Czesław Miłosz

XX-lecie międzywojenne – egzamin – Czesław Miłosz do 1939

Spis treści

Biografia do 1939 ............................................................................................................................. 1
Trzy zimy .............................................................................................................................................. 1

Biografia do 1939

Czesław Miłosz urodził się 30 czerwca 1911 roku w Szetejniach na Litwie, jako pierworodny
syn  Aleksandra  Miłosza  i  Weroniki  z  Kunatów.  Szetejnie  leżące  nad  Niewiążą  w  powiecie
kiejdańskim  wywarły  ogromny  wpływ  na  twórczość  Miłosza,  który  wciąż  odwołuje  się  do
pamiętanych z dzieciństwa i młodości "litewskich" wspomnień oraz krajobrazów. Już w 1913
roku  wyjeżdża  z  rodzicami  do  azjatyckiego  Krasnojarska,  potem  znowu  do  Rosji,  bowiem
ojciec powołany zostaje do rosyjskiej armii. Wreszcie w 1917 w Rżewie młody Miłosz może
oglądać  z  bliska Rewolucję  Październikową.  Obrazy  z  tamtego  okresu  pozostaną  żywe  w
późniejszej twórczości Miłosza.

W  1921  zostaje  uczniem wileńskiego  Gimnazjum  im.  Zygmunta  Augusta.  W  1929  roku
wstępuje na Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Stefana Batorego, potem trafia na Wydział
Prawa i Nauk Społecznych. Wkrótce, w 1930 roku, na łamach uniwersyteckiego pisma "Alma
Mater  Vilnensis”,   debiutuje wierszami Kompozycja i  Podróż.  Już  w  następnym  roku
uczestniczy  w  wieczorze  autorskim  organizowanym  przez  wileński  ZLP  obok  Teodora
Bujnickiego, Jerzego Zagórskiego, Kazimierza Hałaburdy. W tym roku odwiedza także Paryż.
Po  raz  pierwszy  spotyka  Oskara  Miłosza.  Stanie  się  on  w  jego  życiu  literackim  postacią
niezwykle  istotną,  której  poświęci  wiele  swojej  uwagi.  Po  wizycie  w  Paryżu  Miłosz,  tym
razem, jako student, odwiedza Warszawę i Uniwersytet Warszawski, wkrótce jednak powraca
do  Wilna.  W  tym także czasie  powstają "Żagary".  Miłosz staje  się  jedną z  ważnych  postaci
współtworzących  to  pismo  i  zasilających  je  tekstami.  Tu  publikuje  kolejne  swoje  wiersze,
wpisując się w zbuntowaną katastroficzną poetykę swego literackiego środowiska.

W 1933 roku  ukazuje  się  książkowy  debiut  Miłosza  - Poemat  o  czasie  zastygłym.  W  1934
poeta otrzymuje przyznaną przez ZLP w Wilnie Nagrodę im. Filomatów za debiut literacki. W
tym samym roku otrzymuje dyplom prawa i ponownie wyjeżdża do Paryża, tym razem, jako
stypendysta Funduszu Kultury Narodowej. W 1935 roku Miłosz powraca i podejmuje pracę w
Polskim Radiu w Wilnie. Jest to politycznie bardzo trudny okres dla Polski, do głosu dochodzą
często  radykalne  środowiska  narodowej  prawicy.  Miłosz  po  roku  pracy  zostaje  zwolniony  z
Radia za liberalizm i ocenianie zjawisk kulturalnych z perspektywy estetycznej. W tym jednak
czasie kształtują się zręby światopoglądu poetyckiego, który wśród wielu przemian pozwala
jednak spoglądać dziś na dzieło Miłosza jak na swoistą całość.

W roku 1936 ukazują się Trzy zimy. Można w nich już odnaleźć charakterystyczny dla Miłosza
liryczny ton, w którym miesza się ogólnoludzka perspektywa, pełna historycznych uwikłań z
poczuciem  jednostkowego  indywidualnego  przeżycia,  skierowanego  często  na  proste
doświadczanie  otaczającego  świata.  Widoczne  miejsce  zajmował  w Trzech  zimach
katastrofizm.

