CZYM JEST ONEIRONAUTYKA? 

Oneiros  to  po  grecku  sen,  za

ś

  nautike  oznacza 

Ŝ

eglowanie.  Podobnie  jak  akwanautyka  to 

“

Ŝ

eglowanie  pod  powierzchni

ą

  wody”,  kosmonautyka  jest  “

Ŝ

eglowaniem  w  kosmosie”,  tak 

oneironautyka jest słowem oznaczaj

ą

cym “

Ŝ

eglowanie w królestwie snu”. W krajach anglosaskich i w 

literaturze naukowej u

Ŝ

ywa si

ę

 terminu lucid dream, czyli “jasny sen”, w Polsce terminologia naukowa 

nie jest jeszcze okre

ś

lona, ale u

Ŝ

ywa si

ę

 zamiennie poj

ęć

 “jasny sen” i “

ś

wiadomy sen”. 

Co to jest 

ś

wiadomy sen? Na czym on polega? 

Otó

Ŝ

 

ś

wiadomy  sen  to  specyficzny  rodzaj  normalnego,  codziennego  snu.  Jedyn

ą

  jego  cech

ą

 

wyró

Ŝ

niaj

ą

c

ą

 jest to, 

Ŝ

e 

ś

ni

ą

cy zdaje sobie spraw

ę

 w czasie snu z tego, 

Ŝ

e 

ś

ni. Zazwyczaj gdy 

ś

nimy 

jaki

ś

  sen,  jeste

ś

my  przekonani,  i

Ŝ

  jest  on  rzeczywisto

ś

ci

ą

,  dopóki  si

ę

  nie  przebudzimy.  Dopiero  po 

przebudzeniu u

ś

wiadamiamy sobie, 

Ŝ

e to był tylko sen. We 

ś

nie 

ś

wiadomym wiemy w trakcie trwania 

snu, 

Ŝ

e  to  co  widzimy  i  w  czym  uczestniczymy  “to  tylko”  sen.  “Tylko”  wzi

ę

te  jest  w  cudzysłów, 

poniewa

Ŝ

  w  rzeczywisto

ś

ci  sen  nie  ulega  osłabieniu,  nie  traci  swojej  mocy  oddziaływania  na  nas. 

Wr

ę

cz  przeciwnie,  staje  si

ę

  on  bardziej  wyrazisty,  kolory  nabieraj

ą

 

Ŝ

ycia,  pojawia  si

ę

  jakby 

naelektryzowana atmosfera, udziela nam si

ę

 niesamowity, ekscytuj

ą

cy nastrój: Oto wiem, 

Ŝ

e 

ś

ni

ę

. 

Ponad  połowa  ludzi  na 

ś

wiecie  miała  takie  do

ś

wiadczenie  raz,  mo

Ŝ

e  dwa  razy  w 

Ŝ

yciu.  Ma  ono 

miejsce zupełnie spontanicznie, najcz

ęś

ciej w dzieci

ń

stwie lub młodo

ś

ci. Wi

ę

kszo

ść

 jednak szybko o 

tym zapomina, nie wiedz

ą

c, 

Ŝ

e oto przeszła obok prawdziwego skarbca wiedzy i do

ś

wiadczenia, by

ć

 

mo

Ŝ

e najwi

ę

kszej przygody swojego 

Ŝ

ycia. 

“Wtajemniczeni”  wiedzieli  od  tysi

ę

cy  lat, 

Ŝ

e 

ś

wiadomy  sen  mo

Ŝ

na  opanowa

ć

  poprzez 

ć

wiczenia, 

jednak 

ś

wiat nauki oficjalnej potwierdził tak

ą

 mo

Ŝ

liwo

ść

 dopiero przed około dwudziestu pi

ę

ciu laty. 

Dlaczego jednak tak szybko ro

ś

nie popularno

ść

 jasnych snów? 

Ź

ródła tej popularno

ś

ci nale

Ŝ

y prawdopodobnie  upatrywa

ć

  w fakcie, i

Ŝ

 

ś

wiadome sny s

ą

  nie tylko 

niezwykle 

Ŝ

ywe,  kolorowe,  ekscytuj

ą

ce  i  całkowicie  bezpieczne,  lecz  tak

Ŝ

e  poddaj

ą

  si

ę

,  w  bardzo 

wysokim stopniu, naszej kontroli. Jest to wspaniałe do

ś

wiadczenie. 

Oto zdajemy sobie spraw

ę

, 

Ŝ

e 

ś

wiat dookoła nas, przedmioty, postacie, wydarzenia s

ą

 wytworami 

naszego umysłu i mamy nad nimi całkowit

ą

 władz

ę

. Mo

Ŝ

emy je przekształca

ć

, powodowa

ć

, 

Ŝ

e znikaj

ą

 

albo si

ę

 pojawiaj

ą

. Mo

Ŝ

emy  podró

Ŝ

owa

ć

 do egzotycznych krain, na inne planety, do innych 

ś

wiatów, 

odwiedza

ć

 m

ę

drców i guru albo naszych ukochanych zmarłych i rozmawia

ć

 z nimi, uczy

ć

 si

ę

, mo

Ŝ

emy 

zaprosi

ć

  do  erotycznego  snu  najbardziej  wymarzonych,  “wy

ś

nionych”  partnerów,  prze

Ŝ

ywa

ć

 

ekscytuj

ą

ce przygody itp. 

Jasne  sny  s

ą

 

ź

ródłem  przyjemno

ś

ci,  samopoznania,  do

ś

wiadczenia  i  m

ą

dro

ś

ci.  Nie  s

ą

  tylko 

“ekscytuj

ą

c

ą

 rozrywk

ą

” lub realizacj

ą

 “najbardziej ukrytych pragnie

ń

”, jak chc

ą

 je widzie

ć

 niektórzy, ale 

wnosz

ą

 w nasze 

Ŝ

ycie wi

ę

cej rado

ś

ci, wiedzy i do

ś

wiadczenia oraz powoduj

ą

, 

Ŝ

e zaczynamy inaczej 

patrze

ć

 na siebie samych i nasz

ą

 codzienno

ść

. Je

Ŝ

eli nauczymy si

ę

 kierowa

ć

 swoim post

ę

powaniem 

we 

ś

nie, to na jawie tak

Ŝ

e b

ę

dziemy mieli wi

ę

cej sił i zaufania do siebie, co pomo

Ŝ

e nam zrealizowa

ć

 

nasze marzenia w realnym 

Ŝ

yciu. 

Wszyscy wielcy mistycy i m

ę

drcy 

ś

wiata mówi

ą

, 

Ŝ

e zwykła 

ś

wiadomo

ść

 jest jak sen, a prawdziwe 

Ŝ

ycie rozpoczyna si

ę

, gdy mamy do

ść

 siły i odwagi, aby si

ę

 przebudzi

ć

. Przebudzi

ć

 we 

ś

nie? 

Pewien człowiek znalazł jajko orła i umie

ś

cił je w kurniku u siebie w zagrodzie. Mały orzełek wykluł 

si

ę

  z jajka i  zacz

ą

ł  dorasta

ć

 razem z kurcz

ę

tami. Przez całe 

Ŝ

ycie  zachowywał  si

ę

 jak kury, które go 

otaczały. Piał, gdakał, dziobał i drapał pazurami w ziemi, jadł robaki i ziarno. Nawet kiedy latał, robił to 
niezdarnie  i  utrzymywał  si

ę

  w  powietrzu  tylko  par

ę

  sekund.  Mijały  lata  i  orzeł  zacz

ą

ł  si

ę

  starze

ć

. 

Pewnego  dnia  zauwa

Ŝ

ył  na  niebie  wspaniałego  ptaka.  Płyn

ą

ł  nad  chmurami  majestatycznie,  bez 

wysiłku. Był pi

ę

kny  i dostojny. “Co to jest?”,  zapytał orzeł. “To jest orzeł, król ptaków”, odpowiedziała 

kura,  “ale  przesta

ń

  o  nim my

ś

le

ć

,  on  jest  inny  ni

Ŝ

  my”.  Tak  wi

ę

c  orzeł  przestał  ju

Ŝ

  o  nim my

ś

le

ć

.  Po 

wielu latach umarł i do ko

ń

ca 

Ŝ

ycia wierzył, 

Ŝ

e jest tylko kur

ą

. 

Wszystkie  religie 

ś

wiata  mówi

ą

  nam, 

Ŝ

e  ka

Ŝ

dy  człowiek  jest  “duchowym  orłem”,  ale  niewielu 

u

ś

wiadamia  sobie  ten  fakt,  pozostaj

ą

c  do  ko

ń

ca 

Ŝ

ycia  “kur

ą

”,  nie  wykorzystuj

ą

c  ukrytych  w  sobie 

mo

Ŝ

liwo

ś

ci i potencjałów rozwoju. Taki brak samorealizacji owocuje poczuciem bezsensu 

Ŝ

ycia, nud

ą

, 

smutkiem, chorobami psychicznymi i fizycznymi oraz negatywnymi zjawiskami społecznymi. 

Jak zorientujecie si

ę

 w trakcie lektury tej ksi

ąŜ

ki – a przekonacie si

ę

 osobi

ś

cie, gdy zaczniecie sami 

ć

wiczy

ć

 

ś

wiadome sny – wzbogacaj

ą

 one nie tylko nasze senne do

ś

wiadczenia, ale całe 

Ŝ

ycie. 

Na  pocz

ą

tku  omówimy  to,  co  inni  my

ś

l

ą

  lub  my

ś

leli  o 

ś

wiadomo

ś

ci  we 

ś

nie.  B

ę

dzie  to  krótki 

przegl

ą

d  najwa

Ŝ

niejszych  teorii  snu  w  ró

Ŝ

nych  kulturach  i  epokach.  Pó

ź

niej  zapoznamy  si

ę

  ze  snem 

od strony bada

ń

 naukowych, które w ostatnich latach bardzo si

ę

 rozwin

ę

ły i stanowi

ą

 ogromn

ą

 pomoc 

w  zrozumieniu  zjawiska  snu,  zwłaszcza  snu 

ś

wiadomego.  Kolejnym  rozdziałem  b

ę

dzie  próba  uj

ę

cia 

psychologicznego, opiszemy najwa

Ŝ

niejsze teorie snu i marze

ń

 sennych. Nast

ę

pnie zapoznamy si

ę

 z 

ć

wiczeniami,  które  pomog

ą

  nam  opanowa

ć

  umiej

ę

tno

ść

 

ś

wiadomego 

ś

nienia,  oraz  technikami 

pozwalaj

ą

cymi na przedłu

Ŝ

anie czasu trwania tego stanu. W nast

ę

pnych rozdziałach dowiemy si

ę

, w 

jaki sposób mo

Ŝ

na wykorzysta

ć

 jasny sen w ró

Ŝ

nych zakresach naszego 

Ŝ

ycia oraz jak spowodowa

ć

, 

by stał si

ę

 on narz

ę

dziem naszego osobistego rozwoju. 

By

ć

  mo

Ŝ

e  potraktujecie  oneironautyk

ę

  jako  jedn

ą

  z  wielu  ciekawostek,  mam  jednak  nadziej

ę

, 

Ŝ

e 

niektórzy  z  Was,  drodzy  Czytelnicy,  poczuj

ą

,  i

Ŝ

  oneironautyka  to  co

ś

,  na  co  czekali  przez  wiele  lat  i 

zaczn

ą

 praktycznie stosowa

ć

 

ć

wiczenia i rady zawarte w tej ksi

ąŜ

ce. Powstała ona po to, by zach

ę

ci

ć

 

do  praktykowania  sztuki 

ś

wiadomego  snu  i  odkrywania  samego  siebie,  swoich  mo

Ŝ

liwo

ś

ci  i 

potencjałów. Od samego czytania, jak smakuje owoc mango, nikt jeszcze nie poczuł jego smaku. Dla 
tych,  którzy  b

ę

d

ą

  chcieli  pogł

ę

bi

ć

  swoj

ą

  wiedz

ę

  i  praktyk

ę

,  podamy  na  ko

ń

cu  sposób  kontaktowania 

si

ę

  z  informacyjnym  centrum  ruchu  oneironautycznego  w  Polsce,  który  rozwija  si

ę

  coraz  bardziej 

dynamicznie. 

Zaczynamy wi

ę

c nasz

ą

 podró

Ŝ

 w krain

ę

 snu. 

 

 

 

 

 

 

SZAMANIZM 

Notowany  w  ostatnich  dekadach  XX  w.  rozwój  nauki  w  takich  dziedzinach,  jak  etnografia, 

antropologia,  psychologia  gł

ę

bi  i  religioznawstwo,  jak  równie

Ŝ

  nowoczesne  rozumienie  roli  mitu  i 

mitologii  w  kulturze  (Mircea  Eliade)  sprawiaj

ą

, 

Ŝ

e  przymiotnik  “prymitywna”  w  odniesieniu  do  wielu 

społeczno

ś

ci  archaicznych  jest  nieuzasadniony. 

Ś

wiat  mitu,  religii  i  koncepcji  filozoficznych  cz

ę

sto 

wykazuje wysoki stopie

ń

 zło

Ŝ

ono

ś

ci i abstrakcji, a je

Ŝ

eli we

ź

miemy pod uwag

ę

 fakt, i

Ŝ

 ma on za sob

ą

 

czasami  wiele  tysi

ę

cy  lat  historii,  powinni

ś

my  zrewidowa

ć

  i  odrzuci

ć

  nasze  europejskie  poczucie 

wy

Ŝ

szo

ś

ci.  Musimy  przyzna

ć

, 

Ŝ

e  oficjalna  zachodnia  psychologia  i  medycyna  dopiero  w  ko

ń

cu 

naszego stulecia dochodz

ą

 do wniosków, które od tysi

ą

cleci s

ą

 elementami tradycji szama

ń

skich. 

Z punktu widzenia nauki o sztuce 

ś

wiadomego snu jednym z najbardziej ciekawych i inspiruj

ą

cych 

przykładów  koncepcji  szama

ń

skich  jest  praktyka  snu  w  plemieniu  Senoi,  które  zamieszkuje  porosłe 

d

Ŝ

ungl

ą

 wy

Ŝ

yny 

ś

rodkowej Malezji. 

Senoiowie  tworz

ą

  społeczno

ść

,  która  zadziwia  bardzo  wysokim  poziomem  zdrowia,  zarówno  w 

sferze  psychicznej,  fizycznej,  jak  i  społecznej.  Według  Kiltona  Stewarta,  który  przebywał  w

ś

ród 

Senoiów kilka miesi

ę

cy w 1935 r., stan braku konfliktów, przest

ę

pstw, chorób umysłowych i fizycznych 

nale

Ŝ

y przypisa

ć

 niezwykle zdrowej postawie psychologicznej, na któr

ą

 ogromny wpływ miała nauka o 

ś

wiecie  snu,  a  wła

ś

ciwie  specyficzny  kult  otaczaj

ą

cy  marzenia  senne  i  znaczenie  umiej

ę

tno

ś

ci 

ś

wiadomego 

ś

nienia. 

Senoiowie  przekonani  s

ą

, 

Ŝ

e  ka

Ŝ

dy  człowiek  powinien  nauczy

ć

  si

ę

  kontrolowa

ć

  swoje  marzenia 

senne i nauczy

ć

 si

ę

 

ś

ni

ć

 

ś

wiadomie, aby móc korzysta

ć

 z pomocy osób, postaci i mocy, które tam si

ę

 

manifestuj

ą

. Szczególnie jest to potrzebne, gdy spotyka si

ę

 we 

ś

nie postacie wzbudzaj

ą

ce l

ę

k. Je

Ŝ

eli 

dzi

ę

ki  odwadze  osobistej  i  pomocy  innych  postaci  snu  uda  si

ę

  tak

ą

  zagra

Ŝ

aj

ą

c

ą

  posta

ć

  pokona

ć

, 

zamienia si

ę

 ona w “sprzymierze

ń

ca”, który mo

Ŝ

e pomóc nie tylko we 

ś

nie, ale tak

Ŝ

e na jawie. 

Z  punktu  widzenia  współczesnej  psychologii  jest  to  pogl

ą

d  gł

ę

boko  uzasadniony,  gdy

Ŝ

  po 

przezwyci

ęŜ

eniu  i  zintegrowaniu  l

ę

ku,  urazu  lub  kompleksu  zostaje  uwolniona  z  pod

ś

wiadomo

ś

ci 

dodatkowa  energia,  słu

Ŝą

ca  poprawie  zdrowia  i  rozwojowi  osobowo

ś

ci.  St

ą

d  ogromna  rola 

psychoterapii  w  leczeniu  nerwic  i  zaburze

ń

  funkcjonalnych,  b

ę

d

ą

cych  wynikiem  stresu,  szoku  lub 

innych negatywnych prze

Ŝ

y

ć

 psychicznych. 

Według  teorii  snów  Senoiów,  w  człowieku  mieszka  pi

ęć

  dusz:  w  sercu  sengin,  która  podtrzymuje 

Ŝ

ycie  w  ciele;  w  w

ą

trobie  jereg,  która  mo

Ŝ

e  podró

Ŝ

owa

ć

  w  czasie  i  przestrzeni;  hinum,  która 

odpowiada za funkcje mowy; w głowie ruai, która opuszcza ciało podczas snu oraz w oczach kenlok, 
która  odpowiada  za  poznanie  zmysłowe  i  wiedz

ę

  praktyczn

ą

.  Najwy

Ŝ

ej  wtajemniczony,  czyli  ten  kto 

osi

ą

gn

ą

ł  stopie

ń

  halaka  (szamana),  potrafi  sprawi

ć

, 

Ŝ

e  wszystkie  dusze  oprócz  sengin  mog

ą

  wyj

ść

 

poza  ciało  i  współdziała

ć

  w 

ś

wiecie  snu.  Halak  nie  jest  w  plemieniu  Senoiów  funkcj

ą

  społeczn

ą

  (jak 

szamani  w  innych  plemionach),  lecz  stopniem  duchowego  rozwoju,  który  ka

Ŝ

dy  członek  plemienia 

mo

Ŝ

e osi

ą

gn

ąć

. 

Metody  opanowania 

ś

wiadomego  snu  u  Senoiów  zakładaj

ą

  powi

ą

zanie  mi

ę

dzy  stanem  snu  i 

czuwania oraz docenianie roli snu. 

Ka

Ŝ

dego  dnia  rano  rodzina  Senoiów  zbiera  si

ę

  i  rozmawia  o  snach  z  ostatniej  nocy,  wszyscy 

członkowie  rodziny  bior

ą

  w  tym  udział,  a  dzieci  s

ą

  pouczane  przez  rodziców  i  starszych,  jak 

zachowywa

ć

  si

ę

  w  czasie  snu,  co  robi

ć

  i  jak  reagowa

ć

  na  senne  wizje.  Szczególne  znaczenie  maj

ą

 

dla Senoiów sny nios

ą

ce prze

Ŝ

ywanie przyjemno

ś

ci, które przedłu

Ŝ

a si

ę

, dopóki nie pojawi si

ę

 w nich 

co

ś

 wyj

ą

tkowo pi

ę

knego albo u

Ŝ

ytecznego, czym mo

Ŝ

na by podzieli

ć

 si

ę

 z innymi. Bardzo cz

ę

sto jest 

to taniec lub pie

śń

. Po obudzeniu si

ę

 nale

Ŝ

y przedstawi

ć

 taki dar innym współplemie

ń

com, a wszyscy 

bardzo to doceniaj

ą

 i traktuj

ą

 z nale

Ŝ

ytym szacunkiem. O znaczeniu snu 

ś

wiadczy

ć

 mo

Ŝ

e fakt, i

Ŝ

 pod 

wpływem snu jednego z członków plemienia du

Ŝ

a liczba Senoiów zmieniła swoje zwyczaje zwi

ą

zane z 

ubiorem  i  od

Ŝ

ywianiem  oraz  zmienił  si

ę

  status  kobiet,  które  uzyskały  równe  prawa  z  m

ęŜ

czyznami. 

