229

tytuł: "Seks partnerski"
autor: DRN.MED ZBIGNIew LEWSTAROWICZ
tekst wklepał: dunder@poczta.fm

OPRACOWANIE GRAFICZNE MICHAŁ MARYŃ IAK
WARSZAWA 1983
PAńSTWOWY ZAKŁAD WYDAWNICTW LEKARSKICH
Copyright by Zbigniew LewStarowicz, 1983
Recenzent dr n. med. Bohdan Wasilewski
Redaktor mgr Teresa Materkowska
Redaktor techniczny Tadeusz Wojdowski
Korektor Andrzej Nalej

* * *

Spis Treści
Wstęp...3
Dojrzewanie do partnerstwa seksualnego...5
Uwarunkowania rodzinne...7
Uwarunkowania społeczne...11
Uwarunkowania kulturowe...12
Mity seksualne...15
Mit raju erotycznego...16
Mit kobiety fatalnej...19
Mit Pandory...22
Mit don Juana...24
Mit Casanovy...26
Mit raju miłości...29
Przesądy seksualne...30
Samowychowanie seksualne...33
Samoświadomość seksualna...
Samookreślenie seksualne
Poczucie wstydu
Samorealizacja seksualna
Norma seksualna
Seks jako wartość
U progu partnerstwa seksualnego
Dojrzałość psychoseksualna
Rozwój męskościkobiecości
Osobowość i seks
Fantazje seksualne
Przestrzeń między kobietą a męŜczyzną
Spotkanie
Miłość
Start w małŜeństwo
Miodowy miesiąc
Perspektywy małŜeństwa
Fenomeny partnerstwa seksualnego
Skóra i seks
Erekcja
Ejakulacja
Lubricatio
WraŜliwość na bodźce seksualne
Rytmy biologiczne
Rytuał nocy
Defloracja
Orgazm
Orgazm kobiety
Orgazm męŜczyzny
Orgazm z wyobraźni seksualnej
Pozycje współŜycia
Oralizm
Analizm
Typy partnerek
Typy partnerów
Subkultury seksualne
Więź psychiczna we współŜyciu seksualnym
Rozwój partnerstwa seksualnego

Strona 1

229

Partnerstwo seksualne
Porozumienie seksualne
Przystosowanie seksualne
Fazy Ŝycia partnerskiego
Rodzicielstwo
Bariery w partnerstwie seksualnym
Ja i świat
Poczucie niŜszości
Kompleks onanistyczny
Kompleksy Amazonki i PallasAteny
Niepewność w roli seksualnej
Lęk przed inicjacją
Wczesne związki
Przedwczesna inicjacja seksualna
Partner bez doświadczeń 
Trudności w przystosowaniu seksualnym
Teatr seksualny
Rywalizacja
Zmierzch fascynacji
Problemy z opóźnieniem wytrysku
Rozwój impotencji
Rozwój oziębłości płciowej u kobiet
Triolizm
Dewiacje seksualne
Pedagogika i terapia partnerstwa
Przygotowanie do Ŝycia partnerskiego
Praktyczne kompendium seksualne
Terapia partnerstwa
Skuteczność leczenia
„Taktyka" partnerska
Szansę sukcesu w związku partnerskim
Zakończenie
Seks przyszłości
Słowniczek terminów 

* * *

WSTęP

"Seks partnerski" jest próbą opisania fenomenu, jakim jest więź erotyczna między
partnerami róŜnej płci oraz czynników, które je kształtują. Inna jest 
perspektywa widzenia seksu, płciowości i współŜycia przez jednostkowe JA, a inna
przez wspólne MY.
Rosnące uwiadomienie i oczytanie z zakresu seksuologii stawia coraz większe 
wymagania publicystyce i twórczości popularnonaukowej. Jednym z tych wymagań 
jest oczekiwanie porad, w jaki sposób moŜna podnosić poziom więzi erotycznej i 
kultury współŜycia seksualnego w związku partnerskim. Wiadomo, Ŝe typowe ABC 
seksualne, czyli opis anatomii narządów płciowych, współŜycia i typowej 
patologii seksualnej, nie dostarcza takiej porady. Z wielu danych wynika, Ŝe 
rośnie równieŜ pułap oczekiwań i wymagań wobec partnera i związku, który dotyczy
nie tylko kultury Ŝycia seksualnego, ale i umiejętności dialogu z partnerem, 
liczenia się ze specyfiką odmienności płci. Istnieje równieŜ zapotrzebowanie na 
ujmowanie, spraw seksu z ponadjednostkowego wymiaru, z uwzględnieniem 
perspektywy biologicznej, psychologicznej i kulturowej.
„Seks partnerski" jest więc próbą zaspokojenia tych potrzeb Czytelników, próbą 
spojrzenia z perspektywy ponadjednostkowej (stąd nazwa „partnerski").
Poszczególne części pracy poświęcone są kolejno dojrzewaniu do partnerstwa, 
startowi w partnerstwo, fenomenom partnerstwa oraz barierom i przeszkodom 
utrudniającym tworzenie partnerstwa. W zakończeniu pracy daję krótki opis metod 
leczenia.
Czytelnik w niektórych rozdziałach moŜe zauwaŜyć liczne podrozdziały i podziały 
klasyfikacyjne, ułatwiające zbliŜenie zagadnień, których szerszy opis wymagałby 
większej objętości pracy.
Partnerstwo seksualne w związku uczuciowym jest podstawowym zadaniem rozwoju 
psychoseksualnego człowieka. Rozwój ten obejmuje kilka kolejno następujących po 
sobie faz - okresów; płodowy, niemowlęcy, wczesnodziecięcy, zabaw, szkolny, 
pokwitania, czyli dojrzewania oraz dojrzałości psychoseksualnej.
Okres dojrzałości psychoseksualnej umoŜliwia, jako jeden z warunków, tworzenie 
partnerstwa seksualnego. ZłoŜony proces rozwoju psychoseksualnego i dojrzewania 

