281
WYKŁAD Nr 22
ELEMENTY TEORII POLA WEKTOROWEGO
Def.1.1. (pole skalarne)
Niech
3
R
⊂
V
.
Jeżeli każdemu punktowi
(
)
V
z
y
x
M
∈
,
,
przyporządkowany jest skalar, tzn. liczba
)
(M
F
to mówimy, że w
obszarze V określone jest pole skalarne.
Zatem, każdą funkcję
R
→
V
F
:
nazywamy polem skalarnym określonym w obszarze V. Zamiast
)
(M
F
możemy zapisać
)
,
,
(
z
y
x
F
.
Def.1.2. (pole skalarne ciągłe, gładkie)
Pole skalarne F jest polem ciągłym, gdy funkcja
(
)
z
y
x
F
,
,
jest funkcją klasy
0
C
(tj. funkcją ciągłą). Pole
skalarne F jest polem gładkim, gdy funkcja
(
)
z
y
x
F
,
,
jest funkcją klasy
1
C
(tj. funkcja ta ma ciągłe
pochodne cząstkowe I – go rzędu).
Uwaga: Możemy również mówić o polu skalarnym klasy
n
C
, jeśli funkcja
(
)
z
y
x
F
,
,
jest funkcją klasy
n
C
(tj. funkcja ta ma ciągłe pochodne cząstkowe do rzędu n – tego włącznie).
Def.1.3. (funkcja wektorowa)
Funkcją wektorową jednej zmiennej nazywamy odwzorowanie
3
:
R
→
I
r
r
, gdzie I oznacza przedział na
prostej. Funkcje wektorowe zapisujemy w postaci:
[
]
I
t
t
z
t
y
t
x
t
r
∈
=
,
)
(
),
(
),
(
)
(
r
.
Funkcją wektorową dwóch zmiennych nazywamy odwzorowanie
3
:
R
→
∆
r
r
, gdzie
∆ oznacza obszar na
płaszczyźnie. Funkcje wektorowe zapisujemy w postaci:
[
]
∆
∈
=
)
,
(
,
)
,
(
),
,
(
),
,
(
)
,
(
v
u
v
u
z
v
u
y
v
u
x
v
u
r
r
.
Mówimy, że funkcja wektorowa jest ciągła, różniczkowalna, całkowalna na pewnym przedziale I (na
pewnym obszarze
∆ ), jeśli funkcje:
)
(
),
(
),
(
t
z
t
y
t
x
, (
)
,
(
),
,
(
),
,
(
v
u
z
v
u
y
v
u
x
) są ciągłe, różniczkowalne,
całkowalne na I (na
∆ ).
Def.1.4. (pole wektorowe)
Mówimy, że w obszarze przestrzennym V określone jest pole wektorowe, jeżeli każdemu punktowi
(
)
z
y
x
M
,
,
z tego obszaru V przyporządkowany jest pewien wektor
[
]
)
,
,
(
),
,
,
(
),
,
,
(
z
y
x
R
z
y
x
Q
z
y
x
P
W
=
r
.
Współrzędne wektora
W
r
są funkcjami punktu
(
)
z
y
x
M
,
,
.
W
r
jest symbolem funkcji wektorowej.
Pole wektorowe wyznaczone jest, zatem przez podanie trzech funkcji:
)
,
,
(
),
,
,
(
),
,
,
(
z
y
x
R
z
y
x
Q
z
y
x
P
określonych w pewnym obszarze V, co możemy zapisać:
k
z
y
x
R
j
z
y
x
Q
i
z
y
x
P
W
r
r
r
r
⋅
+
⋅
+
⋅
=
)
,
,
(
)
,
,
(
)
,
,
(
,
gdzie
V
z
y
x
∈
)
,
,
(
,
)
,
,
(
R
Q
P
W
r
lub też
)
,
,
(
z
y
x
W
r
282
Def.1.5. (pole wektorowe ciągłe, różniczkowalne, klasy
n
C
)
Pole wektorowe
)
,
,
(
z
y
x
W
r
nazywamy polem ciągłym, różniczkowalnym, jeżeli współrzędne wektora pola są
funkcjami ciągłymi, różniczkowalnymi.