Trzy zimy

We wstępnym okresie twórczości Miłosza (Poemat o czasie zastygłym, współpraca z
„Żagarami”) skłaniał się on ku doktrynom ekonomiczno-społecznym i widzeniu historii, jako
płynności zmiennych instytucji i układów społecznych. Efektem tego był moralistyczny i

XX-lecie międzywojenne – egzamin – Czesław Miłosz do 1939

historiozoficzny katastrofizm,  nacechowany  powściągliwością  emocjonalną  mówiącego
podmiotu,  powaga  stylu,  tonacja  wiersza  skłonnego  do  wypowiedzi  wprost,  a  także
schematyczność  elementów  rewolucyjnych,  tonowaną  obawą  przed  totalitaryzmem,
utylitaryzm sztuki.

Kolejny etap stanowiła „tajemnica miłości do człowieka” - poezja świadoma swojego podłoża
metafizycznego  i  etycznego.  W  ówczesnych  wierszach  Miłosza  zachodzi  zagęszczenie  i
zdeformowanie rzeczywistości. Miłosz twierdził, iż wypadki polityczne mogą być „bodźcem do
wywołania  metafizycznego  lęku”.  W  pierwszym  tomiku Poemat  o  czasie  zastygłym
eksponowana była właśnie logika fatalności wpisana w aktualne wydarzenia.

Wiersze  te  organizowała  katastroficzna  perspektywa,  wynikająca  z  ujmowania  aktualnego
momentu  dziejowego  przez  pryzmat  deterministycznie  rozumianej  historii.  Człowiek  w  tym
zbiorku postawiony jest wobec przerastających go sił, wobec świata pełnego antynomicznych
napięć, nierozwiązywalnych dylematów. Wobec świata rozległej perspektywy, w której musi
odnaleźć nie tylko swoje miejsce, ale i wewnętrzny ład duchowy. Czas teraźniejszy, w ujęciu
Miłosza, jest tylko wycinkiem historii zawierającym w sobie jednocześnie aktywną obecność
przeszłości,  jak  i  dramatyczne  sygnały,  antycypacje  przeszłości.  Rozpoznanie  historii  jest
jednocześnie  poznaniem  fatalistycznej  logiki  historii.  Poszerzona  jest  przestrzeń  świata
przedstawionego, składa się na nią kosmos, otchłań nieskończoności. Obecność Natury to z
jednej strony świadomość biologicznego tragizmu egzystencji, a z drugiej scenerii, w której
odgrywają  się  ludzkie  dylematy.  Pejzaż  w  poezji  Miłosza  jest  najczęściej  pejzażem
stypizowanym,  zredukowanym  do  pojęć  ostatecznych  i  ogólnych  (woda,  ziemia,  powietrze,
ogień).  W  rzeczywistości  fikcyjnej,  będącej  tworem  wyobraźni,  rozprowadzony  jest  konkret
aktualności. W Poemacie o czasie zastygłym niepewnym układem całości jest rzeczywistość
państwa,  na  którą  składają  się  tendencje  militarystyczne  i  nacjonalistyczne  oraz  tendencje
odśrodkowe, mające źródło w niesprawiedliwym porządku ekonomicznym i społecznym.

Miłosz  jest  radykalnym  teoretykiem  literackim  pisma  „Żagary”,  co  ma  wyraz  w  artykule
Brulion  z  gwoździ  (1931)  –  manifeście  poetyckiego  utylitaryzmu,  zdecydowanie
marksizującym („Sztuka jest narzędziem w walce społeczeństw o wygodniejsze formy bytu”).
Nad jednostką górę bierze społeczeństwo, nad sztuką – człowiek, nad poezją czystą – poezja
utylitarna. Miłosz pisze min. „artysta kieruje hodowlą ludzi”, „sztuka polega na organizowaniu
psychiki”.  Program  ten  znalazł  odbicie  w  pierwszym  tomiku Poemat  o  czasie  zastygłym.  W
utworach  rozszerza  pojęcie  podmiotu  lirycznego  lub  podmiot  obiektywizuje,  jest
nauczycielem heroicznego tragizmu – wychowuje pokolenie, które będzie musiało sięgnąć do
wszystkich rezerw moralnych, by zachować człowieczeństwo. Jego katastrofizm reprezentuje
jedną  z  bardziej  wartościowych  postaw  moralnych  ówczesnej  literatury.  Prawdziwy
katastrofizm