Strona 2

229

do wspomnianego partnerstwa jest wielorako uwarunkowany. Mamy w nim do czynienia
z fenomenem cielesności, fizjologii seksualnej, uwarunkowań psychicznych, 
powstałych w strukturze środowiska rodzinnego, rówieśniczego, społecznego oraz 
kulturowego.
Zaburzenia w partnerstwie powstają wówczas, gdy uwarunkowania są rozbieŜne lub 
sprzeczne, nieprawidłowe lub dewiacyjne. Stąd m.In. trudności seksualne u 
jednych osób są wynikiem niewłaściwego procesu socjalizacji w rodzinie, u innych
natomiast - kompleksów powstałych na tle braku akceptacji przez rówieśników, 
powielania róŜnych stereotypów i mitów.
Dojrzewanie do partnerstwa seksualnego jest zatem procesem bardzo złoŜonym i 
jemu jest poświęcona pierwsza część pracy. Omawiane w niej uwarunkowania 
rodzinne, społeczne, kulturowe oraz wynikające z samowychowania wzajemnie na 
siebie oddziaływają. Rozwój psychoseksualny jest procesem dynamicznym i 
zmiennym. Tworzące się w nim JA seksualne niesie w sobie nie tylko przeszłość z 
własnego Ŝycia, ale i przeszłość własnej rodziny, środowiska, kultury. Podobnie 
złoŜone jest JA seksualne drugiej osoby w późniejszym związku. Nie znaczy to 
oczywiście, iŜ najwaŜniejszy w partnerstwie seksualnym jest czas przeszły, 
równieŜ waŜne jest „tu i teraz" oraz nastawienie na przyszłość. W partnerstwie 
seksualnym bowiem istnieją wszystkie wymiary czasu jednocześnie.

Partnerstwo seksualne oznacza spotkanie dwu osobowości mających róŜne 
uwarunkowania środowiskowe, charakterologiczne i róŜne biografie. Jest to zatem 
spotkanie w wymiarze teraźniejszości i przeszłości, a takŜe i przyszłości. KaŜde
z partnerów wkracza w związek z całym dziedzictwem swej przeszłości, a przecieŜ 
potrafi dzięki miłości, więzi seksualnej stworzyć zupełnie nową jakość, jaką 
jest partnerskie MY. Wspomniana metamorfoza z JA na MY przebiega według pewnych 
reguł, a partnerskie MY bywa róŜne u róŜnych partnerów. Proponowana praca 
usiłuje opisać ten proces przemiany.

Chciałbym na zakończenie podkreślić, iŜ seks partnerski naleŜy widzieć z 
perspektywy wielowymiarowej, zarówno bowiem waŜna jest w nim biologia seksualna 
(wraŜliwość zmysłowa, fizjologia współŜycia), jak i tradycje kulturowe, świat 
wartości, uwarunkowania psychologiczne. Wszystkie te wymiary zachodzą na siebie 
i choć ich podział jest. nieco sztuczny, podkreśla jednak złoŜone i wielorakie
UWARUNKOWANIA BIOLOGICZNE, UWARUNKOWANIA
KULTUROWE i SPOŁECZNE. „ UWARUNKOWANIA PSYCHOLOGICZNE, UWARUNKOWANIA DUCHOWE, 
(system wartości, światopogląd) i Uwarunkowania rządzące Ŝyciem seksualnym 
człowieka i Ŝyciem związku partnerskiego.

Praca ma charakter popularnonaukowy, kierowana jest do Czytelników bez 
medycznego wykształcenia, zawarte są w niej osobiste poglądy. Odbyte studia 
medyczne i psychologiczne oraz zainteresowanie zagadnieniami kulturowymi 
ułatwiły mi w duŜym stopniu uzyskanie pewnej perspektywy widzenia problemów 
seksu partnerskiego, ale najwięcej zawdzięczam swoim pacjentom oraz autorom 
listów kierowanych do czasopism, z którymi od dawna współpracuję.

* * *

DOJRZEWANIE DO PARTNERSTWA, SEKSUALNEGO Wpływ środowiska rodzinnego na rozwój 

osobowości człowieka, jego JA seksualnego i partnerstwo seksualne jest dokładnie
zbadanym procesem. Od czasów Freuda, który twierdził, iŜ w łóŜku zakochanych 
spotykają się nie tylko oni, ale i ich rodzice, upłynęło juŜ sporo czasu. Liczne
badania naukowe potwierdziły trwałość i głębokość uwarunkowań wyniesionych z 
domu rodzinnego, które rzutują na nasze związki seksualne. Wpływy te w zasadzie 
zaczynają się juŜ w okresie rozwoju płodowego, gdyŜ stan psychiczny matki, 
przebieg ciąŜy i towarzyszący jej nastrój rodziców przyszłego dziecka, jakość 
ich przekazu genetycznego itd. mają związek z rozwojem biologicznym i 
psychicznym płodu i późniejszej osobowości rozwijającego się człowieka.
W rozwoju poporodowym, a zwłaszcza w pierwszych 5 latach Ŝycia, klimat 
psychiczny domu, zaspokojenie potrzeby miłości, bezpieczeństwa i kontakt z 
dzieckiem tworzą trwałe fundamenty osobowości.
Wiemy obecnie znacznie więcej niŜ kiedyś o złoŜoności psychiki noworodka, małego
dziecka, które odbiera liczne bodźce i świadome sygnały uczuciowe ze strony 
otoczenia, mające istotny wpływ na harmonię rozwoju i podstawowe cechy 
osobowości.
Przez cały czas wychowania w rodzinie istniejące w niej typy więzi uczuciowych, 
komunikacji, postaw wobec siebie i innych, seksu i płci, ujawniane wzorce, 
modele zachowań i system wartości tworzą „matrycę" późniejszych postaw wobec 
seksu, płci i osoby partnera oraz związków uczuciowych.