Pole wektorowe
)
,
,
(
z
y
x
W
r
jest klasy
n
C
, jeśli jego współrzędne są funkcjami klasy
n
C
.
Def.1.6. (pole wektorowe jednostajne)
Pole wektorowe nazywamy polem jednostajnym, jeśli wszystkie wektory tego pola są równe, tj. mają ten
sam kierunek, zwrot i długość.
Def.1.7. (linia pola wektorowego)
Linią pola wektorowego nazywamy taką krzywą, która jest styczna w każdym swym punkcie do wektora
pola odpowiadającemu temu punktowi.
Przykłady pól wektorowych: pole elektryczne, pole grawitacyjne.
Def.1.8. (operator Hamiltona, nabla)
Operatorem wektorowym nabla (operatorem Hamiltona) oznaczanym
∇ , nazywamy wektor symboliczny o
składowych symbolicznych:
z
y
x
∂
∂
∂
∂
∂
∂
,
,
. Jest to operator różniczkowania rzędu pierwszego.
Zatem
(1)
k
z
j
y
i
x
r
r
r
∂
∂
+
∂
∂
+
∂
∂
=
∇
lub
∂
∂
∂
∂
∂
∂
=
∇
z
y
x
,
,
Uwaga: Działanie nabli na pole skalarne lub wektorowe polega na tym, że nablę traktujemy jako wektor, a
wynikiem „mnożenia” np.
x
∂
∂
przez funkcję
)
,
,
(
z
y
x
F
jest pochodna cząstkowa
x
F
∂
∂
.
Def.1.9. (gradient funkcji skalarnej)
Niech funkcja
)
,
,
(
z
y
x
F
posiada pochodne cząstkowe I – go rzędu w obszarze
3
R
⊂
V
.
Gradientem funkcji skalarnej
)
,
,
(
z
y
x
F
nazywamy wektor o składowych:
z
F
y
F
x
F
∂
∂
∂
∂
∂
∂
,
,
. Gradient
funkcji F oznaczamy:
F
grad
.
Zatem
(2)
k
z
F
j
y
F
i
x
F
F
r
r
r
∂
∂
+
∂
∂
+
∂
∂
=
grad
lub
∂
∂
∂
∂
∂
∂
=
z
F
y
F
x
F
F
,
,
grad
Uwaga: Wykorzystując operator Hamiltona możemy zapisać:
F
F
∇
=
grad
.
Fakt 1.1. (własności gradientu funkcji skalarnej)
Niech
3
R
⊂
V
,
R
∈
β
α
,
oraz funkcje
)
,
,
(
z
y
x
F
,
)
,
,
(
z
y
x
G
mają gradienty w obszarze V.
Wówczas:
1.
(
)
G
F
G
F
grad
grad
grad
β
α
β
α
+
=
+
;
2.
(
)
G
F
F
G
G
F
grad
grad
grad
+
=
;
283
3.
2
grad
grad
grad
G
G
F
F
G
G
F
−
=
, gdzie
0
)
,
,
(
≠
z
y
x
G
;
4.
const
)
,
,
(
grad
=
⇔
=
z
y
x
F
F
0
r
.
Przykład: Wyznaczyć gradient funkcji skalarnej
2
2
2
)
,
,
(
z
y
x
z
y
x
F
+
+
=
.
Rozwiązanie:
Funkcja
2
2
2
)
,
,
(
z
y
x
z
y
x
F
+
+
=
ma pochodne cząstkowe rzędu I – go w obszarze
(
)
{
}
0
,
0
,
0
\
3
R
=
V
.
Wyznaczamy pochodne cząstkowe I –go rzędu funkcji F:
2
2
2
2
2
2
2
2
1
z
y
x
x
x
z
y
x
x
F
+
+
=
⋅
+
+
=
∂
∂
,
2
2
2
z
y
x
y
y
F
+
+
=
∂
∂
,
2
2
2
z
y
x
z
z
F
+
+
=
∂
∂
.