Tego typu zmiany zaistniałe pod wpływem jednego snu niemo

Ŝ

liwe byłyby w

ś

ród ludów s

ą

siaduj

ą

cych 

z Senoiami. 

Poniewa

Ŝ

  postacie  ze  snu  s

ą

,  według  Senoiów,  jedynie  wcieleniami  rzeczywistych  mocy 

istniej

ą

cych  w  tamtym 

ś

wiecie,  nie  nale

Ŝ

y  dziwi

ć

  si

ę

, 

Ŝ

e  we 

ś

nie  przyjaciel  zachowuje  si

ę

  wrogo,  a 

stosunki  seksualne  zachodz

ą

  pomi

ę

dzy  członkami  rodziny.  Wydaje  si

ę

, 

Ŝ

e  przyjemno

ść

  seksualna 

odgrywa  w  snach  Senoiów  du

Ŝą

  rol

ę

,  a  ka

Ŝ

dy  sen  erotyczny  powinien  ko

ń

czy

ć

  si

ę

  orgazmem  i 

otrzyman

ą

 od sennego kochanka pie

ś

ni

ą

, któr

ą

 mo

Ŝ

na przenie

ść

 do stanu jawy. 

Bardzo interesuj

ą

c

ą

 teori

ę

 snu i wypływaj

ą

ce z niej umiej

ę

tno

ś

ci posiadaj

ą

 Punanowie zwani tak

Ŝ

e 

Dakajami, koczownicze plemiona 

Ŝ

yj

ą

ce w d

Ŝ

unglach południowego Borneo. 

W 1977 r. ekspedycja naukowa braci Blair próbowała odnale

źć

 to płochliwe i nieuchwytne plemi

ę

, 

korzystaj

ą

c z pomocy na wpół cywilizowanego Punana o imieniu Berejo. Twierdził on, 

Ŝ

e Punanowie 

maj

ą

 dwie dusze. Jedna z nich – “fizyczno-uczuciowa” – znajduje si

ę

 w głowie, a druga to tzw. “senny 

w

ę

drowiec”,  który  “we 

ś

nie  i  w  specjalnym  transie  odbywa  podró

Ŝ

e,  widzi  innymi  oczyma,  dostrzega 

ś

cie

Ŝ

ki, dzikie  zwierz

ę

ta i  zaginionych ludzi”. Tylko dzi

ę

ki “sennemu w

ę

drowcowi” Bereja  bracia  Blair 

odnale

ź

li w d

Ŝ

ungli grup

ę

 Punanów, którzy nigdzie nie osiedlaj

ą

 si

ę

 na stałe i niezwykle trudno na nich 

trafi

ć

. O gł

ę

bi duchowej pogl

ą

dów na sen 

ś

wiadczy wypowied

ź

 szamana Punanów, który powiedział: 

“Senny  w

ę

drowiec  mo

Ŝ

e  nas  prowadzi

ć

  nie  tylko  przez  las,  ale  tak

Ŝ

e  przez  bezdro

Ŝ

a  naszego 

Ŝ

ycia 

wewn

ę

trznego,  to  senne  lataj

ą

ce  ciało  zna  nasz  pocz

ą

tek  i  nasz  kres,  i  wi

ąŜ

e  w  jedno  wszystkie 

czasy, wszystkie plemiona i wszystkie stworzenia.” 

W kulturze zachodniej dominuje przekonanie, 

Ŝ

e sny s

ą

 zjawiskiem nierzeczywistym i składaj

ą

 si

ę

 

z wyobra

Ŝ

e

ń

 i fantazji nie maj

ą

cych znaczenia. Na przeciwnym biegunie pogl

ą

dów na sen znajduj

ą

 si

ę

 

wierzenia  wielu  kultur  archaicznych,  które  przypisuj

ą

  snom  podstawow

ą

  i  zasadnicz

ą

  rol

ę

 

ontologiczn

ą

.  Aborygeni  wierz

ą

, 

Ŝ

e  Sen  albo  Epoka  Snu,  b

ę

d

ą

ca  mityczn

ą

  przeszło

ś

ci

ą

, 

tera

ź

niejszo

ś

ci

ą

  i  przyszło

ś

ci

ą

,  jest  jedyn

ą

  realnie  istniej

ą

c

ą

  rzeczywisto

ś

ci

ą

  absolutn

ą

,  a 

ś

wiat 

materialny  mo

Ŝ

e  istnie

ć

  tylko  w  powi

ą

zaniu  ze  Snem.  Rytuały  Aborygenów  słu

Ŝą

  odnawianiu  i 

umacnianiu tego kontaktu, bez którego 

ś

wiat przestałby istnie

ć

. 

Podobnie  wielk

ą

  wag

ę

  do  snów  przywi

ą

zuj

ą

  Irokezi  z  Ameryki  Północnej,  o  których  francuski 

misjonarz jezuita, ojciec Fremin pisał w XVII stuleciu: “Słusznie byłoby powiedzie

ć

, 

Ŝ

e znaj

ą

 oni tylko 

jedno  bóstwo  –  sen.  S

ą

  mu  całkowicie  podlegli,  posłusznie  wypełniaj

ą

  wszystkie  jego  zalecenia  [...], 

czuj

ą

  si

ę

  zobowi

ą

zani  dokładnie  przestrzega

ć

  tego,  co  objawi  im  si

ę

  we  snach.  Inne  plemiona 

zadowalaj

ą

 si

ę

 badaniem jedynie tych spo

ś

ród swoich snów, które wydaj

ą

 im si

ę

 szczególnie wa

Ŝ

ne i 

ciekawe,  natomiast członkowie tego plemienia, których sposób 

Ŝ

ycia uchodzi  za bardziej religijny ni

Ŝ

 

ich  s

ą

siadów,  czuliby  si

ę

  winni  popełnienia  wielkiego  przest

ę

pstwa,  gdyby  zaniedbali  analiz

ę

  cho

ć

by 

jednego  ze  swoich  snów.  Ci  ludzie  wci

ąŜ

  tylko  my

ś

l

ą

  o  jednym,  nie  rozmawiaj

ą

  o  niczym  innym.  Ich 

chaty s

ą

 pełne snów.” 

Pomimo i

Ŝ

 by

ć

 mo

Ŝ

e ojciec Fremin nieco przesadził  w opisie  znaczenia snów u Irokezów, faktem 

jest, 

Ŝ

e  podobnie  jak  Sigmund  Freud,  uwa

Ŝ

ali  oni, 

Ŝ

e  sny  s

ą

  realizacj

ą

  naszych  pragnie

ń

  i  maj

ą

 

znaczenie symboliczne. Jako jedni z nielicznych zauwa

Ŝ

yli, 

Ŝ

e niektóre symbole nale

Ŝ

y interpretowa

ć

 

w ich przeciwnym znaczeniu, dlatego te

Ŝ

 tłumaczenie snów powierzali tylko najwy

Ŝ

ej wtajemniczonym 

i do

ś

wiadczonym szamanom. 

Według Indian Marikopa proces wtajemniczania w sny jest długi i trudny, mo

Ŝ

e trwa

ć

 nawet wiele 

lat. Trzeba tak

Ŝ

e uwa

Ŝ

a

ć

, 

Ŝ

eby nie zacz

ąć

 mówi

ć

 o swoich snach zbyt wcze

ś

nie, gdy

Ŝ

 wtedy opiekun 

duchowy, który pojawia si

ę

 i naucza we 

ś

nie, mo

Ŝ

e rozzło

ś

ci

ć

 si

ę

 i przerwa

ć

 proces nauczania. 

Niezwykle interesuj

ą

ce z punktu widzenia badaczy 

ś

wiadomych snów i innych zmienionych stanów 

ś

wiadomo

ś

ci s

ą

 teorie Juana Matusa, szamana z plemienia Yaqui, zamieszkuj

ą

cego tereny Meksyku. 

Został  on  opisany  przez  studiuj

ą

cego  na  Uniwersytecie  Kalifornijskim  antropologa  brazylijskiego 

pochodzenia,  Carlosa  Castaned

ę

,  w  serii  ksi

ąŜ

ek,  które  stały  si

ę

  bestsellerami  w  Stanach 

Zjednoczonych. Poniewa

Ŝ

 wi

ę

kszo

ść

 nauk don Juana zwi

ą

zana była z substancjami halucynogennymi 

wyst

ę

puj

ą

cymi  w  peyotlu,  bieluniu,  “

ś

wi

ę

tych  grzybach”  i  innych  ziołach,  Castaneda  stał  si

ę

  kim

ś

  w 

rodzaju  guru  (nauczyciela  duchowego)  dla  młodzie

Ŝ

y  hippisowskiej,  eksperymentuj

ą

cej  z 

substancjami  psychodelicznymi.  Pomimo  podwa

Ŝ

ania  autentyczno

ś

ci  relacji  Castanedy  przez 

niektórych  antropologów,  koncepcje  zawarte  w  jego  ksi

ąŜ

kach  s

ą

  niezwykle  gł

ę

bokie,  ciekawe  i 

inspiruj

ą

ce. 

Aby  pozna

ć

  samego  siebie  w  pełni,  człowiek  musi,  według  don  Juana,  rozpozna

ć

  w  sobie  dwa 

pierwiastki:  tonal  i  nagual.  Tonal  skupia  si

ę

  wokół  rozumu  i  opiera  si

ę

  na  zwykłej  percepcji 

ś

wiata, 

która  podporz

ą

dkowana  jest  ograniczonemu,  opartemu  na  ego  rozumieniu.  Poniewa

Ŝ

  rozum 

posługuje si

ę

 słowem, tonalem jest wszystko, co potrafimy nazwa

ć

 i opisa

ć

. Nagual to rzeczywisto

ść

 

wykraczaj

ą

ca poza umysł i słowa, to moc realnie tworz

ą

ca 

ś

wiat, a nie tylko go opisuj

ą

ca. Mo

Ŝ

na go 

odkry

ć

  tylko  wtedy,  gdy  ustanie  w  nas  wewn

ę

trzny  dialog  i  umysł  stanie  si

ę

  pusty.  Proces  ten  don 

Juan nazywał “zatrzymywaniem 

ś

wiata”, a technik

ą

, która go wywoływała, było “widzenie”. Don Juan 

odró

Ŝ

niał “widzenie” od zwykłego patrzenia. Podczas patrzenia najwa

Ŝ

niejsz

ą

 rol

ę

 odgrywa ego, “ja”, 

które ocenia, interpretuje, ma wyobra

Ŝ

enia i oczekiwania. W patrzeniu nie jest wa

Ŝ

ne to, co jest, lecz 

pierwsze

ń

stwo ma nasza indywidualna interpretacja 

ś

wiata. My

ś

l oparta na ego zakłóca percepcj

ę

. 

Kiedy  zdarza  si

ę

  “widzenie”,  poczucie  indywidualnego  “ja”  zanika,  a  pozostaje  tylko  przedmiot 

widzenia  sam  w  sobie,  poza  jak

ą

kolwiek  interpretacj

ą

  czy  ocen

ą

.  Nast

ę

puje  czysta  percepcja.  Nie 

znaczy  to, 

Ŝ

e  umysł,  pami

ęć

,  ego  przestaje  funkcjonowa

ć

.  Zachodzi  jedynie  przesuni

ę

cie  ich 

znaczenia, ego przestaje by

ć

 tyranem narzucaj

ą

cym swój ograniczony punkt widzenia. 

Nagual  to  nie  tylko  najgł

ę

bszy  element  naszego  bytu,  ale  tak

Ŝ

e  siła,  której  mo

Ŝ

na  u

Ŝ

y

ć

  w  celach 

magicznych,  za

ś

  jednym  z  pierwszych  zada

ń

  maga  jest  “ustawianie  snów”  albo  “

ś

nienie”.  W  ten 

sposób  don  Juan  nazywał 

ś

wiadomy  sen.  Do  “

ś

nienia”  prowadziło  cz

ę

ste  praktykowanie  “widzenia” 

oraz 

ć

wiczenie  odnajdywania  swoich  r

ą

k  we 

ś

nie.  Zostanie  ono  opisane  w  rozdziale  po

ś

wi

ę

conym 

ró

Ŝ

nym technikom oneironautycznym. 

Wiedza  szamanów  na  temat  snu  i 

ś

wiatów  duchowych,  opisana  w  j

ę

zyku  mitologicznym, 

symbolicznym,  jest  bardzo  gł

ę

boka,  a  współczesna  nauka  dopiero  rozpoczyna  badanie  tego 

fascynuj

ą

cego  obszaru.  Szamanizm  istnieje  od  około  dwudziestu,  trzydziestu  tysi

ę

cy  lat,  a 

najwa

Ŝ

niejsze  idee  ł

ą

cz

ą

  szamanów  ze  wszystkich  stron 

ś

wiata.  Jedynym  wyja

ś

nieniem  tego  stanu 

rzeczy  jest  fakt, 

Ŝ

e  szamanizm  wypływa  z  naturalnego,  pierwotnego  do

ś

wiadczenia  duchowego,  a 

jego  metody  s

ą

  po  prostu  skuteczne.  Z  tego  niezwykle  bogatego 

ś

wiata  praktyk  magicznych  z 

pewno

ś

ci

ą

  warto  wi

ę

c  wyodr

ę

bni

ć

  fakty  i  wiedz

ę

,  oraz  pokusi

ć

  si

ę

  o  sformułowanie  tego  w  j

ę

zyku 

zrozumiałym nie tylko dla naszej 

ś

wiadomo

ś

ci, ale tak

Ŝ

e pod

ś

wiadomo

ś

ci. “Nowoczesny mit”, na który 

wszyscy czekamy u progu “Ery Wodnika”, zapewne nie zrodzi si

ę

 z niczego, wierz

ę

, 

Ŝ

e jego korzenie 

tkwi

ć

 b

ę

d

ą

 w bardzo szeroko rozumianej tradycji duchowej ludzko

ś

ci. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

JOGA 

Staro

Ŝ

ytna nauka jogi powstała  w Indiach kilka tysi

ę

cy  lat temu, została  opisana w podstawowym 

traktacie pt. Jogasutry, który przypisywany jest m

ę

drcowi o imieniu Pata

ń

d

Ŝ

ali i datowany pomi

ę

dzy II 

w.  p.n.e.,  a  V  w.  n.e.  Wraz  z  kilkoma  komentarzami  jest  on  podstaw

ą

  systemu  filozoficzno-

medytacyjnego,  który  u  ko

ń

ca  XX  w.  prze

Ŝ

ywa  swój  renesans  i  niebywały  wprost  rozwój.  Jednak 

współczesne  formy  jogi  na  zachodzie  w  przewa

Ŝ

aj

ą

cej  wi

ę

kszo

ś

ci  nie  dorównuj

ą

  klasycznej  jodze, 

trac

ą

c  bardzo  wiele  z  gł

ę

bi  psychologiczno-duchowych  analiz  na  rzecz  dora

ź

nych  korzy

ś

ci 

zdrowotnych i powierzchownej fascynacji egzotyk

ą

 religijn

ą

 dalekich Indii. 

Powa

Ŝ

ne i wszechstronne badania zarówno samego systemu, jak i praktykuj

ą

cych joginów trwaj

ą

 

od  kilkudziesi

ę

ciu  ju

Ŝ

  lat.  Obraz  powstaj

ą

cy  w  wyniku  tych  bada

ń

  jest  niezwykle  interesuj

ą

cy, 

szczególnie w 

ś

wietle współczesnej wiedzy na temat snu. 

System jogi uj

ę

ty w Jogasutrach składa si

ę

 z o

ś

miu stopni. Pierwsze dwa, jama i nijama, to rodzaj 

wskaza

ń

  etyczno-moralnych,  które  mo

Ŝ

na  by  porówna

ć

  do  chrze

ś

cija

ń

skiego  dekalogu.  Słu

Ŝą

  one 

wyrobieniu  w  adepcie  jogi  odpowiedniej  postawy  psychicznej,  która  sprzyja

ć

  b

ę

dzie  nast

ę

pnym, 

bardziej zaawansowanym stopniom. Nast

ę

pne trzy tzn.: asana, pranajama i pratjahara s

ą

 dla badaczy 

snu  szczególnie  interesuj

ą

ce.  Z  asanami  wi

ę

kszo

ść

  z  nas  miała  okazj

ę

  si

ę

  zetkn

ąć

,  gdy

Ŝ

  zachodnie 

szkoły jogi skupiaj

ą

 si

ę

 głównie  na tym stopniu. S

ą

 to specyficzne 

ć

wiczenia fizyczne. Wpływaj

ą

 one 

na  organizm,  zapewniaj

ą

c  zdrowie  i  sprzyjaj

ą

c

ą

  dalszemu  rozwojowi  kondycj

ę

.  Pranajama  to 

ć

wiczenia  oddechowe,  polegaj

ą

ce  na  stopniowym  spowolnieniu  i  uspokojeniu  oddechu  oraz  nadaniu 

mu specyficznego rytmu. Zgodnie  z  nauk

ą

 jogi umysł  i oddech s

ą

  ze sob

ą

 bardzo 

ś

ci

ś

le  powi

ą

zane. 

Wpływaj

ą

c  na  oddech  mo

Ŝ

emy  sterowa

ć

  stanem  swojego  umysłu.  Jako  przykład  ilustruj

ą

cy  opisan

ą

 

prawidłowo

ść

  jogini  podaj

ą

  fakt,  i

Ŝ

  człowiek  rozgniewany  ma  szybki  i  nieregularny  oddech,  człowiek 

za

ś

 spokojny i skupiony, oddycha powoli i rytmicznie. 

Dzi

ę

ki  pranajamie,  czyli  regulacji  oddechu,  mo

Ŝ

liwe  jest  według  jogi  poznanie  innych,  normalnie 

niedost

ę

pnych  stanów 

ś

wiadomo

ś

ci,  na  przykład  stanów 

ś

wiadomo

ś

ci  wyst

ę

puj

ą

cych  we 

ś

nie.  Rytm 

oddychania 

ś

pi

ą

cego jest wolniejszy i gł

ę

bszy ni

Ŝ

 przebudzonego. Poprzez zastosowanie tego rytmu 

jogini mog

ą

 

ś

wiadomie wej

ść

 w 

ś

wiat snu. 

Klasyczna  joga  zna  cztery  stany 

ś

wiadomo

ś

ci.  Poza  trzema, które  znane  s

ą

  nam  wszystkim  tzn.: 

czuwaniem,  snem  z  marzeniami  i  snem  bez  marze

ń

,  wyodr

ę

bnia  si

ę

  jeszcze  czwarty  stan,  zwany 

turija albo samadhi. Czasami w stanie samadhi oddychanie jest tak delikatne, 

Ŝ

e nie mo

Ŝ

na  w ogóle 

zauwa

Ŝ

y

ć

 oddechu. 

W  czasie  bada

ń

  nad  medytacj

ą

  jogi  urz

ą

dzenia  badawcze  wskazywały  całkowite  wstrzymanie 

oddychania przez okres kilkudziesi

ę

ciu sekund bez wyst

ę

powania oddechów kompensacyjnych, które 

naturalnie nast

ę

puj

ą

 po tak długiej przerwie w oddychaniu.  

