściej. Przegryzam się do duŜe- go pudła
wypełnionego słodkim cukrowym pudrem. To wyjątkowy przysmak, chociaŜ jesz-
cze bardziej odpowiada mi cukier  w  kostkach,  znakomicie  ścierający siekacze.
Wracam  do gniazda wysmarowany słodkim pudrem, samica i małe oblizują kaŜdy
mój włosek.

Kilkakrotnie wędruję do magazynu z małymi, dorastającymi szczurkami.

2
6

Widok takiej ilości jedzenia pozbawia je wszelkiego lęku, zapominają o

wszystkim. ToteŜ gdy przyjdą same, staną się łupem czyhającego kota lub
przyciągnięte zapachem wpadną do pułapek z wędzoną rybią głową. Szczur nie
moŜe zapomnieć o niebezpieczeństwie, szczur Ŝyje w bezustannym zagroŜeniu,
otoczony ze wszystkich stron.

Małe szczury są wesołe, rozbawione, ufne i ciekawe wszystkiego, co je otacza.

Interesują się plamą światła, ruchem liścia, nie znaną szczeliną w murze, owadem
przebiegającym ścia- nę. Są zafascynowane Ŝyciem, jego róŜnorodnością i
bogactwem, moŜliwościami, jakie im daje, drogami otwartymi we wszystkich
kierunkach.

Rozdarta mysz, zagryziony wróbel, rybi szkielet z resztkami mięsa na ościach –

te otacza- jące je dowody śmierci zupełnie do nich nie docierają. Nie łączą ich z
własną codziennością – rozbawioną, pełną podskoków i upadków, pozornych
napadów i pogoni.

Powstrzymujemy je i chronimy jak długo jest to moŜliwe. Lecz samica-matka

odczuwa juŜ rosnący w jej wnętrzu następny miot. Przestaje więc zajmować się
podrośniętymi młodymi szczurkami, pozwala im na coraz dalsze samotne wypady.
Następny miot wymaga przecieŜ opieki i gniazdo musi być przygotowane na jego
przyjęcie.

Małe szczurki odchodzą. Ciekawość pcha je naprzód, przed siebie, w drogę, w

odkrywa- nie.

W norze coraz mniej jest jedzenia, więc muszą same zdobywać poŜywienie.
My, dorosłe szczury boimy się oświetlonych, jasnych powierzchni, gdzie ze

wszystkich stron czyhają wrogowie. Małe szczury, nie tak dawno jeszcze

zupełnie ślepe, nie łączą ze światłem Ŝadnych niemiłych wspomnień.

Przeciwnie: kiedy w piwnicy płonęła Ŝarówka i resztki światła docierały do ich
zamkniętych jeszcze ślepych powiek, dąŜyły w jego kierunku. RównieŜ później,

gdy ich powieki rozewrą się i małe szczury po raz pierwszy zobaczą

mroczne wnętrze gniazda, będą uparcie pełzać do oświetlonego konturu wyjścia.

Stamtąd dochodzą nie znane głosy i zapachy, stamtąd przynoszę

przeznaczony dla nich pokarm, trzeba więc dostać się tam jak najszybciej,
poznać jaskrawą, błyszczącą, lśniącą, kolorową rzeczywistość.

Małe szczurki wypełzają, matka chce je zatrzymać, łapie za skórę na grzbiecie i

niesie z powrotem. Piszczą z bezsilnej złości. Pierwsze swe wędrówki odbędą z
matką lub ze mną.

Z sąsiedniej piwnicy, szczeliną przy kanalizacyjnej rurze właŜę pod podłogę

piekarni, w pobliŜe wielkiego pieca. Panująca tu duchota i gorąco powodują,
Ŝ

e pchły masowo opusz- czają moje futro.

Budynek piekarni stary i zmurszały remontowano wielokrotnie, zalepiając

niektóre szcze- liny gipsem. Właśnie tu, w ścianie, przy której stoi wielka dzieŜa
pełna rosnącego ciasta, od- kryłem   taki   zagipsowany   otwór   za   miarowo
szeleszczącym,   metalowym   urządzeniem umieszczonym wysoko nad ziemią. Z
otworu zeskakiwałem na wysoką  szafę,  a stamtąd na podłogę,  tuŜ  obok  drzwi
magazynu.  W  drzwiach,  a  właściwie  pomiędzy framugą  a  ścianą, znalazłem
miejsce, z którego wypadł obluzowany wyschnięty sęk. Gdy w piekarni nie było
ludzi, poszerzyłem otwór na tyle, by z łatwością przecisnąć się do środka.

Mogłem więc odwiedzać magazyn drogą przez zepsuty wentylator lub

znacznie  krótszą, przez piekarnię. Była ona co prawda niebezpieczniejsza, nie
wymagała jednak wychodzenia na  zewnątrz.  Do  wentylatora  bowiem
dostawałem  się  ze  starej  szopy,  której  skośny gzyms przylegał do rynny,
przebiegającej nad wybetonowanym podwórzem.

Do przejścia przez piekarnię wykorzystywałem ciemny pas porcelanowych

kafelków bie- gnący wokół podłogi. PrzewaŜnie stały tu kosze brudnych fartuchów,
blaszane formy cukier- nicze, kotły do rozrabiania mąki.

Ludzie zajęci pracą nie mieli czasu na rozglądanie się wokół. Samica-matka

znała dotych- czas drogę przez wentylator. Teraz odkryłem przed nią znacznie
krótszy trakt, nie wymagają-

2
7

cy wspinania się po oblodzonej lub mokrej rynnie. Jak się okazało, droga ta nie
zawsze była dla niej dostępna. Przeszkodą nie do pokonania stał się rozdęty
płodami brzuch, uniemoŜli- wiający przeciśnięcie się wąską szczeliną we framudze
drzwi. Tak więc samica-matka prze- chodziła tą drogą rzadko, tylko po kolejnym
porodzie, do chwili, gdy brzuch na to pozwalał.

Na stole pośrodku magazynu odkrywam skrzynkę wypełnioną jajkami,

największym przy- smakiem szczurów.

Kiedyś dostaliśmy się ze starym szczurem do kurnika i tam po raz pierwszy

skosztowałem jajka. Owalny kształt leŜący w półmroku przypominał błyszczący
kamień. Stary szczur naj- pierw obwąchał je, później owinął ogonem i przesuwał w
stronę wygryzionego w desce otwo- ru. Tu dopiero wykroił siekaczami mały otwór i
zaczął zlizywać płynące białko. Później po- większył otwór, a w końcu przedzielił

jajko na dwie części.

Pozostawił tylko dokładnie oczyszczoną skorupkę.
Zapach wyjadanego Ŝółtka, wypełniający pomieszczenie, pobudził mój

apetyt do tego stopnia, Ŝe rzuciłem się na pierwsze znalezione w kurniku jajko.

Twarda powierzchnia początkowo nie ulegała moim siekaczom. Dopiero kiedy

uderzyłem nimi niemal prostopadle w skorupę, wybiłem niewielki otwór. Wewnątrz
nie znalazłem jed- nak Ŝółtka, lecz niedojrzałego kurczaka, pływającego w
smacznym pachnącym płynie.

Jedzenie przerwała mi rozsierdzona, przeraźliwie gdacząca kwoka, która

biegając wkoło próbowała wydziobać mi oczy. Usiłowałem ją odpędzić, kiedy
pojawił się kogut. Biegł ku mnie z wyciągniętą szyją i nabrzmiałym grzebieniem.
Uciekłem. Później często zakradałem się ze starym szczurem do kurników,
spiŜarni, sklepów.

Nauczyłem się owijać jajko ogonem i ciągnąć za sobą. Teraz w magazynie

piekarni mo- głem do woli delektować się smakiem Ŝółtek.

Po zaspokojeniu własnego głodu postanowiłem przetoczyć jajko
do gniazda. Ogon mój jednak był za słaby, by poruszyć leŜące we
wgłębieniach jajka.
PodwaŜyłem więc jajko pyszczkiem i wygarnąłem łapkami z wgłębienia, w

którym spo- czywało. Nie zatrzymało się na stole, lecz spadło z głośnym łoskotem.
Odgłos ten przestra- szył mnie do tego stopnia, Ŝe ukryłem się w nieczynnym
wentylatorze. Po chwili zbiegłem w dół, gdzie na podłodze leŜało rozpryśnięte
jajko. Dopiero teraz zrozumiałem, Ŝe z magazynu nie da się przetoczyć jajka do
gniazda.

Nie przeszkodziło to w dalszych próbach wytaczania jajek z tekturowych form.

Razem z samicą-matką zjedliśmy tej nocy kilka, rozbiliśmy natomiast znacznie
więcej.

Udaję się z dwójką małych do magazynu. Idą za mną podskakując, piszcząc,

przewracając się przez pustą o tej porze piekarnię.

Uczta trwa. Brzuchy zaokrąglają się. Trzeba wracać, niebawem przyjdą

ludzie, a wtedy droga będzie utrudniona. Powrotu przez wentylator, ośnieŜony
gzyms i zamarzniętą rynnę nie zaryzykuję. Głodne sowy przez całe noce krąŜą nad
okolicznymi podwórzami.

Tymczasem jedno z małych znajduje w kącie magazynu pułapkę z głową

wędzonej ryby. Pułapek takich pojawia się coraz więcej. Stoją na schodach, w
piwnicach, na strychu, na po- dwórzu.

Są tak skonstruowane, Ŝe szczur nie ginie od razu. Ołowiany cięŜarek uderza go

przewaŜ- nie w okolicę lędźwi, gruchoce miednicę i kręgosłup. Przygnieciony
umiera powoli, nie mo- gąc się wyrwać. Z bólu gryzie często własne łapy.

Mały szczurek zostaje dosłownie rozpłaszczony na desce. Oszołomiony bólem

zaciska zę- by na pachnących łuskach ryby i usiłuje się podnieść.

Nie rozumie swojej sytuacji, nie wie, co się właściwie stało. Piszczy. Z

pyszczka, z uszu cieknie krew. Pazury drapią deskę.

Uciekamy. Za chwilę przyjdą ludzie. Jesteśmy w piekarni, czuję na moim ogonie

wibrysy małego. Dochodzimy do szafy.

2
8

Mały zamiast wspinać się utartym szlakiem między drewnianą ścianką a murem,

idzie da- lej. Po rurze dostaje się na stół, a stamtąd przeskakuje na brzeg
olbrzymiej dzieŜy pełnej pachnącego słodkiego ciasta.

Ze szczytu szafy obserwuję, jak chwieje się na jej brzegu, utrzymując

równowagę ogonem. Słodkie ciasto przylepia się do jego mordki. Na podwórzu
zaczyna się ruch. Kroki zbliŜają się. Klucz zgrzyta w drzwiach. Mały chwieje się
gwałtownie. Opiera łapki o kleistą porowatą powierzchnię, wpada, porusza się
rozpaczliwie, zanurzając się coraz głębiej. Tylko ciemny, rozedrgany ogonek
sterczy nad powierzchnią.

Po małym nie ma juŜ śladu, tylko ciasto w tym miejscu zapadło się nieznacznie.
Wchodzą ludzie. Kiedy zapalają światło, w mechanizmie osłaniającym

wydrąŜoną przeze mnie dziurę słyszę miarowy szelest.

Nadal próbuję wydrąŜyć tunel na zewnątrz. Natrafiam na grubą deskę. Samica-

matka oraz małe równieŜ wdrapują się na pochyłą ścianę i gryzą. Z wygryzionego
otworu sypie się prosto w nozdrza wąska stróŜka piasku. Dalsze rozszerzanie
doprowadziłoby do zasypania gniazda.

Z kilku kolejnych miotów ocalała młoda samica. Jest ostroŜna, przebiegła,

lękliwa, czujna. Przez otwarte przestrzenie przebiega szybko, w kilku skokach.

Przystaje, rozgląda się, czy nie zagraŜa jej niebezpieczeństwo. Unika miejsc

oświetlonych i jasnych, na których widać ją z daleka. Boi się, wiecznie się boi.

Ten strach pozwala jej Ŝyć wśród wrogów, Ŝyć i walczyć o

ycie.

W gnieździe mieszkają więc dwie moje samice. Stara samica-matka często

przewraca i gryzie młodą usiłując ją przepędzić. Młoda ucieka, lecz po pewnym
czasie wraca, jakby nic się nie wydarzyło.

Samica-matka, karmiąca swoje kolejne dzieci, obserwuje ją bacznie, jak

zbędnego intruza. Młoda samica urządza własne gniazdo w jednym z kanałów
wykopanych podczas poszuki- wania drugiego wyjścia.

Wybrała miejsce na końcu tunelu przy murze, gdzie wykruszyła się zmurszała

cegła. Teraz poszerza, udeptuje, utwardza odchodami grunt, mości legowisko.

Znosi strzępy papieru, skrawki płótna i wełny, kawałki waty, pióra, pierze, nici,

wszelkie miękkie, puszyste, ciepłe materiały.

Przygotowuje się do porodu. Po obu stronach jej grzbietu widać coraz

wyraźniejsze zgru- bienia. Kiedy przechodzi obok samicy-matki lub usiłuje zbliŜyć
się do niej, ta obnaŜa ostre Ŝółte siekacze i zjeŜa sierść, jakby gotowała się do
skoku. Młoda samica pospiesznie ucieka i zaszywa się w strzępach gazet na końcu
swojego tunelu.

Czas porodu zbliŜa się. Młoda samica coraz rzadziej opuszcza legowisko.
Wracam do gniazda. Cieniutki pisk dochodzi z tunelu. Młoda samica leŜy wśród

papiero- wych  skrawków.  Ślepe  i  bezwłose  szczurki  ciągną  jej  nabrzmiałe
mlekiem  sutki.  Pozwala zbliŜać  się  do  siebie  i  małych.  Obwąchuję  je
uwaŜnie.  Potrzebują  poŜywienia.  Dotychczas młoda samica zdobywała pokarm
razem ze mną... Teraz to niemoŜliwe, musi przecieŜ pilno- wać małych.

Szczurki samicy-matki juŜ widzą, rozłaŜą się po całym gnieździe, uczą się

samodzielnie jeść, gryźć, zabijać. Niedawno przyniosłem Ŝywą mysz, którą
natychmiast rozszarpały.

Z magazynu niosę dla młodej samicy kawałek sera.
JuŜ jestem w gnieździe, juŜ kieruję się w stronę wejścia do tunelu. Stara samica

wyrywa mi ser.

Sytuacja powtarza się, a kiedy wygłodniała młoda samica wychyla się z tunelu i

łapie kilka okruchów, zostaje dotkliwie pogryziona.

Tylko raz udaje mi się dostarczyć młodej samicy pachnącą skórę ryby.

Najbardziej doku- cza jej pragnienie. Ostatni raz piła tuŜ przed porodem. W
piwnicy znajduje się niewielka stu-

2
9

dzienka przykryta blaszaną klapą, pod którą łatwo się wcisnąć. Młoda samica boi
się jednak opuścić młode. Próbuje zlizywać wilgoć ze zmurszałych cegieł, wysysać
grudki ziemi.

Musi jednak wyjść, zdobyć poŜywienie, inaczej zabraknie jej mleka.

Wyczekuje odpo- wiedniego momentu. Stara samica zasypia. Młoda szybko
wyślizguje się z nory, wbiega pod klapę i pije. PoŜera kilka stonóg, których nie
tknęłaby w normalnych warunkach.

Małe rosną, ich róŜowa skórka pokrywa się delikatnym szarym nalotem, a pod

powiekami zarysowują się ciemne plamy oczu. Są juŜ bardziej ruchliwe i
nieomylnie kierują się w stronę wypełnionych mlekiem sutek.

Teraz potrzebują znacznie więcej pokarmu niŜ bezpośrednio po narodzinach i

młoda sami- ca coraz bardziej odczuwa głód. Zjada więc strzępy waty i wełny,

przeŜuwa papier, rzuca się na kaŜdego pojawiającego się w norze robaka. Głód staje

się jednak trudny do zniesienia, tym bardziej, Ŝe stara samica czuwa i nie pozwala

dostarczać młodej nawet okruchów pokarmu. Tylko podczas jej snu, młodej samicy

udaje się zdobyć kilka nie dojedzonych rybich ości

lub zjełczałą skórkę słoniny.

RozdraŜniona głodem młoda samica decyduje się w końcu na wyprawę do

piekarni. Ma- łym grozi przecieŜ śmierć głodowa.

Kiedy opuszcza gniazdo, stara samica śpi. Budzi się jednak wkrótce. Zaraz teŜ

wpada do tunelu i po kolei przenosi małe do swego gniazda. Rzuca je między
własne ruchliwe szczurki.

Spod przeciwległej ściany obserwuję lekcję zabijania.
Samica-matka zagryza jedno z małych i zjada je, szczurki zagryzają pozostałe.
Kiedy młoda samica powraca, wlokąc wyciągniętą ze śmietnika wyschniętą

skórę chleba, małe są juŜ martwe. Najpierw szuka ich w tunelu, później wpada do
gniazda, zbiera na wpół zjedzone kadłubki i usiłuje zanieść je z powrotem. Stara
samica rzuca się na nią, przewraca, gryzie.

Młodej udaje się w końcu złapać w zęby pozbawiony głowy korpus

jednego ze swych małych i ukryć we własnym legowisku.

Młodą samicę czeka niedługo następny poród. Opuszcza gniazdo i przenosi się

do prze- ciwległej piwnicy. Stoją tu zakurzone półki pełne pustych słoików, leŜą
połamane skrzynki. Ludzie nie zaglądają tu od dawna.

Młoda samica zakłada gniazdo w przeŜartym przez mole fotelu spoczywającym

w kącie. Fotel wydaje jej się miejscem wyjątkowo pewnym i spokojnym.
NajwaŜniejsze jest jednak, Ŝe z rury tuŜ obok stale sączy się woda. Ponownie zbiera
i skrzętnie upycha papiery, szmaty i pióra. Gromadzi równieŜ zapasy: wyschnięte
obrzynki mięsa, rybie łby, skórki chleba.

Mam teraz dwa gniazda. Stare z samicą-matką i dorastającym właśnie

pokoleniem szczur- ków i nowe wewnątrz fotela, gdzie młoda samica przygotowuje
się do wydania potomstwa.

Oba gniazda nie są bezpieczne, dlatego chyba przebywam w nich stosunkowo

rzadko, po- święcając duŜo czasu na wędrówki. Docieram aŜ do rampy, na której po
raz ostatni widziałem starego szczura.

Za miastem w ceglanych zabudowaniach tuŜ przy rzece ludzie hodują

winie. DuŜo ol- brzymich świń.

My – szczury z miasta – przychodzimy tu często. Dawniej region ten naleŜał do

innej ro- dziny szczurów – mniejszych, brunatnoczarnych, delikatniejszej,
kruchej budowy i ogonie pokrytym ciemnymi włoskami.

Ustępują. Niszczymy ich gniazda, wypędzamy, w końcu wynoszą się,

pozostawiając wol- ne pole.

3
0

Przebiegając krawędzią koryta lub poidła trzeba niezwykle uwaŜać. Najmniejsze

potknię- cie, upadek i świński ryj poŜera, wchłania, miaŜdŜy. Świnie atakują,
ś

cigają, gonią. Ich racice i zęby są groźne, staram się więc przebywać w pobliŜu

kryjówki: ogrodzenia, występu muru, nory, pod blaszanym korytem.

Zapach świńskiego mięsa przepełnia nozdrza. Karma w korytach jest w sumie

dość mo- notonna,  natomiast  przesuwające  się  wokół  zwały  tłuszczu  kuszą  i
przyciągają.  Wybieram największą,  cięŜką,  nieruchomą  świnię,  wchodzę  od
tyłu  na  jej  grzbiet,  przegryzam  skórę, jem.

winia kwiczy, jęczy, rzuca się w ciasnym, krępującym jej ruchy ogrodzeniu.

Daremnie usiłuje przewrócić się na grzbiet, strącić mnie, zgnieść. Wierzga, napiera
bokami na ściany. Przywieram pazurami do jej grzbietu i wgryzam się w
smaczną, ciepłą, pulsującą, krwistą słoninę. Ciepła krew spływa po skórze.

winia nadal usiłuje mnie zrzucić, zmieniam połoŜenie i gryzę w okolicę ogona.

Kwiczy, jęczy, wścieka się. Trwa to długo. Zmęczona szamotaniem leŜy,
wierzgając od czasu do czasu przykrótkimi nogami.

Niezgrabna, gruba, cięŜka, wciśnięta między deski ogrodzenia staje się

moją zdobyczą. Wyje, chrząka, ryczy oczekując, aŜ odejdę zaspokoiwszy głód.
Nagle drzwi chlewni otwierają się i człowiek biegnie w naszym kierunku. Zębami
wydzieram ostatni kawałek słoniny i ucie- kam. Przychodzę następnej nocy.
Ś

wini juŜ nie ma. Wybieram inną, równie cięŜką i nie- zgrabną. Lecz tu

ogrodzenie jest szersze, świnia przewraca się na grzbiet, omal mnie nie
miaŜdŜy.

Skaczę na głowę, gryzę w kark. Uderza łbem o Ŝelazną rurę bariery. Rezygnuję.

Przecho- dzę do następnego budynku, pełnego młodych, jasnych prosiąt. Na ogonie
czuję dotyk wibry- sów szczura mieszkającego w piwnicy po przeciwległej stronie
piekarni.

Młode świnki są ruchliwe i nerwowe. Wyczuwają naszą obecność, kwiczą,

podskakują, kopią, usiłują chwytać zębami.

Ich zęby są juŜ ostre, a racice twarde – szukamy więc śpiącej, osłabionej lub

chorej. Jest. LeŜy na boku, wierzgając co chwila tylną nogą. Podchodzimy jak
najbliŜej.

Szczur-sąsiad odnajduje miejsce, gdzie pulsuje tętnica. Gryzie. Świnka zrywa

się, kwiczy. Szczur wisi u jej szyi. Rzucam się na nią z drugiej strony. Uderza
racicą, odtrąca. Skaczę na grzbiet, wbijam zęby tuŜ za uchem. Zrzuca. Atakujemy z

róŜnych stron. Zakrwawiona kwi- cząc biega wokół ogrodzenia. Skaczę jej do
gardła. Przecinam tętnicę. Pada.

Zapach krwi rozchodzi się daleko. Wokół kwiczą przeraŜone prosięta.
Schodzą się równieŜ inne szczury. Początkowo usiłujemy je odpędzać, lecz jest

ich coraz więcej.

Prosię wierzga jeszcze racicami i pochrząkuje. Nagle zapala się światło. Świnie

czynią co- raz większy wrzask. Nadchodzą ludzie.

Wracam. W piwnicy słyszę dochodzące z magazynu szczekanie. Zajadłe,

wściekłe,  złe. Niedawno na ulicy pies zapędził mnie do ścieku. Gdybym nie
skoczył w dół przez kratki ry- zykując  Ŝyciem,  zgruchotałby  mi  kręgosłup.
Szczekanie  denerwuje,  niepokoi,  przypomina tamtą gonitwę.

Koło młodej samicy kręci się obcy szczur. Chcę go przepędzić, lecz

zadomowił się juŜ wewnątrz fotela i nie ustępuje. Kieruję się więc do starego
gniazda, gdzie czeka będąca w okresie rui samica-matka.

W piekarni i piwnicach podczas mojej nieobecności zmieniło się wiele.

Odmalowano ma- gazyn, wymieniając przegniłą futrynę drzwi, zatykając kaŜdą
najmniejszą szparę.

Drzwi prowadzące z piekarni na schody, pod którymi prześlizgiwałem się,

wzmocniono dodatkową listwą i obito blachą. Zacementowano wszystkie
otwory w ścianach piekarni i magazynu, równieŜ szczelinę za licznikiem
elektrycznym. Naczynia, dzieŜe, blachy i ruszty odsunięto od ścian,
uniemoŜliwiając bezpieczne przejście.

3
1

Wiruje, poprzednio nieczynny, wentylator, blokując w ten sposób ostatnie
dojście do spiŜarni. W kilku miejscach znalazłem niedawno postawione
pułapki.
Na śmietniku i w piwnicy leŜy rozsypana zatruta pszenica. Młode szczurki

wykorzystując nieuwagę samicy-matki wylazły z nory i najadły się juŜ
pierwszego dnia. Ich zesztywniałe zwłoki omijam w róŜnych miejscach.

Wkrótce pułapka zabija młodego szczura, który chciał zająć moje miejsce w

starym fotelu. Najbardziej denerwuje zamykanie w piwnicy na noc starego

kocura wylegującego się do- tychczas na balkonie. Rozzłoszczony włóczy się

miaucząc przeraźliwie. Nad ranem łapie szczura, który wlazł tu z ulicy przez

nie domknięte okno. Rano złowiony szczur ze złamanym

kręgosłupem i wybitym okiem jeszcze Ŝył. Ludzie wrzucili go do kubła z wodą.

Kocur wyczuł naszą obecność. Czuwał długo przy hydrancie i próbował wciskać

łapę do nory. Odkrył takŜe siedzącą w fotelu młodą samicę i jej małe. Nie udało mu
się do nich do- stać. Zrzucił tylko kilka słoików i pokaleczył sobie łapy stłuczonym
szkłem.

Ludzie często przychodzili do piwnicy, gestykulowali, wskazywali otwory i

szczeliny w ścianach. Przeczuwałem niebezpieczeństwo, nadciągającą katastrofę.
Ludzie zatykali wszel- kie otwory, pęknięcia, wykruszenia w murach
otaczających podwórze. Przekonałem się, Ŝe robią to samo we wszystkich
przylegających do piekarni zabudowaniach, a takŜe w domach po drugiej stronie
ulicy.

Prowadził ich pies o wydłuŜonym spiczastym pysku, wiecznie węszący i

szczekający przy kaŜdym śladzie.

Siedzę w starym fotelu nad przyniesionym ze śmietnika kawałkiem Ŝylastego

mięsa. Szczekanie psa, świst wciąganego do nosa powietrza – budzą strach
w młodej samicy.

Chwyta zębami małe, napełza na nie całym ciałem, przykrywa je.

Wyskakuję z fotela i po najwyŜszej półce docieram do blaszanego klosza, pod

którym za- pala się Ŝarówka. Ludzie wchodzą. Pies prowadzi ich prosto do fotela.
Rozpłaszczam się na metalowym talerzu, podgrzewanym od spodu.

Ludzie zdejmują słoje, odsuwają półki i deski. Chwytają fotel i wynoszą

na korytarz. Rozjuszony pies wtyka głowę między spręŜyny.

Gwałtowne szamotanie, wściekły skowyt, przeraźliwy pisk. Młoda samica

usiłuje uciekać trzymając w pyszczku nie owłosione małe. Pies chwyta ją, tarmosi,
podnosi do góry. Ludzie głaszczą go. Wytrząsają z fotela nie owłosione piszczące
potomstwo i rozdeptują obcasami.

Wynoszą fotel na podwórze.
Na metalowym talerzu, pod którym płonie Ŝarówka, robi się coraz goręcej.

Powierzchnia pali łapki, parzy brzuch. Zeskakuję, po półkach dostaję się do okna
prowadzącego na jasną, pełną pojazdów ulicę.

WzdłuŜ muru biegnę w stronę rynsztoka. Człowiek cofa się gwałtownie,

krzyczy, pokazu- je. Przeciskam się przez zakratowany otwór ścieku. W głębi
szumi przepływający migotliwy strumień. Waham się, usiłuję zatrzymać na
nieckowatej płaszczyźnie osłony. Tracę równo- wagę. Skaczę.

Wracam. OstroŜnie wślizguję się do piwnicy. Kota nie ma – wyczuwam to

węchem. Fotel, półki i stare meble odsunięto od ścian. Otwory zacementowano.
Przechodzę do piwnicy, w której znajduje się gniazdo samicy-matki. Tu równieŜ
wszystkie ściany są odsłonięte. Węgiel przerzucono na środek pomieszczenia.

Szukam otworu za hydrantem. Nie ma. Ściana jest mokra, zimna, gładka.
Obchodzę całą piwnicę, sprawdzam kaŜdy kąt. PrzecieŜ otwór znajdował się

tam, za obu- dową hydrantu.

3
2

Wracam, siadam przy ścianie. Wsłuchuję się w kaŜdy szelest dochodzący

spoza grubej warstwy cementu. Po chwili, jakby z wielkiej odległości słyszę cichy
chrobot. Samica-matka daremnie stara się wydostać, przegryźć mur.

Zamurowana w pozbawionym drugiego wyjścia pomieszczeniu, przeraŜona,

przeczuwają- ca śmierć, będzie tak gryzła do ostatniej chwili Ŝycia. W norze są
jeszcze trzy podrośnięte szczurki. Samica-matka zabije wszystkie z głodu, z
pragnienia, z bezsilności.

Będzie piła ich krew, jadła ich mięso. Wystarczy jej to na krótko. W tym czasie

przegryzie nie więcej niŜ pół cegły, o ile gryźć będzie w jednym tylko miejscu.
Dobiegający zgrzyt zę- bów o cementową i ceglaną powierzchnię będzie coraz
słabszy, aŜ do zupełnego wygaśnięcia.

KrąŜę wokół piekarni, przychodzę do martwych piwnic, wibrysami dotykam

zacemento- wanych otworów. Za ścianą panuje cisza, głęboka cisza. Niedawno
wsłuchiwałem się w coraz słabszy zgrzyt zębów o mur. Zacząłem nawet gryźć z

tej strony, za hydrantem, w miejscu, gdzie znajdowało się wejście do gniazda.

W samicy-matce obudziło to prawdopodobnie nadzieje, bo dochodzące

wówczas spoza ściany echo stało się szybsze i silniejsze.

Spłoszył mnie kot i powróciłem dopiero następnej nocy. Głosy z tamtej

strony osłabły, samica-matka opadała z sił, jej siekacze starły się aŜ do dziąseł.

Zacząłem gryźć, daremnie. Moje zęby zarysowały zaledwie cementową
powierzchnię. Gryzę, chociaŜ z tamtej strony nie dochodzą najmniejsze odgłosy,
wgryzam się w ścianę,

poruszam szczękami aŜ do ostrego bólu w spiłowanych, startych siekaczach. Czuję
smak krwi spływającej do krtani.

Rysa na cementowej powierzchni jest niewiele większa. Nadchodzą ludzie,

uciekam przez okienko, wprost na słoneczną, wrogą ulicę.

Zamieszkałem w kanałach. Tu było bezpiecznie, we wszystkich zabudowaniach

ulicy lu- dzie toczyli teraz walkę ze szczurami. Nawet tu, głęboko pod
ziemię, dochodziły niekiedy draŜniące nozdrza i oczy zapachy. Znalazłem
samotną, ślepą na jedno oko samicę i przenio- słem się do jej gniazda.