Zatem
k
z
y
x
z
j
z
y
x
y
i
z
y
x
x
F
r
r
r
2
2
2
2
2
2
2
2
2
grad
+
+
+
+
+
+
+
+
=
lub
+
+
+
+
+
+
=
2
2
2
2
2
2
2
2
2
,
,
grad
z
y
x
z
z
y
x
y
z
y
x
x
F
.
Def.1.10. (dywergencja pola wektorowego)
Niech będzie dane pole wektorowe
)
,
,
(
R
Q
P
W
r
różniczkowalne w sposób ciągły w obszarze
3
R
⊂
V
.
Dywergencją pola wektorowego
)
,
,
(
R
Q
P
W
r
oznaczaną
W
r
div
nazywamy funkcję skalarną określoną
wzorem:
(3)
W
W
r
o
r
∇
=
div
lub
z
R
y
Q
x
P
W
∂
∂
+
∂
∂
+
∂
∂
=
r
div
Def.1.11. (pole bezźródłowe)
Pole wektorowe
)
,
,
(
R
Q
P
W
r
nazywamy polem bezźródłowym, jeżeli w każdym jego punkcie zachodzi
warunek:
0
div
=
W
r
.
Fakt.1.2. (własności dywergencji)
Niech
3
R
⊂
V
,
R
∈
β
α
,
, funkcja
)
,
,
(
z
y
x
F
ma gradient w obszarze V oraz pola wektorowe
)
,
,
(
1
1
1
1
R
Q
P
W
r
,
)
,
,
(
2
2
2
2
R
Q
P
W
r
są różniczkowalne w sposób ciągły w tym obszarze.
Wówczas:
1.
(
)
2
1
2
1
div
div
div
W
W
W
W
r
r
r
r
β
α
β
α
+
=
+
;
2.
(
)
(
)
1
1
1
div
grad
div
W
F
W
F
W
F
r
r
o
r
+
=
.
Uzasadnienie własności 2.:
Niech
)
,
,
(
z
y
x
F
,
)
,
,
(
1
1
1
1
R
Q
P
W
r
. Wówczas:
(
)
(
)
(
)
(
)
+
∂
∂
⋅
+
⋅
∂
∂
+
∂
∂
⋅
+
⋅
∂
∂
=
∂
∂
+
∂
∂
+
∂
∂
=
y
Q
F
Q
y
F
x
P
F
P
x
F
R
F
z
Q
F
y
P
F
x
W
F
1
1
1
1
1
1
1
1
div
r
284
[
]
(
)
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
div
grad
,
,
,
,
W
F
W
F
z
R
y
Q
x
P
F
R
Q
P
z
F
y
F
x
F
z
R
F
y
Q
F
x
P
F
R
z
F
Q
y
F
P
x
F
z
R
F
R
z
F
r
r
o
o
+
=
∂
∂
+
∂
∂
+
∂
∂
⋅
+
∂
∂
∂
∂
∂
∂
=
=
∂
∂
⋅
+
∂
∂
⋅
+
∂
∂
⋅
+
⋅
∂
∂
+
⋅
∂
∂
+
⋅
∂
∂
=
∂
∂
⋅
+
⋅
∂
∂
+
Przykład: Wyznaczyć dywergencję pola wektorowego:
k
yz
j
y
x
i
xz
W
r
r
r
r
2
4
2
3
5
2
+
+
=
.
Rozwiązanie:
W rozważanym przypadku mamy:
.
5
)
,
,
(
,
2
)
,
,
(
,
)
,
,
(
2
4
2
3
yz
z
y
x
R
y
x
z
y
x
Q
xz
z
y
x
P
=
=
=
Stąd
yz
z
R
y
x
y
Q
z
x
P
10
,
8
,
3
2
3
=
∂
∂
=
∂
∂
=
∂
∂
.
Zatem
yz
y
x
z
W
10
8
div
3
2
3
+
+
=
r
.
Def.1.12. (rotacja pola wektorowego)
Niech
)
,
,
(
R
Q
P
W
r
pole wektorowe różniczkowalne w sposób ciągły w obszarze
3
R
⊂
V
.