Wynikiem stosowania pranajamy jest pratjahara, czyli niezale

Ŝ

no

ść

 od wra

Ŝ

e

ń

 zmysłowych. Mózg 

joginów  pogr

ąŜ

onych  w  gł

ę

bokiej  medytacji  nie  reaguje  na  bod

ź

ce  zmysłowe,  nic  nie  jest  w  stanie 

zakłóci

ć

 ich koncentracji. Naturalnym stanem pratjahary, czyli oderwania od zewn

ę

trznego 

ś

wiata jest 

sen. Jednak

Ŝ

e w przypadku jogina, mimo braku pobudze

ń

 zmysłowych 

ś

wiadomo

ść

 nie zanika. Jogin 

“wie”, 

Ŝ

e 

ś

pi.  Oto  fragment  rozmowy  z  jednym  z  najwi

ę

kszych  m

ę

drców  i  joginów  Indii, 

Ś

ri 

Nisargadatt

ą

 Maharajem: 

– Co pan robi gdy pan 

ś

pi? 

– Jestem 

ś

wiadomy, 

Ŝ

e 

ś

pi

ę

. 

– Czy sen nie jest stanem pod

ś

wiadomo

ś

ci? 

– Tak, jestem 

ś

wiadomy tej pod

ś

wiadomo

ś

ci. 

– A na jawie lub gdy pan 

ś

ni? 

– Jestem 

ś

wiadomy, 

Ŝ

e czuwam lub 

ś

ni

ę

. 

–  Nie  rozumiem.  Co  dokładnie  ma  pan  na  my

ś

li?  Wyja

ś

ni

ę

  mój  punkt  widzenia:  sen  jest  stanem 

pod

ś

wiadomo

ś

ci, czuwanie jest 

ś

wiadomo

ś

ci

ą

, marzenia senne za

ś

 to 

ś

wiadomo

ść

 własnego umysłu, 

bez u

ś

wiadamiania sobie otoczenia. 

– Według mnie jest prawie tak samo. Wydaje mi si

ę

 jednak, 

Ŝ

e jest pomi

ę

dzy nami jaka

ś

 ró

Ŝ

nica. 

Pan  w  ka

Ŝ

dym  z  tych  stanów  zapomina  o  dwóch  pozostałych,  podczas  gdy  dla  mnie  istnieje  tylko 

jeden stan, obejmuj

ą

cy i przewy

Ŝ

szaj

ą

cy trzy wymienione stany umysłu. 

– Czy miewa pan marzenia senne? 

– Oczywi

ś

cie miewam sny. 

– Jakie s

ą

 to sny? 

– S

ą

 to echa prze

Ŝ

y

ć

 na jawie. 

– A gdy zapada pan w gł

ę

boki sen? 

– 

Ś

wiadomo

ść

 mózgowa jest wówczas zawieszona. 

– Czy jest pan wtedy nie

ś

wiadomy? 

– Zdaj

ę

 sobie spraw

ę

, 

Ŝ

e jestem nie

ś

wiadomy. 

– U

Ŝ

ywa pan dwóch terminów angielskich na okre

ś

lenie 

ś

wiadomo

ś

ci: awareness i consciousness. 

Czy nie chodzi w nich o to samo? 

–  Awareness  to  pra

ś

wiadomo

ść

.  Jest  to  stan  odwieczny,  bez  pocz

ą

tku  i  ko

ń

ca,  niczym  nie 

spowodowany, samoistny, niepodzielny, niezmienny. Consciousness to 

ś

wiadomo

ść

 ludzka. Wywodzi 

si

ę

  ona  z  ł

ą

czno

ś

ci  ze 

ś

wiatem,  jest  powierzchowna  i  dwoista. 

Ś

wiadomo

ść

  nie  mo

Ŝ

e  istnie

ć

  bez 

pra

ś

wiadomo

ś

ci, ale pra

ś

wiadomo

ść

 istnieje niezale

Ŝ

nie od 

ś

wiadomo

ś

ci, jak na przykład w gł

ę

bokim 

ś

nie. Pra

ś

wiadomo

ść

 to absolut. 

Ś

wiadomo

ść

 zale

Ŝ

na jest od swojej tre

ś

ci i dotyczy zawsze czego

ś

. 

Ś

wiadomo

ść

  jest  cz

ą

stkowa  i  ulega  zmianom.  Pra

ś

wiadomo

ść

  to  pełnia,  niezmienno

ść

  i  spokój,  to 

powszechne 

ź

ródło  i  podpora  ka

Ŝ

dego  do

ś

wiadczenia.  (por.  nauk

ę

  don  Juana  o  tonalu  i  nagualu  – 

przyp. aut.) 

– W jaki sposób człowiek mo

Ŝ

e przekroczy

ć

 

ś

wiadomo

ść

 i doj

ść

 do pra

ś

wiadomo

ś

ci? 

–  Poniewa

Ŝ

  istnienie 

ś

wiadomo

ś

ci  zale

Ŝ

y  od  pra

ś

wiadomo

ś

ci,  ta  ostatnia  obecna  jest  w  ka

Ŝ

dym 

stanie 

ś

wiadomo

ś

ci  człowieka.  Dlatego  nawet  sama 

ś

wiadomo

ść

, 

Ŝ

e  jest  si

ę

 

ś

wiadomym,  zbli

Ŝ

a  do 

pra

ś

wiadomo

ś

ci. Obserwowanie własnego nurtu 

ś

wiadomo

ś

ci wzniesie pana do pra

ś

wiadomo

ś

ci. Nie 

b

ę

dzie to 

Ŝ

aden nowy stan. Rozpozna go pan od razu jako pierwotn

ą

 podstaw

ę

 egzystencji, która jest 

samym 

Ŝ

yciem, miło

ś

ci

ą

 i rado

ś

ci

ą

. 

– Skoro rzeczywisty byt ukryty jest w nas przez cały czas, na czym polega proces samorealizacji? 

–  Urzeczywistnienie  jest  przeciwie

ń

stwem  niewiedzy.  Niewiedza,  przyczyna  cierpienia  człowieka, 

polega na uznawaniu 

ś

wiata za realny, a ja

ź

ni za co

ś

 nierzeczywistego. Odkrycie, 

Ŝ

e jedynie ja

źń

 jest 

rzeczywista,  za

ś

  wszystkie  inne  rzeczy  i  zjawiska  s

ą

  czasowe  i  przemijaj

ą

ce,  to  kluczowy  warunek 

osi

ą

gni

ę

cia  wolno

ś

ci,  pokoju  i  rado

ś

ci.  Jest  to  w  gruncie  rzeczy  bardzo  proste.  Zamiast  patrze

ć

  na 

ś

wiat  wyimaginowany,  nale

Ŝ

y  uczy

ć

  si

ę

 

ś

wiata  takiego,  jaki  on  rzeczywi

ś

cie  jest.  Z  chwil

ą

  gdy  to 

nast

ą

pi,  zobaczy pan tak

Ŝ

e prawdziwego siebie. Jest to jakby oczyszczenie  zwierciadła. Zwierciadło, 

które uka

Ŝ

e panu 

ś

wiat taki, jaki on rzeczywi

ś

cie jest, ujawni panu zarazem pa

ń

skie nowe oblicze.” 

W  innym  miejscu 

Ś

ri  Nisargadatta  Maharaj  opisuje  zale

Ŝ

no

ść

  pami

ę

ci  i  poznania  w  czasie 

gł

ę

bokiego snu. 

“ ...powinien pan dokładnie przyjrze

ć

 si

ę

 stanowi swego umysłu na jawie. Odkryje pan w nim wiele 

przerw,  kiedy  umysł  jest  nieczynny.  Niech  pan  zwróci  uwag

ę

,  jak  niewiele  pami

ę

ta  pan,  nawet  w 

stanie pełnego czuwania. Nie mo

Ŝ

e pan powiedzie

ć

, 

Ŝ

e podczas snu nie miał pan 

ś

wiadomo

ś

ci. Pan 

tylko nie pami

ę

ta. Luka w pami

ę

ci to niekoniecznie luka w 

ś

wiadomo

ś

ci... 

– Czy mog

ę

 zapami

ę

ta

ć

, jaki jest mój stan w gł

ę

bokim 

ś

nie? 

–  Oczywi

ś

cie!  Przez  wyeliminowanie  przerw  spowodowanych  brakiem  uwagi  podczas  godzin 

czuwania  wyeliminuje  pan  stopniowo  dług

ą

  przerw

ę

  nieobecno

ś

ci  umysłu,  któr

ą

  nazywa  pan  snem. 

B

ę

dzie pan wtedy 

ś

wiadomy, 

Ŝ

e pan 

ś

pi.” 

Nowoczesne badania joginów wskazuj

ą

 na gł

ę

bokie powi

ą

zania pomi

ę

dzy snem a medytacj

ą

 jogi. 

Dwaj lekarze indyjscy N. N. Das i H. Gastant obserwowali zapis elektrycznej aktywno

ś

ci mózgu (fale 

EEG) u joginów podczas medytacji. Zapis ten wskazywał rytm alfa wyst

ę

puj

ą

cy u zwykłych ludzi przed 

za

ś

ni

ę

ciem, lecz gdy jogini wchodzili w ekstaz

ę

, rytm alfa zmieniał si

ę

 i zapis przypominał sen w fazie 

REM (faza snu z marzeniami sennymi). Jogini byli niepodatni na próby przerwania tego stanu, bladzi i 
nieruchomi, mi

ęś

nie mieli całkowicie zwiotczałe, podobnie jak my wszyscy w fazie REM. 

Badania fizjologiczne w pełni potwierdzaj

ą

 staro

Ŝ

ytn

ą

 teori

ę

 jogi sprzed kilku tysi

ę

cy lat, a gł

ę

boko 

poszukuj

ą

cy  oneironauci  zawsze  znajd

ą

  w  niej  niewyczerpane 

ź

ródło  wiedzy,  do

ś

wiadczenia  i 

inspiracji w poszukiwaniu nowych, zmienionych stanów 

ś

wiadomo

ś

ci. 

 

TYBET 

Szczegółowa  nauka  o 

ś

wiadomym  wej

ś

ciu  w  sen  rozwijała  si

ę

  nie  tylko  w  Indiach.  Tybeta

ń

ska 

forma jogi mo

Ŝ

e by

ć

 uznana obecnie za prawdziw

ą

 skarbnic

ę

 wiedzy o 

ś

wiadomym 

ś

nie. 

Joga  wraz  z  buddyzmem  jako  religi

ą

  uniwersaln

ą

  trafiła  do  Tybetu  w  IX  w.,  gdzie  w  zetkni

ę

ciu  z 

nosz

ą

c

ą

 szama

ń

skie cechy tubylcz

ą

 religi

ą

 bön dała pocz

ą

tek lamaizmowi. W ci

ą

gu wieków powstało 

wiele sekt i szkół wad

Ŝ

rajany, czyli “diamentowego  wozu” jak nazywaj

ą

 swoj

ą

 buddyjsk

ą

 religi

ę

 sami 

Tybeta

ń

czycy.  Praktyki  jogi  klasycznej  zostały  w  niej  rozbudowane  z  i

ś

cie  barokow

ą

  inwencj

ą

. 

Powstała bardzo du

Ŝ

a liczba traktatów, praktyk religijnych i medytacji opartych na wizualizacji bóstw, 

które  słu

Ŝ

yły  rozwojowi 

ś

wiadomo

ś

ci  jogina.  Niewiele  z  nich  zachowało  prostot

ę

  i  uniwersalno

ść

 

pierwotnego  do

ś

wiadczenia.  Do  tych  nielicznych  nale

Ŝ

y  szkoła  dzogczen  i  praktyki  jogi  snu 

pochodz

ą

ce od dawnego mistrza Naropy, znanego w Indiach jako Nadapada. Naropa według tradycji 

był uczniem Tilopy, a nauczycielem Marpy, który z kolei był nauczycielem Milarepy, wybitnego jogina, 
mistyka i poety tybeta

ń

skiego, 

Ŝ

yj

ą

cego w XII w. 

Milarepa  osiem  lat  sp

ę

dził  samotnie  w  jaskiniach  Himalajów,  po

ś

wi

ę

caj

ą

c  si

ę

  medytacji  i 

praktykuj

ą

c 

ć

wiczenia  wskazane mu przez  Marp

ę

. Jadł bardzo mało, tyle tylko, by  utrzyma

ć

 si

ę

 przy 

Ŝ

yciu. Po latach wysiłku napisał: 

“W nocy w moich snach przechadzałem si

ę

 po zboczach góry Meru, od szczytu a

Ŝ

 do jej podnó

Ŝ

a. 

Widziałem  wszystko  bardzo  wyra

ź

nie.  We 

ś

nie  przeistaczałem  si

ę

  w  setki  postaci,  z  których  ka

Ŝ

da 

posiadała  te  same  cechy  co  ja.  Ka

Ŝ

da  z  tych  postaci  b

ę

d

ą

cych  mn

ą

  potrafiła  porusza

ć

  si

ę

  w 

przestrzeni, dotrze

ć

 do Nieba Buddy, wysłucha

ć

 tam nauk, a nast

ę

pnie powróci

ć

 i przekazywa

ć

 nauk

ę

 

o Dharmie (nauk

ę

 buddyjsk

ą

 – przyp. aut.) innym ludziom. Mogłem tak

Ŝ

e zmienia

ć

 moje fizyczne ciało 

w  płon

ą

cy  ogie

ń

  lub  bezmiar  płyn

ą

cej  lub  stoj

ą

cej  wody.  Widz

ą

c, 

Ŝ

e  zdobyłem  niesko

ń

czon

ą

  moc 

kontrolowania zjawisk, mimo 

Ŝ

e działo si

ę

 to jedynie w snach, byłem bezbrze

Ŝ

nie szcz

ęś

liwy i wielce 

podniesiony na duchu.” 

Musimy  doda

ć

, 

Ŝ

e  rozpoznanie  iluzji  marze

ń

  sennych  słu

Ŝ

y  w  doktrynie  buddyjskiej  rozpoznaniu 

iluzji i sennej natury całej rzeczywisto

ś

ci. 

Nauki o jodze snu były przekazywane ustnie uczniowi przez guru i otaczane tajemnic

ą

. Nie zostały 

spisane  przez  wiele  wieków  i  nie  były  dost

ę

pne  nawet  dla  mnichów  buddyjskich,  nie  mówi

ą

c  ju

Ŝ

  o 

ś

wieckich.  Pierwsze  teksty  skonstruowano  tak, 

Ŝ

e  wymagały  obja

ś

nie

ń

  i  komentarzy  guru,  który 

udzielał ich tylko wybranym i wybitnie zdolnym uczniom osobi

ś

cie. 

Na  pocz

ą

tku  treningu  jogi  snu  praktykuj

ą

cy  powinien  czujnie  obserwowa

ć

  otaczaj

ą

c

ą

  go 

rzeczywisto

ść

  z  przekonaniem, 

Ŝ

e  wszystko,  co  widzi,  to  jedynie  sen.  W  jednym  z  wa

Ŝ

niejszych 

traktatów dzogczen napisano: “Wszystkie zjawiska, które spostrzegamy lub słyszymy, jakkolwiek wiele 
by ich nie było, s

ą

 fałszywymi wyobra

Ŝ

eniami, cho

ć

by wydawały si

ę

 bardzo ró

Ŝ

norodne. Mo

Ŝ

emy wi

ę

c 

ostatecznie ustali

ć

, 

Ŝ

e s

ą

 one jedynie magiczn

ą

 manifestacj

ą

 umysłu.” 

A  zatem,  podczas  dnia  nale

Ŝ

y  ci

ą

gle  pami

ę

ta

ć

, 

Ŝ

e  wszystkie  rzeczy  maj

ą

  w  istocie  natur

ę

  snu, 

trzeba powtarza

ć

 sobie w duchu: “To jest sen.” Tsongkhapa (1357 – 1410), zało

Ŝ

yciel jednej ze szkół 

buddyzmu  tybeta

ń

skiego  i  jeden  z  najlepszych  komentatorów  Naropy,  twierdzi, 

Ŝ

e  pragnienia,  które 

mamy w ci

ą

gu dnia, maj

ą

 tendencj

ę

 do pojawiania si

ę

 tak

Ŝ

e w nocy i dlatego jogin powinien w ci

ą

gu 

dnia pragn

ąć

 rozpoznania stanu snu. 

Kład

ą

c si

ę

 spa

ć

, nale

Ŝ

y zastosowa

ć

 specjalne uciski na t

ę

tnic

ę

 szyjn

ą

, nozdrza i gardło, modli

ć

 si

ę

 

do  swojego  guru  i  praktykowa

ć

  wizualizacj

ę

  odpowiednich  bóstw.  Nast

ę

pnie  jogin  wizualizuje  w 

czerwonym  kolorze  sylab

ę

  ah  w  gardle,  gdzie  zgodnie  z  tradycj

ą

  znajduje  si

ę

  czakra  (o

ś

rodek 

reguluj

ą

cy przepływ prany, czyli energii 

Ŝ

yciowej) reguluj

ą

ca stany 

ś

wiadomo

ś

ci. Po poło

Ŝ

eniu si

ę

 do 

łó

Ŝ

ka z wysok

ą

 poduszk

ą

 i cienk

ą

 kołdr

ą

, powtarza on siedem razy pogł

ę

biony, przeponowy oddech, 

nazywany  “oddechem  wazy”,  i  jedena

ś

cie  razy  postanowienie, 

Ŝ

e  zamierza  rozpozna

ć

  stan  snu. 

Nast

ę

pnym krokiem jest koncentracja na kropce wielko

ś

ci ziarna grochu, któr

ą

 nale

Ŝ

y wyobrazi

ć

 sobie 

pomi

ę

dzy  brwiami.  Kropka  mo

Ŝ

e  by

ć

  biała,  czerwona  lub  zielona,  w  zale

Ŝ

no

ś

ci  od  temperamentu 

jogina. Praktyka ta trwa a

Ŝ

 do za

ś

ni

ę

cia. 

Je

Ŝ

eli zdarzy si

ę

 tak, i

Ŝ

 nie b

ę

dzie ona działa

ć

, nale

Ŝ

y powtórzy

ć

 oddech wazy dwadzie

ś

cia jeden 

razy,  tyle  samo  razy  swoje  pragnienie  rozpoznania  snu,  a  potem  wizualizowa

ć

  czarn

ą

  kropk

ę

  “u 

podstawy organu rozrodczego”. 

Poniewa

Ŝ

 trudno jest rozpozna

ć

 sen mi

ę

dzy północ

ą

 a 

ś

witem, nale

Ŝ

y – jak mówi

ą

 

ś

wi

ę

te teksty – 

praktykowa

ć

 po wschodzie sło

ń

ca. Lepiej jest tak

Ŝ

e spa

ć

 kilka razy krótko ni

Ŝ

 pogr

ąŜ

a

ć

 si

ę

 w jednym, 

długim i gł

ę

bokim 

ś

nie. Je

Ŝ

eli nie mo

Ŝ

na osi

ą

gn

ąć

 

ś

wiadomo

ś

ci we 

ś

nie, poniewa

Ŝ

 za ka

Ŝ

dym razem, 

gdy to ma si

ę

 wydarzy

ć

, jogin budzi si

ę

, nale

Ŝ

y dobrze zje

ść

 i ci

ęŜ

ko pracowa

ć

 podczas dnia, aby sen 

stał  si

ę

  bardziej  krzepki.  W  przypadku  gdy  nie  mo

Ŝ

na  nic  sobie  przypomnie

ć

  ze  snu,  nale

Ŝ

y  unika

ć

 

nieczystych  (w  sensie  religijnym)  miejsc,  ludzi  i  po

Ŝ

ywienia.  Ludzie  miewaj

ą

cy  powracaj

ą

ce  sny 

powinni o nich medytowa

ć

 wraz z postanowieniem rozpoznania ich, gdy znowu si

ę

 przy

ś

ni

ą

. 