Strona 3

229

Wynosimy zatem z domu ,matrycę" przyszłych związków uczuciowych. Problem okazuje
się jeszcze bardziej złoŜony, jeŜeli uświadomimy sobie ilość moŜliwych 
kombinacji więzi uczuciowych między wszystkimi członkami rodziny. Inna jest 
„matryca" osoby będącej w domu przysłowiowym „kozłem ofiarnym", inna natomiast 
osoby uprzywilejowanej i wyróŜnianej z grona rodzeństwa.
Z wyników badań wynika np., Ŝe jedynacy i dzieci pierworodne mają większe 
predyspozycje do problemów w Ŝyciu uczuciowym i seksualnym. W przypadku 
jedynaków moŜna to tłumaczyć skłonnością do pewnego egocentryzmu, a w przypadku 
pierworodnych - częściej popełnianymi błędami wychowawczymi lub teŜ ich 
narodzeniem „przedwczesnym" w stosunku do oczekiwań rodziców, co moŜe rzutować 
na postawy uczuciowe wobec nich. Innym przykładem struktury rodzinnej jest np. 
typ więzi między rodzeństwem. Okazuje się, Ŝe najbardziej optymalna „matryca" 
związków uczuciowych powstaje w przypadku rodzeństwa róŜnej płci z niewielką 
róŜnicą wieku oraz w przypadku braci, natomiast siostry częściej ujawniają 
tendencje rywalizacyjne i zazdrość przenoszona jest na późniejsze ich Ŝycie 
osobiste. Nie oznacza to bynajmniej, iŜ jedynak, pierworodne dziecko lub siostry
skazani są w przyszłości na problemy seksualne i uczuciowe, warto jednak 
pamiętać o stwierdzonych predyspozycjach. Podobnie wygląda sprawa w przypadku 
dzieci „chcianych" i „niechcianych".. Postawy uczuciowe wobec nich rzutują na 
poczucie bezpieczeństwa i potrzebę miłości, a zaspokojenie tych potrzeb jest
fundamentem zdrowia psychicznego.
Istnieją jeszcze inne ciekawe prawidłowości. Okazuje się np., Ŝe osoby 
wychowujące się w konfliktowych środowiskach rodzinnych, w których małŜeństwa 
rodziców są niedobrane i istnieje w nich walka np. o dominację, często powielają
w swym własnym Ŝyciu podobne problemy i zachowania, przypisując im 
„dziedziczność". Trzeba teŜ przyznać, Ŝe w wielu przypadkach wspomniane 
podobieństwo nie jest dostrzegane wbrew oczywistym faktom. Problem ten jest o 
tyle bardziej złoŜony, iŜ przeŜywane w dzieciństwie kłótnie rodziców skłaniały 
do stworzenia modelu innego związku, jakby „anłymodelowego" w stosunku do 
rodziców. Okazuje się, Ŝe nawet tego typu oczekiwania i idee nie są barierą do 
tworzenia podobnych sytuacji konfliktowych. Często jestem świadkiem ogromnego 
zaskoczenia u moich pacjentów, którzy uświadomili sobie wiele podobieństw między
sobą a rodzicami, między konfliktami we własnym związku i w małŜeństwie 
rodziców.
Wspomniane podobieństwa układów konfliktowych, rodzące przekonanie o ich 
„dziedziczności", bywają zarówno wówczas, gdy np, syn jest podobny do swego 
ojca, jak i wtedy, gdy czuje się bardziej podobny do matki. Istota konfliktu 
moŜe być podobna, ale następuje niekiedy odwrócenie ról i tak np. ojciec 
tyranizował rodzinę, kłócił się z matką, a jego córka moŜe powielać zachowanie 
ojca lub matki.
Problemy seksualne równieŜ bywają podobne i teŜ wzbudzają pogląd o ich rzekomej 
„dziedziczności". Córka mająca problemy z doznawaniem orgazmu moŜe przypuszczać,
Ŝe dziedziczy to po matce, która miała podobne problemy. Zapomina się wówczas o 
tym, Ŝe to nie fakt braku orgazmu jest najwaŜniejszym podobieństwem, ale postawa
wobec seksu, osoby partnera, oczekiwań wobec niego itp., które właśnie wpływają 
na przeŜywanie orgazmu.
Nie chciałbym rozbudowywać tych zagadnień o dodatkowe i zresztą waŜne pojęcie 
identyfikacji, naśladownictwa itp.

* * *

Uwarunkowania rodzinne w Ŝyciu seksualnym są bogatym problemem i mogłyby 

zapełnić całą ksiąŜkę. Warto natomiast dostrzec złoŜoność i trwałość tych 
uwarunkowań, kształtowanych juŜ od okresu płodowego aŜ do okresu dojrzewania.
Uwarunkowania rodzinne, mimo swej złoŜoności, nie stanowią jednak Ŝadnego fatum 
czy bezwzględnego determinizmu. Szerzej będę o tym pisał dalej, ujawniając 
znaczenie innych uwarunkowań, a zwłaszcza samowychowania.
Oceniając uwarunkowania rodzinne musimy strzec się skrajności;
ich niedoceniania lub przeceniania. Przykładem ostatniej skrajności Jest 
czynienie z rodziców „kozła ofiarnego" za własne problemy seksualne, kompleksy, 
nerwice seksualne. Nie twierdzę, Ŝe takiego mechanizmu nie ma, ale zbyt często 
się go u siebie rozpoznaje. Wynika to z powszechności szukania „winnego" za 
własne problemy, zaburzenia seksualne, rozwój zainteresowań homoseksualnych itp.
Oto kilka dość typowych cytatów: „W moim domu nigdy się nie mówiło na tematy 
seksualne, rodzice mnie nie uświadomili i teraz mam problemy ze wzwodem 
członka", ,gdyby rodzice mnie uświadomili, to nie miałabym problemów z brakiem 
orgazmu, to przez nich kolejne sympatie odchodzą", „rodzice nie pozwalali mi na 
urządzanie prywatek w domu, krytykowali młodzieŜ, dlatego stałem się 
homoseksualistą". Niekiedy sami rodzice obwiniają siebie za trudności seksualne 