Wsłuchujesz się w szum płynących ścieków, zagłuszający inne odgłosy.

Przenikliwy szczurzy pisk przebija się poprzez ten monotonny strumień.
Przyzwyczajam się, szept wody ma właściwości usypiające.

Czemu jednak wracasz pod zacementowaną ścianę piwnicy, przypominasz

ją sobie, gdy tylko zamykasz powieki. Dlaczego krąŜysz w pobliŜu piekarni.

Przemykam z bramy do bramy, z piwnicy do piwnicy, z cienia do cienia.
Szary z wypukłym grzbietem, na nogach jak spręŜyny, z długim, nagim ogonem

przebie- gam ulicę, zwracając baczną uwagę na kaŜdy najmniejszy szelest, szmer,
ruch. Wszędzie, w kaŜdym miejscu moŜe czaić się wróg, wszędzie, o kaŜdej
godzinie czyha śmierć. śycie na- uczyło cię strachu, ty sam nauczyłeś się gryźć,
gryźć i miaŜdŜyć, gryźć i zabijać.

Czujesz się stale zagroŜony, stale, ze wszystkich stron. Jak niegdyś stary szczur,

tak teraz ty zwiedzasz dworce, przystanie, rampy kolejowe, magazyny.

Jestem wszędzie, skąd moŜna się wyrwać, opuścić miasto, wywędrować. śyję w

mieście coraz bardziej znienawidzonym, w mieście, które osaczyło mnie, zamknęło
w sobie, w mie- ście, w którym się urodziłem, wyrosłem, spotęŜniałem.

Jednooka samica spodziewa się małych; jej rozdęty brzuch i nabrzmiałe sutki

wydzielają woń zbliŜającego się macierzyństwa. Znosimy teraz do gniazda
wszystko, co moŜe je ogrzać, zbieramy poŜywienie, wyławiane przewaŜnie z
gęstego strumienia ścieków.

Jednooka nigdy nie opuszcza kanału, boi się wychodzić na powierzchnię,

gdzie  straciła oko.  Jej  Ŝycie  zamyka  się  w  niewielkim  podziemnym  kręgu,
którego  nigdy  nie  opuszcza. Granice  tego  terytorium  są  wyraźnie  określone:
kilka  połączonych  ze  sobą  podziemnych

3
3

strumieni dochodzących do rozległej rzeki burzowca. W tym miejscu jednooka
zatrzymuje się i cofa. Cofa się takŜe przed padającym z góry szarym światłem,
budzącym w niej nieufność i lęk.

Coraz silniejsza potrzeba wędrówki pcha cię na powierzchnię, gwałtowna,

natrętna. Wy- dostać się, opuścić miasto, uciec. Samica rodzi. Nagle, ślepe szczurki
piszczą, pełzają wokół jej brzucha, z trudem unoszą głowy, wyszukują twardszej
powierzchni, by pewniej stawać na nieporadnych kończynach.

Przynoszę jedzenie. Jednooka pozwala wchodzić do gniazda, dotykać i
obwąchiwać małe. Jesienne ulewy, wody w kanałach wzbierają. Jednooka
przenosi małe w inne miejsce,

znacznie wyŜej.

Przemierzałem podwórza i ulice szukając drogi i sposobu szybkiego opuszczenia

miasta. Nawet kurz i pył samochodowych kół podraŜniają, pobudzają do nowych

prób. Samocho- dy są niebezpieczne, podczas podróŜy przebywałbyś blisko

ludzi, zagroŜony nagłym odkry-

ciem.

Próbowałem: na cięŜarówce wypełnionej owocami przejechałem od kolejowej

rampy aŜ na targowisko w innej dzielnicy. PrzeraŜony wrzaskiem czmychnąłem
między stragany. Ludzie omal nie zatłukli mnie miotłami. Zdenerwowany tym
zdarzeniem wracam do gniazda.

Gniazda nie ma, norę zalała woda. Po śladach jednookiej posuwam się najpierw

wzdłuŜ ściany,  później  w  górę.  Słyszę  popiskiwanie.  Gniazdo  pachnie  jednak
inaczej,  odrębnie, pachnie inną rodziną, a jednooka i małe nie zdąŜyły jeszcze
wypełnić go własną wonią. Ich skóra  obmyta  wodą  przesiąknęła  ostrym,  wrogim
zapachem.  Jednooka  przebyła  okres  rui, stała się obojętna; obcy, nie znany
szczur.

Ociera się, wciska pod mój brzuch, małe piszczą, idą do mnie.
Zębami chwytam najbliŜszego, przecinam na pół. Jednooka wydobywa się

spode mnie i przykrywa sobą małe. Jednego trzyma w pyszczku chcąc przenieść w
inne miejsce. Wbijam zęby w jej gardło, raz, drugi, trzeci. Usiłuje mnie ugryźć.
Osłabiona, przewraca się na bok, bezładnie poruszając łapkami. Zagryzam
wszystkie szczurki, kilka poŜeram do połowy.

Opuszczam gniazdo. Pod ścianą czają się szczury, wyczuwające świeŜą krew.

Opuściłem miasto, zostawiłem za sobą ciepłe piwnice piekarni, słodkie

magazyny, śmiet- niki smacznych odpadków, labirynt kanałów i przewodów.

Zostawiłem zamurowane gniazdo, wygładzoną martwą ścianę, szczury,

ludzi, czyhające pułapki i trutki.

Zostawiłem pusty fotel, w którym pozostał tylko zapach młodej samicy,

wydeptane szczu- rze ścieŜki, ślady zębów na drewnianych skrzyniach, wędrówki
nad rzekę i do chlewni, szlaki przemierzane ze starym szczurem. Zostawiłem
pogryzioną, dogorywającą jednooką i jej roz- szarpane małe.

Wyruszam jego szlakiem, jego drogą. Wiatr szumi wokół pociągu, a rytm kół

kołysze do snu. Wśród wypełnionych nasionami worków jest przytulnie, zacisznie,
miękko. Pociąg wie- zie mnie do odległego, nie znanego miasta, o którym nie wiem
nic, przeczuwam jednak, Ŝe istnieje, skąd bowiem przybył i dokąd wywędrował
stary szczur, którego zapach mówił mi o innych, dalekich terenach.

Wielokrotnie przechodziłem na przeładunkową rampę, skąd ramiona

dźwigów unosiły platformy worków i skrzyń. Poszukiwałem woni przypominającej
starego szczura. Z miastem nie łączyły mnie juŜ poprzednie więzi i czułem, Ŝe
mogę je zostawić. Musiałem wtedy odejść, poniewaŜ wszystko, co w tym mieście
było moje, zniknęło, zostało zatarte, zacementowane, zniszczone.

Poznałem potrzebę podróŜy, konieczność wędrówki.

3
4

Przebiegałem przez ulice szybko, jakbym uciekał przed groźnym prześladowcą.

Rzucałem się na inne szczury, często silniejsze i większe ode mnie, lecz
zasiedziałe, spokojne, leniwe.

Chciałem rozstać się jak najszybciej z miastem. Rozgorączkowany, chory

niemal, zdener- wowany  opuszczałem  często  ciemne  tunele  szczelin  i
kanałów,  i  pojawiałem  się  na  po- wierzchni,  wśród  ludzi.  Krzyczeli,  rzucali
kamieniami,  tłukli  kijem,  deptali.  Wtedy ucieka- łem. Zaskakiwałem ich,
przeraŜałem, draŜniłem i chyba dlatego nie zdołali mnie zabić, cho- ciaŜ ich ciosy
ocierały się o mnie.

W tramwaju przycupnąłeś pod ławką. Wypędził cię pies, wprowadzony

przez pasaŜera. Ludzie wrzeszczeli, pies szczekał, tramwaj zatrzymał się.

Wyskoczyłeś wprost na maskę wolno jadącego samochodu. Pamiętam twarz

człowieka za szybą, gwałtownie poruszającego kierownicą. Szczęk blachy, jazgot

sypiącego się szkła. Samochód uderza w jadącą obok cię- Ŝarówkę. W zamieszaniu

przez małe, niskie okienko wpadam do mieszczącego się w sutere- nie magla, na

stos wykrochmalonej bielizny. Krzyk, ludzie rzucają we mnie ręcznikami.

Przebiegam pod drzwiami do sąsiedniej zagraconej piwnicy, stamtąd wzdłuŜ rur do

kanałów. Na pograniczu snu, słuchając rytmicznego stuku kół o szyny,

przypominam sobie te wyda- rzenia. Otaczają, nakładają się, przenikają, tworząc

dziwaczną mozaikę pamięci. Ulegam złu- dzeniu, Ŝe znajduję się w ruchomym

spiralnym tunelu, po którym biegam, usiłując wydostać się na zewnątrz. Tylko Ŝe

tunel nie ma właściwie końca, jak nie miał początku, bo przecieŜ znalazłem się w

nim nagle, właściwie nie wiadomo skąd. Poruszam się równieŜ inaczej niŜ dotąd.

Łapki i pazury są zbyteczne. PrzecieŜ fruwam, lecę przez własne przeŜycia, przez

za-

pamiętane zdarzenia, wnętrzem olbrzymiego kanału.

Budzę się raptownie. Obcy szczur, samica w okresie rui, pręŜy się,

wypina nabrzmiałe przekrwione narządy, piszczy. Ogarnia mnie podniecenie. Po
chwili, zaspokojeni, kładziemy się blisko siebie. Samica wpełza pod moją głowę,
wciska się pod brzuch. Dolną szczęką wy- czuwam puszysty, ciepły kark.

Pociąg zatrzymuje się, stoi. Wyruszamy na poszukiwanie wody i bardziej

urozmaiconego poŜywienia, jedzenie tych samych nasion, wypełniających worki,
juŜ się sprzykrzyło.

Badamy najbliŜszą okolicę. Podczas kaŜdej takiej wyprawy trzeba uwaŜać,

by wrócić przed odjazdem pociągu. Dostrzegam, Ŝe szczury wokół nas zmieniają
się, pozostają na mija- nych stacjach, ich miejsce zajmują inne.

Postój, do naszego wagonu wtargnął duŜy czarny szczur i natychmiast

zaatakował mnie z zaciekłością.

Długo ścigał mnie po wagonie chcąc przegryźć mi gardło. Moja nowa samica,

poszukując pcheł w swoim gęstym futrze, obojętnie przyglądała się naszej
gonitwie.

Pociąg rusza. Czarny szczur zaprzestaje pogoni. Posila się nasionami. Ukryty na

dnie wa- gonu, wewnątrz worka zapominam o niebezpieczeństwie i zasypiam
ukołysany szumem. Gwałtowny ból karku, czarny szczur zwala się na mnie całym
cięŜarem. Rozrywam mu małe, nie owłosione ucho. Piszczy z wściekłością.
Rzucamy się na siebie. Jest starszy, silniejszy i zaprawiony w walkach z innymi
szczurami. Stoimy naprzeciw podparci ogonami, prychając, popiskując i szczerząc
zęby. Jego duŜe, wyjątkowo ostre siekacze pozostawiły na moim karku krwawy
ś

lad. Gdyby uderzył w sam środek, między uszy, zmiaŜdŜyłby mi kręgosłup.

Obser- wujemy się z nienawiścią, obawiając się nagłego, śmiertelnego
chwytu. Skacze do gardła, przewraca. Wykręcam się, wyginam, zęby zatapiają
się w sierści.

Ucieczka jest szansą ocalenia. Wydostaję się na szczyt sterty worków. Czuję go

za sobą. Odwracam  się  przybierając  atakującą  pozycję.  Zatrzymał  się
zdezorientowany  moją  nagłą odwagą.  Odbijam  się  od  splotu  stalowych  lin
przytrzymujących  worki  i  skaczę  w  górę,  w otwór, przez który ze świstem
wpada powietrze.

Wiatr wciska mnie do środka. Przywieram do obracających się łopatek. Mój

cięŜar powo- duje, Ŝe wirują coraz wolniej, aŜ w końcu przestają się obracać.
Jestem na zewnątrz, na dachu wagonu.

3
5

Przekonany, Ŝe mój prześladowca zrezygnuje z dalszej pogoni, przywieram

brzuchem do obitej papą powierzchni. Tu na otwartej przestrzeni w ostrym świetle
dnia czuję się zagroŜony ze wszystkich stron. Rozpłaszczony, z trudnością
utrzymuję równowagę. Nagle pojawia się czarny szczur. Jak się tu dostał, czy
podąŜył drogą przez wietrznik, czy teŜ znalazł inne przej- ście? Jego zęby
przecinają powietrze. ZdąŜyłem uskoczyć w bok i teraz ześlizguję się coraz niŜej po
owalnym dachu. Czarny szczur patrzy na mnie z góry. Nie atakuje. Przestałem być
groźny. Zsuwam się, staczam, wiatr odrywa mnie od pociągu, rzuca obok
huczących torów.

Biegnę wzdłuŜ szyn za szumem oddalającego się pociągu. Zapadła noc, na

niebie wisi błyszcząca tarcza księŜyca. Owiewa mnie chłodny wiatr.

Męczy mnie przeskakiwanie kolejowych podkładów. Ostre, drobne kamienie

kaleczą bole- śnie łapki. Wdrapuję się na szynę – tu droga jest wygodna i
wystarczająco szeroka. Po chwili rezygnuję z posuwania się wierzchem szyny.
Przeraźliwie zimny metal mrozi brzuch.

Znajduję się na szerokiej, otwartej przestrzeni, niepokojącej swą rozległością.

Spotkanie z sową, kotem, psem są w tych warunkach wyjątkowo niebezpieczne.

Narastający szum: z przeciwległej strony nadjeŜdŜa pociąg. Przelatuje szybko.
Ukryty za duŜym białym kamieniem obserwuję błyszczące kontury okien.

Oddala się. Idę dalej. Mijam most, następnie tunel.

Robi się coraz zimniej. KsięŜyc zakrywa warstwa grubych, ciemnych chmur.
Pada śnieg – pierwszy śnieg mojego Ŝycia. Muszę dotrzeć do stacji, dostać się do

wagonu, ruszyć w dalszą podróŜ.

Posilam się skórkami od kiełbasy znalezionymi w zatłuszczonym papierze.

Idę naprzód. Niedługo chyba skończy się noc, a wtedy będę musiał zrezygnować z
dalszej wędrówki.

Nad torami przelatują ptaki. Ze wszystkich sił przywieram do pokrytej mokrym

niegiem szyny. Nagle słyszę dyszenie psa. Tropi mnie. Skaczę w bok do rowu.

Szczeka i rzuca się za mną, łamiąc cienką warstwę lodu, po której bezpiecznie
przebiegłem na drugą stronę. Pod- czas gdy skamlący, rozzłoszczony pies gramoli
się na brzeg, biegnę w stronę ciemniejącego na tle nieba stogu.

Kiedy jestem blisko, ponownie słyszę poszczekiwanie tropiącego. Ostatkiem sił

wciskam się w pachnące gęste siano.

Poluję na myszy, które schroniły się w stogu przed zimą. Wypłasza mnie łasica –

długie białe stworzenie o cienkich i ostrych zębach.

Zapadając się, po puszystym śniegu, docieram do pobliskich zabudowań.

W olbrzymiej stodole panuje zaciszne ciepło.

Dotąd nie spotkałem szczurów.
W nocy ze stodoły przechodzę do obory, tu spotykam ślady samicy. Odnajduję

jej norę. Siedzi nastroszona, zaniepokojona moim pojawieniem się. Jest
samotna, pozostałe szczury wypłoszyli i wybili ludzie. Pod podłogą stajni, w
chlewie, w kurniku, w domu – przechodzę z nory do nory. Na strychu znajduję
zardzewiałe pułapki. Stare trutki świadczą o zaŜartej, dłu- gotrwałej wojnie.

W zagubionym wśród zasp domostwie postanawiam przezimować.
Samica początkowo przyjmuje mnie nieufnie, wkrótce okazuje mi względy.

Wyszukuję wygodne ciepłe gniazdo połoŜone w fundamentach domu, skąd
prowadzą korytarze w kilku kierunkach – do piwniczki, w której stoją beczki
kiszonej kapusty, ogórków, słoiki o róŜno- rodnej zawartości, do przylegającego
kurnika, do kuchni, skąd dochodzą smaczne zapachy, na podwórze. Ostatnie
wyjście mieści się daleko, bo aŜ w pobliŜu szopy z narzędziami.

3
6

Zachowuję ostroŜność: jestem na obcym, nie znanym terenie. Zarówno

zabudowania jak i cały niemal dom są w przewaŜającej części drewniane.
Przegryzam i przekopuję przejścia do kolejnych  pomieszczeń.  Pies  wyczuł  moją
obecność,  kot  takŜe.  Pies szczekał, kiedy przez śnieg  przedzierałem  się  w
stronę  domu.  Teraz  równieŜ  szczeka,  gdy  przechodzę  koło  jego budy. Kot
wytropił mnie i usiłował zaatakować. Uniknąłem spotkania, umykając do pierwszej
z brzegu nory. Niebawem spotkaliśmy się oko w oko w kącie stodoły, skąd nie
mogłem juŜ uciec, rzucił się na mnie z wrzaskiem. Przyjąłem pozycję obronną
stając na tylnych łapach. Kot zatrzymał się zaskoczony moją wielkością i odwagą.
Wtedy rzuciłem się na niego, kąsa- jąc w uszy, nos i kark. PrzejeŜdŜa pazurem po
moim grzbiecie, usiłuje złapać wijący się ogon. Odsłania pysk, wbijam zęby w
dolną szczękę. Wypuszcza mnie z pazurów i ucieka przestra- szony.

Pokrwawiony, z przetrąconą łapą, rozdartym grzbietem i złamanym ogonem

powracam do gniazda. Choruję.

Kiedy jestem blisko, kot wygina grzbiet w kabłąk, najeŜa się, miauczy. Boi się,

obserwuję jego strach.

Teraz juŜ nie uciekam. Czuję się silny i często przebiegam tuŜ przed nim.
Kilkakrotnie podczas nieobecności ludzi przepędzam go spod pieca, przy

którym lubi się wylegiwać. Nienawidzi, szczerzy zęby, prycha.

Przez długi okres ludzie nie dostrzegają mojej obecności, nie zastawiają

pułapek, nie wy- sypują zatrutego ziarna, nie rozrzucają zabójczych ciasteczek.

Samica rodzi. W ukrytym głęboko gnieździe małe szczurki szybko dorastają.

Jest ciepło, tylko z korytarzy zawiewa przykry chłód.

Znoszę do gniazda pióra, pierze, słomę, siano, a nawet kawałki drewna.
Intryguje mnie potęŜna szafa stojąca w pokoju. Gdy ludzie opuszczają dom,

natychmiast gryzę. Dostaję się do wnętrza. Jasne stosy bielizny doskonale
nadają się do moich celów. Wygryzam kawałki płótna i niosę do gniazda. KrąŜę

między norą a szafą. Wyrywam takŜe strzępki wełny z wiszących tam ubrań.

Zaczyna się polowanie na szczury. Ludzie zabijają otwór w szafie,

rozstawiają pułapki, rozkładają zatrute kurze łebki, ryby, jajka, ciasteczka,
ziarno. Masowo trują się myszy. Po zjedzeniu wędzonej ryby zdycha kot.

Małe szczurki zaczynają pierwsze samodzielne wędrówki.
Kilka ginie, pozostałe przeŜywają. Niedługo zaczną zakładać własne gniazda.
Po długotrwałych śnieŜycach i mrozach, gdy wiejską zagrodę otaczały

wysokie zaspy, nadchodzą cieplejsze dni.

My, dorosłe szczury, zarówno samica jak i ja – nie ruszamy zatrutych

przysmaków, odróŜ- niamy je z łatwością i umieszczamy na nich nasze odchody.

W kurniku, oborze, stajni, chlewie, w spiŜarniach mamy pełno poŜywienia.
Zagarniam ogonem znoszone przez kury jajka, wyjadam podawany koniom

owies, zakra- dam się do spiŜarni, gdzie leŜą połcie boczku, sery i kiełbasy, worki z
mąką, kaszą i cukrem.

niegi topnieją, wiatry stają się cieplejsze, słońce przygrzewa.

Następne pokolenie małych szczurków opuszcza norę. Samice pozostałe z

pierwszego miotu spodziewają się juŜ własnego potomstwa.

Razem z młodą samicą zagryzasz wszystkie kurczęta – drobne puchate kulki,

które ludzie wpuścili do kurnika.

Głosy ludzi przenikające do gniazda są nerwowe, gwałtowne, bełkotliwe.
Niedługo opuścisz ten dom, rozpoczniesz na nowo swą podróŜ, wędrówkę do

nie znanego miasta, o którym wiesz, Ŝe istnieje, pełne mrocznych kanałów i
piwnic.

Ludzie zatykają nory grubymi drewnianymi kołkami, zalewają je smołą.

Jednak nam, szczurom wykopanie nowego podkopu w glinie lub wygryzienie
otworu w zmurszałych de-

3
7

skach nie nastręcza trudności. I tak kaŜde gniazdo posiada kilka odrębnych wyjść i
połączeń z pobliskimi norami.

W nocy budzi mnie potrzeba wędrówki, zostawiam ciepłe gniazdo z

kolejnym miotem małych szczurków i przez mokre od zacinającego deszczu pole
zdąŜam w stronę torów.

Nad ranem dotarłeś do miejsca, w którym tory rozgałęziały się, biegły

równolegle. Obok przejeŜdŜają pociągi.

Stacja znajduje się blisko.
Zaspokajam pragnienie w rowie i szukam odpowiedniego pociągu.
Podczas wędrówki przez torowiska nie spotykasz szczurów, dla miejscowych

jest jeszcze zbyt zimno i wolą nie opuszczać ciepłych zabudowań.

Zapach przesypywanego ziarna. ZbliŜasz się, wciskasz między blaszane

szumiące rury. Po betonowej  posadzce  szczury  ciągną  i  pchają  leŜącego
brzuchem  do  góry  szczura.  Na  jego brzuchu, we wgłębieniu między rozłoŜonymi
łapkami, leŜy spora kopka ziarna. Szczur ma- newruje grzbietem tak, by nic nie
spadło. Delikatnie ściskają łapki i ogon, by go nie zranić, podtrzymują z boków.
Zataszczą go do nory, gdzie gromadzą zapasy. Grzbiety tych szczurów są  wyleniałe
od  tarcia.  Obwąchują  cię,  wydają  gniewne  piski.  Szczur  leŜący  na  grzbiecie

zrzuca ziarno i biegnie do ciebie.

Twój pociąg stoi przy wysokiej rampie ułatwiającej dostanie się
do środka. Tłum ludzi przeraŜa cię, chcesz uciekać, znaleźć inną
drogę. Zostajesz.
Wciskam się od dołu rurą kanalizacyjną, przyczajam za rezerwuarem wody w

umywalni. Przez nie domknięte drzwi dostaję się do przedziału.

Ukryty wśród instalacji ogrzewczej pod szerokim siedzeniem obitym

suknem, obserwo- wałem ruchy ludzkich nóg. Nigdy dotąd nie byłem tak blisko
ludzi, nie słuchałem z tak bliska ich głosów.

Kołysanie pociągu usypiało, rozłoŜony wśród ciepłych przewodów zapadłeś w

pół sen, pół jawę, pełną wspomnień i skojarzeń.

Atmosfera rozgrzanego wagonu sprzyjała stanowi półodrętwienia.
Szukałeś miasta. Szukałeś i bałeś się, jak zawsze boisz się nieznanego,

niepewnego, nowe- go.

Pociąg staje, pasaŜerowie wysiadają, wsiadają nowi – wnoszą zapach deszczu i

ulicznego błota. PrzejeŜdŜamy przez obce miejscowości, które nie są jednak moim
celem. Chcę doje- chać do miasta, którego zapachu poszukiwał stary szczur. MoŜe
tam go spotkam?

Twoje nozdrza nie zatrzymały tamtego zapachu i nigdy nie będziesz pewny, czy

naprawdę przybyłeś do poszukiwanego miasta.

Poznam ten zapach od razu, odróŜnię go od wszystkich innych, znajdę miasto,

do którego chciał powrócić. MoŜe uciekł stamtąd, a później przekonał się, Ŝe w
Ŝ

adnym miejscu nie po- zbędzie się niepokoju, lęku, poczucia zagroŜenia.

Zaszczepił w tobie własną drapieŜność, konieczność wędrówki, niespokojne sny.

Nigdzie nie zatrzymujesz się na dłuŜej, przenosisz się z miejsca na miejsce,
szukasz.

Ludzie uchylają okno, przedział wypełnia chłodny wilgotny wiatr, świadczący o

bliskości wielkiej wody. Budzę się, wciągam powietrze w nozdrza. DojeŜdŜasz do
celu.

Rytmiczny stukot szyn urywa się, pociąg mija zwrotnicę za zwrotnicą. Ludzie

zbierają pa- kunki, dopinają torby i walizki.

Stacja, pociąg stanął, ludzie opuszczają przedział. Ostatni z wychodzących

dociska rozsu- wane drzwi.

Czekam aŜ ruch na korytarzu uspokoi się. Jestem zamknięty. Wskakuję na

siedzenie i pa- rapet okna. Nie ma najmniejszej szczeliny. Miotam się po
przedziale, z wściekłością drapię i gryzę drzwi.

3
8

Dojechałeś do miasta, którego niewyraźne kontury dostrzegasz z okna, lecz

nie moŜesz opuścić zatrzaśniętego pudełka.

Szczur biega po ciasnym pomieszczeniu, wspina się na półki, sprawdza

wszystkie kąty i zakamarki, piszczy, nie zauwaŜa, Ŝe pociąg ruszył, jedzie dalej.

Zatrzymuje się na bocznicy. Rozbijałeś głowę o szyby i ściany, gryzłeś w

najróŜniejszych miejscach próbując się wydostać.

Nad ranem, gdy pierwsze szare światło wpadło przez szyby, sprzątaczka

rozsuwa drzwi. Wyskakujesz, ocierając się o jej nogi.

Krzyczy, wali w podłogę ścierką na długim kiju.
Drzwi wagonu są otwarte, skaczesz w białą mgłę zawieszoną nad torami.

Pod koniec upalnego dnia, kiedy przebiegałeś przez podwórze na zapleczu

restauracji, tuŜ obok twojej głowy przeleciał kamień, odbił się od ceglanej osłony
ś

mietnika i wpadł w stos blaszanych puszek po konserwach, wywołując głośne

echa w ciemnej studni. Ścigały cię przez chwilę w piwnicy pełnej bulgocących
gąsiorów wina, odbijając się od gładkich ścian i szklanych powierzchni.

Mijasz zawsze chłodną piwnicę i długim tunelem dochodzisz do przewodu

wentylacyjne- go, łączącego się z kuchnią. Panuje tu męczący upał, a ciepły
podmuch przynosi zapachy oszałamiające i rozpalające głód.

Po stromej, nie otynkowanej ścianie wspinasz się w górę i przez otwór między

spękanymi cegłami przechodzisz do sąsiedniego przewodu. Teraz schodzisz w dół.
Podczas tej wędrówki odbywającej  się  w  niemal  zupełnej  ciemności  kierujesz
się  ruchem  wibrysów,  węchem  i twardością podłoŜa. Łapki zapadają się w
cienką  warstwę  popiołu:  jesteś  w  kotłowni,  skąd ciepła woda dociera do
wszystkich części budynku.

JuŜ blisko. Większość domów ma po kilka kondygnacji piwnic – przy czym do

tych naj- głębszych, zapomnianych i zamurowanych ludzie nie zaglądają od dawna.
NaleŜą one tylko do nas – do szczurów, czujemy się w nich bezpiecznie, nie
tropione, nie przepędzane, bez pułapek i trucizn. Nawet koty unikają podziemi,
obawiając się naszej przewagi.

Moje gniazdo mieści się w najniŜszej kondygnacji, w olbrzymiej ceglanej

piwnicy, wśród rozsypujących się ze starości mebli. Jest tu wiele szczurzych gniazd
rozłoŜonych wprost na posadzce lub we wnętrzach spróchniałych szaf i
kredensów. Wśród szczurów zamieszkują- cych pobliskie piwnice jestem
najsilniejszy, największy i najszybszy.

Miejscowe szczury przyjęły mnie, pozwoliły zadomowić się w tym nie znanym,

nadmor- skim mieście.

Z piwnicy, wzmocnionej potęŜnymi drewnianymi stemplami, dostać się moŜna

do sąsied- nich podziemi, do lochów biegnących pod całą starą dzielnicą, do
kanałów, dotrzeć do portu. Większość przejść zbudowali ludzie, wiele szczelin
wyŜłobiła spływająca woda i osuwająca się ziemia. Szczury powiązały to siecią
własnych tuneli i korytarzy.

Tu, w głębokich piwnicach nawet pory roku nie zakłócają rytmu naszego Ŝycia.

ZagraŜa nam tylko woda zalewająca niektóre z piwnic podczas gwałtownych ulew.

Moje samice współŜyją ze sobą zgodnie, wzajemnie pilnując swych dzieci,

zdobywając poŜywienie, czuwając nad bezpieczeństwem. Niekiedy mylą swoje
młode i wtedy dochodzi do przepychanek i drobnych pogryzień.

Kiedy znalazłeś się na rozległych torowiskach w gęstej białej mgle, przeraŜony

przenikli- wym zimnem, chciałeś juŜ z powrotem wśliznąć się do wagonu. Trwa to
chwilę. Daleki głos okrętowej syreny przelatujący ponad starym miastem woła cię
w tamtą stronę.

Idzie przez mgłę w poprzek torów w kierunku nie znanego głosu, nieufny,

nastroszony, przestraszony.

3
9

Przebrnąłem przez torowisko, długo błądziłem wśród potęŜnych magazynów

wypełnio- nych Ŝelastwem, przecisnąłem się przez wysoką siatkę, przebiegłem

ulicę tuŜ przed maską potęŜnego samochodu, przez wiadukt biegnący nad
torami, przez szeroki pas parku. Odzy- wająca się przez pewien czas syrena
wskazywała kierunek.

Znalazłem się w plątaninie uliczek starej dzielnicy, pośród wysmukłych

kamienic. Od razu teŜ wyczułeś zapach wielu szczurzych gniazd. To cię przeraziło,
chociaŜ wokół było zacisznie i spokojnie. Przez uchylone okienko dostałeś się do
najbliŜszej piwnicy, i tu zetknąłeś się z pierwszym miejscowym szczurem, który z
uwagą obwąchał twoje przemoczone futro.

Uciekasz przed nim, biegnie za tobą przez piwnice i korytarze.
Zgubiłeś go, jesteś sam, teraz śpisz, odpoczywasz. Budzisz się: wokół

zgromadziły się szczury, dotykają cię wibrysami, obwąchują, muskają zębami.