jest

deterministyczny,

bliższy

eschatologii

niż

polityce. Tragizm

Miłosza odnajduje  swój  bezpośredni  wyraz  w  patosie  (rytm  nawiązujący  do  polskiego
heksametru,  akcentacyjna  wybuchowość).  O  swoim  pierwszym  tomiku  Miłosz  pisał,  iż „był
śladem surowości wobec siebie, próbą samozniszczenia i przemiany w człowieka tłumu”.

W Trzech zimach z kolei czas został nazwany „południem pogardy”. W wierszach zachodzi
proces redukowania aktualności do sygnałów, do niepewnych znaków, a coraz więcej
miejsca

zajmuje świat

wyobraźni,

wizje

rozległej

przestrzeni

czasu

kosmosu. Fragmentaryczne obrazy sygnalizują nietrwałość kryjącego się za nimi obrazu
całości, między innymi poprzez rozproszenie w Miłoszowskiej „poszerzonej teraźniejszości” i
zawsze obecnej Natury. Poeta odbiera ten świat, jako splot antynomicznych sił,

XX-lecie międzywojenne – egzamin – Czesław Miłosz do 1939

niepozwalających na jednoznaczne wybory. Dając obraz aktualności, nie opowiada się
zdecydowanie za żadną z sił.

Konsekwencją pesymizmu Miłosza, jego eschatologiczny wyraz, są środkami, które poprzez
zupełność  zwątpienia,  nadają  mu  godność  powszechnej  wizji  rzeczywistości,  ważnej
niezależnie od jej źródeł. Strofy i sposoby poetyckie rodzące się z ekspresjonizmu są zwarte i
rzeźbiarskie. Sposoby klasycyzujące i parnasistyczne skrywają drżenie w sobie, które nadaje
im  przedziwny  czar. Patos  ten  nie  wyżywa  się  w  mnogości  chwytów  patetycznych,  lecz  ku
grozie i wzniosłości zmierza przez nieomylną, jedyną trafność.

Jest tutaj młodość, która nie pozwala dojrzałości nadmiernej zadławić porywu uczuciowego, i
dojrzałość,  która  ścisza  i  sublimuje  skargi.  Jest  duma  niechętna  łatwemu  wylewowi  i
młodość,  która  nie  dopuszcza  stoicyzmu,  będącego  najczęściej  pośpieszną  rezygnacją.
Głębokie  umiłowanie  świata  bez  względu  na  to,  co  on  niesie,  współistniejące  ze
świadomością okrutnej znikomości rzeczy ziemskich.

Poezja  Miłosza  waha  się  pomiędzy  pamfletem,   klasycystyczną  notatą według  doraźnej
rzeczywistości  czynioną  a  profetyczną  wizją,  górnym  i  patetycznym  rachunkiem  znaczeń.
Sąsiadują  ze  sobą  utwory  całkowicie  zobiektywizowane  i  całkowicie  wizyjne,  całkowicie
poddane  biegowi  refleksji  i  takie,  gdzie  w  gęstej  plazmie  obrazów  ani  słowa  wypowiedzi
bezpośredniej.  Miejsce,  o  którym  pisze  poeta  to „ogrody  lunatyczne,  snów  głuchych
mocarstwa”.  Jest  to  kraina  profetycznych  i  pogardliwych  zapowiedzi,  dramatycznych  i
roztopionych w nadmiarze obrazów walk; trwa w niej jakiś niesamowity sabat oderwanych i
groźnych  gestów,  tragicznych  znaków  duchowych.  Najbardziej  Miłoszowi  przynależna  i
najbardziej  grząska  kraina  jego  poezji,  pokryta  gęstwiną  słów,  zatłoczona  splątanym  jak
roślinność tropikalna kłębowiskiem obrazów.