Strona 4

229

u dzieci. Obwinianiu rodziców sprzyja równieŜ podkreślany w wielu publikacjach i
w wychowaniu szkolnym motyw waŜności uświadomienia seksualnego w rodzinie.
Rodzice w roli „kozła ofiarnego" słuŜą zaspokojeniu róŜnych potrzeb: 
przerzuceniu poczucia winy z siebie na innych, uzasadnieniu niepowodzeń, 
bierności, złagodzeniu napięcia i lęku, poprawie samooceny. Istnieje jednak 
niebezpieczeństwo zamknięcia się w tym kręgu i wówczas obie strony, tzn. rodzice
i ich dorosłe dziecko, przyjmują narzucone sobie role lub teŜ toczy się słaba 
walka w celu udowodnienia, kto jest winien. Wiadomo równieŜ, Ŝe stwierdzenie 
„winy" prawdziwej lub rzekomej nie daje rozwiązania wewnętrznego konfliktu ani 
problemu. JeŜeli nawet rodzice obciąŜeni są winą, np. za izolowanie dziecka od 
rówieśników, to uświadomienie sobie istnienia tego mechanizmu nie poprawi tych 
kontaktów. W końcu to sam zainteresowany musi się uporać z własnymi problemami. 
Osiągnięcie tzw. wglądu, czyli poznanie mechanizmów prowadzących do powstania 
trudności seksualnych, nie likwiduje ich automatycznie. Podobnie zresztą jest w 
konfliktowym związku - określenie, kto jest „winny", nie usuwa samego konfliktu,
a moŜe nawet go nasilać, jedna strona bowiem występuje w roli oskarŜyciela, 
pozornego zwycięzcy, a druga zaczyna się bronić.
W przełamywaniu własnych problemów naleŜy dokonywać wysiłku „tu i teraz", a nie 
odwoływać się do przeszłości, której i tak nie moŜna cofnąć. Warto teŜ 
podkreślić fakt, iŜ całe pokolenia rodziców nie uświadamiały seksualnie swych 
dzieci, a jednak potrafiły one ułoŜyć sobie Ŝycie seksualne i osobiste.
Z wielu badań wynika, Ŝe bardziej istotny od uświadamiania seksualnego i 
świadomie planowanego rozwoju psychoseksualnego dzieci jest klimat psychiczny 
wokół seksu, męskość ojca, kobiecość matki, ich styl odnoszenia się do siebie, 
wartościowanie etyczne zachowań seksualnych. MoŜna nawet zaryzykować 
stwierdzenie, iŜ właśnie to, co jest niewypowiedziane, jest waŜniejsze od 
wypowiedzianego. Rodzice nie są kwalifikowanymi wychowawcami ani seksuologami 
swych dzieci, prezentują natomiast określone postawy, wzorce i modele zachowań 
seksualnych. Rzadko teŜ bywają ideałami, muszą jednak sobie uświadamiać swój 
wyjątkowy wpływ na rozwój psychoseksualny dzieci i na przyszłość ich związków 
uczuciowych. Istotą tego wpływu jest
osobisty przykład, więź małŜeńska i umiejętność nawiązania dialogu z członkami 
rodziny.
Uwarunkowania rodzinne w kulturze polskiej związane są z przekazem waŜnych 
tradycji narodowych. Istnieje zatem w kręgu rodziny nakładanie się uwarunkowań 
rodzinnych i kulturowych. Dokładniej o jednych i drugich będzie mowa w dalszych 
rozdziałach.
Chciałbym na zakończenie zwrócić jeszcze uwagę na pewien problem: osobą znaczącą
w środowiskach rodzinnych najczęściej jest matka, a ojciec defacto staje się 
postacią drugoplanową. W konsekwencji prowadzi to do swoistego matriarchatu w 
rodzinach, a nawet w obyczajowości, a kryzys męskości utrwala niedojrzałość 
wielu młodych męŜczyzn. Jakie to moŜe mieć wpływy na partnerstwo seksualne, 
dowiemy się dalej. Pozytywne uwarunkowania rodzinne kształtują się w przypadku 
partnerstwa męskości ojca i kobiecości matki, a wszelkie zakłócenia w tym 
partnerstwie i w rolach seksualnych mogą wpływać na późniejsze trudności w 
partnerstwie seksualnym dzieci. Mamy zatem do czynienia z bardzo złoŜonymi 
procesami.
Proces dojrzewania do partnerstwa seksualnego odbywa się
w złoŜonych oddziaływaniach środowiska społecznego, na które składają się m. 
in.: system oświatowy, związki rówieśnicze, organizacje i ideologie. Wspomniane 
oddziaływania tworzą określone postawy wobec płci, seksu, wzorce i modele 
zachowań seksualnych, system wartości. Dokładne informacje na ten temat moŜemy 
znaleźć w pracach poświęconych socjologii i psychologii społecznej. W swojej 
pracy pragnę zwrócić uwagę na kilka waŜniejszych problemów. W oddziaływaniach 
systemu oświatowego najwaŜniejsze są przekazywane treści wychowawcze, atmosfera 
tworzona wokół seksu i zachowań erotycznych młodzieŜy oraz cechy osobowościowe 
nauczycieli jako osób znaczących. Wiadomo np., Ŝe najlepszy nawet program 
przygotowania do Ŝycia w rodzinie nie jest przeciwwagą ani uzupełnieniem 
wszystkich dotychczas przekazywanych treści wychowawczych. Problemy i 
zagadnienia seksualne znajdujemy głównie w przedmiotach humanistycznych i 
przyrodniczych. Jakość przekazu tych zagadnień, umiejętność dyskutowania o nich 
wpływają na formowanie postaw wobec seksu. Atmosfera wokół seksu i płciowości 
tworzona przez świadome i podświadome oddziaływania ze strony pedagogów moŜe być
Ŝyczliwa, tolerancyjna, ale teŜ i bywa surowo rygorystyczna, nieufna lub nawet 
agresywna. WaŜne są równieŜ cechy osobowości pedagogów, ich własna formacja 
seksualna, męskość i kobiecość. Niekiedy nawet nie zdajemy sobie sprawy z tego, 
jak waŜne powstają wówczas uwarunkowania. Jednym z najwaŜniejszych problemów 
systemu oświatowego jest feminizacja tego środowiska. Wspomniany w rozdziale o 