Strach obezwładnia, paraliŜuje, siedzę między nimi, w środku, bojąc się

poruszyć. Sytu- acja jest denerwująca. Szczury obserwują moje zachowanie,
sprawdzają moją wytrzymałość. Staram się zachowywać, jakby nic mi nie groziło,
dotykam pyszczkiem najbliŜszego, ukazu- jąc jednocześnie potęŜne zęby.

Cofnął się. Siadam na tylnych łapach, zlizuję kurz z sierści, przygładzam

poszczególne włoski, wyłapuję pchły.

Szczury oczekują mojej reakcji. Zaatakowałyby juŜ dawno, gdyby nie mój

spokój, moja wielkość, moje zęby.

Obawiałem się, denerwowałem i z kaŜdą chwilą było mi coraz trudniej

zachować niewzru- szoną postawę.

AleŜ nie, nic ci nie zrobią. Zasnąłeś przecieŜ w szczurzym gnieździe, zmoczona

sierść po- mogła ci przyjąć nowy zapach. Pachniesz teraz jak tutejsze szczury.
Samice pręŜą się na twój widok. Spójrz. Nie wyczuwałem tego, czułem się obcym
szczurem. Bałem się.

Przeraźliwy wrzask kota, zwabionego naszą obecnością. Miauczy pod drzwiami,

drapie i gryzie stare deski. Uciekamy do następnej piwnicy.

Poznaję miasto, wędruję. Jest inne od tego, które opuściłem. Zamieszkane

przez wiele szczurzych rodzin. Kilkakrotnie zostaję przepędzony. Pogoń trwa
krótko, szczury unikają otwartych walk.

Obfitość jedzenia osiągana bez trudności, śmietniki codziennie pełne

odpadków. Łatwo dostępne spiŜarnie sklepów i jadłodajni, hale targowe,
magazyny egzotycznych owoców, elewatory pełne pszenicy i zboŜa – szczury bez
przeszkód napełniają Ŝołądki.

Wspaniałe miasto, miasto Ŝarcia, miasto
nasycenia. Takie zapamiętałeś w pierwszych
dniach po przybyciu.
Obecnie odczuwasz zaniepokojenie, bo nawet tu, w najgłębszych piwnicach

narasta ner- wowa atmosfera, lęk, przeczucie.

Odgłosy wybuchów, detonacje, drŜenie ziemi, wibracje ścian – dochodzą na

razie z daleka, z bardzo daleka, lecz zbliŜają się, wyczuwam to wyraźnie.

Nie wiem, co oznaczają i w jakim stopniu mogą mi zagrozić. Zasypiając

wsłuchuję się uwaŜnie w te dziwne dobiegające z głębi ziemi odgłosy i staram się
odgadnąć ich sens, po- znać ich przyczynę.

Dalekie echa przestały się przybliŜać, zatrzymały się w miejscu, stanęły.

Przypominają na- stępujące po błyskawicach uderzenia gromów przetaczające się
nad miastem.

Nie są to jednak grzmoty burzy, są odmienne, cięŜkie, przygniatające.

Wstrząsają ziemią, budynkami, fundamentami.

Przeczuwane zagroŜenie wywołuje u szczurów gwałtowne reakcje. Cierpią na

bezsenność, lekcewaŜą niebezpieczeństwa, bez namysłu atakują silniejsze od
siebie zwierzęta, często zmieniają miejsca pobytu, zachowują się odwrotnie niŜ w
normalnej sytuacji.

4
0

Twój niepokój powiększyło zachowanie ludzi, opuszczających miasto,

wyjeŜdŜających w popłochu. Wiele mieszkań stoi pustych. Korzystasz z tego,
zapuszczasz się w nie znane dotąd rewiry pełne jasnego światła i powietrza,
poznajesz meble i ludzkie sprzęty – łóŜka, tapczany, stoły, biblioteki, szafy,
kredensy, krzesła, story, firanki, lampy. Zwiedzasz pokoje, kuchnie, łazienki.
Przekonujesz się, Ŝe do kaŜdego pomieszczenia moŜesz się dostać przez luft, a
jeŜeli jest zakratowany, to przez wypełniony wodą otwór w misce klozetowej,
urządzeniu dotych- czas ci nie znanym. Wystarczy przedostać się przez cienką
warstwę wody i szeroką rurą zejść w dół do najbliŜszego kanału.

To najprostsze połączenie ludzkich siedzib z podziemnym światem wielokrotnie

uratowało ci później Ŝycie.

Głosy potęŜnieją, dochodzą z obrzeŜy miasta.
Wtedy, tak, wtedy właśnie przekonałeś się, jak kruchy i słaby w gruncie rzeczy

jest twój największy wróg – człowiek.

Pojawił się wewnątrz lochu. W ręku trzymał latarnię rzucającą wyjątkowo

ostre, jasne światło. Posuwał się szybko naprzód zagradzając swoją przygarbioną
sylwetką wąskie przej- ście korytarza, którym wiele szczurów odbywało stałe
codzienne wędrówki. Na głowie miał hełm odbijający promienie. Zaniepokojone i
rozdraŜnione szczury przebiegają obok, prześli- zgują się między nogami, ocierają
o hełm i ramiona.

Człowiek idzie coraz szybciej. Nagle rozlega się głośny pisk rozdeptanego

szczura. Loch prowadzi do najniŜej połoŜonej piwnicy, o której ludzie dawno juŜ
zapomnieli, zamurowując wyjście na zewnątrz. Pozostały tylko schody zakończone
ś

lepą ceglaną ścianą. My – szczury

– mamy stąd wiele wyjść dla człowieka niedostępnych.

W piwnicy roi się od szczurów i nagłe wejście człowieka wywołuje

zamieszanie. Staje nie- ruchomo, oświetla piwnicę, dostrzega zarys schodów i rusza
w ich kierunku.

Rzucamy się na niego, atakujemy. Dobiega do schodów, oświetla ścianę i

widząc zamuro- wany prostokąt postanawia uciekać drogą, którą przybył. Zrzuca z
siebie kilka szczurów. Jed- nym z nich z całej siły rzuca o ścianę, innemu miaŜdŜy
kręgosłup.

Oślepia nas światłem. ZbliŜa się do drzwi, gdy nagle potyka się, rozdeptuje

małego ślepe- go jeszcze szczurka. Rozwścieczona samica skacze prosto w jego
twarz. Wypuszcza latarkę, której promienie padają teraz prostopadle rysując na
sklepieniu świetlny krąg.

Rzucam się na niego, gryzę, tnę sukno, skórę, ciało.
Walczy, zabija, miaŜdŜy. Ze wszystkich sił gryzę go w kark, wciskam się pod

metalowy hełm. Inne szczury robią to samo. Hełm spada.

Człowiek klęka, sięga po latarkę, lecz juŜ nie moŜe do niej dotrzeć.
Krew zalewa mu oczy, twarz, ręce. Klęczy pokryty szarą masą
szczurów. Krzyczy, wyje, bełkocze.
Szczur wciska mu się w usta, człowiek przecina go zębami, pluje,

rzęzi, milknie. Przewraca się. Szczury nadbiegają ze wszystkich stron.

Zdenerwowanie rośnie. Mniej odporne opuszczają starą dzielnicę, przenoszą się,

lecz spo- kojnych miejsc nie ma. W całym mieście słychać wciąŜ potęŜniejące
głosy. Niekiedy milkną, zamierają, by powrócić znowu – jeszcze silniejsze i
bardziej przeraŜające. W rzadkich porach ciszy szczury odzyskują spokój, łudzą się,
Ŝ

e wszystko wróciło do poprzedniego stanu.

Brakuje jedzenia, brakuje wszystkiego, do czego mieszkające w tym mieście

szczury zdą- Ŝyły się przyzwyczaić: ryb, mięsa, zboŜa, owoców, odpadków.

Większość spiŜarni jest pusta, z olbrzymiego targu zniknęły pachnące połcie

słoniny, wor- ki kasz, grochu, fasoli, stosy owoców. Nawet elewatory
dotychczas pełne pszenicy, zboŜa, owsa – teraz są puste.

4
1

Te zmiany nastąpiły szybko, właściwie nie wiadomo kiedy. RównieŜ w

stojących otworem mieszkaniach spiŜarnie i kuchnie są opróŜnione. Ludzie
pozostawiając meble i sprzęty, za- brali ze sobą wszelką Ŝywność.

Ze śmietników szczury dawno juŜ wyjadły wszystko, co nadawało się do
zjedzenia. Wybuchają sprzeczki, kłótnie, walki. Pokonany, powalony szczur
zostaje natychmiast po-

arty. Teraz nie toleruje się obcych, przeciwnie: wyszukuje się, tropi, zabija.

Coraz częściej zdarzają się równieŜ przypadki poŜerania potomstwa przez matki.
Pewnej nocy łoskot przenosi się bezpośrednio w pobliŜe starej dzielnicy,

przesuwa się, pełznie w jej kierunku, pokrywa ją.

Wiatr pędzi tumany gryzącego dymu. Szczury kryją się w najgłębszych

piwnicach i no- rach.

PoŜar. Stare miasto płonie, domy rozsypują się, ściany drŜą, pękają
sklepienia. Dym, swąd, czad docierają do najgłębszych podziemi.
W tłumie szczurów opuszczasz zagroŜone piwnice.
Ze wszystkich bram, sieni, piwnic, lochów wychodzą szczury. Oszołomione,

przeraŜone, nieprzytomne, na wpół Ŝywe, rozgorączkowane.

Wiatr zrywa płonące dachy, zasypuje iskrami. Oszalałe szczury pędzą

przed siebie, ich rzesza rośnie z kaŜdą chwilą. Dalej od ognia, od dymu, od
poŜaru. Poparzone, poranione, oślepione uciekają z płonącego miasta.

Pierwsze szeregi, wśród których się znajduję, dotarły do okalającej stare miasto

fosy. Rów z wodą jest szczelnie wypełniony płynącymi do drugiego brzegu
szczurami. Wiele tonie, wiele przebiega po grzbietach i głowach płynących.
Przeciwległy stok zbliŜa się, wyskakuję na pochylony brzeg.

Tu równieŜ płoną domy, wybuchy zasypują nas ogniem, okruchami tynku i

cegieł, odłam- kami, pyłem.

Ludzie uciekają na nasz widok, pierzchają przeraŜeni, kryją się w groŜących

zawaleniem sieniach.

Łączymy się z innymi szczurzymi gromadami, jest nas coraz więcej i chociaŜ

duŜo nas gi- nie, rzesza szczurów rośnie. W pewnej chwili wskakuję na leŜącą
beczkę.

Wokół widzę olbrzymie morze szczurzych grzbietów wypełniających ulicę aŜ po

horyzont. Idziemy wzdłuŜ portowego kanału, w dotychczas spokojną stronę morza.

Całą noc, całą długą noc, padając ze zmęczenia. W dymie, smrodzie,

spaleniźnie, pyle, w drobnym, siekącym deszczu. Przeskakujemy rowy z wodą,
przebywamy trzęsawiska, piasz- czyste wydmy, ogródki, sady.

Docieramy do odległej dzielnicy, rozbiegamy się po ulicach w

poszukiwaniu kryjówek. Wiatr nasycony wonią spalenizny zmienia nagle kierunek.
Czuję zapach pobliskiego morza.

Wiatry wieją niemal nieustannie, wywołują katary, bóle głowy, bezsenność.

Po długo- trwałym przebywaniu w starej dzielnicy pobyt w porcie, w pobliŜu
morza początkowo wydaje się uciąŜliwy. Powoli przyzwyczajasz się do nowego
klimatu. Poznajesz słonawy rześki za- pach morza, szum wzburzonych fal, bliskość
nie znanego dotychczas Ŝywiołu.

Zamieszkałem w niewysokim, ceglanym budynku o spadzistych dachach

pokrytych strą- canymi często przez wiatr dachówkami i płytko zanurzonych w
ziemi piwnicach.

W pomieszczeniu pod gankiem prowadzącym do wejścia znalazłem hydrant taki

sam jak tamten z mojego rodzinnego miasta. Dlatego tu pod schodami załoŜyłem
gniazdo. Słyszałem kaŜdy krok ludzi, lecz szybko zŜyłem się z tymi głosami i
wkrótce nie robiły na mnie wraŜe- nia. Kryjówka moja miała oczywiście kilka
zapasowych przejść. Łączyła się z sąsiednią piw- nicą, a takŜe z zakończeniem
przewodów kominowych, co pozwalało mi odbywać wędrówki po wszystkich
mieszkaniach budynku. Najciekawsze dla mnie jednak było przejście prowa-

4
2

dzące pod podłogą najbliŜszego mieszkania na parterze, gdzie bez przeszkód i
najmniejszego zagroŜenia mogłem wsłuchiwać się w wydawane przez ludzi
dźwięki długo i do woli wdy- chać przyjemne kuchenne wonie. Wkrótce znalazłem
równieŜ przejścia pod podłogi innych mieszkań, w sąsiednich przyległych domach.
Przewodami wentylacyjnymi bez trudu dosta- wałem się na pierwsze piętro i na
zamieszkane poddasze.

Ceglany dom stał przy spokojnej, niezbyt ruchliwej ulicy. Z tyłu, od podwórza

rosło kilka owocowych drzew i krzewów. Ten niewielki sad otaczały szopy,
komórki, chlewiki, kurniki, budki, ubikacje, skrzynie, małe ogródki, klatki z
królikami, gołębniki przylegające do znacz- nie niŜszych sąsiednich domów.

Szczury, z którymi tu przybyłeś, wywędrowały dalej. Podczas deszczu bowiem

kanały tej dzielnicy napełniały się wodą i zamieszkiwanie ich było niemoŜliwe.
Wiele szczurów zato- nęło.  Inne powędrowały brzegiem morza,  szukając  bardziej
przychylnych  stron.  Część  ulo- kowała się w piwnicach lub pod podłogami
miejscowych domów, w zabudowaniach porto- wych, magazynach,  elewatorach,
pod  wiaduktami,  na  brzegach  rowów  i  wałów  przeciwpo- wodziowych.

Szybko zorientowałem się, Ŝe przez dzielnicę przepływa główny kanał

łączący morze z wnętrzem miasta, dokami, portami, składami.

Przepływające statki sygnalizowały swe przybycie przeciągłym wyciem syren.

JuŜ wtedy zastanawiałeś się nad dalszą podróŜą. Twój nowy dom znajdował się
przecieŜ bardzo blisko linii przepływających statków. Często zapuszczałeś się
w głąb portu, spacerowałeś po ka- miennych nabrzeŜach, spoglądałeś z wysoka
na pokrytą grubą warstwą oleju wodę, w której przeglądał się księŜyc.

Wystarczyło przejść podwórze, przebiec równoległą sąsiednią ulicę i ciągnący

się za nią pas zabudowań, następnie kilka par torów i juŜ rozpoczynały się rozległe
nabrzeŜa ciągnące się wzdłuŜ kanału. Niekiedy po chropowatych schodkach
schodziłeś nisko, do poziomu leni- wych fal, spacerowałeś po potęŜnych balach
pokrytych wodorostami i muszlami. Znajdowa- łeś tu małe rybki, niewielkie kraby,
małŜe, ślimaki, które urozmaicały twój dość monotonny, podkradany kurom i
ś

winiom, pokarm.

Zrobiło się cieplej i postanowiłeś wrócić do starej dzielnicy. Zatęskniłem za

długimi kory- tarzami lochów, kanałami, piwnicami.

Wróciłeś. Miasto leŜało w gruzach. Znaczna część kanałów i podziemnych

piwnic zawaliła się, zapadła. Wszędzie czuć było smród spalenizny, przykry fetor
dymu ulatniał się bardzo powoli. W rumowiskach zagnieździły się juŜ pierwsze
szczury poŜerające padlinę.

W ruinach, groŜących zasypaniem piwnicach, pod zwałami gruzu

odkrywałem gnijące zwłoki ludzi, psów, kotów, szczurów. DrapieŜne ptaki
bezustannie krąŜą nad rozbitym mia- stem.

Wróciłem do ceglanego domu w portowej dzielnicy, gdzie czułem zapach

morza, a stale wiejące wiatry wygrywały w przewodach wentylacyjnych niezwykłe,
gwiŜdŜące tony.

Wiedziesz zwyczajne Ŝycie szczura przeszukującego blaszane kubły na śmiecie,

drąŜącego coraz to nowe przejścia i korytarze, dobierającego się do ukrytych w
magazynach i spiŜar- niach smakołyków.

Czeka mnie podróŜ, pełna niebezpieczeństw, przeciwieństw, walk i poszukiwań.

Będziesz wędrował dalej i dalej, po to, by tym bardziej pragnąć powrotu.

Pamiętasz: podchodziłeś w nocy pod statki, przypatrywałeś się grubym

cumowniczym li- nom,  łańcuchom  kotwicznym,  opuszczonym  trapom,
dźwigom,  przychodziłeś,  chociaŜ  po porcie włóczyły się wygłodniałe psy,  groźne
kocury,  a  nad  słabo  oświetlonymi  nabrzeŜami bezszelestnie krąŜyły sowy.
Czemu naraŜałeś się na śmierć w zębach, dziobach, pazurach?

4
3

Statki wzbudzały zainteresowanie, widziałem w nich pływające kawałki lądu, na

których – podobnie jak w pociągu – przebyć moŜna ogromne przestrzenie,
stosunkowo niewielkim wy- siłkiem.

W rodzinnym mieście przy boku starego szczura często zapuszczałeś się do

pełnego barek rzecznego portu. Stary szczur zraŜony dalekim, przykrym
zdarzeniem rzadko wchodził na ich pokłady. Bał się równieŜ latających nad wodą
olbrzymich białych mew.

ZauwaŜyłeś: mieszkające na barkach szczury, zazdrośnie pilnujące swego

ograniczonego terytorium, atakowały znacznie ostrzej niŜ szczury w innych
regionach twojego miasta.

Kończyłem swe wędrówki przed statkiem, zbliŜałem się, podchodziłem jak

najbliŜej, sto- jąc na tylnych łapach dotykałem wibrysami potęŜnych lin i
wycofywałem się, wracałem do mojej bezpiecznej nory, do mojego labiryntu,
którego korytarze i przejścia wypełniały długi ceglany dom i przylegające
zabudowania.

Boisz się wejść na statek, boisz się zerwać z twardym kamiennym nabrzeŜem.

Nie chciałem, zŜyłem się z otoczeniem, z domem, ze śmietnikami, z

wydeptanymi ścieŜ- kami, z głosami ludzi. Znałem juŜ kaŜdy kąt, załamanie muru,
zmarszczki tynku, szczeliny, pajęczyny, plamy na ścianach.

Przygotowywałeś się do podróŜy, oczekiwałeś wydarzeń, które pozwoliłyby ci

odpłynąć i pozostawić za sobą tamto miasto.

Przez rynsztoki portowych uliczek przemyka szary cień, przy lada odgłosie

przywiera do podłoŜa, wtapia się w kamienną kostkę. Nagle zatrzymuje się, słucha
dobiegających z okien tonów fletu.

Przychodzisz stale. Dom, z którego dochodzą przyciągające cię dźwięki, stoi

przy tej sa- mej ulicy. Z daleka wychwytujesz moment, gdy człowiek zaczyna grać.
Natychmiast porzu- casz gniazdo. ZdąŜają tam równieŜ inne szczury i człowiek nie
wie nawet, jak wiele szczurów go słucha. Zbiegają ze wszystkich stron, wspinają po
rynnie, właŜą na dach, wciskają się w przewody kominowe i lufty, wchodzą na
drzewa, przemykają po balustradzie balkonu, przy- wierają do ścian.

Dźwięki wydobywane przez człowieka z ciemnej, podłuŜnej piszczałki

oszałamiają, przy- wołują, wzywają. Pragniesz być jak najbliŜej ich źródła, dotrzeć
do miejsca, skąd wychodzą, poznać ich przyczynę, dotknąć.

Człowiek gra. Na tle oświetlonej firanki wyraźnie odcina się jego schylona

sylwetka. Co- dziennie, gdy słońce znajdzie się za horyzontem, a ptaki szykują się
do snu. Gra, chociaŜ z mieszczących się poniŜej pomieszczeń dochodzą inne
odgłosy – bełkotliwe, jazgoczące, za- głuszające tony jego instrumentu. Gdy
tylko zaczyna grać, mieszkający poniŜej ludzie za- chowują się wyjątkowo
hałaśliwie.

Biegnę, coraz bardziej zbliŜam się do źródła dźwięków. Wokół, ze wszystkich

piwnic i za- kamarków wychodzą szczury. Bezludna ulica jest pełna podłuŜnych,
ruchliwych cieni. Rośli- ny pod balkonem, skąd dochodzi muzyka, poruszają się
jakby dotykane wiatrem.

Starałeś się dotrzeć jak najbliŜej. Wykorzystując pokrywający ściany domu

bluszcz wspiąłeś się na balkon i wśliznąłeś do wnętrza. Z wysokości półki z
ksiąŜkami obserwujesz człowieka,  trzymającego  tuŜ  przy ustach  długą,  czarną
rurkę,  z  której  dochodzą  tony prze- obraŜające  cię,  zmieniające,
obezwładniające.  Zastygły,  nieruchomy,  bezwładny  słucham muzyki. Zupełnie
jakby to był sen, a przecieŜ to nie jest sen.

Człowiek przestaje grać, odsuwa instrument od ust, składa go, chowa do
futerału, zamyka. Odzyskuję ruchliwość, świat wokół znowu mnie przeraŜa,
boję się, kaŜdy szelest jest

groźbą.

Muzyka uspokajała, dawała poczucie pełnego bezpieczeństwa, nagłego

oderwania od ko- nieczności zdobywania pokarmu, spiłowywania siekaczy,
szukania przejść, bezustannego czuwania, obawy przed atakiem kota, sowy, lisa
czy obcych szczurów. Ta muzyka wydoby- wała z lęku, łagodziła, wprowadzała w
stan wspaniałego oszołomienia.

4
4

Wędrowałbyś za nią wszędzie, gdziekolwiek by cię zaprowadziła. Od

chwili, gdy usły- szałeś po raz pierwszy, czułeś potrzebę słuchania jej stale.
Oczekiwałeś co wieczór, a w dniach, gdy stary człowiek nie brał do rąk
instrumentu, czułeś się chory, zdenerwowany, nie- spokojny. Inne szczury równieŜ
zachowywały się wtedy bardziej zaczepnie, napadały na sie- bie, gryzły, biegały

wzburzone, atakowały nawet ludzi.

Człowiek nie dostrzegał szczurów, nie widział, jak gromadzą się wokół domu,

jak słuchają jego muzyki.

Ulica, przy której mieszkał, prowadziła do portu, wprost na nabrzeŜe, przy

którym cumo- wały statki. Pamiętam donośny krzyk człowieka ugryzionego przez
szczura, któremu w ciem- nościach nadepnął na ogon.

Stary człowiek przestał natychmiast grać i wyszedł na balkon, a zasłuchane

dotąd szczury rozbiegły się we wszystkich kierunkach. Schowany w leŜących pod
ś

cianą szpargałach słu- chałeś bełkotliwych dźwięków, wydawanych przez

zebranych na ulicy ludzi.

Następnego dnia o zwykłej porze człowiek tuŜ przed wydobyciem z

futerału swego in- strumentu szeroko otworzył drzwi balkonu i ustawił
krzesło tak, by widzieć dokładnie, co dzieje się w rozjaśnionym kręgu gazowej
latarni.

Gdy zaczął grać, szczury jak zwykle zaczęły dąŜyć w kierunku domu

zatrzymując się na chwilę tuŜ na krawędzi światła, a później szybko przeskakując
oświetloną powierzchnię. Było ich coraz więcej i więcej. Obserwował je – szare
cienie oszołomione, zasłuchane, zastygłe.

Od tamtego czasu zawsze grał w ten sposób bacznie obserwując nasze
zachowanie. Tymczasem mieszkańcy parteru i okolicznych domów starali się na
wszelkie sposoby za-

głuszyć jego grę, włączając najróŜniejsze urządzenia, hałasując, wrzeszcząc.

Wieczór. Wdrapałem się właśnie po rynnie i przyczaiłem na półce, skąd

dokładnie widzę kaŜdy ruch palców na wydłuŜonym kształcie, trzymanym w ustach
przez człowieka.

Nagle przestaje grać. Ze schodów dochodzą odgłosy cięŜkich kroków. Drzwi

rozwierają się z trzaskiem. PrzeraŜony przywieram do mojej półki.

Wpadają ludzie. Krzyczą. Wyrywają instrument, łamią, depczą nogami.

Usiłuje go ode- brać. Szamocą się. LeŜy na ziemi, biją go, kopią.

Wychodzą równie nagle, jak weszli. Na schodach słychać jeszcze dudnienie nóg.

Zakrwa- wiony człowiek leŜy skulony na podłodze. Szybko zeskakuję z półki,
wymykam się na bal- kon, szybko zsuwam w dół po rynnie.

Usiłuje złoŜyć swój instrument. Przykłada połamane kawałki, jakby wierząc, Ŝe

się zrosną. Przyciska palcami odstające drzazgi. Smaruje klejem, wiąŜe cienkimi
drucikami. Nic z tego. Gdy usiłuje grać, flet rozsypuje się, rozlatuje. Człowiek
kładzie go na stole i wraca do łóŜka. LeŜy nieruchomo.

Powracam. Człowiek jęczy, stęka, budzi się z krzykiem. Twarz ma opuchniętą,

poranioną, z ciemnymi plamami po uderzeniach.

Mijają dni, człowiek podnosi się, wychodzi z domu. Wraca. Znowu kładzie się

twarzą do ściany, jego plecy poruszają się w spazmatycznych skurczach.

Kiedy ponownie wślizguję się do mieszkania, leŜy nieruchomo na łóŜku, a obok

na stole płoną świece.

ZbliŜ się, wzdłuŜ podłogowej listwy przejdź pod łóŜko i po zwisającym

kocu – równie matowym jak twoja sierść – spróbuj dotrzeć do złoŜonych dłoni
leŜącego. Obwąchaj je uwaŜ- nie, dotknij wibrysami. Są zimne, nieruchome,
martwe. Człowiek nie Ŝyje. Nagły krzyk sie- dzącej obok postaci i jej gwałtowne
ruchy w twoim kierunku wypłaszają cię.

Uciekłem przez otwarte drzwi balkonu, między wysokie kwiaty zarastające ogród.
Przez cały dalszy okres pobytu w porcie, aŜ do rozpoczęcia podróŜy

odczuwałem niezwy- kle silnie brak muzyki – brak dźwięków wygrywanych przez
człowieka.

4
5

Uczucie to było równie silne jak głód lub pragnienie i w Ŝaden sposób

nie dawało się przytłumić – zupełnie jakbym nagle został pozbawiony niezwykle
waŜnego organu lub części ciała koniecznej do Ŝycia.

Inne szczury, które podobnie jak ja przychodziły tu stale, teraz rozdraŜnione,

nastroszone i niespokojne, krąŜyły po okolicznych kanałach i piwnicach, jakby
czekając, Ŝe za chwilę, za moment, nagle usłyszą uspokajające – przyciągające
dźwięki.

Ty równieŜ oczekiwałeś dźwięku, który nagle dotrze do kanału, oderwie od

twych szczu- rzych wędrówek i zmusi do słuchania. Oczekiwałeś, chociaŜ
niedawno dotknąłeś wibrysami jego martwych rąk i wyczułeś w nozdrzach znany
zapach śmierci. Jednak oczekiwałeś, bie- gałeś, krąŜyłeś w pobliŜu.

Poszukiwałem innego człowieka z takim samym instrumentem. Znalazłem

go kilka ulic dalej. Znalazłem, lecz dźwięki, które wydobywał z tak samo
wyglądającego instrumentu, nie budziły we mnie niepokoju, nie zmuszały do
natychmiastowej wędrówki w ich kierunku, nie wzruszały, nie obezwładniały.
Przeciwnie: ich draŜniące tony wibrowały w uszach powięk- szając tylko
zdenerwowanie. Obce głosy kłóciły się z zatrzymanym w moim szczurzym mó- zgu
wspomnieniem tamtych dźwięków, z odŜywającą raz po raz pamięcią tamtej
muzyki.

Port wypełniły przenikliwe, docierające niemal wszędzie zimne wichry. Zaczęły

się lodo- wate ulewy zatapiające piwnice i zamieniające kanały w potoki rwącej
wody.

Postanowiłeś opuścić miasto, przyciągały cię olbrzymie statki stojące przy
nabrzeŜach. Nagły brak muzyki fletu zachwiał całym moim systemem
nerwowym, osłabił czujność,

stępił nieufność wobec rzeczy nowych i nie znanych. Zdenerwowany przebiegałem
kanały i piwnice słuchając, czy dochodzące z powierzchni dźwięki nie
przypominają cudownych to- nów zniszczonego instrumentu. Kiedy zdarzyło się
słyszeć zbliŜone bodaj dźwięki, natych- miast wychodziłem na powierzchnię w
poszukiwaniu ich źródła.

Wkrótce zorientowałem się, Ŝe moje wędrówki pod miastem – poniŜej

normalnego pozio- mu Ŝycia ludzi – znacznie zawęŜają krąg moŜliwości
znalezienia człowieka grającego na fle- cie. Dźwięki z wyŜej połoŜonych mieszkań
– a takich w mieście było sporo – nie dochodziły prawie zupełnie do piwnic.
CięŜkie fundamenty wysokich budynków powstrzymywały sku- tecznie wszelkie
dochodzące z nich odgłosy. Postanowiłem więc szukać muzyki na po-
wierzchni, niemal wśród ludzi.

Wędrowałem wnętrzem zsypów na śmiecie, przewodami starych kominów,

luftami i wszelakimi szczelinami. Nierzadko takŜe przeciskałem się rurami
ś

ciekowymi przez potoki wody. Wspinałem się po chropowatych ścianach domów

lub przechodziłem z dachu na dach. Były to oczywiście wyprawy ryzykowne,
przecieŜ za kaŜdym węgłem czyhały szpony sów i pazury kotów.

Wtedy poruszyło cię wydarzenie sprzeczne ze wszystkim, co dotychczas
poznałeś.
Mój dom, czerwony ceglany dom. Zbiegam do piwnicy i przez szparę w

drzwiach dostaję się do środka. Jestem głodny. W piwnicy jest jasno, światło
wpada przez przeszkloną górę drzwi.

Promienie słońca docierają w głąb, rozjaśniają czyste, pobielone ściany i

masywne, drew- niane drzwi. Zacisznie i spokojnie. Piwnicę wypełnia cudowny
zapach podwędzonego, świe- Ŝego boczku. Jego źródło odkrywam natychmiast:
duŜy płat lśniący od tłuszczu leŜy we- wnątrz podłuŜnej metalowej klatki
otwartej z jednej tylko strony.