Rotacją pola wektorowego
)
,
,
(
R
Q
P
W
r
, którą oznaczamy symbolem
W
r
rot
, nazywamy wektor będący
iloczynem wektorowym wektora symbolicznego nabla
∇ i wektora pola
W
r
:
(4)
W
W
r
r
×
∇
=
rot
.
Korzystając z definicji iloczynu wektorowego dwóch wektorów możemy zapisać:
(5)
R
Q
P
z
y
x
k
j
i
W
∂
∂
∂
∂
∂
∂
=
r
r
r
r
rot
.
Uwaga: Rozwijając powyższy wyznacznik według pierwszego wiersza otrzymamy składowe rotacji wzdłuż
osi układu, a mianowicie:
k
y
P
x
Q
j
x
R
z
P
i
z
Q
y
R
W
r
r
r
r
∂
∂
−
∂
∂
+
∂
∂
−
∂
∂
+
∂
∂
−
∂
∂
=
rot
.
Def.1.13. (pole bezwirowe)
Pole wektorowe
)
,
,
(
R
Q
P
W
r
nazywamy polem bezwirowym, jeżeli w każdym jego punkcie
0
r
r
=
W
rot
.
Fakt 1.3. (własności rotacji)
Niech
3
R
⊂
V
,
R
∈
β
α
,
, funkcja
)
,
,
(
z
y
x
F
ma gradient w obszarze V oraz pola wektorowe
)
,
,
(
1
1
1
1
R
Q
P
W
r
,
)
,
,
(
2
2
2
2
R
Q
P
W
r
są różniczkowalne w tym obszarze.
Wówczas:
1.
(
)
2
1
2
1
rot
rot
rot
W
W
W
W
r
r
r
r
β
α
β
α
+
=
+
;
2.
(
)
(
)
1
1
1
rot
grad
rot
W
F
W
F
W
F
r
r
r
+
×
=
.
Przykład: Wyznaczyć rotację pola wektorowego:
[
]
y
x
z
W
cos
,
cos
,
cos
=
r
.
285
Rozwiązanie:
W naszym przypadku mamy:
.
cos
)
,
,
(
,
cos
)
,
,
(
,
cos
)
,
,
(
y
z
y
x
R
x
z
y
x
Q
z
z
y
x
P
=
=
=
Stąd na podstawie (7) mamy:
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
k
x
i
z
i
y
k
z
y
x
x
j
y
x
z
z
i
x
z
y
y
y
x
z
z
y
x
k
j
i
W
r
r
r
r
r
r
r
r
r
r
⋅
−
+
⋅
−
+
⋅
−
=
∂
∂
−
∂
∂
+
+
∂
∂
−
∂
∂
+
∂
∂
−
∂
∂
=
∂
∂
∂
∂
∂
∂
=
sin
sin
sin
cos
cos
cos
cos
cos
cos
cos
cos
cos
rot
Ostatecznie:
[
]
x
z
y
W
sin
,
sin
,
sin
rot
−
−
−
=
r
.
Def.1.14. (laplasjan funkcji skalarnej)
Laplasjanem funkcji skalarnej
)
,
,
(
z
y
x
F
oznaczanym symbolem
F
2
∇
, nazywamy funkcję skalarną
określoną wzorem:
(6)
2
2
2
2
2
2
2
z
F
y
F
x
F
F
∂
∂
+
∂
∂
+
∂
∂
=
∇
.
Przykład: Wyznaczyć laplasjan funkcji:
x
y
z
z
y
x
F
arctg
)
,
,
(
−
=
.
Rozwiązanie:
Funkcja określona na obszarze przestrzennym
{
}
R
R
∈
∧
∈
∧
≠
=
z
y
x
z
y
x
V
0
:
)
,
,
(
.
Obliczamy kolejno pochodne cząstkowe I – go rzędu:
2
2
2
2
1
1
y
x
y
x
y
x
y
x
F
+
=
−
⋅
+
−
=
∂
∂
,
2
2
2
1
1
1
y
x
x
x
x
y
y
F
+
−
=
⋅
+
−
=
∂
∂
,
1
=
∂
∂
z
F
.