Strona 5

229

uwarunkowaniach rodzinnych swoisty matriarchat ulega tu dalszemu pogłębieniu i w
rezultacie istnieje brak lub niedosyt wzorców męskości, co pogłębia jego kryzys.
Przekonanie, iŜ właściwe wychowanie seksualne moŜe być wynikiem specjalnego 
przedmiotu jest nieporozumieniem. W zasadzie jedynie cały proces kształcenia i 
osobowość nauczycieli decydują o jakości wspomnianego wychowania.

Środowisko rówieśnicze jest kolejnym waŜnym czynnikiem procesu dojrzewania do 
partnerstwa seksualnego. Z wielu badań wynika, Ŝe ono właśnie jest 
najwaŜniejszym źródłem uświadomienia seksualnego. Skądinąd wiadomo, Ŝe to 
uświadomienie jest po prostu powielaniem mitów i stereotypów seksualnych. W 
biografii seksualnej wielu dorosłych osób znajdujemy efekty tego „uświadomienia"
w postaci lęków, wielu błędów, niezrozumienia odmienności psychoseksualnej płci,
sprowadzania osoby partnera do przedmiotu, rzeczy itp.
Środowisko rówieśnicze tworzy równieŜ określone postawy wobec seksu, mody, 
hierarchiczność wartości w męskości i kobiecości. Stąd powstają róŜnorodne 
kompleksy, tendencje do porównywania siebie z innymi, konformizmy. Zrozumiałe, 
iŜ rówieśnicy wpływają na formowanie osobowości, poglądów i postaw. Jednak brak 
właściwego wychowania w rodzinie moŜe sprzyjać decydującemu wpływowi środowiska 
rówieśniczego, a to moŜe okazać się dobrem względnym. Jakkolwiek środowisko 
rówieśnicze daje równieŜ i pozytywne wzorce i poglądy, jednak nie wyrównuje to 
całości „skrzywionego" oddziaływania. Być moŜe ten pogląd wzburzy niektórych 
Czytelników, ale zbyt wiele powielanych stereotypów znajduję w genezie 
róŜnorodnych trudności i zaburzeń seksualnych. Bywają pozytywne środowiska 
rówieśnicze, swoiste subkultury młodzieŜowe, tworzące wartości
i poglądy rozwijające dojrzewanie psychoseksualne. Fakt jednak ich podstawowego 
znaczenia w tym rozwoju pozostawia wiele do myślenia.
środowisko rówieśnicze stanowi istotne źródło socjalizacji, nawiązywania więzi, 
kreowania postaw. śycie w nim jest konieczne dla normalnego i prawidłowego 
rozwoju. Nie ma przecieŜ innej drogi do tworzenia związków uczuciowych, 
subkultury Ŝycia młodzieŜowego. Nie moŜe ono być jednak podstawowym fundamentem 
rozwoju. Środowisko rówieśnicze spełnia pozytywną rolę wówczas, gdy jest 
miejscem konfrontacji idei, postaw i poglądów.
Wszelkiego typu organizacje równieŜ wtedy wywierają wpływ na proces dojrzewania 
do partnerstwa seksualnego, gdy nie uwzględniają go w programie swego działania.
Proces ten odbywa się w klimacie Ŝycia zbiorowego, ujawnianych opinii, postaw i 
zachowań, ideologii. Szkoda, Ŝe tak mało mamy badań na ten temat. Z tych, które 
są, moŜna wyciągnąć wniosek, iŜ znaczenie tego oddziaływania jest niedoceniane. 
Moje liczne podróŜe po klubach studenckich przekonały mnie, Ŝe niektóre z nich 
sprowadzały swoją działalność jedynie do rozrywki, inne natomiast prowadziły 
szeroką akcję wykładową i dyskusyjną. Zapewne ma to wpływ na formowanie m. in. 
postaw seksualnych.
Istnieje teŜ swoisty etos harcerstwa, mający piękne tradycje. Prowadzony w 
określonym stylu moŜe on sprzyjać lub szkodzić rozwijaniu postaw i zachowań 
seksualnych. Jakkolwiek Ŝyjemy w epoce krytycznie oceniającej werbalizowanie 
spraw seksu, to jednak nawet jedna dyskusja z prawdziwego zdarzenia moŜe 
niektórym jej uczestnikom całkowicie zmienić poglądy na seks i zawaŜyć na 
przyszłych związkach.
Być moŜe będziemy kiedyś znali zakres oddziaływań na postawy
i zachowania seksualne róŜnych organizacji społecznych, nie moŜna nie doceniać 
ich wpływu, a właściwie mówiąc niedoceniania samego tego wpływu. Jednym z 
przykładów jest oddziaływanie Kościoła, jak i innych związków wyznaniowych. W 
strukturze katechizacji i wielu form organizowanego działania, np. nauk 
przedmałŜeńskich, zawarty jest program Ŝyciowej wizji seksu i płciowości 
człowieka, istoty i celu jego więzi Uczuciowej, małŜeńskiej. Ten spójny 
doktrynalnie program przekazyWany Jest jednocześnie przez wiele kanałów. W jakim
zakresie formujemy postawy wobec seksu i płci, trudno w tej chwili powiedzieć, 
ale niewątpliwie "jest on źródłem wielu uwarunkowań tkwiących u źródeł 
partnerstwa seksualnego w związkach. Moim zadaniem w tej pracy nie jest 
ocenianie tego oddziaływania, Moge natomiast wyrazić pogląd, iŜ jest ono 
rozległe, unowocześniane w swych formach i prowadzone od wieku przedszkolnego do
dojrzałego. O ile w przypadku uwarunkowań rodzinnych znamy ich znaczenie, o tyle
w przypadku społecznych - w konkretnie interesującym nas temacie - pozostajemy w
kręgu przypuszczeń. Wynika to z faktu, Ŝe nie dysponujemy wieloma badaniami na 
ten temat, a fachowe podręczniki, np. „Seksuologia społeczna", są nieliczne i 
wyczerpane.