Obchodzę wokół, ostroŜnie obwąchuję. Klatka zbudowana jest z cienkich

stalowych pręci- ków, zagłębionych końcami w grubej desce. W kilku
miejscach znajduję ślady szczurzych zębów. Widocznie ścierały siekacze na jej
powierzchni. ZbliŜam się do otwartych drzwiczek. Boczek wygląda z tej strony
szczególnie apetycznie. Tłusty, pachnący, kruchy – dawno takie- go nie jadłem. W
mordce zbiera się coraz więcej śliny.

4
6

Wystarczy kilka ruchów i smakowity kąsek znajdzie się w moich zębach.

Odczuwam ssą- cy, niemal bolesny głód. śołądek kurczy się i rozszerza, a Ŝuchwy
szczęk poruszają miarowo, jakby juŜ miaŜdŜyły smakowitą skórkę.

Zapominam o ostroŜności, zapominam o niebezpieczeństwie, zapominam o

podstępach człowieka. JeŜeli to pułapka, moŜe zdąŜę porwać jedzenie i umknąć.
Głód wpycha mnie do środka, nie umiem oprzeć się tej sile. Powoli wchodzę do
klatki. Najpierw ostroŜnie wsuwam głowę, później opieram się przednimi łapkami
o drewnianą podstawę, obserwując, czy wokół nic nie zagraŜa. Uspokajam się.

Jestem juŜ w środku, tylko koniuszek ogona sterczy na zewnątrz klatki. Zapach

wędzone- go boczku pochłania mnie zupełnie. Obwąchuję – duŜy kawałek, z
powodzeniem wystarcza- jący na posiłek.

LiŜę. Ma delikatny słonawy smak podgrzanego tłuszczu i mięsa.
Trzeba silnie złapać zębami i wynieść z klatki, która nadal jednak niepokoi.

Wbijam sieka- cze w ciemną warstwę mięsa. Gwałtowny trzask, to z tyłu opadły
drzwiczki. Kawał boczku przytwierdzony jest do dźwigni połączonej spręŜyną z
drzwiczkami. Gdybym stanął na tyl- nych łapach i obejrzał klatkę z góry,
znalazłbym tam mechanizm, który poznałem juŜ w wielu pułapkach. Odurzająca
woń boczku ostatecznie pozbawiła mnie ostroŜności.

Miotam się po klatce. Usiłuję przegryźć stalowe pręciki, przecinając sobie

dziąsła aŜ do krwi. Daremnie. Wgryzam się w dębowe drewno. Ślady świadczą, Ŝe
było tu juŜ przede mną wiele szczurów. Gryzę jednak dalej z nadzieją, Ŝe zdołam
się uwolnić.

Pułapka, sądząc z woni ciepłego jeszcze boczku, została postawiona niedawno.

Wygryzie- nie dziury w tak potęŜnej desce trwałoby długo.

Ludzie na pewno przyjdą wcześniej. UwaŜnie sprawdzam od wewnątrz całą

klatkę, szu- kając bodaj cienia szansy na oswobodzenie. Przez krótki okres usiłuję
wypchnąć drzwiczki, podnieść, podwaŜyć.

Dopiero teraz zauwaŜam przytrzymujące je po zewnętrznej stronie mocne,

stalowe spręŜy- ny. Kiedy okrąŜałem pułapkę, nie widziałem ich, były uniesione
wraz z blaszaną klapą drzwi- czek.

Kręcę się, rzucam, skaczę.
W końcu siadam zrezygnowany i zabieram się do jedzenia boczku. Ta czynność

pochłania mnie bez reszty. Zjadam aŜ do ostatniej okruszynki.

Słońce juŜ zaszło, jest ciemno, przez okno wpada odblask palącej się nad
drzwiami Ŝarów-

ki.

Rzucam się na druciane ściany, gryzę stal aŜ do bólu dziąseł, uderzam głową w
metalową

klapę,  wciskam  nozdrza  między  pręty.  Podskakuję,  usiłując  własnym  cięŜarem
przewrócić pułapkę. Wszystko na nic. Rano przyjdą ludzie, wyciągną mnie, zabiją,
przedtem być moŜe oślepią  lub  złamią  kręgosłup.  MoŜe  wrzucą  do  metalowej
beczki  stojącej  na  podwórzu  i  z góry będą obrzucać płonącymi papierami,
kamieniami, kawałkami szkła. MoŜe wpuszczą do worka i będą nim z całej siły
walić w ścianę. Wiem, co ludzie robią ze szczurami, wielokrot- nie obserwowałem,
jak je zabijali. Mogą równieŜ  nie przyjść tu  przez  kilka dni,  aŜ  umrę  z
wyczerpania, zdenerwowania i pragnienia. PrzecieŜ nie ucieknę, nie przegryzę
twardej i gru- bej podstawy. Nie starczy mi na to sił.

W ciemności słyszę dalekie odgłosy dochodzące z góry, odgłosy ludzi, którzy

zastawili tę pułapkę. Szary cień przemyka obok, zbliŜa się ostroŜnie, dotyka
wibrysami klatki. To miej- scowy szczur, dla którego ta pułapka została
prawdopodobnie przeznaczona. Po chwili zjawia się następny. KrąŜą wokół,
obserwują. Próbują zębami stalowych spręŜyn. Odchodzą.

Z głębi piwnicy przychodzi potęŜny kocur. Wyczuł i czai się do skoku. Jest juŜ

przy mnie. Przeraźliwie miaucząc usiłuje wcisnąć łapę między pręty. Nic nie moŜe
mi zrobić, druty nie ustępują. Czuję na sobie jego oddech. Pochylają się nade mną
błyszczące okrągłe oczy.

4
7

Opiera łapy o klatkę. Gryzę go w miękką czarną poduszeczkę stopy. Wrzeszczy,

parska, pazurami szarpie spojenia drutów. Daremnie. Przez pewien czas krąŜy
pomiaukując wokół pułapki. W końcu oddala się przywabiony szelestami
dobiegającymi z przeciwległych krań- ców piwnicy.

Chcę pić, coraz bardziej chcę pić. Słony boczek, zjedzony co do okruszyny,

domaga się wody. Pali mnie przełyk, ściska w Ŝołądku, dusi w krtani. Ponownie
zabieram się do wygry- zania otworu w twardej desce.  Gryzę długo, aŜ  czuję, Ŝe
moje siekacze starły się,  stały się krótsze.  Powracają  szczury,  okrąŜają  pułapkę.
Gryzą  mnie  w  ogon  nieopatrznie  wystający poza pręty.

Uciekają, ponownie nadchodzi kot. Siedzę nieruchomo pośrodku pułapki i

przyglądam się, jak krąŜy wokół.

Zamykam oczy: pojawiają się wspomnienia. Stary szczur walczący z kotem.

Ojciec wypę- dzający mnie z gniazda. Śmierć oblanej wrzątkiem małej samicy.
Niesłychanie wiele obrazów ukrytych głęboko, zatrzymanych na zawsze. Człowiek
gra na flecie. Ludzie biją go. Pochylają się nad pułapką, miaŜdŜą mnie butami.
Piszczę przeraźliwie.

JuŜ rano. Pragnienie pali przejmująco. Usiłuję zrobić toaletę, złapać w futrze

chociaŜ kilka pcheł nasyconych krwią. Pchły są jednak wyjątkowo ruchliwe i
niespokojne, wyczuwają go- rączkę i odmienny zapach potu.

Klatka jest niska, nie mogę usiąść, oprzeć się na ogonie i tylnych łapach.

Znowu  gryzę drewno. Nade mną budzą się juŜ ludzie. Z wściekłością napieram na
metalową klapę, kotłuję się,  skaczę,  naciskam,  napinam  mięśnie.  Jestem  coraz
bardziej  wyczerpany,  coraz  bardziej przeraŜony.

ZbliŜa się śmierć: jeŜeli nie przyjdą i nie zabiją, zniszczy mnie niepokój, długie

oczekiwa- nie, nagłe pozbawienie wolności, zamknięcie w stalowej pułapce, brak
wody.

Z góry dobiega bełkot głosów, syk gotowanej strawy, szczekanie psa,

skrzypienie desek, szum wody, ruch. Rezygnuję. Siedzę nieruchomo z
koniuszkiem podwiniętego ogona pod pyszczkiem. Czekam.

Szybkie, spieszące się kroki na schodach. ZbliŜa się człowiek. Zaraz mnie zabije.
Znowu szamocę się w pułapce w poszukiwaniu szansy, moŜe wymknę się,

gdy będzie wyjmować mnie z pułapki.

CięŜko skrzypią otwierane drzwi.
Człowiek staje nad pułapką, schyla się. Dostrzegam oczy, usta, oddychającą

skórę twarzy. Wydaje bełkotliwe, piszczące dźwięki.

Patrzymy na siebie przez dłuŜszą chwilę. Mój ogon znowu znalazł się poza

pułapką. Doty- ka go, lekko ściska palcami. Okręcam się gwałtownie, przywieram
do przeciwległej ścianki. Cały drŜę ze strachu. Zabije mnie, zabije.

Człowiek znowu otwiera usta, słyszę piskliwy bełkot, wyraźnie

przeznaczony dla mnie. Kulę się, wciskam w kąt. Dłonią naciska sterczącą nad
klatką dźwignię.

Skrzypią spręŜyny. Klapa podnosi się.
Człowiek przytwierdza dźwignię do metalowego uchwytu. Pułapka jest

otwarta. Czeka spokojnie. Trąca pułapkę zachęcając do wyjścia. Błyskawicznie
wyskakuję, przebiegam tuŜ obok jego nieruchomych stóp. Przez szczelinę w
drzwiach piwnicy wydostaję się na zewnątrz i chowam w śmietniku. Stąd przenoszę
się do opartego o drewnianą szopę chlewu.

Zaspokajam pragnienie.
Cała moja dotychczasowa znajomość ludzi, wszystko, co o nich wiedziałem,

pozostaje w sprzeczności z tym wydarzeniem.

Nie zabił mnie, lecz wypuścił, moŜe go przechytrzyłem. MoŜe wydałem mu się

niezdolny do  ucieczki,  osłabiony?  MoŜe  uznał,  Ŝe  jestem  martwy?  Nie,
przecieŜ  nakłaniał  mnie  do opuszczenia  pułapki,  poruszał  klatką.  Trącał  nogą.
MoŜe  to  było  wyobraŜeniem,  majacze- niem, snem? AleŜ nie.

4
8

Smuga wilgotnego, jesiennego powietrza przejmuje dreszczem. Nastroszony,

na sztyw- nych, wyprostowanych nogach, by nie zabłocić brzucha, biegnę wzdłuŜ
krawęŜnika w stronę portu.

Wyruszyłem. W nocy, ukryty w stercie worków z cukrem, dostałem się na statek.

Pamię- tam kołysanie dźwigu i skrzypienie łańcuchów podnoszących cięŜką
platformę.

Całą ładownię wypełniały worki z cukrem, natomiast ładownia obok zawalona

była wor- kami z ziarnem.

Kiedy przechodziłem z pomieszczenia do pomieszczenia, niespodziewanie

w pobliŜu kuchni zaskoczył mnie olbrzymi kot. Zaszedł mnie z tyłu, podczas
rozczesywania sierści, i nagle zobaczyłem za sobą jego szeroko rozwarte,

błyszczące oczy.

Wrzasnąłem, przyjąłem postawę obronną, skuliłem się jak do skoku, opierając

całe ciało na tylnych łapach i ogonie.

Kot przyglądał się mojej nastroszonej sierści, a później usiadł spokojnie

naprzeciw, pośli- nił łapę i zaczął się myć.

Wykorzystałem moment i uciekłem. Dopiero później przekonałem się, Ŝe kot ów

nigdy na szczury nie polował, nigdy z nami nie walczył. NaŜarty i tłusty leŜał
nieruchomo w słoneczne dni na środku pokładu, nie zwracając zupełnie uwagi na
to, co dzieje się wokół. Widziałem jak mewy, uznając go widocznie za martwy
przedmiot, siadały na jego grzbiecie. Wtedy pod- nosił się, pręŜył i ponownie
układał do snu.

Okrętowe szczury, oswojone z jego obecnością, krąŜyły wokół, zbliŜały się,

obwąchiwały głowę, łapy, ogon. Nie zdarzyło się, by rzucił się na któregokolwiek,
ugryzł lub udrapał.

Widziałem. Nie mogłem w to uwierzyć, przez cały okres pobytu na statku

wietrzyłem pod- stęp i starałem się trzymać od kota z daleka.

Pierwsze zetknięcie z morzem nastąpiło w nocy. Dotychczas znałeś tylko drobne

fale ude- rzające o burty statku. Teraz kołysanie stało się silniejsze, a uderzenia
wody w poszycie ka- dłuba znacznie dotkliwsze.

Niebawem zawył silnik, statek zatrząsł się, zadrŜał. Tu w ładowni odczuwasz te

wibracje szczególnie silnie, stajesz się nerwowy, nie moŜesz się przyzwyczaić i
przez długi okres cier- pisz na bezsenność.

Pokrywy luków są zamknięte, a w ładowniach panuje niemal zupełna
ciemność. Znalazłem się w miejscu, którego nie moŜna opuścić.
Ograniczone terytorium statku poznałem jeszcze przed wypłynięciem. Wtedy

mogłem po- rzucić je w kaŜdej chwili, nawet skacząc do wody i dopływając do
brzegu.

Znalazłeś się w zamkniętej przestrzeni, otoczonej wrogim, wzburzonym

ywiołem, płyną- cej nie wiadomo dokąd.

Najbardziej draŜni bezustanne niemal kołysanie odbierające apetyt, wywołujące

wymioty. Kołysanie staje się niekiedy tak silne, Ŝe powoduje przesuwanie skrzyń i
worków w ładow- niach. Uniknąłeś zgniecenia między obluzowanymi skrzyniami,
które zderzyły się z trzaskiem w  miejscu,  gdzie  przed  chwilą  spałeś.
Wyskoczyłeś  w  ostatniej  chwili  ostrzeŜony  jękiem drzewa  trącego  o  podłoŜe.
Skrzynie  przygniotły  koniuszek  twojego  ogona,  który  zsiniał  i spuchł.

Wyruszając nie przewidywałeś tak długiego pobytu w ogromnym Ŝelaznym

pudle. Nie znałeś oczekiwania i niecierpliwości. Teraz biegasz jak oszalały po
całym wnętrzu, wystra- szony i zły, marząc o zejściu na stały ląd, na normalny
twardy grunt nie kołyszący się, nie wibrujący, cichy.

4
9

Nieco spokojniej, kołysanie staje się znośne. Nagle, ponowna zmiana pogody.

Statek prze- chyla się, stalowe ściany trzeszczą pod naporem uderzających mas
wody. Sprawia to wraŜe- nie, jakby za chwilę statek miał się rozsypać. Powietrze w
ładowniach staje się duszne, na- elektryzowane. Moja sierść podnosi się, powodując
niemiłe swędzenie skóry, a z wibrysów dotykających skrzyń i podłoŜa sypią się

drobne iskierki. Obluzowane skrzynie i ładunki przemieszczają się we
wszystkich kierunkach, przewracają, toczą.

Większość szczurów przeraŜona i oszołomiona kryje się w

najniedostępniejszych zaka- markach, we wnętrzach rur i przewodów, przy
wręgach i stępkach, przy ścianach, wśród cięŜkich, unieruchomionych
ładunków. Twardość podłoŜa pod łapkami daje chwilowe poczu- cie
bezpieczeństwa, szansę przeczekania.

Trzask, huk, łoskot, dochodzące zewsząd wycie wiatru, głuche uderzenia fal.

Szczury nie wytrzymują napięcia, opuszczają dotychczasowe kryjówki w
poszukiwaniu bardziej zacisz- nych, spokojniejszych miejsc. Lecz miejsc takich
nie ma. Siła bezwładu rzuca je między prze- suwające się skrzynie.

Na rozsuniętych łapach, bezwładne jak przedmioty, przesuwają się po dnie

ładowni. Z tru- dem docierają w pozornie bezpieczniejsze miejsca, między
wypełnione cukrem worki. Nagle pęka lina i worki zwalają się wprost na
przesuwającego się poniŜej szczura, rozcierając go na miazgę.

Burza trwa. Jestem zmęczony, coraz bardziej zmęczony. Zapadam w stan

półsnu, z które- go  budzą  mnie  najsilniejsze  wstrząsy kadłuba.  Świadomość,  Ŝe
nie  ma  dokąd  uciec,  Ŝe  we wszystkich  pomieszczeniach  statku  dzieje  się
podobnie  –  unieruchamia,  wciska  w  twardą obudowę przewodów
wentylacyjnych. Trzeba przeczekać.

Budzisz się. Burza trwa nadal, lecz nie odczuwasz juŜ tak boleśnie

skutków  kołysania. Twój organizm przystosowuje się szybko. Odzyskujesz
poczucie równowagi i nie przeraŜają cię nagłe przechyły i wstrząsy. Słuch oswoił
się z rykiem fal, uderzeniami i stęknięciami sta- lowych  blach.  Nawet  poruszanie
się  wśród  przewracających  i  przesuwających  się  worków, skrzyń i beczek
wydaje się łatwiejsze, niemal naturalne, zupełnie jakbyś od pierwszych dni Ŝycia
przebywał  wśród  zagraŜających  ci  oŜywionych  przedmiotów.  Burza  mija,  w
ładowni ludzie wiąŜą zerwane liny, usuwają pęknięte worki, unieruchamiają
skrzynie.

Do chybotania i kołysania przyzwyczaiłem się, przestałem je zauwaŜać,

uznając za stan normalny to, co jeszcze niedawno przeraŜało. Nawet wibracje
ś

ruby i wycie wentylatorów – szum tłoczonego w rury powietrza nie wywierają na

mnie wraŜenia.

Bezustannie oczekujesz chwili przybicia do brzegu. MoŜe dlatego tak często

wychodzisz nocą na pokład między zwoje lin i kotwiczne łańcuchy, wsłuchujesz się
w szmery morza i poszumy wiatru.

Nastąpi to niebawem, przeczuwasz ten moment. Zbiegniesz po cumowniczej

linie lub tra- pie na brzeg i rozpoczniesz kolejną wędrówkę przed siebie. W
poszukiwaniu pokarmu? AleŜ tu na statku pełno jest poŜywienia. Nie
brakowało go równieŜ w opuszczonych miastach. Często było go więcej niŜ
mogłeś zjeść, niŜ mogły go zjeść wszystkie szczury. Niespokojnie biegam po
zimnym dnie ładowni. Czuję coraz silniejszą potrzebę wędrówki.

Statek stoi w pobliŜu portu. W nocy wychodzę na pokład i ze zwoju lin

dostrzegam świa- tła. Wiatr wiejący od lądu przynosi niepokojące zapachy –
ognia, popiołu, dymu, kurzu. Znam te wonie, zapamiętałem je dobrze.

Niepokój, niepewność. Z obcego miasta dochodzą odgłosy wybuchów, strzały,

detonacje. Tylko połoŜone najbliŜej zabudowania wydają się bezpieczne,

nieruchome, ciemne, wymarłe. Ta bliskość portu wprawia wszystkie zamieszkujące

statek szczury w wyjątkowe podnie- cenie. Lecz statek juŜ nie płynie, stoi w

miejscu, niedaleko nabrzeŜa. Maszyny przestały pra-

cować, ustało kołysanie.

5
0

Po długim postoju statek przybija do brzegu. We wszystkich ładowniach rozlega

się trzask miaŜdŜonych kloców drewna ściśniętych między wysokim kamiennym
nabrzeŜem a burtami. Jest noc.

Wychodzę na mroczny pokład. Pod szalupami przebiegam w stronę zejścia.

Drabinka tra- pu jest opuszczona tylko do połowy.

Nie zwracając uwagi na niebezpieczeństwo skaczę w dół.

Sytuacja w mieście stała się nieznośna. Wybuchają pociski, płoną domy,

dym wypełnia piwnice. Swąd spalenizny zabija inne zapachy.

Nad portem otoczonym płonącymi dzielnicami wiszą obłoki dymu i mgieł,

fruwających sadzy i nie dopalonych papierów.

Wyprawa do magazynów i najbliŜszych domów omal nie kończy się

tragicznie. Wybu- chający w pobliŜu pocisk pozbawia mnie na pewien czas słuchu.
LeŜę na wpół Ŝywy na boku, w nienaturalnej pozycji, odrzucony wybuchem pod
rozbitą wystawę dawnego sklepu. Zjawia się człowiek, chwyta mnie za ogon,
odwracam się i gwałtownie gryzę go w palec.

Ten człowiek – widzę to po jego oczach i ruchach wychudłych szczęk, jest

głodny i posta- nowił mnie zjeść. Jestem jego szansą, szansą przeŜycia. Zataczając
się goni mnie wzdłuŜ uli- cy, zostaje w tyle.

Pragnę wrócić na statek, jest to moim jedynym celem. Dotąd nie spotkałem

szczurów, nie ma kotów i psów, zostały zjedzone przez wygłodniałych,
poranionych ludzi.

Ogarnia mnie strach: jeŜeli statek odpłynie, będę zgubiony. Pozostanę na zawsze

w tym przeraŜającym mieście, wśród wybuchających pocisków, pustych
portowych magazynów, polujących na szczury wygłodniałych ludzi.

Posuwam się w kierunku portu, skąd wieje skaŜony spalenizną wiatr. W

nozdrzach mam zapach dymu i gnijących pod zwaliskami trupów.

Na otwartej przestrzeni, pod ścianą widzę ludzi. Stoją naprzeciw siebie: jedni

pod murem w pełnym słońcu ze skrępowanymi rękami i czarnymi przepaskami na
oczach, drudzy – po- środku placu z uniesionymi karabinami. Huk. Ludzie zabijają
ludzi. Odchodzą, pozostawiając trupy w kurzu i bzyku duŜych granatowych much.

Spragniony, ostroŜnie zbliŜam się do strumienia płynącej krwi. Piję. Z

przeciwległego krań- ca z wyŜłobionego pod murem otworu wynurza się stary
szczur o ciemnozielonooliwkowym podbrzuszu. Samica. TrwoŜnie rozgląda się
po placu i biegnie w kierunku leŜących zwłok. Rozdziera skórę, wyszarpuje
ś

wieŜe, krwiste mięso. Za murem rozlega się łoskot. Na plac sypią się drzazgi,

kamienie, okruchy cegieł i tynków. Samica pospiesznie cofa się do nory.

Uciekam, wracam. Wiatr ustał. Długo błądzę bezludnymi ulicami, uwaŜając, by

nie zgnio- tły mnie spadające rynny i kawały muru. W pewnej uliczce, we wnętrzu
tlącego się jeszcze samochodu dostrzegam na wpół zwęglonego, wpatrującego się
we mnie szklanymi oczyma człowieka. W pobliŜu zaczyna się kanonada.

Do portu docieram tuŜ przed zapadnięciem zmroku. Mój statek nadal stoi przy

nabrzeŜu. Z przeraŜeniem stwierdzam, Ŝe trap uniesiony w górę zwisa zbyt wysoko,
bym mógł się do nie- go dostać. Jestem bezradny. Biegam wzdłuŜ statku szukając

jakiejkolwiek drogi, jakiegokol- wiek wejścia. Jest: cięŜkie liny cumownicze łączą
wysokie, odcinające się od tła nieba burty z wbitymi w brzeg granitowymi palami.

Liny napinają się, zwalniają, skrzypią cichutko. To fale daremnie usiłują

przesunąć statek, odepchnąć go od wybrzeŜa.

Wspinam się na granitowy cokół i stąd wskakuję na linę, grubszą w przekroju

niŜ moje ciało. Owijam ją ogonem, uwaŜając, by nie stracić równowagi, i posuwam
się do przodu, lek- ko pod górę. Pode mną lśni czarna powierzchnia wody. Słyszę
plusk wyskakujących nad po- wierzchnię ryb, atakujących nisko lecące owady.
JeŜeli wpadnę, zatonę lub zostanę poŜarty

5
1

przez drapieŜne ryby. Lina drŜy, drgania stają się coraz gwałtowniejsze. Wbijam
pazury w spiralnie biegnące włókna i całym brzuchem przywieram do coraz
bardziej stromej liny.

Jestem w połowie drogi. Lecz tu właśnie drgania są najniebezpieczniejsze,

a napięcia i rozkurczenia najbardziej wyczuwalne. Przez chwilę wydaje się, Ŝe
lada chwila stracę równo- wagę i runę w dół.

Posuwam się powoli, tym bardziej Ŝe lina prowadzi niemal
prostopadle w górę. Z pokładu słyszę juŜ głosy ludzi.

Czarny kontur statku potęŜnieje w miarę zbliŜania, by wypełnić w końcu całe

pole widzenia. Wspinam się pod górę pomagając sobie zębami i ogonem,

obejmuję linę łapkami nie zwa- Ŝając na kaleczące podbrzusze ostre stalowe

igły. Teraz jestem juŜ blisko. Obok przelatuje nocny ptak. Przez chwilę krąŜy

wokół. Nieruchomieję. Jestem łatwym, bezbronnym łupem. Ptak odlatuje.

Napinam mięśnie. Moje pazury obsuwają się po metalowej powierzchni. Jesz-

cze chwila i dotykam pyszczkiem chłodnej powierzchni burty. Tłusty kot

odpoczywający na

pokładzie mruczy obojętnie.

Pogodny ciepły wieczór, korzystając z opuszczonego trapu schodzę na ląd.
Strzelanina ustała, miasto jest ciche i mroczne, zupełnie jakby opuścili je ludzie.

To złu- dzenie, ludzie ukrywają się, wyczuwam ich obecność. Ogromny, błyszczący
księŜyc oświetla martwe ulice.

Kieruję się w inną stronę niŜ poprzednio, starając się zapamiętać moŜliwie

najwięcej szczegółów, które pomogą wrócić na statek. Kilkakrotnie spotykam
ludzi. Przemykają pod murami, bezszelestnie, bez światła. W tym mroku jestem
dla nich niewidoczny.

W oknach za grubymi zasłonami palą się skąpe płomyczki.
Skręcam w wąziutką uliczkę – przesmyk między szarymi ścianami. W tym

miejscu w bramie światło silniej przebija zasłonę. Wciskam się do wnętrza.
Skulony człowiek siedzi na wyłoŜonej dywanem podłodze. Nad nim w klatce z
drewnianych prętów duŜy ptak, wychu- dzona kura. Obok klatki stoją gliniane
dzbany. Człowiek monotonnie bełkocze, mruczy, kiwa się. Przechodzę dalej,
korzystając z ochrony jego cienia.

Dostaję się za szafę, jestem na szczycie. Stąd dopiero zauwaŜam, Ŝe kura

wysiaduje jajka. Dlatego prawdopodobnie człowiek zamknął ją w klatce. Gdybym
mógł do niej dotrzeć.

Usiłuję zeskoczyć na umieszczoną niŜej półkę.

Obudzona kura wyczuła mnie. Gdacze gniewnie, wyciągając głowę przez pręty.

Człowiek wstaje, podnosi w górę lampę. Kura krzyczy, wysuwa swój dziób jak
najdalej w moim kie- runku, uderza stojący obok dzban. Gliniane naczynie chwieje
się, przechyla, spada.

Wymykam się. JuŜ na ulicy słyszę głuche uderzenie pękającego dzbana.
Wracasz do portu, zwiedzasz puste domy, zrujnowane magazyny, stosy

opróŜnionych be- czek, wspinasz się na wysokie sterty worków skamieniałego
cementu, krąŜysz po ciemnych wybrzeŜach.

Wytropił cię pies, biegnie za tobą. Ukryłeś się pod leŜącą w pobliŜu łodzią.

Zjadasz wy- schniętą rybę, pozostawioną z niedawnego połowu. Pies biega wokół
łodzi, wtyka nos, chce się wcisnąć. Daremnie. Siada, podnosi łeb i głucho wyje do
przepływającego nad łodzią księ- Ŝyca.

Jestem okrąŜony, pies wie, Ŝe będę usiłował się wymknąć, czuwa. W końcu

znuŜony kła- dzie łeb między łapami i udaje, Ŝe śpi.

Biegam w kółko po moim ograniczonym terytorium, sikając w róŜnych

miejscach, ostry zapach mojego moczu utwierdzi go w przekonaniu, Ŝe nadal
jestem pod spodem. Tymczasem wymykam się z drugiej strony.

Biegnę w stronę statku, szybko zanim pies znowu zacznie mnie ścigać. Słyszę

naszczeki- wanie – okrąŜa wokół łódź przekonany, Ŝe nadal pod nią siedzę.

5
2

Za chwilę zobaczę górujący nad brzegiem ogromny kształt statku.
Tak, to właśnie to miejsce. Dobiegam do kamiennego pala naznaczonego

moimi  odcho- dami. Gdzie są cumy, gdzie grube węzły? Unoszę głowę, wysuwam
szyję, szukam ciemnego zarysu.  Biegnę  nabrzeŜem  w  kierunku  zejścia.  Tu
powinien  być  trap.  Nie  ma  trapu.  Tylko drobne fale stukają o brzeg. Nieco dalej
kamienny pal naznaczony przeze mnie. Stąd równieŜ zniknęła cumownicza pętla.

Wracam. Obiegam cały teren. Szukam. Statku nie ma. Niebo powoli jaśnieje.

Słyszę szme- ry budzącego się miasta, głosy ptaków i ludzi. Tam ukryć się nie
mogę. Nie mogę równieŜ zostać tu, na odsłoniętym nabrzeŜu.

Dość szybko znalazłeś stojący niedaleko inny statek i po opuszczonym trapie

dostałeś się do wnętrza.

W Ŝadnym miejscu nie mogłem zatrzymać się na dłuŜej, zewsząd uciekałem.
Całe Ŝycie było ucieczką. Uciekałeś przed szczurami, które nienawidziły cię za

odmienny zapach, za tkwiącą w tobie obcość, za pojawienie się na ich terenach.
Uciekałeś, sądząc, Ŝe zbliŜasz się do miejsca, gdzie zacząłeś wędrówkę, do
tamtego miasta zasiedlonego przez twoją rodzinę, gdzie Ŝaden szczur nie rzuci się
na ciebie, nie wyczuje w tobie obcego.

Z miejsca na miejsce przenosiłeś się w bagaŜach, ładunkach, workach,

skrzyniach, pojem- nikach, kartoflach, zboŜu, sianie,  owocach,  zwojach
materiału,  belach  papieru,  na  małych  i duŜych  statkach,  pociągami,  wszystkim,
co  stanowiąc  bezpieczną  kryjówkę  poruszało  się, toczyło, płynęło.