Obliczamy pochodne cząstkowe II go rzędu (czyste):
(
)
(
)
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
1
y
x
xy
x
y
x
y
x
F
+
−
=
⋅
+
−
=
∂
∂
,
(
)
(
)
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
1
y
x
xy
y
y
x
x
y
F
+
=
⋅
+
−
−
=
∂
∂
,
0
2
2
=
∂
∂
z
F
Stąd, na podstawie (6) otrzymujemy:
(
) (
)
0
2
2
2
2
2
2
2
2
2
+
+
+
+
−
=
∇
y
x
xy
y
x
xy
F
.
Zatem ostatecznie:
0
2
=
∇ F
.
286
Def.1.15. (potencjał skalarny pola wektorowego)
Niech
3
R
⊂
V
oraz
R
→
V
F
:
.
Potencjałem skalarnym pola wektorowego
)
,
,
(
R
Q
P
W
r
nazywamy taką funkcję skalarną
)
,
,
(
z
y
x
F
, której
gradient równa się wektorowi pola, tj.
(7)
W
F
r
=
grad
.
Równanie (7) jest równoważne trzem równaniom postaci:
(8)
)
,
,
(
z
y
x
P
x
F
=
∂
∂
,
)
,
,
(
z
y
x
Q
y
F
=
∂
∂
,
)
,
,
(
z
y
x
R
z
F
=
∂
∂
.
Def.1.16. (pole potencjalne)
Pole wektorowe posiadające potencjał skalarny nazywamy polem potencjalnym.
Tw.1.1. (warunek konieczny i wystarczający na potencjalne pole wektorowe)
Niech
3
R
⊂
V
będzie obszarem jednospójnym,
)
,
,
(
R
Q
P
W
r
– polem wektorowym określonym w tym
obszarze,
)
,
,
(
z
y
x
F
– funkcją dwukrotnie różniczkowalną na tym obszarze przestrzennym.
Warunkiem koniecznym i wystarczającym, aby pole wektorowe
)
,
,
(
R
Q
P
W
r
było potencjalne jest, aby
rotacja tego pola w każdym punkcie obszaru V była wektorem zerowym, tj.
0
r
r
=
W
rot
.
Uwaga: Wyznaczanie potencjału skalarnego pola wektorowego jest równoważne całkowaniu różniczki
zupełnej
dz
z
y
x
R
dy
z
y
x
Q
dx
z
y
x
P
)
,
,
(
)
,
,
(
)
,
,
(
+
+
, gdyż wyznaczyć potencjał pola wektorowego
)
,
,
(
R
Q
P
W
r
oznacza znaleźć funkcję pierwotną
)
,
,
(
z
y
x
F
układu trzech funkcji:
)
,
,
(
z
y
x
P
,
)
,
,
(
z
y
x
Q
,
)
,
,
(
z
y
x
R
.
Przykład: Sprawdzić, czy pole wektorowe
[
]
2
2
2
,
2
2
,
2
x
y
xy
yz
xz
y
W
−
−
−
−
=
r
jest potencjalne. Jeśli tak,
wyznaczyć jego potencjał skalarny.
Rozwiązanie:
Pole wektorowe
[
]
2
2
2
,
2
2
,
2
x
y
xy
yz
xz
y
W
−
−
−
−
=
r
jest określone w całej przestrzeni trójwymiarowej.
W rozważanym przypadku mamy:
2
2
2
)
,
,
(
,
2
2
)
,
,
(
,
2
)
,
,
(
x
y
z
y
x
R
xy
yz
z
y
x
Q
xz
y
z
y
x
P
−
=
−
=
−
−
=
.