Układowi  aktualność-los  towarzyszy styl  klasycystyczny,  starający  się  ująć  zjawiska  w  ich
obiektywnej proporcji. Natomiast układ omawiany wyraża się we własnym stylu Miłosza, tym
stylu,  który  po  oczyszczeniu  i  wyklarowaniu  dostarczy  najwięcej  materiału  dla  dojrzałej
twórczości  poety  (składają  się  na  to:   Ptaki,  Pieśń,  Bramy  arsenału.  Hymn,  Świty,  Dialog,
Powolna  rzeka,  Posąg  małżonków,  Roki,  Do  księdza  Ch. -  a  zatem  większość  zbioru Trzy
zimy). W tym stylu najsilniej występują związki z symbolizmem. Jest to wizja oparta o obraz,
swobodny,  niesłużebny  obraz  poetycki.  W  tym  zaś  stylu  na  falach  szerokich  i  swobodnych
rytmów obrazy płyną same dla siebie.

Katastrofizm Miłosza i jego rówieśników jest obecnie interpretowany, jako świadectwo
bezsilnej rozpaczy, jako ucieczka od historii i rozumu w eschatologię. Element katastroficzny
jest elementem oczyszczającym.

Poezja Miłosza to dramatyczny rytm przemienności akceptacji i negacji niecierpliwych
poszukiwań, nieustannie ponawianych wyborów. Poemat według poety ma sens tylko
wówczas, gdy ujmuje nie tylko stan emocjonalny czy wizję, ale gdy wizja ta kształtuje rozwój
wewnętrzny, światopoglądowy. Takie ujęcie poezji, jako dyscypliny życia wewnętrznego jest
świadomością hierarchicznej zależności sztuki od uzasadniających ją kontekstów, które mają
większą wartość niż sama sztuka. Nie ma poezji bez usprawiedliwiającej i nadającej jej sens
sankcji moralnej.

Miłosz uważał, że w niejednoznacznym, rozdzieranym sprzecznościami świecie, w którym
głos jednostki tłumią emocje zbiorowe, miejsce sztuki wydaje się coraz bardziej zagrożone, a
jej autonomiczny status niemożliwy do ocalenia.

XX-lecie międzywojenne – egzamin – Czesław Miłosz do 1939

Afirmacji  życia  towarzyszy  urzeczenie  zmysłowym  pięknem  świata,  którego  wyrazem  jest
swobodny  przepływ  obrazów.  Nawet  wizje  katastrofy  są  zorganizowane  dzięki  emocji
estetycznej.  Swobodne  przepływanie  fragmentów  świata  świadczy  o  jego  zatomizowaniu,
braku  wewnętrznych  powiązań.  Świat  jest  miejscem  nieustannych  przemian,  dążący  do
odbudowania  swej  pierwotnej  całości,  jaką  była  niezróżnicowana  materia.  Powodem
świadomości nieuchronności historii jest zarówno historia, aktualny moment dziejowy, a nie
tylko  natura.  Katastrofizm  ma  wymiar  totalny,  wciąga  w  swój  wir  zarówno  Naturę,  jak  i
Historię;  poddane  one  są  takiemu  samemu  rodzajowi  rozpadu  i  przemienności.  Jedyną
wartością  trwałą  jest  patos  świadomej  swego  tragicznego  losu  młodości  (z  jednej  strony
rozumianej,  jako  ciągła  regeneracja  świata,  z  drugiej  uwrażliwienie  na  zmysłową  urodę
świata, a także świadomość znikomości istnienia.

W  utworach  Czesława  Miłosza  świadomość  tragicznego  losu  buduje osobowość  człowieka,
stając  się  dramatyczną  próbą  jego  wewnętrznego  ładu.  Dlatego  katastrofizm  Miłosza,  nie
tylko  niszczy,  ale  i  ocala,  jest  przede  wszystkim  próbą  wewnętrznego  ładu  człowieka,
dramatycznym wyzwaniem, na które trzeba odpowiedzieć.

Punktem  wyjścia  poezji  Miłosza  były:  zespół  chwytów  poetyckich  wypracowanych  przez
awangardę  krakowską,  tworzona  z  żagarystowską  grupą  poetyka:  wizji,  patosu,  płynnego
ruchu, zbiorowego podmiotu lirycznego, przeświadczenia intuicyjne i katastroficzne, a także
klasycyzm II połowy dwudziestolecia.