Uciekałem przed szczurami, uciekałem przed sobą, uciekałem przed

ludźmi, uciekałem, poszukując zachwycającej gry fletu. Przed siebie, w panice, w
przeraŜeniu, z rozdygotanymi nerwami, naprzód, dalej, naprzód, dalej. Nie
wszędzie jednak wrogość szczurów do obcego była taka sama i nie wszystkie
szczury traktowały cię podobnie. Atakowały przewaŜnie sam- ce, rzadziej samice, i

to nigdy w okresie, gdy potrzebowały samca.

W niektórych miastach szczury goniły mnie gromadnie, przemierzając w pościgu

duŜe ob- szary. W swej zajadłości i nienawiści nie zwaŜały na inne zagraŜające im
niebezpieczeństwa
– na ludzi, ptaki, węŜe, pojazdy.

Byłeś obcym szczurem – najbardziej znienawidzonym przeciwnikiem.
Gdzie indziej szczury odpędzały cię od swych gniazd mieszczących się w

kanałach i piw- nicach oraz od miejsc, w których znajdowały pokarm, pozwalając
jednak na przebywanie w bezpiecznej od nich odległości.

Często zdarzało się, Ŝe szczury nie atakowały od razu dopuszczając do

zbliŜenia. Odby- wało się to przewaŜnie podczas jedzenia – na śmietniku, w
spichrzu czy magazynie. Szczury jakby nie dostrzegały mojej obecności.

Posilałem się spokojnie, nie podejrzewając nagłej zmiany nastroju, jaka miała

za  chwilę nastąpić. ZbliŜa się do mnie młody samiec. Podchodzi blisko, wibrysami
dotyka moich wi- brysów. Nozdrzami wchłania zapach mojej sierści. OkrąŜa mnie
wkoło i kiedy spodziewam się,  Ŝe  odejdzie,  nagle  zjeŜa  się,  podskakuje,
porusza  gwałtownie  ogonem,  wydając  krótki wysoki  pisk.  Usiłuje  mnie  ukąsić
w  ogon.  Nastrój  szczurów  zmienia  się:  zdenerwowane  i wściekłe biegną do
mnie.

Ognista, paląca kula słońca. Nienawidzę blasku, oślepiającej jaskrawości,

raŜących, prze- nikliwych promieni.

wiatło wciska się przez wpół przymknięte powieki, przez skórę, w głąb

czaszki. Czuję jak rozsadza, ogarnia, obezwładnia.

Boję się światła. Zostałem stworzony do Ŝycia w ciemności, w cieniu, w
zmierzchu i nocy.

5
3

Rozglądam się wokół, usiłuję odnaleźć sam siebie w świecie światła, odartym z

półmro- ków i półcieni, jaskrawym, rozkwitającym, hałaśliwym, rozkrzyczanym.

Nie, nie ma tu dla mnie miejsca, nie mógłbym tu Ŝyć, mieszkać, polować, nie...

wiatło ścigałoby mnie wszędzie, odkrywało, zabijało. KaŜdy blask, kaŜdy

promień, kaŜda jasność i jaskrawość to jakby osobny prześladowca, uczestnik
ogromnej nagonki usiłującej odnaleźć mnie, wytropić, pochłonąć.

wiatło to niebezpieczeństwo, to przeraŜenie, to śmierć.

Cały drŜę. Odkryty, obnaŜony, bezbronny, sam na sam ze swym lękiem, na

granicy histe- rii. Jestem oślepiony, ogłupiały, rozbity. OkrąŜony przez oślepiającą
barierę blasku, zaporę, której nie mogę przekroczyć, przeskoczyć, przegryźć, bo
otacza zewsząd jak paląca kopuła, jak opuszczony, gorący klosz.

Nigdy jeszcze nie widziałem tyle światła, tyle takiego światła, nie

podejrzewałem nawet, Ŝe takie światło istnieje.

Przez zwęŜone źrenice do mózgu docierają zarysy najbliŜszego otoczenia.

Rozgorączko- wany, rozmiękły asfalt i porozrzucane gnijące resztki owoców, rybie
głowy, strzępy nadpalo- nego płótna, zszarzałe strony gazet, kurz, pył, gorący wiatr.

Pocę się, sierść ocieka wodą – za chwilę roztopię się w tym gorącu.
Pchły tną zajadle, przywierają do skóry, wciskają się w pory, jakby chciały

schronić się pod nią, wewnątrz. Uciekają z grzbietu na brzuch. Pchły, które
zabrałem na sobie z zimnego miasta.

Na krańcach horyzontu wysoki betonowy mur pokryty kolczastym drutem.

Nad tą szarą płaszczyzną schylają się dziwne obce drzewa, wysokie, pozbawione
gałęzi, zwieńczone po- tęŜną koroną pierzastych liści. Muszę dotrzeć tam, aby
przeŜyć.

Posuwam się w kierunku muru, wzdłuŜ potęŜnych blaszanych skrzyń nie

dających naj- mniejszej osłony przed stojącym w zenicie słońcem. Przez chwilę
odczuwam gwałtowną po- trzebę spojrzenia wzwyŜ, w środek promienistej kuli.
Odwracam głowę i przez chwilę prze- Ŝywani oszołomienie jasnym tłem nieba.

Wysoko krąŜy potęŜny ptak, jeden z tych niebezpiecznych drapieŜników

polujących na wszystko, co się rusza.

W polu mojego widzenia pojawia się granica słonecznej tarczy: rozpalona,

bolesna, nisz- cząca. Natychmiast cofam wzrok i wpatruję się w parujące plamy

oleju na betonowej rampie. Słońce wtargnęło w źrenice, pozostawiło swój

pulsujący powidok, wirujące kręgi zama-

zujące pejzaŜ.

Boję się słońca, boję się jasności, boję się przestrzeni, boję się wiatru, boję się
ptaków. śycie na powierzchni to strach, to zagroŜenie. śyć naprawdę moŜna
tylko w głębi, w zie-

mi, w piwnicach i lochach, w kanałach i magazynach, wśród sieci kanalizacyjnych
przewo- dów, we wnętrzach, gdzie panuje stała atmosfera, niezmienna,
nienaruszona.

Dotrzeć, dostać się do zacisznych podziemnych labiryntów, zatopionych w

mroku, w sza- rości,  w  stęchliźnie,  szybciej,  jak  najszybciej.  Powrócić,
odnaleźć  swoje  miasto.  Wirujące płaty powoli słabną, zanikają. Mur juŜ blisko.
Wdrapuję się po  odrapanej blasze kontenera, przeskakuję cementowy gzyms
uwaŜając na kłęby kolczastych drutów. Ześlizguję się na dru- gą stronę między
zbudowane z dykty i falistej blachy ściany.

Szczury, wszędzie szczury. Całe miasto naleŜy do szczurów, bardziej do

szczurów niŜ do ludzi. Nie kryją się, wychodzą na wierzch, biegają w pełnym
słońcu, w jaskrawości, w pro- mieniach.

yję w bezustannym zagroŜeniu, w okrąŜeniu, w strachu.

Unikam nor, podziemi, kanałów, labiryntów. Unikam, lecz stale spotykam

szczury, na- tychmiast rozpoczynające pościg.

5
4

Staram się Ŝyć na granicy światów – szczurzego i ludzkiego, bardziej na

powierzchni niŜ wgłębi, Ŝyć w lęku, w czujności, w rozdraŜnieniu. Lecz tu świat
ludzi i świat szczurów prze- nikają się, są przemieszane, łączą się, utoŜsamiają.
Szczury są wszędzie: we wnętrzach do- mów, w windach, na poddaszach, w
ogrodach, na ulicach, na placach.

Ogon, uszy, boki pokrywają strupy zakrzepłej krwi. I nawet tu na

wysłonecznionym, palą- cym łapki i brzuch asfalcie, boję się, Ŝe usłyszę złowrogi
pisk i zgrzyt zębów.

Zaszyłem się w trzcinowym dachu stojącego nad kanałem, ulepionego z gliny
domu.
Na razie mnie nie wyczuły, na razie, jak długo jednak pozostawią

przestraszonego, ner- wowego, chorego – tu, pomiędzy bambusowymi belkami

wśród szeleszczących podłuŜnych liści.

Łowiłem jaszczurki i karaluchy, gąsienice i długie nitkowate robaki, poŜerałem

gnijące ry- bie łby i psie wnętrzności, martwe szczury i rozkładające się
owoce. Zakradałem się do śmietników i dołów kloacznych, uciekałem,
wymykałem się, biegłem, przeskakiwałem ulicę. Byle dalej od szczurów, dalej od
szczurów.

Muszę wrócić, koniecznie wrócić. Zostałbym poŜarty, otoczony i rozszarpany.
ZbliŜam się do statku, chcę dotrzeć do cumowniczych lin lub do trapu. Trap jest

uniesiony, wokół krąŜą ptaki o długich ciemnych dziobach. Poczekam do
nocy, chowam się wśród drewnianych skrzyń.

Biegunka, wyłaŜąca kępkami sierść. Trzeba koniecznie wrócić na statek,

pozostawić to go- rące, jaskrawe miasto.

Martwi ludzie, zakrwawieni, zmiaŜdŜeni, na środku pustej ulicy.
Ludzkie mięso ma delikatny słodkawy smak, przypominający mięso świń. Nagły

przyjazd samochodu przerywa jedzenie, kryjesz się w rynsztoku. Ludzie wrzucają
zwłoki na platformę pełną trupów. Czujesz zapach stosu odjeŜdŜającego mięsa.

Noc grozi szczególnymi niebezpieczeństwami. Szczury gromadnie wychodzą z

nor, kana- łów, labiryntów. Noc, chłodniejsza od dnia, ciemnoszara, pozornie
spokojna – wyprowadza je na ulicę.

Pamiętasz. Próba dotarcia do wnętrza miasta omal nie zakończyła się tragicznie.

Ulicą bez świateł zbliŜyłem się do szerokiej arterii. Dopiero tu zauwaŜyłem, Ŝe
ciągnie za mną wiele szczurów, zaniepokojonych obecnością obcego.

Rzuciłem się w bok, w prowadzącą do portu uliczkę. Moją jedyną szansą było

schronić się wśród ludzi, jak najbliŜej gwaru i światła, przycupnąć w takim miejscu,
gdzie szczury będą obawiały się zaatakować, dostać się do jakiegokolwiek
zamieszkanego domu, zaszyć się w kącie i przeczekać.

Pędziłem w ciemności, a za mną gnały rozjuszone szczury. W chwili gdy

ogromny samiec złapał zębami mój ogon, z przecznicy wypadł nagle samochód.
Opona rozgniotła szczura na miazgę, napastnicy zatrzymali się, a ja zyskałem
przewagę.

Byłem znowu w pobliŜu portu, z daleka słyszałem przytłumiony plusk fal.
Musiałem szybko znaleźć odpowiednią kryjówkę. Nozdrzami wyczułem woń

zbliŜających się napastników.

Udało się. Na wyplecionych z roślinnych włókien matach
ś

pią ludzie. Mały człowiek spoczywa tuŜ obok w

drewnianej kołysce.
Chrapanie uśpionych i odblask płomyczków Ŝarzących się w półmroku

zapewniają bezpie- czeństwo.

cigające szczury tu nie wtargną.

Ukryłem się w kącie w niewielkiej skrzynce, obok maszyny do szycia.

Zmęczenie, wy- czerpanie, zamykam oczy. Odpoczywam. Przypominam sobie
chłodny daleki port, ceglane mury, rozgrzane przewody pieców, śnieg, łóŜka z
pierzynami, kołdrami, poduszkami. Nagle: pisk samochodowych opon. Nadchodzą
ludzie. Idą tu. Gwałtownie uderzone drzwi padają na środek izby. Na dworze szaro,
niedługo wybuchnie jaskrawy słoneczny dzień. Ludzie zrywają

5
5

się, krzyczą, stoją pod ścianą z uniesionymi rękami. Ci, którzy weszli,
przetrząsają izbę. Wślizguję się do duŜego glinianego dzbanka. W samą porę:

schowki maszyny do szycia są gruntownie przeglądane.

Przebudzony mały człowiek krzyczy. Wyjmują go z kołyski, kładą na ziemi pod
ś

cianą. Związują ludziom ręce, kopią, biją, wyprowadzają. LeŜący w kącie mały

człowiek krzy-

czy. Siedzę w dzbanku. Czekam.

W pomieszczeniu pojawiają się szczury, trzeba uciekać. Wyskakuję na podłogę.
Szare cienie posuwają się w kierunku zawiniątka z małym człowiekiem. Nie

widzą mnie, przejęte moŜliwością napełnienia Ŝołądków Ŝywym ludzkim mięsem,
ciepłą krwią.

Przez szparę w płycie wystygłego paleniska przeciskam się do długiej blaszanej

rury pro- wadzącej na dach.

Słyszę cichnący głos małego człowieka.

WąŜ zastyga w bezruchu. Wpatruje się we mnie, unosi w górę łeb, z którego

raz po raz wysuwa czarny rozdwojony język. SpręŜa się do skoku, dostrzegam
napinające się pod ma- tową skórą mięśnie.

W moim mieście widziałem kiedyś szczura poŜeranego przez węŜa. Tamten

wąŜ, miesz- kający w szklanym pomieszczeniu, był jednak znacznie mniejszy od
tego.

Za chwilę rzuci się na ciebie, wyprostuje jak długa lina, by otoczyć

splotami  własnego ciała, zmiaŜdŜyć, zdusić. Z przetrąconymi kręgami, z
połamanymi Ŝebrami, konającego, bę- dzie  cię  wchłaniał  szeroko  rozwartą
paszczą,  poŜerał,  połykał  w  całości.  Szczury daremnie usiłowały znaleźć wyjście
ze słoja, do którego wpuszczał je człowiek. WąŜ poŜerał je po ko- lei, obserwował
ich przeraŜenie: bezskuteczne ataki, gdy zęby zsuwały się po twardych  łu- skach.

Przelatujący ptak rozprasza uwagę węŜa. Skaczę w bok, w stronę, która wydaje

się najbez- pieczniejsza: między przyprószone kurzem pierzaste liście. WąŜ
skacze, spada tuŜ za mną. Zatrzymują go kolczaste gałęzie. Pozostawiłem na
nich szare kępki sierści i krople krwi.

Przede mną piętrzy się wysoki, ciemny masyw. Dopiero gdy jestem na

szczycie, odczu- wam gwałtowne ruchy. Znajduję się na wygiętym grzbiecie wołu,
stąd krowi zapach.

MiaŜdŜące uderzenia zakończonego kępką włosów ogona spadają blisko mnie.
Przesuwam się po kościstym grzbiecie w kierunku głowy. Rozjuszone

zwierzę wstaje i biegnie naprzód. Wczepiony w chropowatą, szarą skórę z trudem
utrzymuję równowagę.

Wół zatrzymuje się. Z piskiem spadam przez łeb, uderzam o twardą ziemię,

odbijam się nogami, bo mógłby mnie przecieŜ stratować.

Twarz człowieka o błyszczących oczach i ciemnych zębach. StruŜki potu

spływają po skó- rze. Czuję kwaśny zapach gorączkowego oddechu, słyszę rzęŜenie
dochodzące z płuc. Oszo- łomiony upadkiem leŜę przy jego dłoniach. Zabije, rzuci
o ścianę, rozdepcze. Odsuwa mnie na bok, pozostawia w spokoju.

Patrzę na niego, niezdolny do ruchu. Upada na wyplecione z roślin maty. Z ust

sączy się cienka struŜka krwi. Nie oddycha.

Odzyskuję siły, uciekam.
Czy rzeczywiście tam byłem, czy teŜ wszystko to było snem, snem na dnie

statku, snem cięŜkiej choroby? W którym porcie to się stało, w którym mieście, w
którym miejscu Ŝycia? Jawa i sen są trudne do odróŜnienia.

W ucieczce przed ścigającymi szczurami zapomniałeś o innych

niebezpieczeństwach, jak- by przestały zagraŜać, istnieć tuŜ obok, za smugą
ś

wiatła, załomem muru, brzegiem kanału.

5
6

Przed chwilą uniknąłeś śmierci w zębach tutejszych szczurów. Umknąłeś w

ostatniej nie- mal chwili, odrzucając tylnymi łapami samca, który juŜ pochylał się
nad twym gardłem. Uty- tłany olejem, z kawałkami słomy i pierzem
poprzyklejanym do grzbietu, zaszyłeś się w dłu- gim, mrocznym tunelu
wyŜłobionym przez spływające deszcze w matowym stoku wzgórza.

Szczury zatrzymały się, nie pobiegły dalej.
Przycupnąłem w kręgu sączącego się z góry szarego światła.
Wtedy zobaczyłem szybko zsuwający się ze ścian bezszelestny,
czarny cień.
Pająk wielkości duŜego szczura sunął w moim kierunku. Za nim zdąŜał

następny. Na prze- ciwległej ścianie równieŜ dostrzegłem poruszające się smugi.

Teraz zauwaŜyłem, Ŝe dno tunelu pokrywają wyschnięte, wydrąŜone

korpusy szczurów, myszy, nietoperzy, ptaków, jaszczurek.

Odskoczyłem, uciekłem w ostatnim momencie unikając kosmatych łap czarnego

pająka. Wtedy nad wodą w pobliŜu portu widziałem, jak duŜe kraby rozerwały

szczypcami gonią- cego cię szczura. Zapędził się za mną aŜ tu, między szare

skały sterczące z białych pól piasku. Z rozgrzanego słońcem kamiennego złomu

przyglądałem się, jak szczerzy zęby i podskakuje

w moim kierunku.

Nagle pojawiły się duŜe płaskie kraby, przygniotły go do ziemi, rozerwały,

zawlokły do swych głęboko ukrytych nor.

Pamiętasz: wystarczył ruch szczypiec i głowa szczura znalazła się na piasku.

Kraby wal- czyły o rozrzucone, pokrwawione szczątki, ciągnąc je w róŜne strony,
rozdzielając, tnąc.

Znowu jestem na wysłonecznionym, jaskrawym nabrzeŜu obok stojących
statków. Postanowiłem odpłynąć, jak najdalej od rozgrzanego, wrogiego miasta,
pełnego nie zna-

nych niebezpieczeństw, pułapek, gromad zaciekłych szczurów, ostrego oślepiającego
słońca.

Jak najszybciej wejść na statek. Słońce zaczyna przypiekać i czuję kropelki potu

spływają- ce po zlepionych kępkach sierści.

Statek stoi przy nabrzeŜu, a potęŜne ramiona dźwigów wyciągają z jego ładowni

platformy drewnianych skrzynek.

Po trapie robotnicy
znoszą worki. KrąŜę
wzdłuŜ muru.
Ulokować się w skrzyni z koprą, moŜe w worku bananów. Przegryźć deskę,

rozpruć wo- rek.

Przemykam między ustawionymi do załadunku skrzynkami. Gdyby wejść po

trapie? To takŜe niemoŜliwe. Znajduję zjedzonego do połowy szczura ze statku.

LeŜy z przegryzionym gardłem, wywleczonymi wnętrznościami, krwią zakrzepłą na
zębach i uszach.

W pobliŜu dostrzegam wyŜłobiony w asfalcie wylot szczurzej nory.
Nagle rzuca się na mnie potęŜny, chyba dwukrotnie większy szary szczur.

Piszczę, wyry- wam się. Usiłuje chwycić mnie za gardło. Wbijam zęby w jego
nozdrza, zaciskam. Wyswo- badza się, rozrywając delikatną tkankę, a ja
wskakuję na oponę parkującej cięŜarówki, a stamtąd na zasłaną cementowym
pyłem platformę. Przywieram w kącie, dostrzegam kołują- cego w górze ptaka.

PrzeraŜony, zmęczony, zgłodniały znajduję schronienie w starej dziurawej

łupinie koko- sowego orzecha i siedzę w niej aŜ do wieczora, nie zwaŜając na
przeraŜający upał.

W porcie jest szaro, tylko słabe lampy oświetlają statek. Czekam, aŜ zapadnie

noc. Po cu- mowniczej linie wspinam się ostroŜnie nad pokrytą smarami
powierzchnią kanału.

Nareszcie burta, pokład, znajome kąty. Szczęśliwy zanurzam się w

szumiącym otworze wentylatora.

5
7

Nienawidzę morza – jego rozległości, spokoju i wzburzenia.
Morze przeraŜa jak niebo, jak słońce. Jest to Ŝywioł wrogi, niebezpieczny, obcy.
Fale uderzają w stalowy kadłub. KaŜda z tych fal moŜe zatopić, zabić, zniszczyć.

Wypeł- nia mnie strach.

Statek nie wydaje się juŜ bezpiecznym schronieniem.
Ocean jest obcy, przeciwny mojej naturze, sprzeczny z moim przeznaczeniem,

zły, pod- stępny, niepotrzebny.

Przywieram brzuchem do metalowej skrzyni, usiłuję zasnąć. Morze nie

pozwala na sen, wlewa się we mnie, chlupocze, uderza, trzęsie, kołysze, jęczy. Nie
mogę zapomnieć o wodzie, od której oddziela mnie zaledwie kilka warstw stalowej
blachy.

Sztorm. Statek przechyla się i skrzynie przesuwają się gwałtownie. Znaleźć

się między nimi to śmierć. Iskierki strachu przebiegają wzdłuŜ kręgosłupa.

Najbardziej boję się odkrycia, obnaŜenia, otwartej przestrzeni. Jestem

wtedy bezbronny, zdezorientowany. KaŜdy szczur w takiej sytuacji wpada w
panikę, ucieka przed siebie, traci poczucie kierunku.

Przytulne, wąskie korytarze, przyćmione lub wiecznie ciemne piwnice, głębokie

schrony, kanały o wiecznie wilgotnych ścianach, jakŜe tęsknię za
przestronnym, bezpiecznym labi- ryntem.

Skrzynki, chociaŜ przymocowane przesuwają się. Łoskot załadowanych skrzyń,

bełkot fal, odległy szum silników i warkot śruby.

W zatłoczonych ładowniach, blisko dna, w bezustannym kołysaniu. Wibracja,

szum urzą- dzeń chłodniczych, wstrząsy kadłuba.

Jestem osowiały, znuŜony, apatyczny. Nie chcę jeść i gryźć, moje siekacze

wydłuŜyły się niepokojąco. ZauwaŜyłem, Ŝe inne szczury równieŜ zachowują się
inaczej. Nawet najbardziej drapieŜne i złośliwe, straciły wszelką chęć do pogoni,
atakowania, zaczepiania.

Niepokój wywołuje bezsenność – zasypiam na krótko i natychmiast prześladują

mnie koty, ptaki, węŜe, wielkie pająki, strumienie wody, stalowe ramiona pułapek,

płomienie – osaczają, ścigają, gonią.

Budzę się natychmiast. Jestem zmęczony zarówno snem, jak i podróŜą, męczę

się, zasy- piam ponownie.

W głębi snu oczekuje tłum wygłodniałych szczurów. Ich zęby są coraz bliŜsze.

Uciekam, lecz szczury otaczają ze wszystkich stron, rzucają się, napastują, gryzą.
Nie umknę im, nie mam szans.

Znowu jestem na ulicy tropikalnego miasta pełnego pająków, jadowitych

owadów, węŜy. Uciekam. Ulica urywa się niespodziewanie. Spadam. Piszczę.
Budzę się.

Statek kołysze się gwałtownie, skrzynki przesuwają się, trzeszczą, jęczą.

W tym mieście szczury nie reagują na mój zapach. MoŜe stało się tak dlatego, Ŝe

zaraz po przybyciu zamieszkałem w opuszczonym gnieździe i przejąłem jego woń,
a moŜe to miasto, którego poszukuję?

Początkowo zachowuję wszelkie środki ostroŜności. Unikam zapuszczania się w

piwnice i kanały pełne przejść i nor, a posilając się na śmietnikach bacznie
obserwuję zachowanie miej- scowych szczurów, które jakby mnie nie dostrzegały.

Nadal boję się niespodziewanego ataku. Dlatego nigdy nie wchodzę do ich

gniazd, nie zbliŜam się, nie dotykam ich wibrysami, wybieram Ŝycie samotnika.

Mieszkam blisko ludzi, w ich pomieszczeniach. Grube ściany starego domu

kryją w sobie wiele spękań i szczelin, nieczynnych przewodów kominowych i
luftów przeŜartych rdzą.

5
8

Zaszyłem się wysoko, pod podłogą najwyŜszej kondygnacji, w pobliŜu dachu

pokrytego blaszaną osłoną. Często słucham dochodzących z zewnątrz dźwięków –
to ptaki spacerują po metalowych powierzchniach.

Jesteś tu od początku zimy. W pokoju mieszka człowiek, który zupełnie zdaje

się nie do- strzegać twej obecności.

Nawet ostry chrobot zębów ścieranych o deskę w podłodze nie odrywa go od

rozłoŜonych kartek.

TuŜ obok stoi pianino. Człowiek podchodzi i uderza w klawisze. Później

powraca  do swych papierów. Początkowo obawiałem się ostrych dźwięków tego
instrumentu. Teraz przy- zwyczaiłem  się  i  często  przebiegam  pokój  za  jego
pochylonymi  plecami.  Co  pewien  czas przyrządza lśniący, czarny, pachnący
napój, którego zapach wywołuje gwałtowne kurcze Ŝo- łądka. Bo tu oprócz
wyschniętych stonóg i papierzysk nie ma nic do jedzenia. Schodzisz więc w  dół
do  śmietnika  i  wciągasz  na  górę  skóry słoniny,  nie  dojedzone  kawałki  mięsa,
kurze flaki.  Dalej  nie  zapuszczasz  się,  teraz  w  zimie,  gdy  wszystko  okrywa
ś

nieg i wygłodniałe szczury z trudem zdobywają poŜywienie, byłoby to zbyt

ryzykowne.

Człowiek zauwaŜył cię. Wysunąłeś głowę ze stojącego przy drzwiach kosza na

odpadki, w którym jak zwykle niczego nie znalazłeś. Zeskoczyłeś na podłogę,
lecz nie zrobił w twym kierunku Ŝadnego ruchu.

Przez sen wyczuwam rozkoszną woń sera, dobiegającą z pokoju.
Wystawiam na zewnątrz wibrysy i koniuszek nosa. Ser leŜy w połowie drogi

między sto- łem a norą. Długo zmagam się ze sobą, boję się, Ŝe chce mnie
wywabić. Znowu uderza w klawisze.

Wychodzę ostroŜnie z nory, przebiegam w stronę kawałka sera, porywam

go.  Teraz  za- uwaŜam,  Ŝe  obok  stoi  niewielka  miseczka.  Mleka  nie  piłem  od
dawna,  od  bardzo  dawna. Szybko przenoszę ser do nory. Człowiek przypatruje
się, odwrócił głowę od klawiszy. Zja- dam  ser  i  wychodzę  powtórnie  w  stronę
mleka.  Patrzy jak  piję.  Nagle  przestaje  uderzać  w klawisze. Uciekam
przestraszony.

Od tamtego czasu stale znajduję na podłodze jedzenie. Kawałek chleba, sera lub

boczku, rybi ogon. W miseczce mleko, czasami woda. Przestaję się bać.
Człowiek nastawiony jest przyjaźnie. Nie krzyczy, nie rzuca przedmiotami. Teraz
nie noszę juŜ jedzenia do nory. Zja- dam je na miejscu, wiedząc, Ŝe mnie
obserwuje.

Za oknami wieją zimowe wiatry. Przez kominy i lufty wdzierają się do budynku,

wyją i ję- czą w przewodach. Ruchliwy, jadowity pająk krąŜy po pokoju w
poszukiwaniu uśpionych owadów i larw. Widzę, jak spaceruje po łóŜku śpiącego
człowieka, bezszelestnie przebiega przez jego twarz.

Zima trwa. Przebudzenie. Wychodzę jak zwykle z nory w kierunku jedzenia. Nie

ma nic. Tylko skwaśniałe mleko w miseczce.

Człowiek leŜy w łóŜku nieruchomo, oddycha, dyszy, jęczy.
Na schodach słyszę kroki. Pokój wypełniają ludzie. Przestraszony chowam

się i wzdłuŜ wodociągowych przewodów złaŜę na dół do pokrytego śnieŜnym
pyłem śmietnika.

CięŜkie buty wywołują niemiły hałas. W pokoju stale są ludzie. Słyszę jak

bełkocą, syczą, świszczą, sapią.

W nocy zapalona świeca oświetla błyszczącą twarz leŜącego i pochylone plecy

siedzącego obok. Znowu nie znajduję jedzenia. Wyruszam do piwnicy.

Nasycam głód surowymi ziemnia- kami. Kolejne przebudzenia. Człowiek

nadal leŜy, jego oddech stał się bardziej świszczący,

krztusi się, zachłystuje.

Znowu wyprawa do piwnicy. Spotkane szczury nie są juŜ wobec mnie obojętne.

Atakują. Wracam. Pokój jest pusty. Człowiek wyniósł się. Zniknęły papierzyska
porozrzucane po ką- tach, wywietrzał zapach czarnego napoju.

Nie ma ludzi. Tylko pająk snuje po kątach swe pajęczyny.

5
9

Ciemność, równina ciemności. Ciemność na początku,
ciemność u kresu. Wędrówka zaczyna się i kończy w
ciemności. Powracasz.
Na krańcu, na horyzoncie, w najdalszej perspektywie wybucha płomień,

błysk, blask, ogarnia coraz większą przestrzeń, poŜera wzgórza.

Wystarczy silniejszy wiatr, by poŜary na wysypisku wybuchały z gwałtowną

zajadłością. Nagłe, nie przeczuwane, parzące, przeraŜające.

Strumienie spręŜonego gnilnego gazu rozpychają od spodu ziemię, przebijają na

zewnątrz, zapalają się w zetknięciu z powietrzem. Ludzie gaszą je, zasypują
ś

mieciami i piaskiem, za- lewają wodą, cementują.

Spod ziemi sączą się cuchnące smugi dymów, wiszą jak mgły nad pagórkami,

docierają nawet do portu. Ptaki wówczas wzbijają się wysoko, są
niewidoczne. Tumany okrywają mnie, szczypią w oczy i nozdrza. Lecz tu jestem

bezpieczny. Przesiąknięty wyziewami płoną- cego wysypiska, pozbyłem się swego
rodzinnego zapachu, tracąc niemal zupełnie powonie- nie.

yjące tu szczury śmierdzą spalenizną, popiołem, dymem, nie wyczuwając swej

dawnej, rozpoznawczej woni. Wszystkie rodziny Ŝyją zgodnie obok siebie, bez
walk, bez porywania potomstwa, bez nienawiści, przepojone smrodem poŜaru,
fetorem pogorzeliska.