Obliczamy rotację podanego pola wektorowego:
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
0
r
r
r
r
r
r
r
r
r
r
r
=
⋅
+
−
+
⋅
+
−
+
⋅
−
=
=
−
−
∂
∂
−
−
∂
∂
+
+
−
∂
∂
−
−
−
∂
∂
+
+
−
∂
∂
−
−
∂
∂
=
−
−
−
−
∂
∂
∂
∂
∂
∂
=
k
y
y
i
x
x
i
y
y
k
xz
y
y
xy
yz
x
j
x
y
x
xz
y
z
i
xy
yz
z
x
y
y
x
y
xy
yz
xz
y
z
y
x
k
j
i
W
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
rot
2
2
2
2
2
2
2
2
2
Zatem
3
)
,
,
(
R
∈
∀
z
y
x
0
r
r
=
W
rot
.
Wobec tego pole to jest polem potencjalnym.
287
Wyznaczamy teraz funkcję
)
,
,
(
z
y
x
F
będącą potencjałem tego pola. Zgodnie z Def.1.15. i wzorem (8)
mamy:
(1)
xz
y
x
F
2
2
−
−
=
∂
∂
,
(2)
xy
yz
y
F
2
2
−
=
∂
∂
,
(3)
2
2
x
y
z
F
−
=
∂
∂
.
Całkujemy (1) względem zmiennej x, traktując zmienne y, z jako stałe:
(4)
)
,
(
)
,
,
(
2
2
z
y
z
x
y
x
z
y
x
F
ϕ
+
−
−
=
,
gdzie
)
,
(
z
y
ϕ
jest dowolną funkcją różniczkowalną pełniącą rolę stałej całkowania.
Różniczkujemy (4) względem zmiennej y i otrzymany wynik porównujemy z (2):
(5)
y
xy
y
F
∂
∂
+
−
=
∂
∂
ϕ
2
po porównaniu otrzymujemy:
(6)
xy
yz
y
xy
2
2
2
−
=
∂
∂
+
−
ϕ
Stąd
(7)
yz
y
2
=
∂
∂
ϕ
Całkujemy (7) względem zmiennej y, traktując z jako stałą, wówczas:
(8)
)
(
)
,
(
2
z
y
z
z
y
φ
ϕ
+
=
,
gdzie
)
(z
φ
dowolna funkcja różniczkowalna pełniąca rolę stałej całkowania.
Wstawiamy (8) do (4):
(9)
)
(
)
,
,
(
2
2
2
z
y
z
z
x
y
x
z
y
x
F
φ
+
+
−
−
=
Różniczkujemy (9) względem zmiennej z, a następnie porównujemy z (3).
Stąd
(10)
)
(
2
2
z
y
x
z
F
φ
′
+
+
−
=
∂
∂
więc:
2
2
2
2
)
(
x
y
z
y
x
−
=
′
+
+
−
φ
Zatem
(11)
0
)
(
=
′ z
φ
Całkując (11) względem z:
(12)
C
z
=
)
(
φ
,
gdzie C – dowolna stała.
Wstawiając (12) do (9) otrzymujemy szukany potencjał danego pola wektorowego:
288
(13)
C
y
z
z
x
y
x
z
y
x
F
+
+
−
−
=
2
2
2
)
,
,
(
.
Uwaga: Wyznaczając w obszarze jednospójnym V potencjał skalarny pola wektorowego
)
,
,
(
R
Q
P
W
r
możemy korzystać ze wzoru:
C
dz
z
y
x
R
dy
z
y
x
Q
dx
z
y
x
P
z
y
x
F
z
z
y
y
x
x
+
+
+
=
∫
∫
∫
0
0
0
)
,
,
(
)
,
,
(
)
,
,
(
)
,
,
(
0
0
0
,
gdzie
(
)
0
0
0
0
,
,
z
y
x
M
jest dowolnym punktem obszaru V, w którym pole wektorowe jest różniczkowalne, a C
– dowolną stałą.
Tw.1.2.
Jeżeli pole wektorowe
)
,
,
(
R
Q
P
W
r
posiada potencjał skalarny
)
,
,
(
z
y
x
F
w obszarze
3
R
⊂
V
, funkcja
R
→
V
F
:
jest dwukrotnie różniczkowalna w sposób ciągły na tym obszarze, to dywergencja gradientu
potencjału równa się laplasjanowi potencjału, tj.