Kiedy jogin osi

ą

gnie ju

Ŝ

 

ś

wiadomo

ść

 we 

ś

nie, powinien przedłu

Ŝ

a

ć

 jasny sen poprzez koncentracj

ę

 

na  czakrze  gardła  oraz  rozpocz

ąć

  próby  zmieniania  snu  zgodnie  ze  swoj

ą

  wol

ą

.  Mo

Ŝ

na  zmienia

ć

 

ró

Ŝ

ne  formy  na  zewn

ą

trz,  jak  równie

Ŝ

  swoj

ą

  własn

ą

  posta

ć

.  Mo

Ŝ

na  nawet  zmieni

ć

  si

ę

  w  Budd

ę

  lub 

Boddhisatw

ę

,  albo  odwiedza

ć

  Buddów  w  ich  krainach,  słucha

ć

  ich  nauk,  jednak  wci

ąŜ

  nale

Ŝ

y 

pami

ę

ta

ć

, 

Ŝ

e wszystko jest kreacj

ą

 naszego umysłu. 

Namacalne, 

Ŝ

ywe  do

ś

wiadczenie  i  całkowite  przekonanie  o  iluzoryczno

ś

ci  snu  powinno  zosta

ć

 

przeniesione  do  stanu  jawy  w  codziennym 

Ŝ

yciu.  Pomo

Ŝ

e  to  joginowi  zrozumie

ć

  podstawow

ą

 

buddyjsk

ą

 doktryn

ę

 o iluzoryczno

ś

ci 

ś

wiata. 

Tsongkhapa  twierdzi, 

Ŝ

e 

ś

wiadomy  sen  nie  jest  medytacj

ą

  i  mo

Ŝ

na  go  u

Ŝ

ywa

ć

  w  celach 

niereligijnych,  na  przykład 

Ŝ

eby  sobie  polata

ć

  albo  prze

Ŝ

y

ć

  co

ś

  przyjemnego.  Jednak  poł

ą

czenie  ze 

sob

ą

 

ś

wiadomego  snu  i  medytacji  jest  najwy

Ŝ

sz

ą

  form

ą

  jogi,  a  post

ę

p  duchowy  w  wyniku  tego 

poł

ą

czenia zostaje przyspieszony dziesi

ę

ciokrotnie. Jeden rok medytacji 

ś

wiadomego snu to dziesi

ęć

 

lat zwykłej medytacji. 

W  Tybecie  główny  nacisk  kładzie  si

ę

  na 

ć

wiczenia,  w  których  praktykuj

ą

cy  staraj

ą

  si

ę

  utrzyma

ć

 

ś

wiadomo

ść

  podczas  zasypiania,  a  nie  po  prostu  zorientowa

ć

  si

ę

, 

Ŝ

e 

ś

ni

ą

  podczas  trwania  snu.  Ta 

bezpo

ś

rednia droga od jawy do snu jest bardzo trudna i nieumiej

ę

tne stosowanie 

ć

wicze

ń

 bez pomocy 

nauczyciela mo

Ŝ

e by

ć

 bardzo m

ę

cz

ą

ce, a nawet niebezpieczne. Przekonał si

ę

 o tym pewien genewski 

filozof,  George  Louis  de  Sage,  który  bez  szczegółowych  instrukcji  próbował  dokona

ć

 

ś

wiadomego 

przej

ś

cia  od  jawy  do  snu  bez  utraty  przytomno

ś

ci,  doprowadzaj

ą

c  si

ę

  w  ten  sposób  do  granic 

szale

ń

stwa. 

Ś

wiadome  zasypianie,  płynne  przej

ś

cie  ze  stanu  jawy  do  stanu  snu  bez  utraty 

ś

wiadomo

ś

ci 

traktowane  jest  tak

Ŝ

e  w  buddyzmie  tybeta

ń

skim  jako  swoisty  trening  w  procesie  umierania. 

Tybeta

ń

ska  Ksi

ę

ga  Umarłych,  Bardo  Thödol  opisuje  dokładnie  kolejne  etapy  procesu  umierania  i 

towarzysz

ą

ce  im  stany 

ś

wiadomo

ś

ci.  Stopniowe  zanikanie  wra

Ŝ

e

ń

  zmysłowych  i  pogr

ąŜ

anie  si

ę

 

umysłu  w  stany  bardo,  czyli  rzeczywisto

ś

ci  b

ę

d

ą

cych  manifestacjami  pod

ś

wiadomo

ś

ci,  bardzo 

przypomina  proces  zasypiania.  Ten  kto  potrafi  utrzyma

ć

 

ś

wiadomo

ść

  podczas  zasypiania,  b

ę

dzie 

lepiej  przygotowany  na 

ś

wiadome  przyj

ę

cie 

ś

mierci  i  rozpoznanie  wizji  nieba,  piekła  i  innych  stanów 

bardo  jako  tworów  jego  umysłu.  W  ten  sposób  osi

ą

gnie  on  najwy

Ŝ

sze  poznanie,  czyli  o

ś

wiecenie,  i 

wyzwoli si

ę

 od konieczno

ś

ci ponownego  wcielenia. Doskonały jogin  wst

ę

puje w  momencie 

ś

mierci w 

Nirwan

ę

, realizuj

ą

c cel ludzkiego 

Ŝ

ycia. 

 
 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

EUROPA DO XX WIEKU 

W  kulturze  staro

Ŝ

ytnej  Grecji  mo

Ŝ

emy  odnale

źć

  korzenie  prawie  wszystkich  pogl

ą

dów  na  natur

ę

 

snów,  jakie  przejawiaj

ą

  si

ę

  w  innych  kulturach  i  epokach.  Spotykamy  tu  interpretacje  mitologiczne  i 

mistyczne, materialistyczne, medyczne, okultystyczne i analityczne. 

Według najstarszej znanej nam mitologii orfickiej pierwsz

ą

 zasad

ą

 wszech

ś

wiata był Chronos, czyli 

Czas.  Z  Czasu  zrodził  si

ę

  Chaos,  zasada  niesko

ń

czono

ś

ci  i  Eter,  symbol  tego,  co  sko

ń

czone. 

Pierwsz

ą

 istot

ą

 był Fanes – 

Ś

wiatło, a pó

ź

niej Noc zrodziła Momosa (zły los), Ker (gwałtown

ą

 

ś

mier

ć

), 

Tanatosa  (

ś

mier

ć

),  Hypnosa  (sen  bez  marze

ń

  sennych)  oraz  tzw.  lud  snu,  czyli  sny.  Syn  Hypnosa, 

Morfeusz,  był  bogiem  marze

ń

  sennych.  Jak  z  tego  wynika,  sny  s

ą

  bli

Ŝ

sze  pocz

ą

tkom  wszech

ś

wiata 

ni

Ŝ

 bogowie. Mit ten pozwala nam zrozumie

ć

 znaczenie i rol

ę

 snu u orfików. 

Pó

ź

niejsze  pogl

ą

dy  na  temat  snu  s

ą

  wynikiem  wpływów  na  kultur

ę

  antyczn

ą

  ze  strony  tradycji 

egipskiej, blisko– i dalekowschodniej oraz koncepcji filozoficznych staraj

ą

cych si

ę

 w mniej lub bardziej 

racjonalny  sposób  wyja

ś

ni

ć

  natur

ę

  rzeczywisto

ś

ci.  Pitagorejczycy  uwa

Ŝ

ali, 

Ŝ

e  podczas  snu  dusza 

wychodzi  z  ciała  i  wznosi  si

ę

  w  gór

ę

,  by  prowadzi

ć

  rozmowy  z  duchami  i  bogami. Wida

ć

  tu  wyra

ź

ny 

wpływ  doktryn  egipskich,  według  których  duchowy  sobowtór  człowieka  (ba)  oddziela  si

ę

  od  ciała 

podczas 

ś

mierci  i  we 

ś

nie.  Podobnie  mistyczny  stosunek  do  snu  mieli  Sokrates  i  Platon,  który  w 

Pa

ń

stwie przytacza słowa swojego mistrza: 

“A  kiedy,  uwa

Ŝ

am,  kto

ś

  si

ę

  w  zdrowiu  utrzymuje  i  panuje  nad  sob

ą

,  i  kład

ą

c  si

ę

  spa

ć

  swój 

pierwiastek my

ś

l

ą

cy rozbudzi, nakarmiwszy go na kolacj

ę

 pi

ę

knymi my

ś

lami i rozwa

Ŝ

aniami, i dojdzie 

w sobie do zgody wewn

ę

trznej, a po

Ŝą

dliwej swej cz

ęś

ci ani nie wygłodzi, ani nie przekarmi, aby cicho 

spała  i  nie  przeszkadzała  swoimi  przyjemno

ś

ciami  i  przykro

ś

ciami  temu,  co  w  nim  najlepsze,  niech 

ono, samo w sobie odosobnione i czyste, ogl

ą

da i niech tam sobie pragnie czego

ś

, i niech spostrzega 

rzeczy,  których  nie  wie  –  wi

ę

c  albo  co

ś

  z  przeszło

ś

ci,  z  tego,  co  jest  lub  co  ma  by

ć

,  a  tak  samo 

temperament  swój  ułagodzi,  a  nie,  zirytowawszy  si

ę

  na  co

ś

,  zasypia  z  niespokojnym  sercem,  tylko 

uspokoiwszy  te  oba  pierwiastki,  a  rozbudziwszy  trzeci,  w  którym  my

ś

l  mieszka,  w  ten  sposób 

spoczynku za

Ŝ

ywa, to wiesz, 

Ŝ

e w takim stanie najlepiej prawdy dotyka i zgoła go wtedy nie nachodz

ą

 

Ŝ

adne nielegalne widziadła w marzeniach sennych.” 

Jak z tego wynika, Platon uwa

Ŝ

ał, 

Ŝ

e we 

ś

nie człowiek mo

Ŝ

e zbli

Ŝ

y

ć

 si

ę

 do 

ś

wiata idei i otrzyma

ć

 

przesłanie od bogów, a tak

Ŝ

e pozna

ć

 Prawd

ę

. 

Arystoteles,  pomimo  i

Ŝ

  był  uczniem  Platona,  nie  wierzył  w  boskie  pochodzenie  snów.  S

ą

dził, 

Ŝ

e 

pochodz

ą

 one ze 

ź

ródła emocji, afektów i wyobra

Ŝ

e

ń

, czyli z serca. Wpływ na sen maj

ą

 tak

Ŝ

e, według 

Arystotelesa,  delikatne  ruchy  ciała,  b

ę

d

ą

ce  pocz

ą

tkiem  naszego  działania  podczas  dnia,  których 

odczuwanie  we 

ś

nie  nie  jest  tłumione  przez  wra

Ŝ

enia  zmysłowe.  Dzi

ę

ki  temu  poprzez  analiz

ę

  snu 

mo

Ŝ

na okre

ś

li

ć

 zbli

Ŝ

aj

ą

c

ą

 si

ę

 chorob

ę

, a tak

Ŝ

e zaleci

ć

 odpowiedni

ą

 kuracj

ę

. 

W  stanie  snu  umysł  potrafi  tak

Ŝ

e  zauwa

Ŝ

y

ć

  subtelne  spostrze

Ŝ

enia  na  temat  naszych  bliskich  i 

przyjaciół,  lepiej  rozumie

ć

  ich  działania  i  kieruj

ą

ce  nimi  pobudki.  Dlatego  wydaje  si

ę

  nam, 

Ŝ

e  sny 

prorocze nadnaturalnie przewiduj

ą

 przyszło

ść

, podczas gdy w rzeczywisto

ś

ci jest to proces naturalny, 

chocia

Ŝ

  niezwykle  subtelny.  Współczesna  psychologia  potwierdza  pogl

ą

d,  i

Ŝ

  w  snach  dochodz

ą

  do 

ś

wiadomo

ś

ci  komunikaty  niewerbalne  (mimika  i  delikatne  ruchy  ciała)  i  spostrze

Ŝ

enia  podprogowe, 

czyli  wra

Ŝ

enia  zmysłowe  na  tyle  słabe, 

Ŝ

e  nie  zdołały  przebi

ć

  si

ę

  przez  próg 

ś

wiadomo

ś

ci.  Cz

ę

sto 

nios

ą

  one  istotne  informacje  o 

ś

wiecie  zewn

ę

trznym,  relacjach  ł

ą

cz

ą

cych  nas  z  innymi  lud

ź

mi  i 

procesach maj

ą

cych miejsce w naszej pod

ś

wiadomo

ś

ci. 

Arystoteles, jako “pierwszy naukowiec” Europy, jest tak

Ŝ

e autorem pierwszego znanego nam opisu 

zjawiska 

ś

wiadomego snu. 

W  traktacie  O  snach  stwierdza,  i

Ŝ

  cz

ę

sto  kiedy 

ś

pimy,  jest  co

ś

  w  naszej 

ś

wiadomo

ś

ci,  co  mówi 

nam, 

Ŝ

e to czego do

ś

wiadczamy, to tylko sen. Podobnie jak efekt “widzenia podwójnego” pojawiaj

ą

cy 

si

ę

  podczas  patrzenia  bez  skupienia,  rozlu

ź

nionym  wzrokiem,  na  palec  umieszczony  w  niewielkiej 

odległo

ś

ci od oczu, sprawia, 

Ŝ

e widzimy dwa palce, nie skłania nas do uwierzenia, i

Ŝ

 rzeczywi

ś

cie s

ą

 

tam dwa palce, a nie jeden, “je

Ŝ

eli 

ś

pi

ą

cy uprzytomni sobie, 

Ŝ

e 

ś

pi i jest 

ś

wiadomy stanu snu, podczas 

gdy  postrze

Ŝ

enie  pojawia  si

ę

  w  umy

ś

le,  ono  pozostaje,  lecz  co

ś

  wewn

ą

trz  mówi  nam  o  tym  stanie: 

«Posta

ć

 Koriskosa jest tutaj, ale prawdziwy Koriskos nie jest obecny»” 

Jak  wynika  z  tego  cytatu,  Arystoteles  uwa

Ŝ

ał,  i

Ŝ

  warunkiem  u

ś

wiadomienia  sobie, 

Ŝ

e 

ś

nimy,  jest 

zdanie  sobie  sprawy  z  tego, 

Ŝ

e 

ś

pimy.  Jak  przekonamy  si

ę

  pó

ź

niej,  w  rzeczywisto

ś

ci  kolejno

ść

  jest 

odwrotna.  Skutkiem  u

ś

wiadomienia  sobie  stanu  marze

ń

  sennych  jest  wniosek  o  tym, 

Ŝ

e  jeste

ś

my 

u

ś

pieni. 

Sny  w  staro

Ŝ

ytnej  Grecji  były  bardzo  popularne  jako 

ź

ródło  uzdrawiania  lub  zalece

ń

  dotycz

ą

cych 

kuracji.  W 

ś

wi

ą

tyniach  Asklepiosa,  “boskiego  lekarza”,  pielgrzymi  udawali  si

ę

  na  nocny  spoczynek, 

podczas  którego  byli  uzdrawiani  albo  doznawali  sennego  objawienia  na  temat  swojej  choroby  i 
sposobów  jej  wyleczenia.  O  skuteczno

ś

ci  tego  typu  praktyk 

ś

wiadczy  fakt,  i

Ŝ

  w  II  w.  n.e.  istniało  na 

terenie Grecji i Rzymu a

Ŝ

 trzysta 

ś

wi

ą

ty

ń

 tego boga. 

W  naszym  krótkim  przegl

ą

dzie  najwa

Ŝ

niejszych  teorii  snu  w  staro

Ŝ

ytno

ś

ci  nie  sposób  pomin

ąć

 

Artemidora z Efezu, autora słynnego dzieła pt. Oneirokrytyka. Artemidor po

ś

wi

ę

cił swoje 

Ŝ

ycie analizie 

marze

ń

  sennych,  czego  wynikiem  była  bardzo  interesuj

ą

ca  teoria  i  klasyfikacja  snów.  Zdaniem  tego 

badacza  do  wła

ś

ciwej  interpretacji snu  nale

Ŝ

y  podchodzi

ć

 indywidualnie, maj

ą

c szerokie  wiadomo

ś

ci 

na temat 

Ŝ

ycia 

ś

ni

ą

cego, jego charakteru, osobowo

ś

ci, aktualnej sytuacji 

Ŝ

yciowej itp.  

Jednak pomimo tak nowoczesnych spostrze

Ŝ

e

ń

,  wi

ę

ksz

ą

 cz

ęść

 dzieła Artemidora stanowi  zwykły 

sennik, w którym ka

Ŝ

demu symbolowi przypisuje si

ę

 okre

ś

lone znaczenie. W ten sposób Artemidor z 

Efezu  stał  si

ę

  protoplast

ą

  autorów  prymitywnych  senników,  które  jeszcze  w  naszych  czasach  maj

ą

 

swoich zwolenników. Musimy jednak przyzna

ć

, i

Ŝ

 jego teoria snów wpłyn

ę

ła na pogl

ą

dy tak wielkiego 

autorytetu naukowego XX w. jakim jest Sigmund Freud. 

Obok  tradycji  antycznej  ogromny  wpływ  na  rozwój  europejskiej  kultury  miało  chrze

ś

cija

ń

stwo 

b

ę

d

ą

ce mieszanin

ą

 idei greckich i religii 

Ŝ

ydowskiej. 

Według  Biblii  Bóg  kontaktuje  si

ę

  z  człowiekiem  i  swoim  ludem  na  dwóch  poziomach 

do

ś

wiadczenia. Pierwszy  poziom to wizje i spotkania  w normalnym stanie czuwania. Zarezerwowany 

jest on wył

ą

cznie dla bardzo uduchowionych osób, takich jak Moj

Ŝ

esz, Maria czy Jezus. Zwykli ludzie 

otrzymuj

ą

  objawienia  od  Boga  podczas  snu.  Jako  przykład  mo

Ŝ

e  posłu

Ŝ

y

ć

  sen  Jakuba  o  drabinie 

wst

ę

puj

ą

cej  do  nieba  lub  sny  Józefa,  m

ęŜ

a  Marii. W Ksi

ę

dze  Hioba  zostało  napisane  wyra

ź

nie:  “We 

ś

nie,  w  nocnym  widzeniu,  gdy  gł

ę

boki sen  pada na ludzi  i oni 

ś

pi

ą

 na swym ło

Ŝ

u. Wtedy otwiera On 

ludziom uszy, niepokoi ich i ostrzega.” (33. 15 i 16) W Ksi

ę

dze Liczb za

ś

 Bóg mówi: “Je

Ŝ

eli jest u was 

prorok  Pana,  to  objawiam  mu  si

ę

  w  widzeniu,  przemawiam  do  niego  we 

ś

nie.  Lecz  nie  tak  jest  ze 

sług

ą

 moim, Moj

Ŝ

eszem (...) z ust do ust przemawiam do niego (...) i prawdziw

ą

 posta

ć

 Pana ogl

ą

da 

on.” (12. 6,7,8) 

Jednak  pomimo  słów  Biblii  chrze

ś

cijanie  przewa

Ŝ

nie  traktowali  sny  raczej  jako  natchnienie 

demonów  ani

Ŝ

eli  Boga.  O  słuszno

ś

ci  tego  pogl

ą

du  przekonywał  ich  “nieczysty”,  seksualny  charakter 

wielu snów. 

Pomimo  niezwykle  represyjnej  polityki  Ko

ś

cioła  wobec  wszelkich  przejawów  indywidualnych 

poszukiwa

ń

  duchowych,  które  mogły  zaprowadzi

ć

  zainteresowanych  snami  prosto  na  stos,  kolejne 

wzmianki o 

ś

wiadomym 

ś

nie zawdzi

ę

czamy 

ś

w. Augustynowi i 

ś

w. Tomaszowi z Akwinu. Wydaje si

ę

, 

Ŝ

e  taki  stan  rzeczy  jest  wynikiem  nie  tylko  genialnych  analiz  tych  dwóch  wybitnych  umysłów,  lecz 

tak

Ŝ

e  “genialnej”  skuteczno

ś

ci  biskupów,  chrze

ś

cija

ń

skich  polityków  i  zakonów  rycerskich,  a  w 

pó

ź

niejszym  okresie 

ś

w.  Inkwizycji  w  okrutnych  prze

ś

ladowaniach  samodzielnie  i  nieortodoksyjnie 

my

ś

l

ą

cych ludzi. 