Lecz gdy silny wicher wiejący od morza wygasi poŜary i oczyści teren z

ulotnych dymów, gdy ludzie zasypią płomienie samochodami piachu, gdy ogień
znika, a deszcz spłukuje z zie- mi jego ślady i tłuste sadze – wtedy my szczury
odzyskujemy poprzednią wraŜliwość na za- pachy i nie czując zagroŜenia
natychmiast rozpoczynamy śmiertelną walkę między sobą, wal- kę przeciw
wszystkim spoza rodzinnego kręgu. Nienawidzimy się, walczymy, zagryzamy,
wypędzamy.

Trwa to tak długo, dopóki z wnętrza wysypiska nie przebiją się na powierzchnię

nowe pę- cherze wybuchającego gazu i nie owieje nas cuchnący dym kolejnego
poŜaru.

Z odartego z kory Ŝywicznego pnia spływa struŜka cieczy.
WyŜej zwisa człowiek – głowa opadła między rozłoŜonymi ramionami.
Skwar wzmaga pragnienie. Ludzka krew, osocze, pot. Suchy wiatr

wydziera dziąsłom resztki wilgoci. Z otwartym pyszczkiem, wyciągając szyję
naprzód skradam się do gładkiego słupa.

Nozdrza wyczuwają smak. Wspinam się na tylne łapy, wspieram ogonem,

wyciągam szy- ję, poruszam wibrysami, wysuwam język. JuŜ blisko, juŜ bliŜej.
Ciemny płyn tęŜeje w upale, zasycha na rozgrzanym drewnie. Obskakuję pień ze
wszystkich stron, daremnie. Błysk słońca oślepia. Opadam na przednie łapy i
przywieram do nasłonecznionej ziemi. Odpoczywam. Próbuję ponownie.

Ludzka krew zaspokoiłaby pragnienie i nakarmiła, dodała sił.
Dostałeś się tu przypadkowo. Wyciągniętą ze statku skrzynię przywieziono aŜ

tutaj. Prze- raźliwie jasny piasek, węŜe pełznące wśród skał. Uciekaj stąd.
Jesteś szczurem chłodnych piwnic i kanałów, szczurem ciemnych korytarzy i
ocienionych podwórzy, szczurem mroku. Uciekaj jak najdalej.

Sięgam po krew, chcę napełnić trzewia Ŝywym jeszcze płynem,

odnawiającym siły, po- mnaŜającym siły.

Lecz krew zatrzymuje się, wsiąka w drzewo, nie mogę dostać, nie mogę. KrąŜę

w koło, wyciągam grzbiet, podskakuję.

Spłoszy cię przelatujący cień. Zsuniesz się po zapylonym stoku wzgórza w

kotlinę między cuchnące benzyną samochody. Znajdziesz tam cokolwiek: strzęp
papieru, ludzkie odchody, owady Ŝyjące w kloacznym dole. Posilisz się,
przygotujesz do wędrówki, do ucieczki.

6
0

Kiedy cień nocy pochyli się nad ziemią, spróbujesz tu powrócić. Wejdziesz na

wzgórze, staniesz pod pniem na tylnych łapach, wyciągniesz szyję.

Zamiast krwi czujesz smak wody, lekko słonawy, pachnący Ŝywicą. MoŜe

deszcz, moŜe zwietrzały pot lub mocz. Człowiek zwisający nad tobą jest
nieruchomy, cichy, martwy. Z jego strony nic nie zagraŜa. Spadający kamyk

ostrzeŜe cię przed węŜem, umkniesz, bardziej staczając się i spadając niŜ schodząc.

Przez szczelinę między okrywającymi samochód płachtami dostaniesz się do

rodka. Za- śniesz. Przebudzi cię szum zapuszczanego motoru.

Zapominasz, zapominasz, oddalasz się. Znowu gonitwa, znowu ucieczka. Statek.

Miasto. Dopiero teraz odgrzebałem w pamięci tamto miejsce, przypomniałem je
sobie równocześnie z innymi niepewnymi, zamazanymi, zamglonymi,
scherlałymi, które przypływają ku mnie z ciemności.

Piszczę głośno, przenikliwie, usiłując przebudzić samego siebie. Własny krzyk i

wyczucie rozgrzanych kamieni pod łapkami przywracają mi świadomość miejsca, w
którym jestem, do którego powróciłem.

A moŜe jestem tam i otaczająca ciemność to ciepły mrok wzgórza, otoczonego

wyziewami i dymami motorów, zapachem benzyny i smarów?

Drepcę po kamienistej ziemi wokół drzewa, z którego spływa krew. Pragnienie

pali coraz silniej, bolą wyschnięte dziąsła. A do tego jeszcze wiatr, suchy, gorący,
przytłaczający.

Wszędzie niebezpieczeństwo. Nie wiem, czy za chwilę nie zaatakuje mnie

samiec lub sa- mica z pary rozjuszonych szczurów. Samica pojawiła się podczas
postoju w porcie i związała z młodym szczurem stale przebywającym na statku.

Wśród Ŝyjących tu szczurów wywołują przeraŜenie, atakując z niezwykłą

zaciekłością. Nie ma przed nimi schronienia. Mogą zjawić się wszędzie. Zaskoczyć
w kaŜdym momencie. W nocy często opuszczam ładownię i siecią róŜnorodnych
przewodów docieram na pokład.

Wolę przebywać w otwartym miejscu niŜ oczekiwać w ciemnościach ładowni

na nagły i bolesny napad, mogący zakończyć się śmiercią. Para szczurów załoŜyła
gniazdo w mojej ła- downi, stałem się więc głównym przedmiotem ich ataków.
Czuły się silne i dąŜyły do całko- witego  opanowania  statku,  przepędzając  z
miejsca  na  miejsce  nieliczne  Ŝyjące  tu  samotne szczury. Ich prześladowania
były szczególnie dotkliwe. Skradały się bezszelestnie do uśpio- nego lub
poŜywiającego się szczura i atakowały z boku, gryząc w  szyję, z  góry skacząc na
kark, od tyłu kąsając w ogon, wygięcie grzbietu i woreczek jąder.

Ich agresywność zwiększała się gwałtownie, gdy samica zaczęła się

przygotowywać do wydania potomstwa. Trudno było teraz znaleźć bezpieczny kąt,

poniewaŜ para chciała oczy- ścić cały teren statku ze wszystkich intruzów nie

naleŜących do ich nowo powstałej rodziny. Samiec polował przewaŜnie na samce, a

samica na samice – często jednak rzucały się jed- nocześnie. PrzeraŜone, Ŝyjące w

stałym zagroŜeniu, zmęczone bezsennością szczury chorują, padają, zdychają. W

róŜnych miejscach natykam się na pogryzione, pokiereszowane, pokryte strupami i

ranami, gotowe do natychmiastowej ucieczki, wyczulone na kaŜdy szelest i szmer.

W zakamarkach maszynowni odkryłem wykrwawione zwłoki szczura, z głęboką
raną na szyi. Uciekł aŜ tu, między huczące, rozdygotane blachy. Było to ostatnie,

oprócz pokładu miejsce,

gdzie moŜna się schronić.

Czekam, aŜ statek przybije do nabrzeŜa.
Strach wypełnia kaŜdą chwilę, odbiera sen, osłabia, obezwładnia. Znajduję

coraz więcej zdechłych z wycieńczenia, pogryzionych szczurów.

Przybijamy do lądu. Poza parą i jej urodzonym właśnie potomstwem jestem

ostatnim Ŝy- wym szczurem na statku.

6
1

Zabłądziłeś. Daremnie próbowałeś wyrwać się z kręgu podwórzy, piwnic,

kotłowni, śmietników,  przejść,  przewodów.  KaŜda  próba  kończyła  się
powrotem.  Zdenerwowany da- remnymi usiłowaniami, biegam starając się
przypomnieć drogę, którą się tu dostałem. Prze- skakuję progi, prześlizguję się
przez szczeliny, wdrapuję na spróchniałe mury i wracam po- nownie  do  piwnicy,
którą  opuściłem.  Zalegające  stosy  skrzynek,  starych  mebli,  szmat,  be- czek,
rupieci tworzą bardzo odpowiadającą mi atmosferę. Nie moŜesz tu jednak zostać,
szczu- ry wypędzą cię. Zatrzymuję się przed prowadzącym do gniazda otworem.
MoŜe stamtąd pro- wadzi inne wyjście.

Odchodzę. Boję się ostrych zębów, gwałtownych uderzeń pazurów,

przenikliwego krzyku. Znowu zaczynam wędrówkę i znowu powracam na
poprzednie miejsce. Usypiam na stercie skrzynek sięgającej pod sufit.

Budzą mnie rytmiczne dźwięki muzyki i tupot ludzi – cięŜki, głośny, wibrujący.

Blaszany talerz lampki chwieje się tuŜ nad moją głową.

Kiedy ukryłeś się pod płytą trotuaru, szurgot ludzkich kroków przechodzących

nad tobą... Kiedy słuchałeś fal uderzających w Ŝelazny kadłub...

Odsłania się duŜy otwór skierowany ku górze. To stamtąd sączą się dźwięki.

Przywołują odległe echa, szmery, szumy. Przypominają głosy instrumentów,
szepty płynącej kanałami wody.

Tędy moŜna wyjść, moŜna się wydostać. Na górze zapada cisza, wygasają kroki.

Wciskam tułów w szczelinę, wypełniam ją sobą. Jestem pod podłogą
pomieszczenia, z którego docho- dzą odgłosy. MoŜe uda się przejść
niepostrzeŜenie.

Szeroka, oświetlona szpara między deskami. Wyskakuję. Wokół ludzie. Szczur

obraca się, jakby szukał moŜliwości ucieczki, i przestraszony włazi z powrotem w
szczelinę.

Gorączkowo poszukujesz innego wyjścia. Przechodzisz przez piwnicę, w której

byłeś juŜ wielokrotnie, między śmietnikami, przez ścieki, korytarze, lufty. I
znowu jesteś tu, w tym samym miejscu, w tym samym punkcie.

Uciekasz przed szczurem spoŜywającym skórkę chleba na twej drodze.

Rozglądasz się uwaŜnie po ścianach, sprawdzasz sprawdzone juŜ poprzednio
pęknięcia i szczeliny. Jest – ukryty w głębokim mroku otwór.

Matowe płaszczyzny twarde, a jednocześnie łagodne, przylegające, bez ostrych

załamań i kantów. Korytarze rozgałęziają się, łączą, krzyŜują, rozchodzą, zbiegają.
Wszystkie prowadzą do celu. Nie ma ślepych ścian, o które raptem rozbijasz
głowę. KaŜda wybrana droga jest słuszna, wystarczy biec przed siebie.

Przed tobą szara powierzchnia odbija światło wpadające z góry, nie razi

renic nagłymi błyskami.

Od chwili, gdy się tu znalazłeś, nie czujesz zagroŜenia, nie czujesz się otoczony,

osaczony, prześladowany.

Małe napełzają na ciebie, odtrącasz je łagodnie, bez gniewu. Podpełzasz pod

duŜą rozłoŜy- stą samicę, nie odpycha cię.

W gnieździe leŜy wiele szczurów, jeden na drugim.
To twój zapach, twoja rodzina, wielka szczurza rodzina, wreszcie odnaleziona.
Jak się tu znalazłem? Nagle. Niespodziewanie. Obwąchaj, sprawdź, przekonaj

się, dotknij wibrysami.

ciany, podłoŜe, zaokrąglone krawędzie, powygryzane w deskach otwory,

wyŜłobione ko- rytarze – wydają się znane, jakbyś mieszkał tu zawsze, jakbyś nigdy
stąd nie odchodził.

Jedzenie, duŜo jedzenia – krwawego mięsa, tłuszczu, sera, ryby, ziarna. Szczury

rą, gryzą, tną, przecinają, miaŜdŜą, ścierają, pochłaniają.

6
2

Nie ma pułapek i trucizn, nie ma niebezpieczeństw, kotów, ludzi, psów, węŜy.

Wszystkie zwierzęta są od ciebie mniejsze, słabsze, uzaleŜnione. Zabijam
małego ptaka, rozgrzebuję mysie gniazdo – wyŜeram młode.

Jestem silnym zwinnym szczurem, niezwykle szybkim i sprawnym.
Między zaśnięciem a przebudzeniem, między przebudzeniem a zaśnięciem,

w którym miejscu, gdzie?

Szczury poŜerają martwego człowieka. Siedzą wokół, siedzą na nim. Odrywają

mięso od kości, zjadają miękki tłuszcz, pierwszą podskórną tkankę, wyciągają
Ŝ

yły, mięśnie, sploty nerwów. Dotarły w głąb. Rozcięły w kilku miejscach skórę,

wygryzając w niej otwory. Wci- skają się do wnętrza, wpełzają, wślizgują się.
Człowiek jakby oŜywa. Jesteśmy w nim, w jego kiszkach. Skóra porusza się.
DrąŜymy w nim korytarze, przegryzamy tkanki i błony, kości i chrząstki. Przez
szeroko rozwarte usta, w których nie ma juŜ języka, wciskam się do środka, w
kierunku mózgu.

Nagle urywa się wszystko. Jestem w poprzednim miejscu, w piwnicy, do której

powracam, pod gwarnym, rozedrganym stropem. Obok wrzeszczą koty,
szczekają psy, bełkocą ludzie, piszczą i huczą instrumenty.

Czekam, aŜ wyludnią się okoliczne ulice, by powędrować dalej.

W szklanym wysokim pojemniku dostrzegam duŜego białego szczura. Z jasną

błyszczącą sierścią, nieco zmierzwioną na grzbiecie, z niemal przezroczystymi
uszami, z ogonem po- krytym białym meszkiem.

Siedzi nieruchomy i tłusty, porusza tylko
nozdrzami. Wyczuwa mnie.

ZbliŜam się do szyby, wspinam na tylne łapy. Budzi się. Wlepia we mnie oczy,

jakich nig- dy dotychczas u szczura nie widziałem. Rozchyla nozdrza ukazując

długie przerośnięte zęby. Gryzę szybę. Nienawidzę go. Przychodzę tu stale, po

kaŜdym przebudzeniu, gdy tylko lu- dzie opuszczają mieszkanie. OkrąŜam dokoła

przejrzysty kształt. Staram się nadgryźć meta- lowe spojenia. Biegam po

przykrywającej od góry siatce, starając się ją podwaŜyć i odsunąć. Zapach siedzącego

wewnątrz białego szczura, do którego nie mogę się dostać, draŜni, de-

nerwuje, doprowadza do coraz większej zaciekłości.

Biały szczur równieŜ niepokoi się, obserwuje moje próby dostania się do środka,

krąŜy na- stroszony wzdłuŜ ścian swego pomieszczenia.

Przyglądamy się sobie z dwóch stron szyby. Przyciskamy nosy i nozdrza,

pokazujemy zę- by. Skoczyłbym mu do gardła, chcę przewrócić, gryźć, miaŜdŜyć,
zabić.

Nienawiść nie wygasa, gniew, który nigdy nie znajdzie ujścia, zaspokojenia.

Rozdzielone szybą szczury miotają się, doskakują, wydają przenikliwe okrzyki
walki. Nastroszona sierść, szeroko rozwarte oczy, wysunięta szyja. Siedzi na
tylnych łapach, podparty ogonem, ze świ- stem wciąga powietrze, wyławiając

nienawistne, wrogie zapachy.

Nigdy, chociaŜ pragnąłem tego, chociaŜ poszukiwałem, nigdy nie

zagryzłem białego szczura, nigdy z nim nie walczyłem. Zawsze oddzielała mnie
stalowa siatka lub gruba szyba, i chociaŜ usiłowałem wielokrotnie przedostać się na
tamtą stronę, nigdy się to nie udało.

A przecieŜ Ŝyłem w ich cieniu, niemal pośród nich, w zajmowanych przez nie i

wypełnio- nych ich zapachem pomieszczeniach.

Białe szczury wspinają się na tylnych łapach, wyciągają głowy w moim

kierunku, podska- kują usiłując dosięgnąć krawędzi szklanych ścian, gryzą
spawający metal.

Są wszędzie, w wysokich słojach i przezroczystych skrzyniach przykrytych z

góry gęstą siatką, w klatkach ze stalowych prętów. Ich zapach stęŜony w dusznych
zamkniętych salach

6
3

wywołuje wściekłość, wzbudza nienawiść. Moja własna woń rozmywa się w nim,
nie istnieje, nie dociera nawet do mnie.

Siedzą nieruchomo w klatkach, poruszając rytmicznie głowami. Biegają wzdłuŜ

cian lub wewnątrz wirującego bębna. Nastroszony, zły, nienawidzący wspinam się

na najbliŜszą klat- kę i łaŜę po przykrywającej ją siatce. Przechodzę na następną, na
następną, na następną. Za- pach obcej rodziny początkowo trudny do zniesienia
przestaje juŜ draŜnić. Szczury oddzielo- ne ode mnie szybami i siatkami Ŝyją
odrębnym, własnym Ŝyciem. Nie mogą mi nic zrobić, nie wydostaną się ze swych
przezroczystych gniazd, a ja nigdy nie dostanę się do nich.

Jednak wzburzony i gotowy do walki lub ucieczki, kręciłem się po klatkach,

usiłowałem dostać się do środka, ścierałem zęby na metalowych powłokach i
prętach, przyciskałem noz- drza do szyby, wierząc, Ŝe nagle rozstąpi się, pryśnie,
otworzy. Lecz siatki przylegały szczel- nie, krawędzie nie ustępowały, szkło nie
dawało się odsunąć.

Po pewnym czasie białe szczury przestały istnieć, poruszałem się wśród

przezroczystych gniazd, jakby ich nie było. Przyzwyczaiły się do moich wędrówek i
teraz nie unoszą juŜ na- wet głów, siedzą nieruchome, osowiałe, lub miarowo
poruszają szczękami, poŜerając pokarm donoszony im  przez  ludzi.  Nie  muszą
go  zdobywać,  zabijać,  polować,  wędrować,  uciekać. Ludzie  podają  im
jedzenie,  napełniają  wodą  lub  mlekiem  metalowe  rynienki,  przenoszą  z klatki
do klatki, wbijają w ogon lub kark długie metalowe igły. Szczury potrząsają
przekrzy- wionymi głowami.

Obfitość jedzenia przyciąga i podnieca.
Zamieszkałem pod podłogą. Dom jest stary, pełen nieczynnych przewodów

kominowych, wietrzników, spękań, wykruszeń. Ciepło rozchodzi się z dołu rurami.

W chłodnym jesiennym okresie jest tu przytulnie i spokojnie. Nie

opuszczam więc za- mieszkanego przez białe szczury budynku.

Ludzie przyrządzają poŜywienie w sąsiedniej sali wyłoŜonej błyszczącymi

liskimi płyt- kami. Obok mieści się magazyn, do którego dostaję się bez

trudności przez przeŜarty rdzą luft.

Suszone ryby, ziarno, groch, chleb, jarzyny. Białe szczury dostają wszystko.
Chorują. Czarne wielkie guzy rozpychają skórę na szyi, głowie, brzuchu.

Początkowo ma- łe, ledwie widoczne, rozrastają się, jakby od wewnątrz
poŜerały ciało szczura, pochłaniają mięśnie, tkanki, kości. Prześwitują przez białe
delikatne włoski. Coraz bardziej przebijają się na zewnątrz.

Szczury chudną, linieją, wysychają. Niektóre umierają szybko, inne Ŝyją dłuŜej,

powykrę- cane, sparaliŜowane, pokryte ciemnymi naroślami.

Ludzie kroją, rozcinają guzy, oglądają wnętrzności.
Patrzy na mnie przez szkło, jakby mnie nie dostrzegał. Olbrzymi, czarny guz na

brzuchu uniemoŜliwia mu poruszanie się.

Ogon i tylne łapy znajdują się w powietrzu. Posuwa się tylko na przednich,

pełznie do ry- nienki, pije. TuŜ obok samica z potęŜnym, pękniętym guzem na szyi i
mniejszym u nasady ogona.

Strach, strach rośnie. Szczury zdychają, konają, przewracają się w

drgawkach, kopią przedśmiertnymi ruchami kawałki marchwi, chleba. Pary
pokrywają się, kopulują, pokryte czarnymi guzami ciała wpełzają na siebie. Chore
samice wydają mioty.

Obserwujesz to z innej strony, z boku, z własnego Ŝycia nie otoczonego

szklanymi barie- rami, nie nakrytego siatką, z Ŝycia nie przegrodzonego, nie
zamkniętego.

Przyzwyczajasz się do śmierci białych szczurów, do ich powolnego konania.

Jesteś silny, zdrowy,  tłusty.  Sierść  lśni  w  świetle.  Wibrysy  sterczą  wraŜliwe  i
czułe.  Siekacze  tną  naj- twardsze  drzewo  i  ołowiane  osłony kabli.  Przestajesz
się  bać,  śmierć  białych  szczurów  nie zagraŜa ci, jest poza tobą, poza twoim
lękiem.

6
4

Ludzie przychodzą rzadko, tylko rano. PrzewaŜnie śpię wtedy po nocnych

wędrówkach. Budzę się, gdy opuszczają budynki.

Przyglądasz się ludziom, przyglądasz się białym szczurom. Zapuszczasz się na

strych. Du- Ŝo tu róŜnych skrzynek, wyraźnie naznaczonych szczurzymi
odchodami. Wchodzisz w otwór, zapuszczasz  się  w  boczny  korytarz.
Zatrzymuje  cię  ślepa  ściana.  Cofasz  się.  Wchodzisz  z drugiej strony. To samo.
Szukasz innego przejścia. Na wprost. TeŜ nie. Sprawdzasz pierwszą drogę. Tak: nie
dochodząc do końca jest przejście. Wychodzisz z  drugiej strony. Próbujesz
ponownie. Nie od razu znajdujesz drogę. Dopiero podczas następnej próby
przechodzisz bez- błędnie.

W innych skrzynkach przejścia mają róŜne kształty. Nagle zostałeś uwięziony.

Tłukłeś się po niewielkim pomieszczeniu, usiłując podwaŜyć nosem blaszaną klapę,

która opadła za tobą. Pułapka, jestem w pułapce, w pułapce. Biegam, sprawdzam

wszystkie kąty, rzucam się na

ciany, rozbijam głowę o szybę przykrywającą skrzynkę. Kręcę się wkoło.

Nagle po naciśnięciu jedna ze ścianek ulega, podnosi się. Krótki korytarz i

jestem juŜ z drugiej strony.

W czasie następnego pobytu na strychu, powtórnie przez zapomnienie wchodzę

do tej sa- mej skrzynki. Sytuacja powtarza się. Przez krótki czas nie mogę się
wydostać. Szamotanina nie pomaga, chociaŜ dotykam wszystkich miejsc. Później
ś

cianka ustępuje. To powtórne za- mknięcie bardzo mnie przestraszyło.

Zapamiętałem skrzynkę i więcej do niej nie wchodzę.

Ludzie przenoszą skrzynki do pomieszczeń obok i umieszczają w taki

sposób, Ŝe białe szczury muszą przez nie przechodzić do poŜywienia i picia.

Obserwuję je z góry przez szyby. W piwnicy zjawia się szary miejscowy szczur.

Obwąchujemy się, dotykamy. Wydaje przenikliwy krzyk i skacze mi do gardła.

Kątem oka dostrzegam następnego. Walka jest prze-

grana, trzeba uciekać, pozostawić wygodne, ciepłe legowisko, wywędrować.

Na razie chowam się na strychu. Ratują mnie białe szczury, które

odwróciły uwagę na- pastników. Kiedy wygłodzony schodzę niŜej, szarych
szczurów juŜ nie ma, wypłoszyli je ludzie.

Przychodzą w nocy. Wychudzone, głodne, zziębnięte, napastliwe. Przez dziurę

w dykcie zakrywającej piwniczne okno wydostaję się na zewnątrz. Mroźny wiatr
rzuca we mnie płat- kami śniegu.

Stąd równieŜ zostaniesz wypędzony. Dalsza droga przez cmentarz nie ma celu.

yjące tu szczury wykarmione gnijącym ludzkim mięsem nie pozwolą na

pozostanie. Wewnątrz, pod cięŜkimi płytami grobów, głęboko w ziemi panuje
bezpieczna, spokojna aura. Dźwięki z ze- wnątrz niemal nie docierają.
NajwaŜniejsze jedzenie, tyle jedzenia – mięsa, tłuszczu, chrzą- stek.

Szczur drepczący po kamiennym obramowaniu zeskakuje, podchodzi, wibrysy

stykają się. Gwałtowny krzyk. Ucieczka.

Czeka cię nowa wędrówka, poszukiwanie miasta, w którego istnienie

zaczynasz juŜ po- wątpiewać. Nie masz wyboru, nie masz wyboru. Muszę odejść.

Szczury połączone końcami ogonów, zrośnięte, zlepione. KaŜdy dąŜy przed

siebie. śaden nie odwraca się i nie przecina zębami koniuszka własnego ogona.
Obserwujesz je. Tkwią w olbrzymim pudle jak nieruchomy szary kwiat.
Wykarmione, opasłe, nie muszę poszukiwać pokarmu. Ludzie podtykają im
Ŝ

arcie pod nos, to obezwładnia do końca.

W kącie znajduję słój z ciemnym płynem o nieznośnej woni. Nagły strach.

Pułapki, które widziałem w piwnicy, świadczą, Ŝe ludzie poszukują szczurów,
potrzebują ich. Stare, scho- rowane wymieniają na nowe.

Oszołomione, tłuste szczury sennie patrzą jak przemykam po szklanej tafli

zakrywającej skrzynię. Zbiegam w dół.

6
5

Załatwiam się na pułapkę. Wskakuję na klatkę z drutów i patrzę, jak moje

odchody spadają na pachnącą rybią głowę. To ostrzeŜenie, teraz Ŝaden szczur nie
wejdzie do środka.

Przez uchylone okno piwnicy wydostaję się na zewnątrz. W śmietniku w stercie

pomarań- czowych skórek dostrzegam okręcony sznurkiem rulon papieru. Gryzę,
tnę, siekam, aŜ z pa- pieru pozostają strzępy, roznoszone przez wiatr okruchy.

Szum morza przypomina o konieczności opuszczenia miasta, poszukania

przychylniej- szych stron. Drepcę w tamtym kierunku.

W okrągłej kamiennej budowli, stojącej w pobliŜu, znajduję miseczkę z resztką

skwaśnia- łego mleka. Wyjadam skwapliwie najmniejsze nawet drobiny. Stąd  do
portu, do statku nie- daleko.  Słyszę  charakterystyczne  wycie  syren.  Opuszczam
zbudowany z  głazów  budynek i brzegiem posuwam się w tamtą stronę. Staram się
posuwać najszybciej, z dala od zamieszka- nych przez szczury kamiennych zwalisk.
Wiatr niesie ich obcy zapach.

OstroŜnie wynurzam się z beczki. Przebiegam szeroką pustą podłogę. Przez

rozbitą szybę wymykam się na zewnątrz. Siedzę w słońcu w pobliŜu wielkiego
ś

mietnika. Natychmiast od- czuwam palący głód. Wsłuchuję się uwaŜnie w

otaczający świat, czy nie groŜą mi nieprzewi- dziane niebezpieczeństwa. Z
niedalekich budynków dochodzi przytłumione ścianami wycie zamkniętego psa.

Poza tym okolica wydaje się bezpieczna. Wspiąłeś się wtedy na ceglaną

ciankę i wśli- znąłeś między sterty gnijących owoców, zepsutych główek

kapusty,  skór,  flaków  i  łusek. Rzuciłeś  się  na  jedzenie.  Wśród  cudownie
pachnących  przysmaków,  których  nadmiar  –  po długim głodowaniu – niemal
mnie oszołomił – zapomniałem o niebezpieczeństwach. PoŜy- wiałem się więc
najspokojniej, odczuwając rozkoszne ciepło w brzuchu i kiszkach, rozleni- wiony
brzęczeniem  duŜych,  błyszczących  much,  obsiadających  niektóre  miejsca
zwartą, ciemną masą.

Nagle uczułem silne uderzenie w bok i ostry ból w szyi. To rozwścieczony

szczur ukąsił znienacka. Przyjąłem pozycję obronną, lecz zaatakował powtórnie z
taką siłą, Ŝe przewróci- łem się na grzbiet. Zagryzłby mnie niechybnie, gdybym
nie odtrącił go silnym kopnięciem tylnych łap.

Wydaje przenikliwy krzyk – sygnał pojawienia się obcego.
Nowy szczur skoczył mi na grzbiet. Był znacznie mniejszy i strąciłem go bez

trudu. W tym samym momencie pojawił się następny. Rzuciłem się do
panicznej ucieczki, wiedząc, Ŝe miejscowe szczury zaalarmowane moją
obecnością będą teraz usiłowały mnie wytropić. Wy- skakując ze śmietnika
natknąłem się na duŜego samca.

Uciekałem wzdłuŜ ściany magazynu, panicznie unikając wszelkich nor i

otworów, które w tej sytuacji mogły okazać się najgorszą pułapką. Zagoniony do
piwnicy, kanału lub gniazda nie miałbym szans na uratowanie. Nie znałem terenu,
uciekałem na oślep, przeraŜony, zroz- paczony,  chcąc  ocalić  Ŝycie.  W  pewnej
chwili  poczułem  silne  ukąszenie  w  tylnej  części grzbietu.  Ból  dodał  mi  sił.
Pędziłem  pod  murami,  przez  otwartą  przestrzeń.  Znalazłem  się wśród  drzew  o
nisko  wyrastających  gałęziach.  Wiedziałem:  prześladowcy biegną  za  mną  i
jeŜeli  nie  znajdę  odpowiedniej  kryjówki,  zginę.  Wykorzystując  zgrubienia  i
blizny  kory wdrapałem się między gałęzie, wypłaszając kilka ptaków.
Przycupnąłem wśród rozchybota- nych na wietrze liści, przeraŜony nie znanym
otoczeniem, moŜliwością upadku lub wykrycia przez drapieŜnego ptaka. WraŜenia
te minęły jednak szybko, gdyŜ pod drzewem pojawiły się ścigające szczury. Z
wybałuszonymi oczami i nastroszoną z podniecenia sierścią biegały mię- dzy
drzewami, wpadając na siebie, gryząc się wzajemnie, obwąchując, szukając dalej.

W coraz większym napięciu, wyczerpany strachem obserwowałem z góry, jak

krąŜą w po- bliŜu rozdraŜnione nagłym zniknięciem obcego.