* * *

Uwarunkowania społeczne trudno oddzielić od kulturowych, o których będzie mowa 

Strona 6

229

w dalszych rozdziałach. Fakt, iŜ w tej pracy są one skromniej przedstawione, 
wynika z jednej strony z kompetencji autora, a z drugiej strony z niemoŜności 
wyczerpania tematu o wszystkim co waŜne. Wiele z tych zagadnień będzie znacznie 
dokładniej omówionych w dalszych rozdziałach.

* * *

Uwarunkowania kulturowe w procesie rozwoju osychoseksualnego mają nieco inny 

charakter niŜ uwarunkowania rodzinne. W tych ostatnich rodzą się one w 
złoŜonych, przewaŜnie pozasłownych kontaktach między członkami rodziny, mających
silne zabarwienie uczuciowe. Ich wynikiem jest m. in. „matryca" więzi 
uczuciowych z innymi ludźmi. Tymczasem uwarunkowania kulturowe mają mniejszy 
koloryt uczuciowy, silniejszy natomiast jest wpływ idei, poglądów, z których 
większość oddziaływa na podświadomość człowieka. Znajdujące się w podświadomości
i w świadomości treści kulturowe tworzą swoisty „filtr", przez, który przechodzą
nasze potrzeby i oczekiwania. Pojęcie uwarunkowania kulturowego oznacza zatem , 
filtry"
Bardzo często nie zdajemy sobie sprawy z tego, jakie są to „filtry" i jak bardzo
nasze ujawniane postawy wobec ciała, płci, drugiej osoby stanoWią kontynuację 
tradycji kulturowych, sięgających często odległej złości.
"Filtry" psychiczne tworzą tradycje kultur narodowych. Na
przykład dla kultury polskiej typowa jest silna pozycja rodziny, kobiety 
chrześcijaństwa, rubaszność itp. Ponadto „filtry" powstały równieŜ w kulturach 
związanych z danym środowiskiem, np. robotniczym, wiejskim, inteligenckim, są 
wynikiem upowszechniania się kultury masowej. W wyniku działania określonych i 
nakładających się na siebie tradycji kulturowych powstają wzorce i modele 
seksualne, wartości, postawy wobec płci, seksu i partnera. Do tych zagadnień 
częściej będę wracał w dalszych rozdziałach ksiąŜki.
W spotkaniu seksualnym partnerów istnieje zatem ich autentyczne indywidualne JA 
oraz JA uwarunkowane przez środowisko rodzinne i kulturowe. Istnieją w tym 
spotkaniu wszystkie wymiary. Sukces, jakim jest udane partnerstwo seksualne, 
zaleŜy m. in. od tego, czy wspomniane uwarunkowania nie są sprzeczne oraz od 
świadomego formowania własnej wizji seksu, wspólnego związku. Uwarunkowanie 
kulturowe u jednych polega na dalszym powielaniu i realizowaniu tych wszystkich 
uwarunkowań, u innych natomiast na świadomym ich przekształcaniu, a nawet 
przezwycięŜaniu. Z drugiej strony natomiast wiele konfliktów między partnerami 
wynika z odmiennych i' sprzecznych oczekiwań i potrzeb wyniesionych ze środowisk
zróŜnicowanych kulturowo.
Uwarunkowanie tego typu wpływa równieŜ na obraz patologii seksualnej. Istnieją 
np. zespoły chorobowe charakterystyczne dla danej kultury (Susło, Koro). RównieŜ
dość typowe zaburzenia seksualne u męŜczyzn - zaburzenia wzwodu członka - mogą 
mieć inną genezę, przebieg oraz sposób reagowania na nie w zaleŜności od tego, 
czy pacjent naleŜy do takiej lub innej kultury, do takiego
lub innego środowiska.
W celu większego przyswojenia sobie specyfiki uwarunkowania kulturowego posłuŜę 
się przykładami z zakresu patologii seksualnej. Natomiast Czytelników 
zainteresowanych zagadnieniami kulturowymi w obyczajowości erotycznej, w ich 
wzorcach i modelach, odsyłam do wydanych u nas pozycji - np. „Seksuologii 
kulturowej" pod redakcją K. Imielińskiego, „Miłość i świat w kulturze Zachodu" -
Denisa de Rougemnont, „Natura, kultura, płeć" - wydawnictwa Znak. Wiele 
ciekawych informacji na te tematy moŜna równieŜ znaleźć w serii „śycie 
codzienne" wydawanej przez PIW lub w serii o kobietach w róŜnych kulturach, 
wydawanej przez Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe.
Zespół Koro występuje u Chińczyków zamieszkujących Azję PołudniowoWschodnią. 
Klinicznie objawia się on bardzo ostro narastającym lękiem prowadzącym do 
paniki. Częściej występuje u męŜczyzn. Pacjent ma wraŜenie jakby wciągania 
narządów płciowych (członka, a niekiedy jąder) do jamy brzusznej; podłoŜem lęku 
jest przekonanie, iŜ całkowite wciągnięcie prowadzi do śmierci. U kobiet zespół 
Koro jest rzadziej spotykany i polega na odczuciu, iŜ brodawki piersiowe lub 
wargi sromowe wciągane są do wnętrza ciała.
Subiektywne uczucie wciągania narządów płciowych do wnętrza ciała jest wynikiem 
określonych przekonań zrodzonych przez kulturę. W tradycyjnej kulturze chińskiej
wspomniane „wciąganie" związane jest z brakiem równowagi yin i yang w ciele. Yin
symbolizuje Ŝeńskie pierwiastki Ŝycia (zimno, ciemność, energię witalną), a yang
- męskie pierwiastki Ŝycia (ciepło, jasność, energię twórczą). W Koro istnieje 
przewaga yin nad yang i stąd negacja męskich rysów ciała. Częstotliwość 
pojawiania się zespołu Koro moŜe być tak duŜa, Ŝe przybiera charakter epidemii. 
Opisano juŜ tego typu epidemie w Singapurze. Chorzy będący w stanie ostrego lęku
i w panice przed śmiercią usiłują ręcznie lub pałeczkami do jedzenia 