W jednym z listów z 415 r. 

ś

w. Augustyn przytacza seri

ę

 snów Gennadiusa, fizyka z Kartaginy, jako 

dowód  mo

Ŝ

liwo

ś

ci  posiadania  do

ś

wiadcze

ń

  po 

ś

mierci  fizycznego  ciała.  Gennadiusa  trapiły 

w

ą

tpliwo

ś

ci  dotycz

ą

ce  istnienia 

Ŝ

ycia  po 

ś

mierci.  W  rezultacie  przy

ś

nił  mu  si

ę

  pewnej  nocy 

młodzieniec pi

ę

kny i silny, i poprowadził go do miasta, gdzie rozbrzmiewał 

ś

piew “tak cudownie słodki, 

Ŝ

e  przewy

Ŝ

szał  wszystko,  co kiedykolwiek  był  słyszał”.  Kiedy  si

ę

  obudził,  Gennadius  pomy

ś

lał, 

Ŝ

e  to 

tylko  sen.  Jednak  nast

ę

pnej  nocy  znowu  przy

ś

nił  mu  si

ę

  ten  sam  młodzieniec  i  zapytał,  czy  go 

rozpoznaje. Kiedy 

ś

ni

ą

cy odpowiedział, 

Ŝ

e tak, młodzieniec  zapytał, kiedy  i gdzie zawarli  znajomo

ść

. 

Wtedy,  zastanawiaj

ą

c  si

ę

  nad  odpowiedzi

ą

,  Gennadius  przypomniał  sobie  poprzedni  sen.  Po 

zapewnieniu  ze  strony  młodzie

ń

ca, 

Ŝ

e  tak

Ŝ

e  teraz  wszystko  odbywa  si

ę

  we 

ś

nie,  uwierzył  mu  i 

u

ś

wiadomił  sobie, 

Ŝ

e  oto 

ś

ni.  Na  kolejne  pytanie:  “Gdzie  jest  teraz  twoje  ciało?”  Gennadius 

odpowiedział: “W moim łó

Ŝ

ku.” “A czy wiesz, 

Ŝ

e oczy w twoim ciele s

ą

 teraz zamkni

ę

te i niewidz

ą

ce i 

poprzez  te  oczy  nie  widzisz  niczego?”  “Wiem.”  “Wi

ę

c  czym  s

ą

  te  oczy,  którymi  mnie  widzisz?” 

Gennadius  nie  potrafił  odpowiedzie

ć

  na  to  pytanie  i  milczał,  wtedy  młodzieniec  zako

ń

czył  stawianie 

pyta

ń

 i z naciskiem wyja

ś

nił: “Tak jak 

ś

pisz i le

Ŝ

ysz w łó

Ŝ

ku, a oczy w twoim ciele s

ą

 niewykorzystane i 

nic  nie  widz

ą

,  a  jednak  masz  oczy,  którymi  mnie  widzisz  i  cieszysz  si

ę

  t

ą

  wizj

ą

,  tak  samo  po  twojej 

ś

mierci,  podczas  gdy  twoje  cielesne  oczy  b

ę

d

ą

  całkowicie  nieaktywne,  b

ę

dzie  w  tobie 

Ŝ

ycie  ci

ą

gle 

Ŝ

ywe oraz zdolno

ść

 percepcji, poprzez któr

ą

 ci

ą

gle b

ę

dziesz spostrzegał i odczuwał. Dlatego nie miej 

ju

Ŝ

  w

ą

tpliwo

ś

ci,  czy 

Ŝ

ycie  człowieka  toczy  si

ę

  dalej  po 

ś

mierci.” 

Ś

w.  Augustyn  stwierdza, 

Ŝ

e  obawy 

Gennadiusa zostały całkowicie usuni

ę

te. 

Wspominaj

ą

c w swojej Summie Teologicznej przypuszczenie Arystotelesa, i

Ŝ

 w czasie snu zmysły 

czasami wykazuj

ą

 niewielkie osłabienie, 

ś

w. Tomasz z Akwinu pisał, 

Ŝ

e dzieje si

ę

 to “pod koniec snu, 

u osób zrównowa

Ŝ

onych i obdarzonych siln

ą

 wyobra

ź

ni

ą

” oraz “nie tylko wyobra

ź

nia pozostaje wolna, 

lecz tak

Ŝ

e codzienny rozum jest cz

ęś

ciowo  uwolniony; tak wi

ę

c czasem podczas snu człowiek mo

Ŝ

e 

s

ą

dzi

ć

, 

Ŝ

e to co widzi, jest snem, rozró

Ŝ

niaj

ą

c pomi

ę

dzy rzeczami a ich wyobra

Ŝ

eniami.” 

Wzmianki  te  wyra

ź

nie  wskazuj

ą

, 

Ŝ

e  zjawisko 

ś

wiadomego  snu  znane  było,  cho

ć

by  tylko 

teoretycznie, w chrze

ś

cija

ń

skiej Europie. 

Nale

Ŝ

y  tak

Ŝ

e  wspomnie

ć

  o  innym  wielkim  europejskim  umy

ś

le,  hiszpa

ń

skim  m

ę

drcu  sufizmu, 

mistycznej  tradycji  islamskiej, 

Ŝ

yj

ą

cym  sto  lat  przed 

ś

w.  Tomaszem,  w  XII  w.  Słynny  Ibn  El-Arabi 

nazywany tak

Ŝ

e “Najwi

ę

kszym Mistrzem” pisze tak: “Człowiek musi kontrolowa

ć

 swoje my

ś

li podczas 

snu, 

ć

wiczenie  takiej  czujno

ś

ci  spowoduje  wielkie  korzy

ś

ci.  Ka

Ŝ

dy  powinien  przyło

Ŝ

y

ć

  si

ę

  do 

osi

ą

gni

ę

cia  zdolno

ś

ci o tak wielkiej warto

ś

ci.” O sobie za

ś

 mówi: “Moc aktywnej wyobra

ź

ni rozwin

ę

ła 

si

ę

  we  mnie  do  tego  stopnia, 

Ŝ

e  dzi

ę

ki  niej  spotykam  dzi

ś

  ukochanych  przeze  mnie  mistyków  w  ich 

cielesnej  postaci,  obiektywnie  jako  istoty  w  pełni  rzeczywiste.  Niczym  archanioła  Gabriela,  który 
pojawił si

ę

 we własnej osobie przed oczami Proroka.” 

Mistycy  muzułma

ń

scy  sytuowali 

ś

wiat  snów  i  wyobra

Ŝ

e

ń

  –  alam-al-mithral  –  pomi

ę

dzy 

ś

wiatem 

materii  a  my

ś

l

ą

,  nie  traktowali  go  jak  czyst

ą

  fantazj

ę

  lecz  rodzaj  objawienia  obiektywnego  i 

rzeczywistego 

ś

wiata  duchowego  w  specyficznym  i  indywidualnym  dla  ka

Ŝ

dego  mistyka  j

ę

zyku 

symboliczno-wizyjnym. 

Na  koniec  rozdziału  po

ś

wi

ę

conego  najwa

Ŝ

niejszym  ideom  i  badaczom  natury  snu  i  marze

ń

 

sennych  oraz  zjawiska 

ś

wiadomego  snu  w  historii  my

ś

li  europejskiej  wspomnimy  jeszcze  o  dwóch 

bardzo wa

Ŝ

nych postaciach. 

Pierwsz

ą

  z  nich  jest  Pierre  Gassendi,  jeden  z  trzech,  obok  Kartezjusza  i  Hobbsa,  najwi

ę

kszych 

filozofów  XVII  w.  Ten  mało  znany  dzi

ś

  katolicki  ksi

ą

dz,  zwolennik  filozofii  epikurejskiej,  sceptyk  i 

racjonalista,  uwa

Ŝ

any  za  jednego  z  prekursorów  francuskiego  libertynizmu,  jako  jedyny  spo

ś

ród 

“wielkiej  trójki”  zdaje  si

ę

  mie

ć

  du

Ŝ

e  do

ś

wiadczenie  i  wiedz

ę

  o  naturze  stanu  snu  i  ró

Ŝ

nic  pomi

ę

dzy 

jaw

ą

 i snem. 

Maj

ą

c  osobiste  do

ś

wiadczenie 

ś

wiadomego  snu,  Gassendi  przeczy  idei  Arystotelesa,  jakoby 

ś

ni

ą

cy poznawał za po

ś

rednictwem zmysłów, 

Ŝ

e 

ś

pi, i dlatego wiedział, 

Ŝ

e to co widzi jest snem. Jak 

ju

Ŝ

 wspominali

ś

my wcze

ś

niej, to 

ś

wiadomo

ść

 i przekonanie o tym, 

Ŝ

e 

ś

nimy, prowadzi do wniosku, 

Ŝ

e 

wobec  tego  musimy  spa

ć

.  Gassendi  pierwszy  stwierdził  to  wyra

ź

nie:  “To,  i

Ŝ

  rozum mo

Ŝ

e  rozpozna

ć

, 

Ŝ

e  to  sen,  albo  zrozumie

ć

, 

Ŝ

e  to  wyobra

Ŝ

enie  jest  niczym  wi

ę

cej  ni

Ŝ

  fakt,  i

Ŝ

  mo

Ŝ

na  my

ś

le

ć

, 

Ŝ

e  to 

my

ś

lenie, co jest przywilejem wewn

ę

trznej zdolno

ś

ci i nie zale

Ŝ

y od zewn

ę

trznych zmysłów.” 

Według  Gassendiego  mózg  i  umysł  “kiedy 

ś

ni,  jest  w  stanie  rozpoznawa

ć

  i  bada

ć

  pewne 

wła

ś

ciwo

ś

ci  rzeczy,  które  sobie  wyobra

Ŝ

a,  z  t

ą

  sam

ą

  zdolno

ś

ci

ą

,  któr

ą

  mo

Ŝ

e  rozpoznawa

ć

  i  bada

ć

, 

kiedy jest obudzony. I je

Ŝ

eli cz

ę

sto po przebudzeniu jeste

ś

my zdziwieni o jak absurdalnych rzeczach 

my

ś

leli

ś

my  we 

ś

nie,  nie  powinno  nas  zaskoczy

ć

, 

Ŝ

e  czasami  gdy  we 

ś

nie  pojawia  si

ę

  jaka

ś

 

bezsensowno

ść

,  ten  sam  rodzaj  zdziwienia  powstaje  i  w  konsekwencji  rzeczy  widzimy  jako 

absurdalne,  chocia

Ŝ

 

ś

nimy.  To  jest  dokładnie  to  samo,  co  mi  si

ę

  przydarza,  kiedy  wydaje  mi  si

ę

, 

Ŝ

e 

widz

ę

 ludzi i jednocze

ś

nie pami

ę

tam, 

Ŝ

e oni nie 

Ŝ

yj

ą

. Natychmiast nasuwa mi si

ę

 my

ś

l, 

Ŝ

e 

ś

ni

ę

, gdy

Ŝ

 

umarli nie wracaj

ą

.” 

Pogl

ą

dy Gassendiego stanowi

ą

 ogromny krok do przodu w rozwoju rozumienia snu, a szczególnie 

zjawiska  snu 

ś

wiadomego  w  Europie.  Wydaje  si

ę

, 

Ŝ

e  był  to  pierwszy  autor  znaj

ą

cy 

ś

wiadomy  sen  z 

własnego do

ś

wiadczenia, które było wynikiem jego niezwykle krytycznego i badawczego stosunku do 

rzeczywisto

ś

ci, jak

Ŝ

e istotnej cechy umysłu prawdziwego filozofa. 

Drugim wielkim badaczem 

ś

wiadomych snów, do

ś

wiadczaj

ą

cym  ich osobi

ś

cie, jest rodak Pierre’a 

Gassendiego, markiz Hervey de Saint-Denis. Wydał on anonimowo w Pary

Ŝ

u 1867 r. ksi

ąŜ

k

ę

 pt. Sny i 

sposoby kierowania nimi. 

Markiz  był  profesorem  lingwistyki  i  literatury  chi

ń

skiej  w  College  de  France  oraz  badaczem snów, 

które pieczołowicie zapisywał od trzynastego roku 

Ŝ

ycia. 

W  pierwszej  cz

ęś

ci  tej  pracy  Saint-Denis  opisuje  rozwój  swojej  umiej

ę

tno

ś

ci  kontrolowania  snów, 

pocz

ą

wszy od usprawniania procesu przypominania ich sobie, nast

ę

pnie u

ś

wiadamiania sobie, 

Ŝ

e si

ę

 

ś

ni, dalej zdolno

ś

ci budzenia si

ę

 zgodnie z wol

ą

 a

Ŝ

 do umiej

ę

tno

ś

ci kierowania snem. W drugiej cz

ęś

ci 

autor dokonuje zestawienia wcze

ś

niejszych teorii snu i przedstawia swoje przemy

ś

lenia na ten temat, 

oparte  na  osobistym  do

ś

wiadczeniu.  Ksi

ąŜ

ka  ilustrowana  jest  rysunkami  markiza  przedstawiaj

ą

cymi 

jego wizje. 

O  rodzaju  eksperymentalnego  nastawienia  do 

ś

wiadomego  snu 

ś

wiadczy  ten  oto  fragment: 

“Zasn

ą

łem.  Mogłem  widzie

ć

  jasno  wszystkie  małe  przedmioty  ozdabiaj

ą

ce  moj

ą

  pracowni

ę

.  Uwaga 

moja skupiła si

ę

 na porcelanowej tacy, na której trzymam swoje ołówki i pióra, posiadaj

ą

cej niezwykły 

rysunek... Nagle pomy

ś

lałem: kiedykolwiek widziałem tac

ę

 na jawie, zawsze była cała. Co by si

ę

 stało, 

gdybym rozbił j

ą

 w swoim 

ś

nie? W jaki sposób moja wyobra

ź

nia przedstawi rozbit

ą

 tac

ę

? Natychmiast 

j

ą

  rozłamałem.  Podniosłem  kawałki  i  obejrzałem  je  dokładnie.  Obserwowałem  ostre  brzegi  na  linii 

złamania i postrz

ę

pione p

ę

kni

ę

cia rozłupuj

ą

ce rysunek w kilku miejscach. Rzadko miewałem tak 

Ŝ

ywy 

sen.” 

Mimo,  i

Ŝ

  zasługuj

ą

ca  w  pełni  na  miano  naukowej,  praca  markiza  została  wydana  anonimowo  w 

bardzo  małym  nakładzie.  Sigmund  Freud  kilkadziesi

ą

t  lat  pó

ź

niej  próbował  usilnie  zdoby

ć

  jej 

egzemplarz,  niestety  bez  powodzenia.  Kto  wie,  jak  wygl

ą

dałaby  dzi

ś

  psychologia,  gdyby  twórca 

psychoanalizy zapoznał si

ę

 z badaniami i do

ś

wiadczeniami genialnego Francuza. 

Porównuj

ą

c  historyczny  stan  wiedzy  Europejczyków  z  praktyk

ą

  i  koncepcjami  innych  kultur, 

musimy przyzna

ć

, 

Ŝ

e porównanie to wypada dla Europy bardzo blado. Przekonanie o tym, 

Ŝ

e sny s

ą

 

wytworem umysłu samego 

ś

ni

ą

cego, zostało powszechnie przyj

ę

te dopiero w XVII w., podczas gdy w 

Tybecie obowi

ą

zywało co  najmniej od IX w. Opó

ź

nienie to, jak za chwil

ę

  zobaczymy,  zostało  bardzo 

szybko  odrobione  w  XIX  i  XX  w.,  jednak  wiedza  o 

ś

nie  i  umiej

ę

tno

ś

ci 

ś

wiadomego  snu  dopiero  w 

ostatnich  kilkunastu  latach  zyskuje  szersze  zainteresowanie.  Wydaje  si

ę

, 

Ŝ

e  dopiero  XXI  wiek 

przyniesie tu jaki

ś

 wi

ę

kszy post

ę

p. Wszyscy coraz mocniej czujemy zbli

Ŝ

aj

ą

c

ą

 si

ę

 Epok

ę

 Wodnika. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

WIEK XX 

Ju

Ŝ

  od  połowy  XIX  w.  oraz  przez  cały  wiek  XX  zarówno  Europ

ę

,  jak  i  Ameryk

ę

  nawiedzały  fale 

zainteresowania niezwykłymi zjawiskami psychicznymi czy te

Ŝ

 duchowymi. Cz

ę

sto zainteresowanie to 

ł

ą

czyło  si

ę

  z  poszukiwaniami  analogicznych  prze

Ŝ

y

ć

  w  innych  kulturach,  w  szczególno

ś

ci  kulturach 

orientalnych.  Ruchy  spirytystyczne,  okultystyczne  i  teozoficzne  powstawały  pod  du

Ŝ

ym  wpływem 

filozofii  i  religii  Indii  i  Tybetu.  Jednocze

ś

nie  odrodzeniu  ulegały  europejskie  tradycje  ezoteryczne, 

gnostyckie, alchemiczne i magiczne. Odkrywane były na nowo kabała i tarot. 

Wszystkie  te  zjawiska  tworzyły  bardzo  interesuj

ą

c

ą

  mozaik

ę

,  na  tle  której  powoli  rozwijała  si

ę

 

wiedza  o 

ś

wiecie  wewn

ę

trznym  oraz  techniki  odkrywania  pod

ś

wiadomych  i  nad

ś

wiadomych  mocy 

umysłu, m.in. sztuki 

ś

wiadomego snu. 

W  terminologii  okultystycznej  nosiła  ona  nazw

ę

  “projekcji  astralnej”.  Filozofia  okultystyczna 

twierdziła, 

Ŝ

e  człowiek  posiada  nie  jedno,  lecz  kilka  ciał  nało

Ŝ

onych  na  siebie  i  posiadaj

ą

cych  ró

Ŝ

ny 

poziom wibracji.  Stanowi

ą

  one rodzaj powłok skrywaj

ą

cych  ludzkiego Ducha.  Poza ciałem fizycznym 

istnieje ciało eteryczne albo energetyczne, w którym odbywa si

ę

 przepływ energii 

Ŝ

yciowej. Na wiedzy 

o  ciele  eterycznym  opiera  si

ę

  m.in.  akupunktura,  bioenergoterapia,  hatha  joga  i 

ć

wiczenia 

energetyczne w dalekowschodnich sztukach walki np. tai-chi i kung-fu. 

Nale

Ŝ

y zaznaczy

ć

, 

Ŝ

e współczesna nauka wydaje si

ę

 stopniowo potwierdza

ć

 istnienie tego rodzaju 

energetycznego  sobowtóra  ciała  ludzkiego,  w  czym  du

Ŝ

y  udział  miało  odkrycie  fotografii  w  polu 

wysokiej  cz

ę

stotliwo

ś

ci,  dokonane  niezale

Ŝ

nie  przez  Polaka,  S.  Jodko-Narkiewicza  i  Rosjanina,  S. 

Kirliana oraz sformułowanie hipotezy bioplazmy przez wybitnego bioelektronika ks. prof. Włodzimierza 
Sedlaka. 

Trzecim  z  kolei  ciałem  w  okultystycznej  koncepcji  człowieka  jest  ciało  astralne.  Składa  si

ę

  ono  z 

energii uczu

ć

, emocji, pragnie

ń

 i l

ę

ków, a jego naturalnym 

ś

rodowiskiem jest 

ś

wiat snu, 

ś

wiat astralny. 