6
6

I wtedy właśnie, gdy byłem juŜ na granicy zupełnego wycieńczenia, bliski

mierci ze zde- nerwowania i lęku, przybiegły inne szczury i z nienawiścią rzuciły

się na moich prześladow- ców, zagryzając i przepędzając. Długo jeszcze siedziałem
wśród gałęzi, oczekując, aŜ prze- staną się gryźć i rozejdą. Gdybym znalazł się na
dole, zostałbym zaatakowany i prawdopo- dobnie rozdarty na części.

Znajdujesz się w pasie pomiędzy rewirami zajmowanymi przez szczurze

rodziny, bezu- stannie zwalczające się i zagryzające.

Z drzewa schodzę dopiero wieczorem przeraŜony pojawieniem się w

pobliŜu ciemnego ptaka z potęŜnym dziobem. Szczury odeszły. Nie wiem, w
którą ruszyć stronę. Przestrzeń między terenami szczurzych rodzin jest przecieŜ
niewielka i w kaŜdej chwili mogą mnie na- paść.

Siedzę nieruchomo obok zagryzionego szczura. Lęk obezwładnia, a

przecieŜ muszę do- trzeć do statku i uciec.

Szelest.
Jestem tak przeraŜony, Ŝe nie zwaŜając na krąŜące ptaki powtórnie chronię się w

gałęziach, w miejscu tak przeciwnym szczurzym zachowaniom i tak obcym naszym
upodobaniom, lecz tylko tu czuję się teraz bezpieczny.

Stary szczur z przetrąconym niegdyś grzbietem, powłóczący nogami, nie

ma sił. KrąŜę wokół dopadając i odskakując, zanurzam zęby w jego boku, w
skórze pokrywającej jądra, w nasadzie ogona. Piszczy przy kaŜdym ataku, usiłując
celnie ukąsić.

Teraz gryzę w najczulsze miejsce, w bok szyi. Czuję, jak zęby rozrywają

przebiegającą tam Ŝyłę. Stary szczur daremnie usiłuje dosięgnąć mnie zębami.
Coraz słabszy, coraz bardziej przeraŜony.

Przewraca się na bok, drŜy ze strachu. Z ran i pyszczka cieknie krew. Kona. To

jedyny szczur zamieszkujący niewielki statek, na jaki się przedostałeś po
długotrwałym, przymuso- wym pobycie wśród gałęzi. Zagryzłem go natychmiast po
przybyciu, gdy burty stukały jesz- cze o brzegi.

Z drzewa wypłoszył mnie nocny ptak. Miałem do wyboru: śmierć w jego

szponach lub próbę przedostania się do portu. Ze wszystkich sił popędziłem w
stronę pachnącego rybami wiatru. Spotkane szczury natychmiast zaczęły pogoń.

W porcie przy oświetlonym promieniami księŜyca nabrzeŜu stał tylko ten

statek, nieru- chomy, czarny, cichy. Jego burty znajdowały się poniŜej linii
nabrzeŜy, a gdy skoczyłem na pokład, drewno wydało głuchy pogłos.

Schorowany szczur, tu zamieszkujący, pojawił się natychmiast i z wściekłością

rzucił do walki. Sądził, Ŝe ucieknę, przestraszę się i wyniosę. Nie mogłeś
uciec, na brzegu czyhały szczury ze zwalczających się rodzin.

Płynę. Głośny szum silników dociera wszędzie. Zająłem przytulne gniazdo

zabitego szczu- ra, mieszczące się pomiędzy warstwami drewna i blachy.
Wymościł je szmatami, strzępami papieru.

Płynę. Stałe przebywanie na tak małej powierzchni draŜni i przeraŜa. W

duŜych ładow- niach nie wiedziałeś, czym jest brak ruchu, brak przestrzeni. Nie
zagraŜali ci równieŜ ludzie, o których istnieniu zapomniałeś. Tu jest inaczej. Ludzie
są obecni wszędzie. Tylko w nocy, kiedy fale są spokojne, a ludzie śpią, mogę
swobodnie przemykać po nie oświetlonych wnę- trzach wypełnionych tekturowymi
kartonami o nieprzyjemnym zapachu tytoniu.

Znam ten port: nabrzeŜa, niskie zabudowania, kurz niesiony wiatrem – wszystko

wydaje się znajome, jakby wyłaniało się ze snu. Lecz to nie sen, chociaŜ juŜ
kilkakrotnie, budząc się, miałem świadomość, Ŝe rzeczywistość moŜe być po prostu
innym snem, w którym Ŝyję, prze-

6
7

ywam, istnieję. To nie sen, to po prostu twoja pamięć. Statek przybił do nabrzeŜa.

Odczekam i zejdę na ląd. Dość juŜ biegania po niewielkiej przestrzeni, między
skrzypiącymi burtami.

JuŜ noc. Zbiegam po opuszczonym trapie.
Ogromny błyszczący księŜyc oświetla pas nabrzeŜa i wyloty najbliŜszych

uliczek. Byłem tu, wtedy miasto płonęło, wybuchały pociski, teraz jest
spokojnie. Po ulicach spacerują lu- dzie, słyszę dalekie miauczenie kota,
naszczekiwanie psa.

Waham się: iść dalej czy wdrapać się na pokład innego statku, nie ryzykując

spotkania z miejscowymi szczurami, kotami, psami?

Postanawiam poszukać poŜywienia w najbliŜszych ściekach i wysypiskach

odpadków. Przyciąga cię smakowity ostry zapach wyschniętej ryby.

Stos wysuszonych ogonów, łbów, flaków. Jem łapczywie, w zębach chrzęszczą

ości i ze- schnięte skrzela.

JuŜ zbliŜył się pierwszy szczur. Niewielki, o wydłuŜonym tułowiu. Obwąchuje.

Alarmuje piskiem, gryzie w nasadę ogona. Odwracam się i zatapiam zęby w jego
nodze. Odskakuje. Krwawi. Odchodzi kulejąc.

Szczury nie gonią mnie, wystarcza im przepędzenie intruza, mój strach.
Osmalone, pokaleczone wybuchami mury. Przypominam sobie to miasto.

Podobnie świe- cił księŜyc, gdy przemykałem wyludnionymi, zaciemnionymi
uliczkami.

Teraz świateł jest duŜo, słychać bełkotliwe głosy ludzi, muzykę.
Cały czas odczuwam wraŜenie, Ŝe kiedyś posuwałem się tą samą drogą, po

tym samym nierównym bruku, wśród kurzu zmieszanego z wyschniętym łajnem.

Obok przechodzą ludzie. Przyciskam ciało do ściany i trwam tak przez chwilę.

Czego się boję – przecieŜ szarość czyni mnie niewidocznym. Jednak boję się. To
spotkanie ze szczura- mi napełniło mnie lękiem. Przypominam sobie wysokie
gałęzie drzewa, na którym schroni- łem się w panicznej ucieczce.

Sam wielokrotnie ścigałem obce szczury, zadawałem rany, gryzłem,

zagryzałem, zabija- łem. Znam tę nienawiść doskonale, nienawiść do intruza, do
obcego, do przybysza, zwiastu- jącego być moŜe nadejście następnych, które ze
ś

ciganych i zabijanych łatwo mogą zmienić się w ścigających i zabijających.

Z wnętrza ścieku dobiegają piski. Ogarnia mnie strach. Nie znam dokładnie

terenu. JeŜeli zaczną mnie ścigać, mam niewielkie szansę ucieczki.

Skręcam we wspinającą się uliczkę, wybrukowaną owalnymi kamieniami,

błyszczącymi w świetle prostopadle stojącego księŜyca. Znam tę ulicę, znam
doskonale, tylko co się tu wyda- rzyło?

Brama ze zwisającym strzępem zasłony, przez którą przedziera się słabe

wiatło, teŜ mi jest znana. Wślizguję się do wnętrza. Siedzący w kucki na dywanie

człowiek łapie spadający z wysoka dzban i odstawia go na miejsce. Nagle
przypominam sobie wszystko. To przecieŜ przy mnie spadał ten dzban. Kura
siedząca na półce w klatce z drewnianych prętów wrzesz- czy wyczuwając moją
obecność.

A więc wszystko, co się wydarzyło od momentu ucieczki stąd, trwało

zaledwie przez mgnienie, tyle co upadek glinianego naczynia?

Słyszałeś przecieŜ huk rozpryskujących się na posadzce skorup. Słyszałeś,

lecz nie wie- rzysz, poniewaŜ w chwili gdy zjawiłeś się tu ponownie, ten sam
człowiek schwytał tuŜ nad podłogą spadający dzban. MoŜe zasnąłem, moŜe
wszystko było snem – miasta, drogi, podró- Ŝe, gonitwy, ucieczki. Jaki sen mógłby

obfitować w tyle zdarzeń?

Więc znowu jestem na początku wędrówki, po długiej podróŜy w ładowniach

przewoŜące- go cukier statku, po opuszczeniu miasta, w którym zmarł człowiek
grający na flecie.

Dostrzegł przebiegającego szczura, chwyta ołowiany cięŜarek. Rzuca. Uciekam.

6
8

Powoli okrąŜam dom. We wnęce na śmietniku odnajduję skorupy wielu

stłuczonych dzba- nów. Uległem złudzeniu – tamten dzban rozbił się wówczas
na drobne kawałki. Człowiek złapał inny dzban.

Wokół rozlegają się rozzłoszczone, gniewne piski. Szczury osaczają mnie.

Podchodzą co- raz bliŜej. Odbijam się od twardych skorup i przeskakuję mur.
Zatrzymuję się dopiero przed pasem oświetlonego nabrzeŜa.

Ledwie Ŝywy ze zmęczenia, niepewny, czy szczury rzeczywiście przerwały

gonitwę, szu- kam schronienia.

WzdłuŜ szyny portowego dźwigu biegnę ku potęŜnym metalowym

pojazdom okrytym matowymi plandekami. Wystarcza kilka ruchów szczęk i przez
wygryziony otwór dostaję się do środka.

Wszelkie próby wyjścia z ładowni zawodzą. Pokrywy przylegają do siebie

nie pozosta- wiając najmniejszej szpary, przez którą mógłbym się przecisnąć.
Przewody zabezpieczają gęste siatki i kraty, które daremnie usiłuję przegryźć.
Jestem w pułapce, olbrzymiej pułapce pełnej stalowych maszyn, ustawionych
ciasno obok siebie.

Grozi mi śmierć głodowa. Zjadam wszystko, co nadaje się do zjedzenia: strzępy

papieru znalezione wewnątrz metalowych korpusów, naoliwione lniane szmaty,

wyschnięte wióry, nieliczne drobne owady, mrówki i pająki, które dostały się tu

przypadkiem, zeschnięte ptasie odchody przyczepione do brezentowych plandek.

Nie zaspokojony głód wypala wnętrzności. Najbardziej męczy pragnienie.

Wysysam wilgoć z najgłębszej warstwy wiórów zalegają- cych ładownię, wypijam

oleistą ciecz zgromadzoną na dnie stalowych korpusów. To za mało. Spragniony i

głodny po długich poszukiwaniach znajduję struŜkę cieczy sączącej się kroplami po

cianie. Słonawa woda, pełna drobnych okruchów rdzy. Spijam skrzętnie kaŜdą

pojawiają-

cą się kroplę. Wyczekuję, aŜ się zbierze, spęcznieje i spłynie w dół.

yję tak długo, bardzo długo. Początkowo przeraŜony biegałeś bezustannie

szukając wyj- ścia. Dławiła mnie rozpacz, wściekłość. Usiłowałeś wdrapać się po
ś

cianach ładowni – lecz chociaŜ kilkakrotnie dotarłeś do przykrywających ją od

góry stalowych płyt, nie znalazłeś Ŝadnej szczeliny.

Często na dwóch tylnych łapach, podpierając się ogonem, stałem na

stalowym korpusie maszyny podnosząc głowę. Starałem się wyczuć
dochodzące z zewnątrz zapachy, usłyszeć dźwięki zwiastujące, Ŝe moja udręka
skończy się niebawem.

PodróŜ trwała nadal. Kołysanie statku znosiłem dobrze, przeraŜały mnie burze.

Szczegól- nie gwałtowne uderzenia fal w ściany statku i duŜe przechyły, podczas
których grube, stalowe liny napinały się i jęczały, jakby miały pęknąć. Kiedy burza

mijała, przez długi okres odczu- wałem bolesne skurcze szyi i grzbietu.

Byłem jedynym szczurem w olbrzymim pomieszczeniu ładowni.

Bezustannie  krąŜyłem wokół ścian, sprawdzając kaŜdy fragment powierzchni.
Zbadałem takŜe wnętrza wszystkich stalowych  pojazdów.  Nagle  –  zdarzało  się
to  coraz  częściej,  wyraźnie  usłyszałem  chrobot szczurzych  zębów,  szelest
przesuwającego  się  w  plandece  zwierzęcia,  przenikliwy  okrzyk wojenny – jak
na wyspie, którą opuściłem poprzednio. Często podczas snu odbierałem wra- Ŝenie
dotyku wibrysów obwąchującego mnie szczura i ciepło jego nozdrzy. Początkowo
bu- dziłem się natychmiast, rozpoczynałem długotrwałe gorączkowe poszukiwania.

Nie znalazłem najmniejszych nawet śladów pobytu obcego szczura w

ładowni, chociaŜ sprawdzałem wszystkie kąty i najgłębsze zakamarki. Jednak
złudzenia powtarzały się, prze- rywały kaŜdy sen, kaŜdy odpoczynek. Coraz
gwałtowniejsze stają się teraz moje reakcje na odgłosy nie istniejącego szczura.
Kiedy tylko usłyszę szmer, kiedy poczuję ukłucia wibrysów, rzucam się za nim z
wściekłością i nienawiścią, gonię, ścigam, tropię.

6
9

Choruję. Osowiały, raz po raz wstrząsany gorączkowymi dreszczami, siedzę na

kupie wió- rów. W kiszkach przejmujące ssanie i palenie. Wszystko, co zjem,
wylatuje ze mnie w postaci gęstego śluzu. Chudnę, gubię sierść, na skórze pojawiły
się krwawiące krosty, szybko zmie- niające się w twarde strupy. Bolesne swędzenie
skóry zmusza do drapania. KaŜdy ruch nogi, kaŜde uniesienie pazurów w kierunku
grzbietu męczy mnie, draŜni, osłabia.

Najchętniej zastygłbym w bezruchu, gdyby nie to przykre swędzenie.
Z nozdrzy wycieka gęsty śluz o słonawym smaku, spływający do pyszczka.

Oddycham z coraz większym trudem, kicham, prycham, kaszlę.

Stawałem się coraz bardziej apatyczny i senny. Siedziałem skulony i obojętny na

kołysanie statku, na uderzenia burzy, na dalekie wycie wiatru, na głosy własnej
wyobraźni, na przywi- dzenia i sny, na wspomnienia, na ostre swędzenie skóry,
głód, pragnienie, ból.

Przestałeś myć się, czyścić i wyłapywać pchły. Umierałem powoli i chociaŜ

wiedziałem o tym, nie umiałem się bronić. Nie mogłeś się bronić, czułeś, Ŝe nie
masz szans zamknięty w szczelnym, Ŝelaznym pudle.

Pchły zaczynają uciekać z wyleniałego, rozgorączkowanego futra. Przeczuwają

zbliŜającą się śmierć. CóŜ mi pozostaje – zjadam wijącego się wśród trocin robaka.
Zastygam w bezru- chu, przewracam się na bok. Czekam... Czekam... Zasypiam.

Budzę się. Kołysanie ustało, silniki nie huczą. Z zewnątrz dochodzą

przytłumione głosy portowych dźwigów.

Otwierają się stalowe klapy przykrywające ładownię. Nie widziane od dawna

wiatło ośle- pia. Ostatkiem sił wślizguję się do ciemnego wnętrza pojazdu.

Do ładowni schodzą ludzie, dotykają lin, rozmawiają.
Otoczony grubym pancerzem zostaję uniesiony wzwyŜ. Do środka wdziera

się chłodny wiatr. Kołysanie ustaje po chwili. Jestem na lądzie.

Słyszę zgiełk, warkot motorów, krzyki przelatujących ptaków, nie znane szumy i
szmery. Chcę Ŝyć, chcę Ŝyć... Na chwiejnych nogach wymykam się spomiędzy
stalowych blach w

kierunku portowych magazynów.

Chory, rozgorączkowany, wciśnięty w kąt, na wpół Ŝywy, obolały... Nie ma siły

wyławiać zębami pcheł buszujących po brzuchu. Tną dotkliwie, zanurzają w skórze
drobne igiełki, piją krew.

LeŜę w mojej głęboko ukrytej w labiryncie przejść i nor siedzibie, coraz bardziej

bezwład- ny, bezwolny, przeraŜony.

Szmer... To szczur z komory obok przyszedł zobaczyć, co się dzieje, Ŝyję czy

umarłem. Cofa się, poczuł woń spoconej, rozgorączkowanej skóry.

Znowu szmer. JeŜeli to wąŜ. Tu nie ma węŜy, nie ma. WęŜe nie dotrą tu nigdy,

powstrzy- ma je smród ścieków, rozkładające się szczątki, brudna, cuchnąca woda.
A jednak boję się węŜa nawet tu, w miejscu, które wydaje się bezpieczne i
spokojne. Szmer przechodzi, oddala się, milknie. Usiłuję zasnąć. Opieram głowę na
łapkach, tylne prostuję, przeciągam się.

Gorączka rośnie. Wpadam w ogromny dół. Jak ptak, coraz dalej, coraz niŜej.

Nagły strach, tam, pode mną, w studni czeka śmierć, rozbicie o nie znane dno, o
wodę, która przy upadku z takiej wysokości ma twardość betonu.

Piszczę, krzyczę, usiłuję zawadzić pazurami o gładkie, lśniące od wilgoci ściany.

Zwijam się w kłębek i gwałtownie rozpręŜam.

Niestety, ściany są niemal szklane, pozbawione jakiegokolwiek występu. Z

oszałamiającą szybkością lecę w dół. CzyŜbym umierał? Jestem w starym
rodzinnym gnieździe. Bawię się z małymi. Piszczymy.

Wejście do gniazda rozszerza się. Szeroko rozwarta paszcza węŜa. Za

chwilę mnie po- chłonie, za moment.

7
0

Piszczę, usiłuję uciekać. Daremnie, potęŜny otwór osłonięty setkami płaskich

łusek i tar- czek schyla się nade mną, wciąga, pochłania.

Budzę się zlany potem, sierść mam polepioną i nastroszoną. Pchły tną dalej.

Chodzą nawet po moich wąsach. Spędzam je ruchem łapki.

Wszystko było snem, majaczeniem, przywidzeniem. LeŜę wycieńczony i

schorowany w chłodnym pomieszczeniu, między magazynem domu handlowego a
kanałem burzowca. Prze- nikają mnie dreszcze. Odczuwam przejmujące
pragnienie. śeby się napić, muszę wyjść stąd i dotrzeć do kamiennej ściany, po
której spływa woda. Tylko czy starczy sił? Chwiejąc się i zataczając docieram do
korytarza. Powoli, ostroŜnie.

Z trudem docieram do spękanego kamiennego muru. Woda sączy się kropla
za kroplą. Przyciskam dolną szczękę do ściany, zadzieram głowę.
JuŜ dawno nie piłem tak zimnej wody. Piję długo, starając się wchłaniać całą

spływającą wodę. Chłód z krtani powoli przenika niŜej, wypełnia Ŝołądek, studzi
rozgrzaną krew. Czuję się lepiej, duŜo lepiej. Natychmiast próbuję dobrać się do
pcheł.

Wyzdrowiałem. Wyleniałe miejsca porasta nowa sierść. Ropnie na skórze

wygoiły się i zabliźniły. Odzyskuję siły.

W pierwszym okresie pobytu w nowym mieście choroba prawdopodobnie

uratowała ci Ŝy- cie. Szczury pozostawiły cię w spokoju, wyczuły gorączkę i ostry
smród biegunki. Po okresie zamknięcia w ciemnej i dusznej ładowni otaczający

wiat wydaje się jaskrawy i głośny.

Kromka chleba i skórki od kiełbasy wyciągnięte z zatłuszczonego papieru

smakują wyjąt- kowo, jakbyś jadł je po raz pierwszy w Ŝyciu.

Tak obfite jedzenie wywołało zupełny przewrót w organizmie. Obudziły

mnie ostre, gwałtowne bóle nabrzmiałego i twardego brzucha, biegunka, torsje.

Ponownie zapadłem w głęboki gorączkowy sen. Po przebudzeniu czułem się juŜ

dobrze, a co najwaŜniejsze, odzyskałem dawny niepowstrzymany apetyt.

Zaszyłem się w stojącym w pobliŜu kanału wysokim budynku, z którego wieŜ

często do- chodził wibrujący dźwięk dzwonów. Ten melodyjny głos przypomina
odległe dźwięki fletu.

Jednak główną przyczyną, dla której zdecydowałem się zamieszkać w tym

wysokim gma- chu, w którego wieŜach gnieździły się jastrzębie, był lęk przed
szczurami, które, od czasu jak wyzdrowiałeś, znowu zaczęły mnie prześladować.

W porcie bowiem trwa bezustanne polowanie na szczury przybywające z morza.
Cały teren dzielnicy zamieszkuje rodzina duŜych i silnych szczurów, zajadłych

w tropieniu wszelkich pojawiających się w ich rewirach intruzów.

Gdyby nie chorobliwa gorączka i odstraszający zapach, zagryzłyby mnie zaraz

po przyby- ciu.  Dlatego  teŜ  obecne  miejsce  z  dala  od  magazynów,
elewatorów,  spichrzów  i  wysypisk śmieci jest bez wątpienia najbezpieczniejsze.
Szukające obfitego poŜywienia  szczury zaglą- dają  tu  rzadko,  wiedząc,  Ŝe  poza
nielicznymi  odpadkami,  myszami,  łodygami  przeróŜnych kwiatów oraz świecami
nie znajdą nic do jedzenia.

To, co znajduję na pobliskim śmietniku obok zabudowań otoczonych

kilkoma rzędami owocowych drzew, zaspokaja mój codzienny głód.

Mieszkam wewnątrz pustej gipsowej figury. Niewidoczny otwór, którym

wchodzę, mieści się w podstawie. Początkowo denerwowały mnie gromadzące się
co pewien czas wokół grupy hałasujących ludzi. PoniewaŜ wiązało się to z miłymi
dla moich uszu tonami muzyki, przy- stosowałem się szybko, pozostając wewnątrz
aŜ do chwili ich odejścia.

Szybko teŜ przyzwyczaiłem się do bezpiecznych, spokojnych wnętrz.
WydrąŜone gipsowe posągi, grube świece, kwiaty w szklanych naczyniach,

przytłumione światła, cisza, kamienna posadzka.

7
1

Pozostałbym tam dłuŜej, lecz pewnego dnia figury zestawiono, posadzkę

przykryto płót- nem, przy ścianach wzniesiono rusztowania.

Ponownie odczułem nagłą potrzebę odnalezienia własnej szczurzej rodziny,

miasta, w któ- rym się urodziłem, starej piekarni i piwnicy ze śladami
zacementowanych nor. Wewnątrz wysokiego budynku stale przebywali teraz
ludzie i ciągle czułem się zagroŜony.

Wywędrowałem nocą przebiegając pod murami domów, płotami ogrodów,

przez place i ulice. Uciekałem od dalekiego szumu fal, niesionego przez wiatr,
zapachu morza i głosów płynących kanałem statków. Uciekałem w stronę mojego
miasta, mojego pierwszego gniazda.

Miasta są podobne. Przybywam i opuszczam je przewaŜnie nocą, stale

cigany przez szczury.

Szczury z mojej rodziny poznają mnie natychmiast. Czekam więc na ten

moment, kiedy szczur, do którego się zbliŜę, nie skoczy mi do gardła, nie rzuci się
na mnie, nie wyda wście- kłego pisku zwołującego współplemieńców do ścigania.

Wędruję, przenoszę się z miejsca na miejsce. Do wędrówki zmusza mnie

konieczność po- wrotu do opuszczonych kiedyś miejsc, konieczność ich
odnalezienia, pamięć.

MoŜe juŜ ostatnie miasto, ostatnie z tych tak bardzo przypominających miasto

pamięci. A jednak nie mogę stwierdzić od razu, czy to właśnie te piwnice, te
kanały, te podziemne przej- ścia, te same rynsztoki. Nie poznaję. Przybywam tu na
początku zimy i pierwsze lodowate wichry wpędzają mnie głęboko w kanały.

Od dawna, we wszystkich miastach poszukiwałeś piekarni przy bocznej ulicy, z

piwnicą, do której z góry zsypywano węgiel. W piwnicy tej obok hydrantu są na
murze ślady po zace- mentowanych szczurzych norach.

Coraz mniej czasu przed tobą, starzejesz się, tracisz węch, słuch, wzrok. Przed

chwilą rzu- ciłeś się na pająka, sądząc, Ŝe to stonoga lub Ŝuk. Nie jesteś juŜ silny,
osłabłeś. Biegasz wol- niej, skaczesz niŜej, męczysz się szybciej.

Unikam niebezpieczeństw. Schodzę z drogi szczurom, kotom, psom. Nie

atakuję  prosia- ków  i  kur.  Zjadam  osadzające  się  na  brzegach  kanałów  skórki
chleba,  kawałki  tłuszczu. Omijam magazyny sklepów  i  spiŜarnie  w  ludzkich
mieszkaniach,  obawiam  się  schwytania, boję się śmierci.

Ciemna sierść posiwiała – wzdłuŜ grzbietu, przy uszach, na bokach.

Pazury są bardziej łamliwe. Siekacze rosną wolniej, a co gorsza stały się
kruche. Niedawno górny złamał się niespodziewanie na twardej, dębowej desce,
którą usiłowałeś przegryźć.

Wibrysy, prowadzące dotychczas bezbłędnie w zupełnej ciemności, raptem

zaczęły zawo- dzić, zginać się, łamać. Niedawno sterczały sztywno wokół
pyszczka, teraz opadły, obwisły.

Zestarzałem się, czuję to w kaŜdym mięśniu, w kaŜdej kostce i tkance.
Starość to po prostu wielkie osłabienie, zwiotczenie, zmęczenie, choroba czasu.

Broniłem się przed starością długo, postępowałem, jakbym był nadal młody.

Jądra nie nabrzmiewają juŜ spermą na widok kaŜdej samicy w okresie rui.

Dawno  nie miałem juŜ własnego stałego gniazda. Zresztą nie odczuwam
podniecenia, tej niezwykle sil- nej  potrzeby  pokrywania,  która  kiedyś  pobudzała
do  walki,  wędrówek  i  poszukiwań.  Od ostatniej podróŜy statkiem mój popęd do
samic osłabł, a w ostatnim okresie zanikł zupełnie.

W kanałach miasta, w którym jestem, odkryłem norę rozgałęziającą się w

wygodne szero- kie gniazdo, oparte o rozgrzaną powierzchnię wypełnionej ciepłą
wodą grubej rury. Norę za- mieszkiwała samotna młoda samica, która tak długo
krąŜyła wokół wypinając przekrwione narządy płciowe, aŜ ją pokryłem.

7
2

Przerwałem podróŜ. Nora jest przytulna i ciepła. Spotkana tu samica jakby mnie

odmło- dziła, przypomniała, jakim samcem byłem kiedyś. Ulice, piwnice, kanały
wydawały się zna- jome, jakby widziane, zapamiętane. Zostałem.

Przenikliwe zimno, gęsty śnieg, wszędzie wdzierające się wichry nie

sprzyjają wędrów- kom. ToteŜ przez długi okres nie opuszczałem najbliŜszego

kręgu kanałów.

Pokolenie małych szczurów dorasta. Kilka najbardziej ciekawych nie

powróciło ze swej pierwszej wyprawy. Siedzisz skulony na ciepłej, betonowej
płycie, grzejącej cię w brzuch i łapy.

Boisz się coraz bardziej, lękasz się dorastającego samca, który niedawno rzucił

się na cie- bie, boleśnie gryząc w ucho. Chciałeś mu przeszkodzić, kiedy pokrywał
twoją samicę a swoją matkę. Obudziło się w tobie silne poczucie własności, lecz
przecieŜ nie jesteś młodym szczu- rem. Rzucił się, przewrócił cię, poturbował.
Ucho nabrzmiało boleśnie. Siedzisz z przekrzy- wioną na bok głową obserwując
zaloty młodego szczura do twojej samicy.

Chciałeś mieć swe gniazdo, przewodzić zamieszkującym je szczurom,

przepędzać intru- zów ze swojego terytorium.

Stało się inaczej, bo inaczej przecieŜ stać się nie mogło. Jesteś intruzem

we własnym gnieździe. Słabym, starym szczurem zbliŜającym się do kresu swych
dni, swych moŜliwości. Twoja samica przestała juŜ być twoją samicą, jest teraz
samicą młodego szczura. Odpędziła cię od kurzego łba, który wyłowiłeś z kanału, i
z młodym samcem wyjada smakowity mózg. Nie uczynisz nawet ruchu, by
przepędzić rywala.

Wypędzą, wyrzucą, wygonią, wypchną z ciepłej nory na wilgotną zimną

krawędź ścieku. Młody szczur nienawidzi cię, bezustannie krąŜy wokół, chce
zaatakować. Tylko obojętność jest ratunkiem, inaczej dawno rzuciłby się na ciebie,
starając się przewrócić i przegryźć tętni- cę.

Niechętnie ruszam się z gniazda, jednak tu pozostać nie mogę, w starciu z

młodym szczu- rem nie mam szans.

Na powierzchni oszałamia poranne słońce, wiosenne, lecz
jeszcze zimne. Wcześnie, dzień dopiero się zaczyna.
Ulica, mur, pod którym idę, wydają się znane, jakbym kiedyś tu był, jakbym to

widział. Nawet kamienne obramowanie rynsztoka i kratki przykrywające włazy do
kanałów.

Gdzie to widziałeś, nie pamiętam.
Przez szeroką szparę między brukiem a metalową bramą dostajesz się na

podwórze z Ŝe- liwną pompą pośrodku. Wyczuwasz zapach mąki, tłuszczu i
rozgrzanego pieczywa, dobiega- jący z otaczających podwórze zabudowań.

Mieści się tu piekarnia, z tamtego dachu łatwo dostać się do magazynu pełnego

zapasów, te drzwi prowadzą wprost do pomieszczenia, w którym znajduje się
olbrzymi piec, a tu nieco wyŜej powinno być okienko do piwnicy. Teraz
zakrywa je stos Ŝelaznych rur. Okienko szczelnie zabito deskami, tędy nie
moŜna wejść.

Jesteś juŜ niemal pewien – to właśnie to miejsce, ta piekarnia, ten dom, ta

piwnica. Przez całą zimę mieszkałem tak blisko miejsca, do którego od tak dawna
chciałeś powrócić. Gdy- bym wcześnie wyszedł na powierzchnię, gdybyś wcześniej
zwiedził najbliŜszą okolicę.