Miłosz  zrealizował  najpełniej  wzorzec poety-proroka i  pozostawał  mu  najdłużej  wierny,
głównie  dzięki  temu,  iż  zachowywał  poetycką  suwerenność,  tworząc  własną,  na  wskroś
nowoczesną wizję zagłady oraz przemienień i ocaleń, odwołując się do proroków biblijnych i
ich  sposobie  oddziaływania  na  ludzką  psychikę,  bezapelacyjność  i  sakralny  patos.  Potrafił
zarazić  czytelnika  głębokim  przekonaniem  o  własnej  historiozoficznej  intuicji,  o  darze
profetycznym.

Wśród  głównych  zmian,  jakie  Miłosz  wprowadził  w  polskiej  poezji  był powrót  do
dyskursu (dyskusja o filozofii, historii, polityce, religii, teorii kultury, wypowiedzi o aktualnej
Polsce),  zanegowanie  romantycznego  pojmowania  poezji,  na  rzecz  pojmowania
przedromantycznego  (współudział „ściśle  logicznego  rozumowania”),  dyskursu  w  tworzeniu
poezji, dystans między autorem a podmiotem lirycznym. Jemu poezja zawdzięcza odsunięcie
poezji francuskiej na rzecz poezji anglo-amerykańskiej.

Poezja  Czesława  Miłosza  rodzi  się  z  przeżycia  kryzysu  wartości  humanistycznych,  z
obsesji przemijania  i  rozpadu,  z  mroku  śmierci.  W  jego  poezji  wciąż  powraca  motyw
płynności,  nietrwałości  i  ulotności  wszechrzeczy,  które  także  i  los  ludzki  czynią  kruchym  i
przypadkowym.  Podstawowym  problemem  poezji  Miłosza  jest  filozoficzne  i  artystyczne
poskramianie zmienności (zarówno powierzchownej, jak i w strukturze głębokiej kultury).

Miłosz  dręczony  przeczuciem  grożącej  światu  zagłady,  poeta  staje  samotnie  wobec
obojętnego kosmosu i okrutnych dziejów, które działają z podobną przyrodzie niszczycielską
siłą.  Dręczy  go  głód  wartości,  pragnienie  afirmacji,  potrzeba  pewności.  Tłumaczy  się  to
przejawem katastroficznego światopoglądu. Katastrofizm głosi nieuniknioną zagładę wartości
uważanych  za  szczególnie  cenne.  Chodzi  zwłaszcza  o  wartości  dla  określonego  systemu
konstytutywne  oraz  mające  charakter  elitarny.  Poeta  ogląda  dzieje  z  perspektywy
ponadczasowej. Głosi zniszczenie wszelkich wartości i całej ludzkości, a nie tylko jednej z jej
formacji.

XX-lecie międzywojenne – egzamin – Czesław Miłosz do 1939

Poeta odwołuje  się  do eschatologizmu.  Eschatologia to  część  doktryny  religijnej  zajmującej
się  rzeczami  ostatecznymi  człowieka  i  świata;  to  zespół  przeświadczeń,  które  wyrażają
nadzieje religijne dotyczące nadejścia świata uważanego za idealny. Eschatologia spełnia w
poezji  Miłosza  pełni  trzy  podstawowe  funkcje:  nadaje  sens  istnieniu  w  jego  dziejowej
zmienności,  jest  próbą  sakralizacji  historii  współczesnej,  przywraca  rangę  poezji  –  to  ona
wysławia przeczucie odkupienia.

Tom Trzy zimy zapowiada całą późniejszą twórczość Miłosza. Powołanie poety to
jednocześnie misja i skaza. Jest uczniem mistrza, któremu jest dana siła i panowanie, ale też
niedobrym dzieckiem i nosicielem kary. Jest w wierszach zarówno przeczucie katastrofy, jak i
pragnienie odrodzenia. Możemy doszukać się lunatycznej, onirycznej aury młodzieńczej
poezji.