Ś

wiadome  opuszczenie  ciała  fizycznego  w  ciele  astralnym  mo

Ŝ

e  spowodowa

ć

  podró

Ŝ

e  tak

Ŝ

e  w 

ś

wiecie  materialnym.  Takie  zjawisko  nosi  nazw

ę

  eksterioryzacji,  w  literaturze  naukowej  mówi  si

ę

  o 

tzw. OBE (ang. out of body experiences – do

ś

wiadczenia z pobytu poza ciałem). Wyst

ę

powanie tego 

typu  fenomenu  zostało  potwierdzone  eksperymentalnie  przez  naukowców  ameryka

ń

skich  m.in.  prof. 

Charlesa Tarta, dr. Carlisa Osisa, dr. Stanleya Krippnera, dr. Russela Targa. Stwierdzili oni w czasie 
swoich  bada

ń

, 

Ŝ

e  uzdolnione  osoby  do

ś

wiadczaj

ą

ce  OBE  s

ą

  w  stanie  odgadn

ąć

  tre

ść

  zadania  (np. 

kilkucyfrowej  liczby)  jedynie  le

Ŝą

c  w  łó

Ŝ

ku  i  przenosz

ą

c  swoj

ą

 

ś

wiadomo

ść

  poza  obr

ę

b  ciała 

fizycznego. 

Do pionierów projekcji astralnej nale

Ŝą

: Oliver Fox (prawdziwe nazwisko – Hugh Callaway) i Sylvan 

Muldoon.  Pierwszy  z  nich,  Anglik,  wydał  ksi

ąŜ

k

ę

  opisuj

ą

c

ą

  jego  prze

Ŝ

ycia  w  1939  r.,  za

ś

  jego 

ameryka

ń

ski  kolega  podobn

ą

  prac

ę

  opublikował  dziesi

ęć

  lat  wcze

ś

niej.  Obaj  stwierdzaj

ą

, 

Ŝ

e 

najskuteczniejsze  i  najbezpieczniejsze  próby  eksterioryzacji  miały  miejsce  podczas  snu.  Obaj  tak

Ŝ

e 

do

ś

wiadczyli pierwszych swoich projekcji astralnych b

ę

d

ą

c jeszcze nastolatkami. Jest to rzecz bardzo 

charakterystyczna. Sylvan Muldoon miał wtedy dwana

ś

cie lat, a Oliver Fox szesna

ś

cie. W tym wieku 

wielu  ludzi  intuicyjnie  docenia  warto

ść

  marze

ń

  sennych.  Tak

Ŝ

e  spontaniczne  wypadki 

ś

wiadomego 

snu  zdarzaj

ą

  si

ę

  cz

ęś

ciej  w  młodo

ś

ci  ni

Ŝ

  w  wieku  dojrzałym,  kiedy  to  procesy  edukacyjne  i  kultura 

masowa przekonały nas, 

Ŝ

e sen i 

Ŝ

ycie duchowe nie maj

ą

 znaczenia. 

Muldoon, urodzony w 1902 r., b

ę

d

ą

c chorowitym dzieckiem wyjechał w 1914 r. wraz z matk

ą

, która 

interesowała si

ę

 spirytualizmem, na obóz Stowarzyszenia Spirytualistów z Doliny Missisipi w Clinton w 

stanie  Iowa.  Le

Ŝą

c  w  stanie  półsnu  zacz

ą

ł  zapada

ć

  si

ę

  w  stan  pozbawiony  wra

Ŝ

e

ń

  zmysłowych,  w 

cisz

ę

 i ciemno

ść

. Podczas  gdy ciało pozostawało bezwładne, on sam rozlu

ź

niaj

ą

c si

ę

 gł

ę

biej, poczuł 

nowy rodzaj wolno

ś

ci. 

“Zrobiłem krok, kiedy na moment ucisk z tyłu głowy si

ę

  wzmógł  i  wyrzucił moje ciało na  zewn

ą

trz 

pod  ostrym  k

ą

tem.  Udało  mi  si

ę

  obróci

ć

.  Było  nas  dwóch!  Zacz

ą

łem  wierzy

ć

, 

Ŝ

e  zwariowałem.  Na 

łó

Ŝ

ku  spokojnie  le

Ŝ

ał  drugi  «ja»!  Trudno  mi  było  przekona

ć

  samego  siebie, 

Ŝ

e  to  rzeczywisto

ść

,  ale 

ś

wiadomo

ść

  nie  pozwalała  mi  w

ą

tpi

ć

  w  to,  co  widz

ę

.  Moje  dwa  identyczne  ciała  poł

ą

czone  były  ze 

sob

ą

  czym

ś

  w  rodzaju  elastycznego  przewodu,  którego  jeden  koniec  przymocowany  był  do  okolic 

medulla oblongata astralnego odpowiednika, podczas gdy drugi umieszczony był pomi

ę

dzy oczami.” 

Muldoon  ogromn

ą

  wag

ę

  przywi

ą

zywał  do  roli  owego  poł

ą

czenia,  “srebrnego  sznura”  albo  “wst

ę

gi 

astralnej”, która według niego stanowiła najwa

Ŝ

niejszy czynnik w projekcji astralnej. 

Aby  osi

ą

gn

ąć

  do

ś

wiadczenie  eksterioryzacji,  Muldoon  zalecał  proces  nazywany  przez  niego 

“kontrolowaniem  snu”  (dream  control).  Polegał  on  na  tym,  aby  zachowa

ć

 

ś

wiadomo

ść

  podczas  gdy 

ciało pogr

ąŜ

ało si

ę

 we 

ś

nie, jednocze

ś

nie staraj

ą

c si

ę

 tak go zaprogramowa

ć

, aby zawierał przyjemny 

element ruchu np. pływanie, latanie, lot balonem itp. Ulubionym snem Muldoona była scena, podczas 
której  wznosił  si

ę

  on  wind

ą

  na  ostatnie  pi

ę

tro  wysokiego  budynku,  tam  wychodził  z  windy,  rozgl

ą

dał 

si

ę

  dookoła  z  uwag

ą

  by  nast

ę

pnie  znowu  wej

ść

  do  windy  i  zjecha

ć

  na  sam  dół.  Cał

ą

  scen

ę

  nale

Ŝ

y 

utrzymywa

ć

 w umy

ś

le i powtarza

ć

 a

Ŝ

 do za

ś

ni

ę

cia lub do

ś

wiadczenia eksterioryzacji. 

Podobny sposób na osi

ą

gni

ę

cie projekcji astralnej podaje Oliver Fox, nazywaj

ą

c go “snem wiedzy”, 

poniewa

Ŝ

 

ś

ni

ą

cy  wie, 

Ŝ

e to, czego do

ś

wiadcza, jest snem. Pierwszy tego typu sen przy

ś

nił mu si

ę

 w 

1902 r. Miał wtedy szesna

ś

cie lat. 

“

Ś

niło  mi  si

ę

, 

Ŝ

e  stałem  na  chodniku  przed  moim  domem.  Zza  Rzymskiego  Muru  wschodziło 

sło

ń

ce,  a  wody  zatoki  Bletchingden  iskrzyły  si

ę

  w  porannym 

ś

wietle.  Widziałem  wysokie  drzewa  na 

rogu  ulicy  i  wierzchołek  starej,  szarej  wie

Ŝ

y  za  zaułkiem  Czterdziestu  Stopni.  Magiczny  blask 

porannego  sło

ń

ca  sprawiał, 

Ŝ

e  scena  ta  ju

Ŝ

  w  tym  momencie  była  bardzo  pi

ę

kna.  Chodnik  nie  był 

typowy, lecz składał si

ę

 z małych, niebieskoszarych, prostok

ą

tnych kamieni, których dłu

Ŝ

sze boki były 

uło

Ŝ

one  pod  k

ą

tem  prostym  do  białego  kraw

ęŜ

nika.  Ju

Ŝ

  miałem  wej

ść

  do  domu,  kiedy  przypadkowo 

rzuciłem okiem na te kamienie i moj

ą

 uwag

ę

  przykuło dziwne  zjawisko. Było to co

ś

 tak niezwykłego, 

Ŝ

e nie mogłem uwierzy

ć

 swoim oczom – wszystkie kamienie zmieniły w nocy swoje poło

Ŝ

enie, tak 

Ŝ

e 

dłu

Ŝ

sze boki były teraz równoległe do kraw

ęŜ

nika! Wtedy ol

ś

niło mnie rozwi

ą

zanie tej zagadki: chocia

Ŝ

 

ten szcz

ęś

liwy letni poranek wydawał si

ę

 tak realny, jak tylko mógł by

ć

, ja przecie

Ŝ

 

ś

niłem! 

Wraz  z  u

ś

wiadomieniem  sobie  tego  faktu  jako

ść

  snu  zmieniła  si

ę

  w  sposób  bardzo  trudny  do 

przekazania  komu

ś

,  kto  nigdy  czego

ś

  podobnego  nie  prze

Ŝ

ył.  Nagle  jaskrawo

ść

 

Ŝ

ycia  wzmogła  si

ę

 

stokrotnie.  Nigdy  przedtem  morze,  niebo  i  drzewa  nie  pałały  tak  ol

ś

niewaj

ą

cym  pi

ę

knem;  nawet 

najzwyklejsze domy wydawały si

ę

 

Ŝ

ywe i mistycznie pi

ę

kne. Nigdy dot

ą

d nie czułem si

ę

 tak absolutnie 

szcz

ęś

liwy,  nigdy  nie  miałem  takiej  jasno

ś

ci  umysłu  i  takiej  boskiej  mocy,  nigdy  nie  byłem  tak 

niewypowiedzianie wolny!” 

Fox podkre

ś

la, 

Ŝ

e aby mógł pojawi

ć

 si

ę

 “sen wiedzy”, nale

Ŝ

y zwróci

ć

 uwag

ę

 podczas snu na jakie

ś

 

dziwne  zjawisko  lub  niezgodno

ść

  z  realiami 

Ŝ

ycia  na  jawie.  Umiej

ę

tno

ść

  taka  rzadko  pojawia  si

ę

 

spontanicznie,  nale

Ŝ

y  j

ą

  w  sobie  wy

ć

wiczy

ć

.  Naturalnie  umysł  w  czasie  snu  ma  tendencje  do 

racjonalizacji i tłumaczenia dziwnych zjawisk, tak aby nie wzbudzały w

ą

tpliwo

ś

ci i pasowały do cało

ś

ci 

snu. 

Fox  wielokrotnie  zwraca  uwag

ę

  na  potrzeb

ę

  wykształcenia  w  sobie  “zmysłu  krytycznego”,  czyli 

zdolno

ś

ci  do  rzetelnej  i  krytycznej  analizy  do

ś

wiadczenia.  Jako  przykład  podaje  zdarzenie  ze  snu, 

kiedy to mo

Ŝ

emy spotka

ć

 pi

ę

kn

ą

 i atrakcyjn

ą

 kobiet

ę

, której jedyn

ą

 dziwn

ą

 cech

ą

 jest to, i

Ŝ

 ma czworo 

oczu. Umysł we 

ś

nie mo

Ŝ

e zareagowa

ć

 na wiele ró

Ŝ

nych sposobów. Mo

Ŝ

e np. pami

ę

ta

ć

, 

Ŝ

e jest co

ś

 

dziwnego  w tej kobiecie i  zastanawiaj

ą

c si

ę

, co to jest, odpowiedzie

ć

 sobie: “No  tak, ona ma czworo 

oczu.”  Dziwna  sytuacja  staje  si

ę

  wytłumaczeniem,  odpowiedzi

ą

  na  pytanie.  Innym  rodzajem  reakcji 

jest  okazanie  lekkiego  zaskoczenia:  “Jak  dziwnie  wygl

ą

da  ta  dziewczyna  z  czworgiem  oczu!  To  j

ą

 

szpeci.”  Nieco  bardziej  przytomn

ą

  reakcj

ą

  jest  silne  zdziwienie:  “O  Bo

Ŝ

e!”,  po  którym  nast

ę

puje 

racjonalizacja:  “Musz

ą

  gdzie

ś

  tu  odbywa

ć

  si

ę

  pokazy  dziwnych  ludzi  albo  cyrk.”  Dopiero  wtedy 

zbli

Ŝ

amy  si

ę

  do  odkrycia  prawdy.  Osoba  o  rozwini

ę

tym  zmy

ś

le  krytycznym  stwierdzi:  “Zaraz,  zaraz, 

nie istniej

ą

 ludzie z czworgiem oczu. To musi by

ć

 sen!” 

Rozwijanie 

ś

wiadomo

ś

ci snu miało gor

ą

cych zwolenników tak

Ŝ

e w 

ś

rodowisku polskich okultystów 

i  parapsychologów.  W  wydawanym  przed  II  wojn

ą

 

ś

wiatow

ą

  miesi

ę

czniku  “Lotos”  ukazał  si

ę

  cykl 

artykułów  z  1937  r.,  których  autorem  był  K.  Chodkiewicz  ze  Lwowa. 

Ś

wiadomym  snom  nadał  on 

poetyczn

ą

  nazw

ę

  “

ś

wiadomo

ś

ci  ksi

ęŜ

ycowej”.  Opisuj

ą

c  metody  osi

ą

gni

ę

cia 

ś

wiadomo

ś

ci  we 

ś

nie 

mówił: “...zaznaczam na wst

ę

pie, 

Ŝ

e praca ta nie jest łatw

ą

. Nie nale

Ŝ

y si

ę

 spodziewa

ć

, 

Ŝ

e si

ę

 pr

ę

dko 

osi

ą

gnie  wyniki.  Trzeba  tu  niesłychanej  cierpliwo

ś

ci,  systematyczno

ś

ci  i  lat  całych  stałej  pracy. 

Najpierw  nale

Ŝ

y  zaj

ąć

  si

ę

  samymi  snami.  Przed  za

ś

ni

ę

ciem  nale

Ŝ

y  uło

Ŝ

y

ć

  si

ę

  wygodnie  na  plecach, 

zwolni

ć

  wszystkie  mi

ęś

nie,  odgrodzi

ć

  si

ę

  od  wra

Ŝ

e

ń

  zewn

ę

trznych  i  przybra

ć

  odpowiedni

ą

  postaw

ę

 

duchow

ą

..., nale

Ŝ

y skoncentrowa

ć

 si

ę

 duchowo na nast

ę

puj

ą

cej my

ś

li: Mog

ę

 obserwowa

ć

 swoje sny, 

obserwuj

ę

 je i  b

ę

d

ę

 je dobrze pami

ę

tał. T

ę

 my

ś

l  trzeba sobie  wprost plastycznie  wyobrazi

ć

  w swoim 

wn

ę

trzu i z tym my

ś

lowym obrazem nale

Ŝ

y zasypia

ć

. 

Koło  łó

Ŝ

ka  trzeba  mie

ć

  przygotowany  notes,  ołówek  i 

ś

wiatło.  Przy  ka

Ŝ

dym  obudzeniu  si

ę

  nale

Ŝ

y 

stara

ć

  si

ę

  u

ś

wiadomi

ć

  sobie  dany  sen  i  krótko,  w  paru  słowach  go  zanotowa

ć

.  Rano  po  powstaniu 

trzeba  zanotowane  sny  przejrze

ć

  i  jeszcze  raz  powtórzy

ć

  tak  jak  lekcj

ę

  szkoln

ą

,  któr

ą

  si

ę

  przerabia. 

Rzecz

ą

 oboj

ę

tn

ą

 jest, czy sen ma jakie

ś

 znaczenie lub jak

ąś

 warto

ść

 wró

Ŝ

ebn

ą

; chodzi o to, by ka

Ŝ

dy 

sen,  który  pami

ę

tamy,  został  zanotowany,  a  cały  materiał  wra

Ŝ

e

ń

  sennych  danej  nocy  po  powstaniu 

rano  ugrupowany  i  powtórzony.  W  ten  sposób  przyzwyczajamy  ciało  astralne  do  nawi

ą

zywania 

ś

ci

ś

lejszego  kontaktu  ze 

ś

wiadomo

ś

ci

ą

  dzienn

ą

  i  budujemy  ów  ł

ą

cznik  mi

ę

dzy  obiema 

ś

wiadomo

ś

ciami. 

Gdy osi

ą

gniemy ju

Ŝ

 pewn

ą

 biegło

ść

 w pami

ę

taniu snów, przyst

ę

pujemy do nast

ę

pnego 

ć

wiczenia. 

Nakładamy sobie sugesti

ę

 nast

ę

puj

ą

cej tre

ś

ci: B

ę

d

ę

 tej nocy nie tylko sny pami

ę

tał, ale b

ę

d

ę

 celowo 

działał  we 

ś

nie.  Post

ę

pki  moje  we 

ś

nie  b

ę

d

ą

  zale

Ŝ

ne  od  mojej  woli;  b

ę

d

ę

  działał  we 

ś

nie  z  cał

ą

 

ś

wiadomo

ś

ci

ą

.  Sugestia  ta  uprawiana  przez  czas  dłu

Ŝ

szy  da  nam  z  czasem  dalsze,  bardzo  ciekawe 

wyniki.  Zobaczymy, 

Ŝ

e  nasze  sny  stan

ą

  si

ę

  zale

Ŝ

ne  od  naszej  woli, 

Ŝ

e  b

ę

dziemy  mogli  wkracza

ć

  w 

sferze snu w pewne strefy, porozumiewa

ć

 si

ę

 z pewnymi lud

ź

mi, zbiera

ć

 cały szereg do

ś

wiadcze

ń

. Z 

czasem, po latach, sami si

ę

 nie spostrze

Ŝ

emy, gdy czas snu stanie si

ę

 dla nas drugim 

Ŝ

yciem, drugim 

polem  pracy  bardzo  ciekawej  i  bardzo  u

Ŝ

ytecznej,  drog

ą

  prowadz

ą

c

ą

  nas  w 

ś

wiaty  nadzmysłowe,  w 

prawdziw

ą

 nasz

ą

 duchow

ą

 ojczyzn

ę

.” 

Oprócz wej

ś

cia w “plan astralny” poprzez bram

ę

 snu, praktycy eksterioryzacji opisuj

ą

 trudniejszy i 

bardziej  bezpo

ś

redni  sposób,  polegaj

ą

cy  na  pogł

ę

bianiu  stanu  relaksacji  a

Ŝ

  do  momentu,  gdy  ciało 

za

ś

nie,  a  umysł  pozostanie  obudzony.  W  tym  momencie  zazwyczaj  pojawiaj

ą

  si

ę

  specyficzne 

energetyczne wra

Ŝ

enia dotykowe, wzrokowe i d

ź

wi

ę

kowe w postaci wibracji, mrowienia, ucisku, bólu, 

parali

Ŝ

u, 

ś

wiateł, iskrzenia oraz nieprzyjemnych, gło

ś

nych d

ź

wi

ę

ków. 

Od tej wła

ś

nie bezpo

ś

redniej metody rozpocz

ą

ł swoje “podró

Ŝ

e” współczesny mistrz eksterioryzacji 

–  Robert  A.  Monroe.  Jednak  i  w  jego  przypadku  zwi

ą

zki  OBE  ze  snem  s

ą

  wyra

ź

nie  widoczne.  Sam 

Monroe  jest  gł

ę

boko  przekonany, 

Ŝ

e  jego  do

ś

wiadczenia  s

ą

  zwi

ą

zane  z  eksperymentami  nad 

uczeniem  si

ę

  we 

ś

nie  za  pomoc

ą

  magnetofonu.  Po  serii  takich  do

ś

wiadcze

ń

  w  1959  r.  miał  on 

spontaniczne prze

Ŝ

ycie, b

ę

d

ą

ce, jak pó

ź

niej si

ę

 okazało, pierwszym etapem OBE. 