Strona 7

229

przeciwdziałać wciąganiu się członka; pomocy udzielają im członkowie rodziny, 
przyjaciele. Inaczej mówiąc, zespół Koro jest to ostry seksualny stan lękowy na
podłoŜu określonej kultury.
W Meksyku spotykany jest zespół Susto, znany jako „choroba strachu", polegający 
na gwałtownie narastającym lęku, bezsenności, utracie apetytu, drŜeniu kończyn, 
wymiotach, biegunce. Występuje u osób, które nie sprostały oczekiwaniom 
seksualnym partnera. W kulturze latynoskiej istnieje pojęcie machizmo, czyli 
męskiej energii, prestiŜu. Nieudane współŜycie jest więc jednoznaczne z „utratą 
twarzy" i odczuwane bardzo boleśnie.
W wielu innych przypadkach róŜnorodne ostre stany lękowe, typowe dla danej 
kultury, stanowią zastępczą formę uzyskania zaspokojenia seksualnego. U Malajek 
występuje np. zespół Latah, wyraŜający się serią wulgarnych wypowiedzi.
W zachowaniach seksualnych typowych dla zachodniego kręgu kulturowego równieŜ 
moŜna znaleźć ostre stany lękowe uwarunkowane kulturowo. Wiele przypadków 
impotencji ma genezę kulturową. Często u podłoŜa histerii leŜą zaburzenia 
seksualne. W kulturze Zachodu współŜycie seksualne często przybiera charakter 
zadaniowy, polegający na uczuciu konieczności wykazania się wobec partnera 
sprawnością seksualną, „dobrymi" reakcjami podniecenia i przeŜyciem orgazmu. 
Stąd u wielu kobiet udawanie orgazmu, a u wielu męŜczyzn udawanie doświadczenia 
w tej dziedzinie. Charakterystyczne SĄ równieŜ przejścia z jednej skrajności w 
drugą, I tak np. kobiety Ŝyjące w epoce wiktoriańskiej ukrywały swoje przeŜycia 
seksualne, hamowały ekspresję erotyczną, gdyŜ „porządna" kobieta powinna być 
skromna i nieco aseksualna. W wyniku przemian rewolucji obyczajowej powstał 
drugi biegun modelu kobiecego - ekspresyjne wyraŜanie podniecenia i orgazmu. 
Ruchy feministyczne głoszą natomiast hasło samowystarczalności seksualnej 
kobiety - stąd nastawienie na autoerotyzm, samozaspokajanie się.
Uwarunkowanie kulturowe polega zatem na nakładaniu się na siebie określonych 
tradycji typowych dla danej kultury z hasłami i poglądami niesionymi przez 
przemiany obyczajowe czasów współczesnych.

* * *

MiTY SEKSUALNE

Mit seksualny jest to kulturowo uwarunkowane podanie, opisujące idealnego 
bohatera seksualnego, świat płci i współŜycia płciowego. Są mity uniwersalne, 
np. mit o raju erotycznym, stworzeniu człowieka, powstaniu płci, oraz mity 
typowe dla danej tylko kultury. Problem ten jest bardzo interesujący, gdyŜ mity 
seksualne naleŜą równieŜ do jednej z form uwarunkowania kulturowego, „filtru" 
psychicznego. Mity i blisko z nimi związane zespoły zachowań seksualnych 
przedstawiane są w formie literackich nazw, ogólnie znanych w dziejach kultury, 
zwłaszcza zachodniej. W literaturze pięknej znalazły one szczególnie opisowy 
wyraz - np. mit Tristana i Izoldy, Romea i Julii, Casanovy, Don Juana, Tytanii 
itp.
Z wielu mitów wybrałem dla przykładu jeden, uniwersalny - mit raju erotycznego -
oraz cztery mity charakteryzujące świat płci. W przypadku kobiet wybrałem mit 
kobiety fatalnej i mit Pandory, gdyŜ są one wyjątkowo trwałe i moŜna w nich 
dopatrywać się źródeł wielu sprzeczności w postawach męŜczyzn wobec kobiet, a 
ponadto
, lęków i niepokojów. Mity Casanovy i Don Juana przedstawiają typy' męskich 
bohaterów seksualnych, charakterystycznych dla podświadomości wielu męŜczyzn i 
kobiet i przewijających się przez dzieje kaŜdej kultury.