Pojemniki na śmieci są inne niŜ te, które zapamiętałem, a miejsce, w którym

stoją, obudo- wano ściankami z cegieł. OstroŜnie obwąchuję zupełnie nowe
szczegóły. Z dachu przybu- dówki usiłuję dostać się do środka przez wentylator
magazynu, lecz otwór zamyka przytwier- dzona do ściany Ŝelazna siatka.
Postanawiam wspiąć się po rynnie aŜ na dach, a stamtąd do- trzeć do piwnic.
Posuwam się w górę wąskim światłem rynny, wykorzystując wszystkie nie-
równości blachy. Udało się. Jestem juŜ na strychu.

Przedostaję się na klatkę schodową. Wszystko tu inne, pachnące farbą,

jasne, świetliste. Szybko zsuwam się ze stopnia nasłuchując dobiegających

szmerów. W odnowionym, wyre-

7
3

montowanym domu nie ma szczelin i dziur. Gdyby ludzie zobaczyli cię na
schodach? PotęŜ- ny, wyleniały ze starości, z długim bezwłosym ogonem, z
ruchliwymi nozdrzami, spod któ- rych wystają ostre zęby. Drzwi do piwnicy są
uchylone, ostra woń farby bije w nozdrza.

W piwnicznym korytarzu odnajdujesz znaną ci, twardą posadzkę. Rury

kanalizacyjne po- kryto warstwą gipsu i farby, likwidując przestrzeń między nimi a
ś

cianą.

W piwnicy zatrzymasz się przy ścianie obok hydrantu, nie ma na niej

adnych znaków. Powierzchnia pokryta olejną farbą lśni w półmroku. Czy nora

była tu, czy moŜe tam, a moŜe w miejscu, które właśnie minąłeś, przebiegając z
kąta w kąt, moŜe nieco dalej? Czy to na pewno ta piwnica? Gdzie podział się
węgiel? Hydrant bulgocze tak samo, przez umieszczoną w górze klapę przeświecają
promienie, przez okienko pokryte metalową siatką sączy się słabe światło.

Czy rzeczywiście odnalazłeś swoje miasto, miejsce po dawnym gnieździe,

pierwszą norę? Wielokrotnie obiegam piwnicę. Studzienkę przykrywa nowa
blaszana klapa. Wcisnąć się tam niepodobna. Wykruszone cegły wymieniono, a
brzegi wzmacnia Ŝelazna listwa. MoŜe w piw- nicy obok znajdziesz stare, znane ci
przedmioty?

W piwnicy obok pod ścianami stoją te same drewniane półki. Na nich słoje,

słoiki, słoiczki wypełnione apetyczną zawartością. Na środku drewniany szkielet
fotela. Obwąchaj uwaŜnie, sprawdź, znajdziesz ślady szczurzych zębów
pozostawionych przez samicę, która załoŜyła tu gniazdo. Są, są ślady, a więc
odnalazłeś miejsce swych narodzin. Stąd, z tych piwnic wyru- szyłem, stąd
wywędrowałem.

Szczury spotkane w kanałach, szczury, które wypędziły mnie z gniazda, są moją

rodziną. Odnalazłem, czego szukałem, odnalazłem.

Wróć do sąsiedniej piwnicy, usiądź przy ścianie, tuŜ za hydrantem. Słuchaj

głosów, słu- chaj szmerów, chrobotów, ech. Słuchaj. Przybyłeś tu po to, by słuchać,
by widzieć, by zna- leźć. Przybyłeś, wierząc w niemoŜliwe, wierząc w
nieprawdopodobne, wierząc, Ŝe usłyszysz zgrzyt zębów, chrobot samicy-matki
daremnie wgryzającej się zębami w mur. Przycupnąłem, przywarłem bokiem do
ś

ciany, zamknąłem oczy, słucham.

Nie usłyszysz, jest niemoŜliwe, byś usłyszał cokolwiek, wiesz o tym doskonale.

Nora w fundamentach piekarni została zamurowana na zawsze i Ŝaden odgłos
stamtąd dojść do ciebie nie moŜe.

Niema, cicha, martwa ściana. Przebłyski światła na posadzce przesuwają się,

odczuwam pragnienie i głód. Podsyca je dochodząca z piekarni woń chleba
wyjmowanego z pieca.

Kierujesz się w stronę znanych przejść, szczelin, korytarzy. Nie ma ich, nie ma

nawet śla- dów. Zacementowano, zamalowano, wygładzono. W oknach tkwią
metalowe siatki, szczelnie przylegające do framug. Tylko drzwi piwnic są nie
zmienione i z trudem moŜna przecisnąć się pod nimi.

Wydostać się mogę tylko drogą, którą wszedłem, drogą najniebezpieczniejszą.
Zapach świeŜego chleba wzmaga przejmujący głód, czuję ssanie w

przełyku i Ŝołądku. Wspinam się na schody. Kroki, z góry w twoim kierunku. Z
korytarzyka obok podestu do- chodzi szum wody. Skaczę. MoŜe wydostanę się

rurami ściekowymi, wprost do kanałów? W oświetlonym pomieszczeniu rozlega
się wrzask. Siedzący w wannie człowiek krzyczy, za- wiadamia innych o moim
wtargnięciu, rzuca szczotką i mydłem, chlapie. Człowiek stojący w drzwiach usiłuje
mnie złapać, w chwili gdy przemykam pod nogami. Wpadam do mieszkania, czując
za sobą jego kroki.

Ukryłeś się za tapczanem, człowiek odsuwa meble, znajduje cię. Kij uderza tuŜ

obok. Wy- skakuję na balkon, ten sam balkon, na którym kiedyś wygrzewał się
obserwujący podwórze kot. Człowiek za tobą. Usiłujesz ześliznąć się po murze, nie
udaje się, skaczesz. Zetknięcie z kamienną nawierzchnią jest bolesne, skręcasz tylną
łapkę, przewracasz się na bok, podnosisz. Człowiek z balkonu krzyczy do ludzi na
dole. Biegną. Uciekasz prosto przed siebie, usiłując znaleźć jakikolwiek otwór, w
którym mógłbyś się ukryć. TuŜ przede mną otwiera się wiele

7
4

kolistych otworów. To leŜące na podwórzu metalowe rury. Zanurzam się w jedną z
nich ku- lejąc, biegnę w kierunku oświetlonego krańca.

Wewnątrz spiralnie skręconej rury panuje niesłychany hałas – odgłosy i echa

dobiegające z podwórza, ulicy i okolicznych zabudowań spotykają się tu,
przenikają, kłębią, odbijają, zde- rzają. Szelest mojej sierści i zgrzyt pazurów o
twarde podłoŜe zostają nagle spotęgowane.

Drugi oświetlony kraniec zbliŜa się, jest tuŜ, tuŜ na wysunięcie wibrysów. Wtem

zasłania go kawałek blachy. Uderzam weń nosem, głową, gryzę, drapię pazurami.
Dostałem się w pu- łapkę, słyszę głosy ludzi. Obracam się z trudem i szybko
biegnę w przeciwnym kierunku. Rura unosi się i pochyla. Zsuwam się, spadam.
W świetle, ku któremu biegłem, spostrzegam oczy człowieka. Słyszę jego
bełkotliwy, chrapliwy głos. Teraz oba krańce są juŜ zakryte. Lu- dzie potrząsają,
obracają rurą, przechylają ją gwałtownie, uderzają powodując ostre, przeni- kające
do szpiku dźwięki.

PrzeraŜony, na rozkrzyŜowanych łapkach usiłuję zachować równowagę. Przy

nagłych po- chyleniach, zwrotach i obrotach jest to niemoŜliwe. Wymiotuję ze
strachu. Ustawiają rurę pionowo.

Obracam się, wciskam zęby w wąską szczelinę, usiłując ją
poszerzyć. Znowu unoszą rurę do góry, znowu podrzuty,
obroty, potrząsania.
Ś

wiatło, nareszcie światło. Biegnę do jasnego krańca. Wpadam do małej,

drucianej kla- teczki, w której w Ŝaden sposób nie moŜesz zmienić pozycji.
Zostałeś unieruchomiony w metalowej pułapce.

Cienkie stalowe druciki kaleczą dziąsła. Gryziesz. Szamotałeś się, kręciłeś

w miejscu, piszczałeś.

Ludzie przyglądają się, bełkocą. Ostry patyk wbija się w bok, daremnie chcesz

uchwycić go zębami. Wrzucają kawałek chleba – głód przestał jednak
doskwierać. Przenieśli cię w stronę pieca. Owiewa cię Ŝar, wzmaga pragnienie.

Ludzie przyglądają się, potrząsają metalową klatką. Widzisz ich oczy, zęby,
języki.
Bierze ze stołu długi cienki, z obu stron wyostrzony nóŜ rzeźnicki. Podnosi, bada

uwaŜnie jego ostrze.

Chcą mnie zabić, chcą mnie okaleczyć. Wpieram łapki w deskę, wciskam

grzbiet aŜ do bólu w metalowe pręty. Nic zrobić nie mogę, schwytany,
unieruchomiony. ZbliŜają się.

Nad moją głową blask ostrza.
W końcu przeciskają nóŜ przez pręty klatki w kierunku mojej głowy.
Chcą dosięgnąć oczu. Poruszam gwałtownie szyją. Wkładają więc nóŜ od

spodu, tak Ŝe klinga przyciskająca gardło unieruchamia głowę.

Wyciągają z pieca rozgrzany do czerwoności cienki drut. ZbliŜa się, oko

wyczuwa nara- stające ciepło, Ŝar, jaskrawość, lęk. Zatapiają drut w źrenicy. Ból
rozsadza czaszkę.

Piszczę ze wszystkich, ostatnich sił.
Teraz gorący pręt dotyka drugiego oka. Wchodzi do wnętrza, aŜ wszystko staje

się ciem- nością, bólem, krwią, głosem.

Budzę się z długiego odrętwienia, podnoszę, jestem na podwórzu, łapkami

wyczuwam twardość betonu.

Ciemność, ciemność jak po narodzeniu. Podobna, a przecieŜ inna. Wówczas

była to ciem- ność niewiedzy, nieświadomości. Poza nią nie znałem niczego. Teraz
jest to ciemność prze- silenia Ŝycia, ciemność nadchodzącej śmierci.

Wtedy nie wiedziałem o istnieniu światła, o jego sile i blasku, o przestrzeni, o

mroku, o człowieku, o sobie. Nie przeczuwałem wydarzeń mających wkrótce
nastąpić.

Później przeraŜony światłem szukałem półmroku, cienia, stęchłej, bezwietrznej

atmosfery piwnic i kanałów.

7
5

Nie wiedziałem, Ŝe jestem szczurem, otoczonym groźnymi

niebezpieczeństwami, pułap- kami, wrogami, własną bezwzględną społecznością.

W oczodołach czuję bolesne ukłucia. Krew przestała spływać do pyszczka. Przez

chwilę stoję nieruchomo, ślepy, skazany na odnajdywanie drogi dotykiem
wibrysów.

Nie zabili, wyłupili mi oczy, zostawili Ŝywego tu na podwórzu. Ukłucia stają się

coraz sil- niejsze. Przewracam się, tarzam, zębami chwytam kamienie. Wszystko
się urywa.

Dostrzegłem je z daleka, z bardzo daleka. LeŜy na gładkiej, równej powierzchni,

a wokół nie widać nawet najmniejszego wzniesienia.

Jest wypukłe, ogromne, największe z jajek, jakie widziałeś, lecz i ty czujesz się

silny, sil- niejszy, sprawniejszy, zdolny do wszelkich wysiłków.

Obwąchujesz uwaŜnie błyszczący kształt, obchodzisz wokół, muskasz

zębami,  próbując zarysować gładką powierzchnię. Jajko pulsuje, pachnie ptakiem,
wewnętrznym Ŝyciem, Ŝółt- kiem,  białkiem,  Ŝarciem.  Koniecznie  muszę
przetoczyć  je  w  bezpieczne  miejsce,  rozbić, zjeść. PotęŜnym długim ogonem
owijasz jajko i zaczynasz ciągnąć je za sobą. Nagle otacza- jąca powierzchnia
przechyla się i stwierdzasz, Ŝe wtaczasz jajko pod górę po coraz bardziej stromym
zboczu. Na razie toczy się posłusznie za tobą, nie opierając się, nie wymykając. Na-
gły ucisk w ogonie.

Odwracasz się i z przeraŜeniem widzisz owalny kamień. Kiedy się to stało, kiedy

nastąpiła przemiana, gdzie jest jajko? OstroŜnie, by nie wypuścić podejrzanego
kamienia, obracasz się i podtrzymujesz go bokiem. Sprawdzasz dokładnie jego

strukturę, powierzchnię. To kamień oszlifowany spływającą wodą. Zrezygnowany
przymykasz oczy.

Przed tobą znowu jajko, wspaniałe, błyszczące, pachnące, wymarzone. Kamień

uległ ko- lejnemu przeobraŜeniu.

Teraz pcha jajko pod górę. Głową, bokiem, łapkami, zębami, zapierając się i

wspierając, ześlizgując, osuwając, napinając mięśnie, wyginając grzbiet. Coraz
cięŜej, coraz trudniej, co- raz słabiej. Za chwilę ulegnie zwiększającemu się
cięŜarowi.

Widzisz swój zmęczony grzbiet, wyleniała ze starości sierść. Obcy, zupełnie

inny, nie zna- ny szczur popycha przed sobą lśniące jajko, zachwycony jego
wielkością i zapachem. Jajko, które przeobraŜa się w kamień, kamień
przekształcający się w jajko. To przecieŜ ty sam.

Jak mogę cokolwiek widzieć, jeŜeli oślepiono mnie, pozbawiono wzroku,

jak mogę wi- dzieć? A przecieŜ widzę. Mozolnie popycham przed sobą lśniącą
kulę.

Krawędź zbocza rysuje się na horyzoncie. ZbliŜysz się za chwilę, wtoczysz jajko

na szero- ką powierzchnię pełną kryjówek i nor. Tam rozbijesz je, wtaczając na
ostry kamyk, zjesz.

TuŜ przed krawędzią stwierdzasz z przeraŜeniem, Ŝe jajka nie ma, nie istnieje,

nie ma rów- nieŜ kamienia. Olbrzymi – zwiększający się cięŜar to twoja imaginacja,
czyste złudzenie, wy- obraźnia. Tak ci się wydaje, wierzysz w to, jesteś przekonany,
Ŝ

e nie istniało ani jajko, ani kamień. W tym momencie, tuŜ przed szczytem,

przed miejscem odpoczynku i wytchnienia szczur – o którym nie wiesz, czy na
pewno jest tobą – przestaje napierać na nic nie waŜący kształt, na kształt zmyślony,
a więc nie istniejący. Odwraca się, spogląda w dół.

Więc widzę, czy nie widzę, jestem ślepy czy nie? A moŜe to nie oczy

dostrzegają świat? MoŜe.

Ogromne jajko spada po nieckowatym zboczu, toczy się głośno po

gładkiej jak lustro płaszczyźnie. Widzisz je z góry rozpędzone, powracające do
miejsca, w którym zacząłeś dro- gę.

Wszystko wokół zaczyna się obniŜać. Nie ma juŜ zbocza,
wzgórza, niecki. Wszystko znajduje się na tej samej
płaszczyźnie. I ja, i jajko.
W oddali dostrzegasz, jak toczy się coraz wolniej, coraz wolniej.

Zatrzymuje się, nieru- chomieje. Blisko lub niemal w tym samym punkcie, w
którym zobaczyłeś je po raz pierwszy.

7
6

ZbliŜ  się,  zacznij  od  nowa.  PrzecieŜ  znasz  zapach  jego  wnętrza,  przyciąga
cię,  wabi,  kusi. Taki  łatwy  łup,  zacznij  od  nowa.  Nie  mam  juŜ  siły,  nie
mam  siły.  Nie  widzę  nic,  oprócz ciemności. Nie mogę nawet pełznąć.

Ból głowy, ból pustych otworów pod powiekami, sztywnienie karku. Po

grzbiecie przebie- gają dreszcze. LeŜę w pełnym słońcu na rozgrzanym podwórzu.

Ludzie pozostawili mnie. Podnoszę się, zataczam, idę. Uderzam głową w

cegłę, zatrzy- muję się, powoli posuwam wzdłuŜ muru. Słyszę głosy, ludzie
rozmawiają, obserwują moje zachowanie.

Ogarnia mnie panika: mogą zabić, rozgnieść, rozdeptać, mogą uczynić ze mną

wszystko. Niepewnie, na rozchwianych nogach krąŜę wokół podwórza.
Straciłem węch, spływająca z oczodołów krew zaczopowała nozdrza. Nie wiem,
dokąd iść, a przecieŜ muszę dostać się do mojego gniazda, do kanałów.

Znajduję rowek, którym spływa woda. Ludzkie głosy towarzyszą mi cały czas.

Dochodzę do ścieku, łapki wyczuwają metalowe Ŝeberka. W tym miejscu, między
Ŝ

eliwnym dzwonem ścieku a rozłupanym kamiennym krawęŜnikiem, woda

wyŜłobiła dogodne zejście. Słyszę zbliŜających się ludzi. CzyŜby chcieli mnie
złapać, pospiesznie wpełzam w szczelinę. Droga w dół jest zbyt stroma, bym mógł
nią teraz zejść. Spadam.

Staczam się bezwolny, bezwładny, na wpół przytomny. Uderzam głową o

wystający róg cegły, zatrzymuję się na skośnej pochyłości stropu.

Pode mną w kanale płynie wzburzony ulewą strumień, słyszę drobne fale

uderzające w betonowe krawędzie.

Z oczodołów znowu spływa krew, w gardle czuję jej
ciepły smak. Jak chłodno. W głowie zamęt i ból,
bezustanne bolesne wirowanie.
ZbliŜa się szczur, obchodzi wokół, dotyka wibrysami. Mógłby mnie

zagryźć,  przeciąć wiotką nitkę Ŝycia, jaka mi jeszcze pozostała. Umyka. Z góry
spływa woda, widocznie spadł ulewny deszcz.  Szum  w  kanale  wzmaga  się,
potęŜnieje,  rodzą  się  nie  znane  szumy,  głosy, echa.

Woda chłodzi rozpaloną skórę, obmywa zakrzepłą krew. Czuję się lepiej, lecz

dalej leŜę nieruchomo, oszołomiony, osłabiony, chory.

Nie przewidziałeś, nie przeczułeś takiego końca, zresztą skąd mogłeś wiedzieć,

e to cię spotka, Ŝe oślepią starego szczura, który i tak zdechłby niebawem w jakimś

kącie. LeŜy tu jak kawałek starej ścierki lub zabity gołąb. A przecieŜ Ŝyjesz –

jeszcze jesteś – zawieszony mię- dzy spienioną rzeczką ścieków a zmurszałym

stropem kanału, między istnieniem a kresem. Spływająca woda powoli przywraca

siły, potrzebę Ŝycia. Jak będziesz Ŝył bez oczu, jak? Odzyskasz powonienie,

poczujesz w nozdrzach wiele znanych woni, odetchniesz nimi. Za- pach

skieruje cię, gdzie trzeba, opowie, gdzie jesteś, wyjaśni, co cię otacza. Masz

przecieŜ wibrysy, długie siwe wąsiska, sztywne i sterczące na boki. Pamiętasz, jak

bezbłędnie poru- szałeś się w ciemności prowadzony tylko ich dotykiem,

spręŜonym ruchem, gdy natrafiały na

przeszkodę.

Chcę dotrzeć do gniazda. Wypędził cię, zostałeś wyrzucony przez młodego,

silnego samca, jakim sam byłeś niedawno. Trudno się zgodzić, trudno rozstać z
wizją ciepłych ścian przyle- gających do rurociągu ciepłowni... Tam chciałbyś
zdechnąć, tylko tam.

Nie gódź się z wygnaniem, lecz nie wracaj. Zagryzie cię, zabije, zadusi.
Samica juŜ cię nie potrzebuje, ma teraz wyjątkowo jurnego i duŜego szczura,

samca, któ- rego sama urodziła. Skoczy ci do gardła.

A jednak koniecznie chcesz wrócić, teraz leŜąc nieruchomo w strugach

ciekających ze ścian, chcesz tylko tego.

7
7

Powrót na rozchwianych, niepewnych nogach. Wczołgujesz się do nory,

docierasz do gniazda, kładziesz się przy ciepłej ścianie, odpoczywasz.

Będziesz oczekiwał śmierci, będziesz oczekiwał końca.

Poruszam łapami, przesuwam się po gliniastym podłoŜu, usiłując przybrać

normalną pozy- cję. Ból głowy nie ustaje, zesztywniały kark waŜy znacznie więcej
niŜ zwykle.

Z bliska, z wysoka, z niewielkiej odległości dobiega grzmot, czuję jak wokół

drŜy ziemia. Otworzysz oczy i zobaczysz szarawe, matowe światło.

Otwieram, zamykam, otwieram powtórnie, zamykam, otwieram znowu,

nie... Nie mam oczu, czy to rozumiem?

Skąd jednak do wnętrza mózgu, jakby spod powiek wdziera się promień?
Skąd pojawia się poświata, refleks, cień? Nie masz oczu, jesteś oślepionym

szczurem, do- gorywającym wśród wilgotnych zmurszałych cegieł.

Obraca się, omal nie spada w dół w szumiący potok ścieków. Obraca się, opiera

o śliską od gliny ścianę.

Grom minął, przetoczył się, zgasł. Jego światło nie ma znaczenia, jest obojętne,

jego siła zmalała. Teraz nie boję się gromu, nie boję się, bo nigdy nie zobaczę juŜ
błyskawicy. Ślepota zniszczyła twój strach, pozbawiła lęku przed tym, co zmuszało
niegdyś do ucieczki.

Przewróciłeś się na łapy, wyczuwasz błotnistą powierzchnię, podpierasz ogonem

zmęczo- ne ciało. Przywarłeś do ziemi, uniesienie cięŜkiej, poranionej głowy
przekracza twe siły.

Odzyskałeś węch, zapach deszczowej wody i unoszących się z kanału

oparów wypełnia nozdrza.

Zaspokój pragnienie wodą spływającą ze ścian. Gorączka jeszcze nie minęła,

szczęka ude- rza o szczękę. Pij, długo, długo pij, pij.

Wibrysami sprawdzę miejsce, w którym się znalazłem: czy nic nie grozi, czy

jestem bez- pieczny, czy pod moim cięŜarem nie zawalą się cegły, czy nie zmyje
mnie spływająca z wy- soka wodna fala?

Ulewa juŜ się skończyła. Musisz zejść, iść, zjeść znalezioną skórkę, ziarno,

kawałek ryby, wzmocnić się.

Nie odzyskasz wzroku, to niemoŜliwe, ludzie wyłupili ci przecieŜ oczy,

rozpalonymi dru- tami przewiercili źrenice, tego nie cofniesz, przed tym nie
uciekniesz.

Unoszę głowę, prostuję kark, dokładnie obwąchuję przestrzeń, beton, kamień.
Siły powrócą, czekaj. Obok ciebie przejdzie spotykany wielokrotnie szczur,

zbierzesz siły, ugryziesz go w nozdrza, gdy zacznie cię obwąchiwać. Ucieknie z
piskiem, będzie cię unikał, będzie się bał.

Ucieka, słyszysz skrobanie pazurów o cegły. Usiłujesz oczyścić sierść, złapać

kilka pcheł. Mięśnie głowy bolą nadal, kłują przy kaŜdym dotyku. Po co
przemywasz łapami oczy, któ- rych nie masz? Ból zwalił cię z nóg, leŜysz na boku i
drŜysz z przenikliwego chłodu.

Na górze juŜ noc. Powietrze ochłodziło się. Dzień czy noc są teraz taką samą

ciemnością, przez którą nigdy nie przedrzesz się na zewnątrz.

Zsunąłeś się niŜej, wymijając dziurę w sklepieniu kanału, którą mogłeś

wpaść w gęsty strumień ścieków. Przeciskasz się przez wąski otwór i stajesz
pod ścianą, blisko szumiącej krawędzi.

Wracasz do gniazda, skąd cię wypędzono, gdzie dojrzało ostatnie pokolenie

twoich szczu- rów. Wracasz do miejsca, które przestało być twoim. Jednak
wracasz.

ZbliŜam się, juŜ niedaleko. Wibrysami odnajduję wejście i zagłębiam się w długi

biegnący w górę korytarz. W sieci podziemnych tuneli na chwilę tracę orientację. W
końcu docieram do gniazda. Samica i małe obwąchują mnie. Zaszywam się w
najdalszej części, w ślepym

7
8

tunelu, chroniącym ze wszystkich stron. Kiedy młody samiec zaatakuje, będzie
mu bardzo trudno mnie wypędzić.

Jesteś zmęczony, przeraźliwie znuŜony, jak po długotrwałej, bezsennej drodze.
UłoŜył się najwygodniej jak mógł, wśród skrawków papieru i wyschniętych liści.

Powieki zasklepiły się nad pustymi oczodołami i nie czuł juŜ bólu, zesztywnienia,
kłucia. Odpoczy- wał, zasypiał, zanurzał we własnym śnie, wędrówkach,
wspomnieniach.

Widział tam siebie, całe Ŝycie, wirujące, przemieszane, a jednocześnie wyraźne i

zaryso- wane dokładniej niŜ wszystko, co widział przedtem.

A więc umieram, czyŜby to śmierć? Nie bój się, po prostu usypiasz, i

przeŜywasz Ŝycie jeszcze raz, tym razem wewnątrz, w sobie, odnajdujesz
zagubione wątki, mało znaczące epi- zody, kojarzysz odległe fragmenty z róŜnych
miejsc, dróg, chwil. Wewnątrz, w tobie skupiają się czas i przestrzeń, kurczą –
niewaŜne co było przedtem, co było potem.

Z grzbietu wychudzonego wołu zeskakuję wprost przed umierającego starego

człowieka, który wpatruje się we mnie czarnymi oczami, głębokimi jak tunele, w
których mógłbym się ukryć.

Muzyka. AleŜ tak, słyszysz muzykę. Słuchaj jej dokładnie, to flet z

nadmorskiego miasta. Odnaleziony flet, jego muzykę słyszysz coraz wyraźniej,
oszałamia cię, za chwilę pójdziesz za nią, gdziekolwiek cię zaprowadzi.

Dzban spada, strącony skrzydłem wyrywającego się ptaka. Uciekasz i

odbywasz w tym czasie daleką drogę, widzisz jaskrawe krajobrazy, płonące
miasto. A kiedy powracasz w to samo miejsce, człowiek tuŜ nad podłogą chwyta
spadający dzban.

Złudzenie, wokół domu pełno jest zmurszałych skorup rozbitych dzbanów.
Nagle dostrzegasz ludzi unoszących stary porwany fotel, pies ujada

przeraźliwie, małe szczurki wypadają ze środka, giną pod obcasami.

Na wyłysiałym, odartym z roślinności wzgórzu ludzie przybijają człowieka do

skrzyŜowa- nych pni. Pozostawiają go pod jaskrawym niebem; zwisa na palu
wkopanym w skalisty grunt. ZbliŜ się, zliŜ kroplę ściekającej krwi.

Nie bój się krąŜącego wysoko ptaka, nie dostrzega cię, wpatrzony w
umierającego. Wypuścił mnie, czemu otworzył metalową klapę pułapki, co
wtedy zaszło, a moŜe to tylko

sen? Stoi, patrzy, jak uciekam, jak się oddalam, nie porusza się, tylko obserwuje.

Na ścianie odnajdujesz zarys świeŜych cementowych plam. Z głębi dobiega

przytłumiony chrobot. To samica-matka usiłuje przebić się, przegryźć ścianę.
PrzecieŜ wiesz, Ŝe nie wystar- czy jej sił, zdechnie z braku powietrza i wody,
zamurowana w gnieździe, w którym cię uro- dziła, w którym rodziła twoje szczury.

Zaczynasz gryźć, wgryzać się w stwardniały chropowaty mur, aŜ bolą i krwawią

szczęki, a zęby spiłowują się do dziąseł.

Czemu gryziesz, czemu, jeŜeli wiesz, Ŝe to beznadziejne, daremne,

pozbawione sensu? Tego muru nie przegryziesz przez całe Ŝycie. Przychodzić

tu będziesz wielokrotnie, wsłu- chując się w dochodzące spoza muru dźwięki,

słuchając głosów Ŝyjących juŜ tylko w tobie. Odchodzisz stąd na zawsze. Ściga cię

wąŜ z dalekiego miasta. Otoczył szczura pierście-

niami, zmiaŜdŜył go, połamał kości, teraz pochłania, szeroko rozwierając szczęki.

Rzesza szczurów wpada w rzeczny nurt. Rzeka jest ogromna, bezbrzeŜna, szara,

pokryta drobnymi falami. Szczury chcą przepłynąć na drugi brzeg. Nadciągają,
spychają do wody poprzedzające je szeregi, nie pozwalają się zatrzymać.

Jestem wśród nich, płynę, płynę, płynę... Szczury wokół opadają z sił, toną,

zębami pocią- gają współtowarzyszy.

Płyń, nie daj się, wystarczy ci sił, płyń. Na horyzoncie za chwilę zobaczysz brzeg.
Uderza cię nie znana siła – moŜe fala, a moŜe młody szczur chce mnie wyrzucić

z gniaz- da?

7
9

Płynie, płynie, płynie, coraz bliŜszy brzegu. Płyń. Płyniesz przed siebie. W swoją

najdalszą wędrówkę.

CzyŜbym odzyskał wzrok, moŜe nigdy go nie straciłem?
Co się z tobą dzieje, gdzie jestem? Wiele szczurów przepłynęło rzekę,

wędrują nadal, przemierzają lądy, przepływają morza, wędrują.

Jak na początku, dąŜę w kierunku światła, znajduję je wyraźne, błyszczące,

jaskrawe. Bie- gnę w jego kierunku. Idziesz za nim jak za muzyką tamtego fletu.
Przemierzam piwnice, ka- nały, labirynty, coraz dalej, dalej i dalej.

Po raz pierwszy czuję się bezpieczny, nie zagroŜony, spokojny. A moŜe to ty

jesteś świa- tłem, szarym, oŜywionym, drapieŜnym?

CzyŜby młody szczur przegryzł mi gardło, czyŜby to moja krew wypełniała

krtań – nie czuję bólu, biegnę przed siebie najjaśniejszym tunelem, jaki
widziałem. Jaka wspaniała chwila, jaka wspaniała chwila, jaka...

K
o
n
i
e
c

Warszawa, wrzesień-
listopad 1979