“...było  niedzielne  popołudnie  i  rodzina  poszła  do  ko

ś

cioła.  Dom  był  cichy,  a  ja  poło

Ŝ

yłem  si

ę

  w 

pokoju  na  kanapie,  na  krótk

ą

  drzemk

ę

.  Ledwo  uło

Ŝ

yłem  si

ę

  (głow

ą

  ku  północy,  je

ś

li  ma  to  jakie

ś

 

znaczenie),  gdy  wydało  mi  si

ę

, 

Ŝ

e  z  nieba  na  północy  wychodzi  promie

ń

 

ś

wiatła,  około  trzydziestu 

stopni nad horyzontem. Było to tak, jakby dotkn

ę

ło mnie gor

ą

ce 

ś

wiatło. Tylko 

Ŝ

e był to dzie

ń

 i 

Ŝ

aden 

promie

ń

 nie mógł powsta

ć

. 

...Kiedy promie

ń

 ten dotkn

ą

ł mego ciała, spowodował gwałtowne dr

Ŝ

enie lub wibracje. Nie miałem 

siły, aby si

ę

 poruszy

ć

. Było to tak, jakbym został wzi

ę

ty w imadło. 

Zaszokowany i przera

Ŝ

ony próbowałem si

ę

 poruszy

ć

. Jakbym targał niewiarygodne wi

ę

zy. Kiedy w 

ko

ń

cu usiadłem, dr

Ŝ

enie i wibracje opadły i mogłem porusza

ć

 si

ę

 swobodnie.” 

Po  kilkunastu  tego  typu  do

ś

wiadczeniach,  których  intensywno

ść

  rosła,  Monroe  w  pewnej  chwili 

zobaczył samego siebie le

Ŝą

cego w łó

Ŝ

ku. Prze

Ŝ

ycie to wywołało u niego szok zwi

ą

zany ze strachem 

przed 

ś

mierci

ą

, który stopniowo przezwyci

ęŜ

ał, do

ś

wiadczaj

ą

c coraz 

ś

mielej stanu poza ciałem. 

W wyniku kilku lat eksperymentów Monroe wyodr

ę

bnił trzy tzw. obszary do

ś

wiadcze

ń

 poza ciałem. 

Pierwszy  z  nich  to  materialna  rzeczywisto

ść

,  podró

Ŝ

e  w  tym  obszarze  zostały  potwierdzone 

eksperymentalnie.  Obszar  drugi  to 

ś

wiat  marze

ń

  sennych,  który  jest  naturalnym 

ś

rodowiskiem  dla 

“drugiego ciała”, jak sam Monroe nazywał ciało, w którym odbywał swoje podró

Ŝ

e. Obszar trzeci za

ś

 

to  rodzaj 

ś

wiata  równoległego  w  stosunku  do  rzeczywisto

ś

ci  materialnej,  który  istnieje  w 

nowoczesnych koncepcjach fizyków. 

Do

ś

wiadczenia z Robertem A. Monroem przeprowadził prof. Charles T. Tart, który napisał: “...stan 

OBE  jest  jednym  z  najbardziej  istotnych  dozna

ń

  psychologicznych...  Jestem  przekonany, 

Ŝ

e 

wi

ę

kszo

ść

  naszych  wielkich  tradycji  religijnych  jest  oparta  na  tym  rodzaju  do

ś

wiadczenia.  Nie 

b

ę

dziemy  rozumieli  naszego  dziedzictwa  religijnego  lub  naszej  filozofii 

Ŝ

ycia,  je

ś

li  nie  zrozumiemy 

wła

ś

ciwie stanu OBE.” 

Eksperymenty  Roberta  A.  Monroe’a  stanowi

ą

  pewnego  rodzaju  ł

ą

cznik  pomi

ę

dzy  ezoteryczn

ą

, 

okultystyczn

ą

  interpretacj

ą

  zjawiska 

ś

wiadomego  snu  i  badaniami  współczesnych  psychologów  i 

fizjologów, którzy staraj

ą

 si

ę

 oczy

ś

ci

ć

 je z kontekstu paranauki. 

Historia  naukowych  bada

ń

  fenomenu 

ś

wiadomo

ś

ci  we 

ś

nie  biegnie  od  Arystotelesa,  Pierre’a 

Gassendiego, markiza Herveya de Saint-Denisa do holenderskiego psychiatry Fredericka Van Eedena 
i współczesnych kontynuatorów tych bada

ń

, do których nale

Ŝą

 przede wszystkim: niemiecki psycholog 

Paul  Tholey,  Ceelia  Green  z  Anglii,  Stephen  LaBerge  z  USA,  a  tak

Ŝ

e  Jayne  Gackenbach,  Patricia 

Garfield, Gayle Delaney, Alan Worsley, Robert D. Ogilvie, George Gillespie, Judith R. Malamud, Sue 
Blackmore i wielu innych, których nie sposób tu wymieni

ć

. 

Frederick Van Eeden, któremu zawdzi

ę

czamy termin lucid dream powszechnie przyj

ę

ty w 

ś

wiecie 

nauki i w popularnej literaturze anglosaskiej, w 1913 r. wysłał raport z trzystu dwudziestu pi

ę

ciu swoich 

jasnych  snów,  maj

ą

cych  miejsce  pomi

ę

dzy  1898  i  1912  r.,  do  angielskiego  Towarzystwa  Bada

ń

 

Psychicznych (SPR). “W jasnych snach – pisze Van Eeden – reintegracja funkcji psychicznych jest tak 
całkowita, 

Ŝ

e 

ś

pi

ą

cy  osi

ą

ga  stan  doskonałej 

ś

wiadomo

ś

ci  i  jest  w  stanie  kierowa

ć

  swoj

ą

  uwag

ą

  i 

próbowa

ć

  działa

ć

  zgodnie  z  własn

ą

  wol

ą

.  A  jednak  sen,  o  ile  mog

ę

  zapewni

ć

,  jest  nieprzerwany, 

gł

ę

boki i od

ś

wie

Ŝ

aj

ą

cy.”  

Swój  pierwszy  jasny  sen  opisał  on  w  ten  sposób:  “

Ś

niłem, 

Ŝ

e  unosz

ę

  si

ę

  w  powietrzu  poprzez 

krajobraz  z  bezlistnymi  drzewami,  wiedz

ą

c, 

Ŝ

e  to  kwiecie

ń

.  Zauwa

Ŝ

yłem, 

Ŝ

e  perspektywa  tworzona 

przez gał

ę

zie drzew zmieniała si

ę

 wraz z ruchem zupełnie naturalnie. Wtedy we 

ś

nie pomy

ś

lałem, 

Ŝ

e 

moja  wyobra

ź

nia  nie  mogłaby  nigdy  sama  stworzy

ć

  tak  skomplikowanego  obrazu,  jaki  powstawał 

dzi

ę

ki zmianom perspektywy podczas ruchu pomi

ę

dzy gał

ę

ziami.” 

Piotr  D.  Uspie

ń

ski,  rosyjski  filozof  i  ucze

ń

  Gurd

Ŝ

ijewa,  chciał  sprawdzi

ć

  mo

Ŝ

liwo

ść

  “raczej 

fantastycznego pomysłu”, jak sam pisze, zachowania 

ś

wiadomo

ś

ci podczas snu. Dzi

ę

ki odpowiednim 

ć

wiczeniom  uzyskał  on  stan,  który  nazywał  “stanem  pół-snu”  i  w  którym  obserwował  powstawanie  i 

przekształcanie zwykłych snów. 

“Faktem  jest, 

Ŝ

e  w  stanie  pół-snu  miałem  takie  same  sny  jak  zazwyczaj.  Jednocze

ś

nie  byłem  w 

pełni 

ś

wiadomy,  mogłem  widzie

ć

  i  rozumie

ć

,  w  jaki  sposób  owe  sny  powstawały,  z  czego  były 

budowane,  jaka  była  ich  przyczyna  i  generalnie  co  było  przyczyn

ą

,  a  co  skutkiem.  Nast

ę

pnie 

zauwa

Ŝ

yłem, i

Ŝ

 w stanie pół-snu mam pewn

ą

 kontrol

ę

 nad snami. Mogłem je tworzy

ć

 i widzie

ć

 to, co 

chciałem zobaczy

ć

, chocia

Ŝ

  nie  zawsze to si

ę

 udawało i nie powinno by

ć

 rozumiane  zbyt dosłownie. 

Zazwyczaj  jedynie  dawałem  pierwszy  impuls,  po  którym  sny  rozwijały  si

ę

  samorzutnie,  czasem 

zadziwiaj

ą

c mnie i przyjmuj

ą

c zupełnie nieoczekiwany, dziwny kierunek.” 

Oto opis jednego ze stanów pół-snu Uspie

ń

skiego: 

“Pami

ę

tam,  gdy  raz  widziałem  siebie  siedz

ą

cego  w  du

Ŝ

ym  pokoju  bez  okien.  Poza  mn

ą

  był  tam 

jeszcze tylko mały czarny kotek. «Ja 

ś

ni

ę

» powiedziałem do siebie. «Jednak w jaki sposób mog

ę

 si

ę

 

dowiedzie

ć

,  czy  naprawd

ę

 

ś

pi

ę

,  czy  nie?  Powiedzmy, 

Ŝ

e  spróbuj

ę

  w  ten  sposób.  Niech  ten  czarny 

kotek zamieni si

ę

 w du

Ŝ

ego białego psa. W stanie przebudzenia nie jest to mo

Ŝ

liwe, wobec tego, je

Ŝ

eli 

tak  si

ę

  stanie,  to  b

ę

dzie  znaczyło, 

Ŝ

e 

ś

pi

ę

.»  Powiedziałem  to  do  siebie  i  natychmiast  czarny  kotek 

zmienił  si

ę

  w  du

Ŝ

ego  białego  psa.  W  tym  samym  czasie 

ś

ciana  w  tle  znikła,  odsłaniaj

ą

c  górski 

krajobraz  z  rzek

ą

  jak  wst

ąŜ

k

ą

,  nikn

ą

c

ą

  w  oddali.  «To  dziwne»  powiedziałem  do  siebie;  «Nie 

oczekiwałem  tego  widoku.  Sk

ą

d  on  si

ę

  tu  znalazł?»  Jakie

ś

  odległe  wspomnienie  zacz

ę

ło  si

ę

  budzi

ć

 

we  mnie,  wspomnienie  widzianego  ju

Ŝ

  gdzie

ś

  podobnego  krajobrazu  i  prze

ś

wiadczenie,  i

Ŝ

  jest  on  w 

jaki

ś

 sposób zwi

ą

zany  z  widokiem białego psa. Jednak w tym momencie poczułem, 

Ŝ

e je

ś

li pozwol

ę

 

sobie i

ść

 dalej, to zapomn

ę

 najwa

Ŝ

niejsz

ą

 rzecz, któr

ą

 musz

ę

 pami

ę

ta

ć

, a mianowicie, 

Ŝ

e teraz 

ś

pi

ę

 i 

jestem 

ś

wiadomy samego siebie.” 

Kilku  jeszcze  uczonych  interesowało  si

ę

  jasnymi  snami  przed  II  wojn

ą

 

ś

wiatow

ą

,  ale  prawdziwy 

skok  w  rozwoju  bada

ń

  nast

ą

pił  po  odkryciu  fal  EEG,  rozbudowaniu  aparatury  medycznej,  mog

ą

cej 

rejestrowa

ć

  ró

Ŝ

ne  elementy  zachowania  si

ę

  organizmu  podczas  snu.  Jednak  dopiero  w  latach 

siedemdziesi

ą

tych jasne sny zostały bez zastrze

Ŝ

e

ń

 zaakceptowane przez całe 

ś

rodowisko naukowe. 

W  tym  czasie  udało  si

ę

  ponad  wszelk

ą

  w

ą

tpliwo

ść

  udowodni

ć

  istnienie  jasnych  snów.  Jeden  z 

oneironautów  zasygnalizował, 

Ŝ

e 

ś

pi,  poprzez  umówiony  wcze

ś

niej  znak,  polegaj

ą

cy  na  okre

ś

lonej 

sekwencji ruchów gałek ocznych. W tym samym czasie wszystkie wska

ź

niki fizjologiczne i zapis EEG 

wskazywały, i

Ŝ

 jest on pogr

ąŜ

ony w marzeniach sennych. Był to dowód nie do podwa

Ŝ

enia. Obecnie 

nad jasnymi snami pracuje kilkadziesi

ą

t laboratoriów i instytutów badawczych na całym 

ś

wiecie. 

Podczas  bada

ń

  stwierdzono, 

Ŝ

e  umiej

ę

tno

ść

 

ś

wiadomego 

ś

nienia  mo

Ŝ

na  wy

ć

wiczy

ć

. 

Spowodowało to bardzo szybkie spopularyzowanie oneironautyki głównie w Stanach Zjednoczonych i 
Europie  Zachodniej.  Dzi

ś

  ocenia  si

ę

, 

Ŝ

e  kilkaset  tysi

ę

cy  ludzi 

ś

ni 

ś

wiadomie.  Teraz  przyszedł  czas 

tak

Ŝ

e na Polsk

ę

. 

 

 

 

 

 

SEN W LABORATORIUM 

Wi

ę

kszo

ść

 z nas uwa

Ŝ

a, 

Ŝ

e sen jest zjawiskiem jednorodnym, stosunkowo długim okresem utraty 

przytomno

ś

ci,  który  potrzebny  jest  po  to,  by  zregenerowa

ć

  siły  po  m

ę

cz

ą

cym  dniu  i  odpocz

ąć

  od 

codziennych trosk. Sen,  według tego spojrzenia, jest  wypoczynkiem, relaksem. Obecny stan  wiedzy, 
uzyskany  dzi

ę

ki  badaniom  z  zastosowaniem  zaawansowanych  technologicznie  urz

ą

dze

ń

 

pomiarowych, wskazuje, 

Ŝ

e jest to zjawisko o wiele bardziej skomplikowane i interesuj

ą

ce. 

Przede  wszystkim  sen  nie  jest  czym

ś

  jednorodnym,  lecz  składa  si

ę

  z  kilku ró

Ŝ

nych  faz.  Aktualnie 

wyodr

ę

bnia  si

ę

  pi

ęć

  faz  snu:  cztery  fazy  snu  wolnofalowego  i  jedna  faza  REM  (ang.  rapid  eye 

movements – szybkie ruchy gałek ocznych), zwana tak

Ŝ

e snem paradoksalnym. 

W

ś

ród  wska

ź

ników  charakteryzuj

ą

cych  poszczególne  fazy  snu  znajduj

ą

  si

ę

  wykresy  EEG,  czyli 

elektroencefalogram,  który  wskazuje  zmiany  potencjałów  elektrycznych  w  mózgu,  mierzonych  na 
powierzchni skóry głowy.  Du

Ŝ

e  znaczenie maj

ą

 tak

Ŝ

e  wykresy  zmian ci

ś

nienia  krwi,  napi

ę

cia mi

ęś

ni, 

temperatury ciała, oporno

ś

ci elektrycznej skóry, oddechu, t

ę

tna itp. 

By

ć

 mo

Ŝ

e dalszy rozwój nauki pozwoli na jeszcze dokładniejsze badania i wi

ę

ksze zró

Ŝ

nicowanie 

faz  snu,  opisuj

ą

ce  zachowanie  si

ę

  organizmu,  mózgu  i  umysłu  w  tym  tajemniczym  stanie 

ś

wiadomo

ś

ci. 

Przed  I  faz

ą

  snu  nast

ę

puje  proces  zasypiania,  stan  rozlu

ź

nienia  na  granicy  jawy  i  snu.  T

ę

tno 

wyrównuje si

ę

, oddech staje si

ę

 regularny, temperatura ciała opada. Codzienne  problemy i  wra

Ŝ

enia 

zmysłowe płyn

ą

ce z otoczenia staj

ą

 si

ę

 przyjemnie odległe. 

Ś

wiadomo

ść

 zasypiaj

ą

cego pogr

ąŜ

a si

ę

 w 

“wyobra

Ŝ

enia hypnagogiczne” (hypnos – sen, gogos – prowadz

ą

cy), czyli wyobra

Ŝ

enia prowadz

ą

ce do 

snu. S

ą

 to fragmenty obrazów, dziwnych my

ś

li, elementy snów i wizji. W mózgu rejestrujemy rytm alfa 

o  cz

ę

stotliwo

ś

ci  od  8  do  12  Hz  (zazwyczaj  ok.  10  Hz)  i  napi

ę

ciu  około  sze

ść

dziesi

ę

ciu  mikrowoltów. 

Rytmowi  temu  towarzyszy  wra

Ŝ

enie  pogodnego,  przyjemnego  odpr

ęŜ

enia,  gdy  my

ś

li  przepływaj

ą

 

przez umysł nie zakłócone przez koncentracj

ę

, swobodnie “jak chmury na niebie”. 

W  miar

ę

  jak  zasypianie  pogł

ę

bia  si

ę

,  rytm  alfa  powoli  zanika,  a  oczy  poruszaj

ą

  si

ę

  powoli  pod 

zamkni

ę

tymi  powiekami.  W  tym  czasie  wyst

ę

puje  gwałtowne  wyładowanie  elektryczne  w  mózgu, 

przypominaj

ą

ce napad padaczkowy. To naturalne i niegro

ź

ne zjawisko powoduje nagły skurcz mi

ęś

ni, 

drgni

ę

cie  całego  ciała  zwane  “zrywem  mioklonicznym”.  Czasami  mo

Ŝ

e  on  nawet  wybudzi

ć

 

zasypiaj

ą

cego,  jednak  najcz

ęś

ciej  proces  zasypiania  trwa  dalej  i  pojawia  si

ę

  czynno

ś

ciowa 

ś

lepota, 

tak  i

Ŝ

  nawet  mimo  otwarcia  powiek  zasypiaj

ą

cy  nic  nie  widzi  i  nie  reaguje  na  ruch  wokół  siebie. 

Niektórzy  ludzie 

ś

pi

ą

  z  półotwartymi  powiekami.  Wtedy  wyst

ę

puj

ą

  te

Ŝ

 

Ŝ

ywe  wyobra

Ŝ

enia  wzrokowe, 

wizje, a nawet marzenia senne. 

Zaczyna  si

ę

  I  faza  snu.  Krzywa  EEG  o  małej  amplitudzie,  nieregularna  i  zmienna,  czasami 

przerywana  jest  przez  regularny  rytm  alfa.  Mi

ęś

nie  si

ę

  rozlu

ź

niaj

ą

,  zwalnia  rytm  serca,  człowiek 

doznaje leniwych my

ś

li, majaczenia, wra

Ŝ

e

ń

 unoszenia si

ę

 lub opadania. 

Faza  II  charakteryzuje  si

ę

  pojawieniem  szybkich  wyładowa

ń

  w  EEG,  zwanych  “wrzecionami  snu” 

oraz powolnymi i regularnymi ruchami oczu w prawo i lewo. Trwa ona około trzydzie

ś

ci minut. 

W  fazie  III  obok  wrzecion  snu  pojawiaj

ą

  si

ę

  du

Ŝ

e,  wolne  fale  delta,  o  cz

ę

stotliwo

ś

ci  około  1  Hz  i 

napi

ę

ciu  około  trzystu  mikrowoltów,  czyli  pi

ę

ciokrotnie  wi

ę

kszym  ni

Ŝ

  rytm  alfa.  Nast

ę

puje  dalsze 

pogł

ę

bienie rozlu

ź

nienia mi

ęś

ni, zwolnienie rytmu serca, spadek temperatury ciała i ci

ś

nienia krwi oraz 

spowolnienie  oddechu.  W  tej  fazie  bardzo  trudno  jest  obudzi

ć

 

ś

pi

ą

cego.  Zbli

Ŝ

a  si

ę

  on  do  fazy  IV 

zwanej snem delta, kiedy to wielkie i regularne fale w dwóch półkulach mózgowych synchronizuj

ą

 si

ę

 

w wysokim stopniu. 