(
)
F
F
2
grad
div
∇
=
.
Tw.1.3.
Jeżeli funkcja
R
→
V
F
:
jest dwukrotnie różniczkowalna w sposób ciągły na obszarze
3
R
⊂
V
, to rotacja
gradientu tej funkcji jest wektorem zerowym, tj.
(
)
0
r
=
F
grad
rot
.
Tw.1.4.
Jeżeli pole wektorowe
)
,
,
(
R
Q
P
W
r
jest dwukrotnie różniczkowalne w sposób ciągły na obszarze
3
R
⊂
V
, to
dywergencja rotacji tego pola wektorowego równa się zeru, tj.
(
)
0
rot
div
=
W
r
.
Def.1.17. (potencjał wektorowy pola wektorowego)
Potencjałem wektorowym pola wektorowego
W
r
nazywamy każde pole wektorowe a
r
spełniające warunek:
(9)
W
a
r
r
=
rot
.
Def.1.18. (pole solenoidalne)
Pole wektorowe posiadające potencjał wektorowy nazywamy polem solenoidalnym.
Tw.1.5.
Niech
)
,
,
(
R
Q
P
W
r
różniczkowalne pole wektorowe w obszarze przestrzennym V.
Pole wektorowe
W
r
jest solenoidalne wtedy i tylko wtedy, gdy
0
div
=
W
r
(pole bezźródłowe). Potencjał
wektorowy pola solenoidalnego W
r
wyraża się wzorem:
(10)
F
dy
z
y
x
P
dx
z
y
x
Q
k
dx
z
y
x
R
j
a
y
y
x
x
x
x
grad
)
,
,
(
)
,
,
(
)
,
,
(
0
0
0
0
+
+
−
+
=
∫
∫
∫
r
r
r
,
gdzie
(
)
0
0
0
0
,
,
z
y
x
M
jest dowolnym punktem obszaru V, w którym pole wektorowe W
r
jest
różniczkowalne, a F – dowolne pole skalarne klasy
2
C
.
289
Przykład: Sprawdzić, czy pole wektorowe
[
]
xz
yz
yz
xy
xy
xz
W
−
−
−
=
,
,
r
jest solenoidalne i ewentualnie
znaleźć jego potencjał wektorowy.
Rozwiązanie:
Sprawdzamy, czy
0
div
=
W
r
?
Ponieważ
(
) (
) (
)
0
div
=
−
+
−
+
−
=
x
y
z
x
y
z
W
r
, więc dane pole wektorowe jest polem solenoidalnym.
Wyznaczamy jego potencjał wektorowy, przyjmując
(
)
0
,
0
,
0
0
M
i dowolną funkcję klasy
2
C
:
)
,
,
(
z
y
x
F
.
Wówczas zgodnie z (10) mamy:
∂
∂
+
−
∂
∂
+
−
∂
∂
=
=
∂
∂
∂
∂
∂
∂
+
+
−
+
−
=
+
+
+
−
+
+
−
=
+
⋅
−
⋅
+
−
−
+
−
=
∫
∫
∫
z
F
y
x
xyz
y
F
z
x
xyz
x
F
z
F
y
F
x
F
xyz
y
x
k
z
x
xyz
j
F
xyz
y
x
k
z
x
xyz
j
F
dy
y
z
dx
yz
xy
k
dx
xz
yz
j
a
x
x
y
x
x
2
2
2
2
0
2
0
2
0
0
0
2
1
,
2
1
,
,
,
2
1
2
1
grad
0
2
1
2
1
grad
)
0
0
(
)
(
)
(
r
r
r
r
r
r
r
Ostatecznie potencjałem wektorowym danego pola wektorowego jest każdy wektor postaci:
∂
∂
+
−
∂
∂
+
−
∂
∂
=
z
F
y
x
xyz
y
F
z
x
xyz
x
F
a
2
2
2
1
,
2
1
,
r
,
gdzie
)
,
,
(
z
y
x
F
– dowolna funkcja skalarne klasy
2
C