Spowodowa

ć

 obudzenie mog

ą

 tylko bardzo silne d

ź

wi

ę

ki lub nawet potrz

ą

sanie ciałem 

ś

pi

ą

cego, a 

i tak odzyskanie przytomno

ś

ci zabiera zwykle kilka sekund. Co ciekawe, badania wykazuj

ą

, 

Ŝ

e proces 

odbierania wra

Ŝ

e

ń

 przez mózg nie zostaje zniesiony, lecz nie funkcjonuje jedynie przetwarzanie tych 

informacji na 

ś

wiadome postrzeganie. 

Po 60 – 90 minutach od za

ś

ni

ę

cia, 

ś

pi

ą

cy jak gdyby odbywa drog

ę

 powrotn

ą

 do płytszych faz snu, 

ale tym razem o wiele szybciej. W ci

ą

gu kilku minut przechodzi on płynnie a

Ŝ

 do fazy I, kiedy to fale 

EEG maj

ą

 niskie napi

ę

cie,  s

ą

 szybkie i nieregularne, przypominaj

ą

  zapis  ze stanu czuwania. Jednak 

nie jest to, jak kiedy

ś

 s

ą

dzono, powrót do stanu jawy, lecz odmiana I fazy snu. Pomimo tych zjawisk 

ś

pi

ą

cy  jest  oderwany  od 

ś

wiata  o  wiele  bardziej  ni

Ŝ

  przy  zasypianiu,  mo

Ŝ

e  obudzi

ć

  go  tylko  bardzo 

silny hałas lub, paradoksalnie, znacz

ą

cy szept (np. imi

ę

 

ś

pi

ą

cego). W tym momencie pojawia si

ę

 nowa 

cecha, oczy zaczynaj

ą

 porusza

ć

 si

ę

 szybko, silnie i gwałtownie, jakby 

ś

pi

ą

cy patrzył pod zamkni

ę

tymi 

powiekami na jakie

ś

 dynamiczne sceny. Zaczyna si

ę

 faza REM. 

Jest  to  tak  odr

ę

bny  rodzaj  snu, 

Ŝ

e  niektórzy  badacze  nie  uznaj

ą

  go  za  sen,  lecz  za  inny  stan 

ś

wiadomo

ś

ci. Oddech staje si

ę

 nieregularny, płytki, rytm serca i ci

ś

nienie krwi wzrastaj

ą

 jak w czasie 

prze

Ŝ

ywania silnych emocji lub podczas wysiłku. Wzrasta zu

Ŝ

ycie tlenu, czyli spalanie, a temperatura 

mózgu  jest  tak  wysoka,  jak  rzadko  w  stanie  czuwania.  Mo

Ŝ

na  nawet  powiedzie

ć

, 

Ŝ

e  wła

ś

nie  w  fazie 

REM  mózg  pracuje  najintensywniej.  Poziom  tlenu  we  krwi  obni

Ŝ

a  si

ę

  tak  znacznie, 

Ŝ

e  wydaje  si

ę

, 

jakby 

ś

pi

ą

cy  wstrzymywał  oddech.  Stanowi  temu  towarzyszy  rozlu

ź

nienie  i  zwiotczenie  mi

ęś

ni 

(szczególnie mi

ęś

ni tułowia), mi

ęś

nie szyi  i karku nie mog

ą

 utrzyma

ć

 głowy  i skr

ę

ca si

ę

 ona na bok. 

Jednocze

ś

nie  niektóre  mi

ęś

nie  twarzy  zachowuj

ą

  swój  tonus,  a  osoby  prze

Ŝ

ywaj

ą

ce  napi

ę

cia 

psychiczne  mog

ą

  wtedy  zgrzyta

ć

  z

ę

bami.  U  m

ęŜ

czyzn  w  czasie  fazy  REM  wyst

ę

puje  erekcja,  a  u 

kobiet  zwil

Ŝ

enie  pochwy.  Reakcje  te  nie  s

ą

  zwi

ą

zane  z  marzeniami  erotycznymi,  s

ą

  one  rodzajem 

podstawowego  odruchu  fizjologicznego  wyst

ę

puj

ą

cego  równie

Ŝ

  u  niemowl

ą

t  i  ludzi  starych.  Nie 

wyst

ę

puje on jedynie podczas snów o charakterze l

ę

kowym. 

Generalnie jednak ciało w fazie REM jest tak gł

ę

boko rozlu

ź

nione, 

Ŝ

e obudzeniu w niej towarzyszy 

czasami  uczucie  braku  wra

Ŝ

e

ń

  dotykowych  i  niemo

Ŝ

liwo

ść

  poruszenia  si

ę

,  czyli  tzw.  senny  parali

Ŝ

. 

Jest  on  zjawiskiem  zupełnie  niegro

ź

nym  i  mija  zazwyczaj  po  kilkunastu  sekundach. 

Ś

pi

ą

cego  trudno 

obudzi

ć

  podczas  trwania  tej  fazy  snu,  jednak  mózg  wykazuje  pewn

ą

  wybiórczo

ść

  impulsów.  Obok 

silnych bod

ź

ców mog

ą

 obudzi

ć

 nas słabe sygnały posiadaj

ą

ce znaczenie. Na przykład budzimy si

ę

 na 

d

ź

wi

ę

k  własnego  imienia  lub  nazwiska,  matka  za

ś

,  nie  reaguj

ą

ca  na  silne  hałasy,  budzi  si

ę

 

natychmiast,  gdy  jej  dziecko  cicho  zapłacze.  Kiedy  obudzimy 

ś

pi

ą

cego  w  tej  fazie  snu,  b

ę

dzie  on 

doskonale, ze szczegółami pami

ę

tał tre

ść

 marze

ń

 sennych. 

Zapis EEG fazy REM przypomina stan czuwania w czasie najwi

ę

kszej aktywno

ś

ci. Przerywany on 

jest  rytmami  alfa  i  theta  (  4-7  Hz),  wytwarzanymi  w  cz

ęś

ci  mózgu  zwanej  hipokampem.  Rytm  theta 

wyst

ę

puje zarówno w stanach silnego napi

ę

cia uwagi, w czasie l

ę

ku, niepokoju, jak i w fazie marze

ń

 

sennych.  Niektóre  badania  stwierdzaj

ą

, 

Ŝ

e  towarzyszy  on  tak

Ŝ

e  stanom  bardzo  gł

ę

bokiej  medytacji  i 

ekstazy.  Generalnie  mo

Ŝ

na  powiedzie

ć

,  i

Ŝ

  rytm  theta  jest  charakterystyczny  dla  momentów 

pogr

ąŜ

enia  si

ę

  w 

ś

wiat  wewn

ę

trzny, 

ś

wiat  uczu

ć

  i  wspomnie

ń

,  któremu  towarzyszy  odci

ę

cie  si

ę

  od 

wi

ę

kszo

ś

ci wra

Ŝ

e

ń

 płyn

ą

cych ze 

ś

wiata zewn

ę

trznego. 

Pierwsza  w  nocy  faza  REM  trwa  bardzo  krótko,  około  dziesi

ę

ciu  minut.  Kolejna,  nast

ę

puj

ą

ca 

znowu  po  około  dziewi

ęć

dziesi

ę

ciu  minutach,  ju

Ŝ

  dłu

Ŝ

ej,  gdy

Ŝ

  około  dwadziestu  minut.  Po  czterech, 

pi

ę

ciu takich cyklach, nad ranem mo

Ŝ

e ona nawet doj

ść

 do czterdziestu minut. Ł

ą

cznie w ci

ą

gu jednej 

nocy sp

ę

dzamy w fazie REM przeci

ę

tnie około 1,5 godziny, a przez całe 

Ŝ

ycie 

ś

nimy około sze

ś

ciu lat. 

Im  bli

Ŝ

ej  porannego  przebudzenia,  tym 

Ŝ

ywsze  s

ą

  senne  marzenia.  Pierwsze  pojawienie  si

ę

  fazy 

REM  towarzyszy  snom  bezbarwnym,  bardziej  przypominaj

ą

cym  my

ś

li  ni

Ŝ

  obrazy.  Ostatnie  sny  nad 

ranem s

ą

 bogate, kolorowe, maj

ą

 dynamiczn

ą

 akcj

ę

, a nawet rozci

ą

gaj

ą

 si

ę

 na inne fazy snu. 

W  latach  siedemdziesi

ą

tych  i  osiemdziesi

ą

tych  udało  si

ę

  laboratoryjnie  potwierdzi

ć

  istnienie 

ś

wiadomych snów i  zbada

ć

 ich wska

ź

niki fizjologiczne. Odkryto,  a raczej potwierdzono  wcze

ś

niejsze 

obserwacje, 

Ŝ

e  zdecydowana  wi

ę

kszo

ść

  (  około  90  procent) 

ś

wiadomych  snów  ma  miejsce  w  fazie 

REM, pozostałe (10 procent) to sny w I i II fazie snu wolnofalowego. Stwierdzono tak

Ŝ

e, i

Ŝ

 

ś

wiadomym 

snom towarzysz

ą

 bardzo ró

Ŝ

ne fale mózgowe, delta, alfa i theta, pomieszane ze sob

ą

 i nieregularne. 

Jednak  bezpo

ś

rednio  przed  osi

ą

gni

ę

ciem  stanu 

ś

wiadomo

ś

ci  we 

ś

nie,  szczególnie  w

ś

ród 

pocz

ą

tkuj

ą

cych  oneironautów,  zauwa

Ŝ

ono  du

Ŝą

  aktywacj

ę

  rytmu  alfa.  Momentowi  pojawienia  si

ę

 

jasnego  snu  odpowiadały  te

Ŝ

:  niewielki  wzrost  ci

ś

nienia  krwi,  cz

ę

stotliwo

ś

ci  uderze

ń

  serca,  rytmu 

oddechowego  i  ruchów  gałek  ocznych. 

Ś

wiadomo

ść

  zazwyczaj  pojawia  si

ę

  na  pocz

ą

tku  aktywnej 

podfazy  fazy  REM.  Jasne  sny  wyst

ę

puj

ą

  tak

Ŝ

e  o  wiele  cz

ęś

ciej  w  pó

ź

niejszych  fazach  REM  ni

Ŝ

  na 

pocz

ą

tku snu i wymagaj

ą

 wi

ę

kszej aktywacji mózgu i organizmu. S

ą

 jak gdyby troch

ę

 bli

Ŝ

sze jawy. 

Nic nie wskazuje na to, aby z fizjologicznego punktu widzenia w jaki

ś

 szczególny sposób wyró

Ŝ

nia

ć

 

sny 

ś

wiadome  spo

ś

ród  innych,  zwykłych  snów.  Jedyn

ą

  wyró

Ŝ

niaj

ą

c

ą

  je  cech

ą

  jest  subiektywna 

wiedza, i

Ŝ

 znajdujemy si

ę

 w 

ś

wiecie naszego snu. 

 

 

 

 

 

TEORIE SNU. CZYM S

Ą

 NASZE SNY? 

Najwa

Ŝ

niejsze funkcjonuj

ą

ce obecnie teorie i pogl

ą

dy na natur

ę

 marze

ń

 sennych mo

Ŝ

na podzieli

ć

 

na  dwie  grupy.  Pierwsza  z  nich  to  grupa  pogl

ą

dów  o  pochodzeniu  psychoanalitycznym.  Druga  to 

widzenie snów jako specyficznych, mózgowych modeli 

ś

wiata. 

Teorie psychoanalityczne  postrzegaj

ą

 sny jako przejaw nie

ś

wiadomej aktywno

ś

ci umysłu, erupcj

ę

 

pod

ś

wiadomych  tre

ś

ci  na  powierzchni

ę

 

ś

wiadomo

ś

ci,  swoiste  komunikaty  pod

ś

wiadomo

ś

ci,  które 

nale

Ŝ

y rozszyfrowa

ć

. 

My

ś

l

ę

, 

Ŝ

e  wi

ę

kszo

ść

  z  nas  wielokrotnie  zetkn

ę

ła  si

ę

  z  tak

ą

  interpretacj

ą

  wyst

ę

powania  marze

ń

 

sennych.  Wiele  osób  po  przebudzeniu,  pami

ę

taj

ą

c  dobrze  jaki

ś

  sen,  zastanawia  si

ę

:  “Co  on  mo

Ŝ

e 

oznacza

ć

?” Najcz

ęś

ciej zadawane pytanie podczas wykładów i rozmów brzmi mniej wi

ę

cej tak: “

Ś

niło 

mi  si

ę

...(tu  nast

ę

puje  długie  i  nudne  streszczenie  snu).  Niech  mi  pan  powie,  co  to  mo

Ŝ

e  wszystko 

znaczy

ć

?” Niezwykła popularno

ść

 takiej interpretacji snów ma oparcie nie tylko w popularno

ś

ci samej 

psychoanalizy, lecz tak

Ŝ

e w tradycji senników, wró

Ŝ

bitów i ró

Ŝ

nego rodzaju tłumaczy snów. 

Sigmund  Freud  jeszcze  w  XIX  w.  tworzył  podstawy  swojej  teorii  psychoanalizy.  W  1899  r. 

opublikował on swoje wielkie dzieło pt. Interpretacja marze

ń

 sennych, w którym na podstawie analizy 

snów  swoich  pacjentów  doszedł  do  wniosku,  i

Ŝ

  s

ą

  one  manifestacj

ą

  i  spełnieniem  pragnie

ń

 

seksualnych,  nawet  z  okresu  dzieci

ń

stwa.  Jednak

Ŝ

e  z  powodu  cenzorskiej  roli  naszej  kultury, 

wychowania, religii i wzorców moralnych pragnienia te mog

ą

 ujawnia

ć

 si

ę

 w snach jedynie w postaci 

symbolicznej.  I  tak  penis  reprezentuj

ą

  w  snach  przedmioty  o  zbli

Ŝ

onym  kształcie,  na  przykład  laska, 

słup, dzida, nó

Ŝ

, banan, pochw

ę

 za

ś

 przedstawiaj

ą

 symbolicznie: kiesze

ń

, dziura, jama, brama itp. 

Trzeba  zaznaczy

ć

, 

Ŝ

e  Freud  uwa

Ŝ

ał  swoj

ą

  teori

ę

  seksualn

ą

  za  dogmat,  którego  nie  wolno 

podwa

Ŝ

a

ć

,  poniewa

Ŝ

  mogłoby  to  zagrozi

ć

  jej  naukowemu  statusowi.  Mi

ę

dzy  innymi  z  tego  powodu 

ucze

ń

  Freuda,  Carl  Gustaw  Jung  opu

ś

cił  go  i  zało

Ŝ

ył  własn

ą

  szkoł

ę

  psychologiczn

ą

,  tak  zwan

ą

 

psychologi

ę

 analityczn

ą

. 

To wła

ś

nie pogl

ą

dy Junga na natur

ę

 pod

ś

wiadomo

ś

ci i znaczenie snów maj

ą

 obecnie najgł

ę

bsze i 

najwa

Ŝ

niejsze znaczenie. 

Genialny  Szwajcar  uwa

Ŝ

ał, 

Ŝ

e  w  nie

ś

wiadomo

ś

ci  ukryte  s

ą

  nie  tylko  po

Ŝą

dania,  pragnienia  i  l

ę

ki, 

ale  tak

Ŝ

e  najbardziej  twórcze  energie  duchowe  człowieka.  Jung  jest  twórc

ą

  teorii  archetypów,  czyli 

wzorców zachowania i dynamizmów niezale

Ŝ

nych od kultury, religii, rasy, które kształtuj

ą

 nasz rozwój 

psychiczny. Ich 

ś

lady odnale

źć

 mo

Ŝ

na w snach, wizjach, mitach i religiach 

ś

wiata. 

Rozwój  osobowo

ś

ci  według  Junga  polega  na  stopniowym  odkrywaniu  nie

ś

wiadomo

ś

ci, 

integrowaniu  przeciwie

ń

stw,  osi

ą

ganiu  coraz  wi

ę

kszej  samo

ś

wiadomo

ś

ci  a

Ŝ

  do  u

ś

wiadomienia  sobie 

Ja

ź

ni, czyli pewnej cało

ś

ci psychologicznej. Proces rozwoju nazywał on indywiduacj

ą

, w której jedn

ą

 z 

najwa

Ŝ

niejszych ról odgrywaj

ą

 sny oraz wła

ś

ciwa ich interpretacja. Pisał on tak: “W ka

Ŝ

dym z nas tkwi 

kto

ś

 drugi, którego nie znamy. Przemawia w snach, a patrzy na nas inaczej, ni

Ŝ

 my sami si

ę

 widzimy. 

Kiedy  jeste

ś

my  w  sytuacji  bez  wyj

ś

cia,  ten  obcy  ukazuje  nam  czasem 

ś

wiatło,  które  zasadniczo 

zmienia nasz

ą

 postaw

ę

, t

ę

 wła

ś

nie, która wp

ę

dziła nas w kłopoty.” 

Aby wła

ś

ciwie interpretowa

ć

 sny, według Junga nie nale

Ŝ

y rozpatrywa

ć

 ich osobno, lecz w seriach. 

Wtedy  bł

ę

dy  interpretacji  jednego  snu  mog

ą

  by

ć

  skorygowane  przez  sny  pozostałe.  Jedn

ą

  z 

ciekawszych i oryginalnych metod pomagaj

ą

cych odkry

ć

 znaczenie snu jest metoda amplifikacji, czyli 

skojarze

ń

, które kr

ąŜą

 wokół tematu i poszczególnych symboli snu, skojarze

ń

 zarówno 

ś

ni

ą

cego, jak i 

terapeuty.  Brane  s

ą

  tu  pod  uwag

ę

  indywidualne  skojarzenia  z 

Ŝ

yciem  pacjenta  oraz  skojarzenia  z 

mitami, ba

ś

niami, koncepcjami religijnymi i naukowymi itd. 

Marzenie senne jest “zagadkowym poselstwem naszej nocnej sfery psyche”, jak pisze sam Jung, 

za

ś

 tre

ś

ci nie

ś

wiadomo

ś

ci odbywaj

ą

 stopniow

ą

 drog

ę

 do 

ś

wiadomo

ś

ci w procesie indywiduacji. Drog

ę

 

t

ę

 mo

Ŝ

na podzieli

ć

 na kilka etapów. Zaczyna si

ę

 ona od obni

Ŝ

enia progu 

ś

wiadomo

ś

ci, tak aby tre

ś

ci 

te  mogły  przedosta

ć

  si

ę

  do 

ś

wiadomo

ś

ci,  jest  to  na  przykład  sen,  medytacja,  twórczo

ść

  artystyczna, 

stany  wywoływane  przez  substancje  psychoaktywne  itp.  Kolejnym  etapem  jest  przenikanie  tre

ś

ci 

nie

ś

wiadomo

ś

ci  do  marze

ń

  sennych,  wizji  i  fantazji  oraz  dostrze

Ŝ

enie  tych  tre

ś

ci  i  zatrzymanie  (  np. 

zapisanie).  Nast

ę

pnie  nale

Ŝ

y  bada

ć

  je,  wyja

ś

nia

ć

,  interpretowa

ć

  oraz  zrozumie

ć

  ich  znaczenie. 

Ostatnimi  etapami  s

ą

:  przyswojenie,  wcielenie  i  przepracowanie  znalezionego  znaczenia  oraz 

integracja tego znaczenia, “wej

ś

cie w krew” tak, i

Ŝ

 staje si

ę

 ono “wiedz

ą

 umocnion

ą

 przez instynkt”. 

Do wła

ś

ciwej interpretacji potrzebna jest szeroka wiedza, znajomo

ść

 mitów, religii, ba

ś

ni i rytuałów, 

do

ś

wiadczenie,  psychologiczne  wyczucie,  umiej

ę

tno

ść

  kombinowania,  intuicja,  znajomo

ść

 

ś

wiata  i 

ludzi oraz co

ś

, co Jung nazywa “m

ą

dro

ś

ci

ą

 serca”.