* * *

MIT RAJU EROTYCZNEGO

Mit ten występuje we wszystkich znanych nam kulturach. Jego przejawy znajdziemy 
w literaturze, malarstwie, baśniach i legendach. Jakkolwiek w poszczególnych 
kulturach
treści tego mitu - uzaleŜnione są od miejscowych badań i wierzeń. Są nieco 
odmienne, to jednak mają wspólne elementy, takie jak:
, Kult wysokiej potencji, witalności, energii seksualnej, zapewniającej 
długotrwałość aktywności płciowej.
Ideał sprawności współŜycia seksualnego, prowadzącej do
intensywnej i fascynującej przyjemności, rzadko dostępnej
w codzienności. DuŜa aktywność seksualna przedstawicieli płci odmiennej, Ich 
adoracja. Bogactwo form współŜycia
seksualnego. Swoboda, naturalność, wzajemna śmiałość w kontaktach między 
płciami. W niektórych mitach znajdujemy to, co w danej kulturze stanowi tabu 

Strona 8

229

seksualne. Mit jest więc formą przekroczenia, ominięcia tabu. Szkoda, Ŝe te tak 
interesujące zagadnienia są słabo opracowane w języku polskim.
Jakie są najczęstsze formy mitu raju erotycznego!
Raj erotyczny w innym Ŝyciu
Rajem pozagrobowym mahometan jest np. 700 hurys - zawsze
dziewic. Natomiast w kulturze Trobriandczyków rajem jest Tuma, wyspa duchów, na 
której „kobietyduchy", bezcielesne dla nas, istot śmiertelnych, są jednak pełne 
Ŝaru i namiętności, i to w stopniu nie znanym na ziemi. Tłumnie gromadzą się 
dookoła męŜczyzny, otaczają go pieszczotami, ciągną go siłą... Pobudzony 
erotycznie przez zaklęcie bubwayayta, poddaje się wszystkiemu; dzieją się 
rzeczy, które dla tych, co nie znają zwyczajów w świecie duchów, mogłyby się 
wydawać wysoce nieprzystojne, lecz które w raju są najwidoczniej na miejscu. 
MęŜczyzna poddaje się tym awansom ze strony kobiet, spółkuje z gościnnymi 
duchami publicznie, czemu inni przyglądają się, lub pobudzeni tym widokiem, 
robią to samo.
Raj erotyczny w świecie fantastycznym
Przykłady takiego raju znajdujemy w podaniach i baśniach o harpiach, Scylli, 
syrenie (powszechne chociaŜby w poematach Homera). Współczesnym przykładem 
literackim mitu erotycznego jest przepiękne opowiadanie Giuseppe di Lampedusy - 
„Profesor i syrena":
To była syrena. LeŜała na wznak z rękami skrzyŜowanymi pod głową i ze spokojnym 
bezwstydem pokazywała delikatne włosy pod pachami, rozsunięte piersi, kształtny 
brzuch, a emanowało z niej to, co tak źle nazwałem zapachem - jakiś magiczny 
aromat morza, aromat budzącej się namiętności... Zaczęła mówić i tak jak 
przedtem zostałem oczarowany jej uśmiechem i zapachem, teraz uległem trzeciemu 
największemu jej urokowi: czarowi głosu... Z jej nieśmiertelnego ciała wyzwalało
się tyle sił Ŝyciowych, Ŝe straty energii szybko były kompensowane, i to nawet z
nadmiarem. W ciągu tych dni, Corbera, kochałem tyle, ile stu waszych donŜuanów 
razem wziętych przez całe swoje Ŝycie, i jaką miłością!... wolną od pretensji, 
od fałszywej ekstazy i udawanych westchnień, które zawsze brukają wasze Ŝałosne 
pocałunki".
Raj narkotyczny
Raj ten rozpowszechniony jest w wielu kulturach Indian Ameryki Północnej i 
środkowej, obecnie zaś w niektórych środowiskach młodzieŜowych - z tym Ŝe 
częściej wyzwalany za pomocą środków syntetycznych. Niektóre z tych środków 
wywołują barwne wizje erotyczne.
Raj erotyczny czasu przeszłego
„Złoty wiek" obyczajowości seksualnej często odnajdujemy w mitach o stworzeniu 
świata wielu kultur. Gautier, Flaubert widzieli go np. w barbarzyńskim i 
orientalnym świecie staroŜytnym. Temat ten często wraca do literatury i 
kinematografii (orgiastyczne uczty itd.).

Malinowski B.: „śycie seksualne dzikich". PWN, Warszawa 1981.

Raj erotyczny w innych krajach
Forma tego typu raju jest moŜe najpowszechniejsza, przynajmniej współcześnie, i 
coraz częściej spotykana. Kraje Orientu umiejscawiały go w krajach Zachodu i 
odwrotnie. Merimee szukał go w Hiszpanii", literatura francuska z końca XIX 
wieku - w Rosji. Na początku XX wieku raj umiejscawiano na Tahiti. Obecnie 
uosobieniem raju jest Dania, Szwecja lub - rzadziej - Indie. Przykładów tej 
formy mitu mamy mnóstwo w reportaŜach, w literaturze, w filmie. Na przykład Grek
Zorba mówi
„Musisz wiedzieć, szefie, Ŝe Słowianki, to nie to samo co nasze małe, skąpe 
Greczynki, które sprzedają ci miłość na gramy, robią wszystko, aby ci dać mniej,
niŜ ci się naleŜy, oszukują na wadze. Słowianka, szefie, daje dobrą miarę. We 
śnie, w miłości, w jedzeniu. Jest w niej coś ze zwierząt, z ziemi, pól".
Warto zastanowić się, co tkwi u źródeł tego mitu, jakie podświadome i świadome 
zaspokaja on potrzeby. Odnajdujemy w nim:
Pragnienie zaspokojenia potrzeb natury seksualnej.
Ucieczkę od kompleksów, niepowodzeń, trudności seksualnych w świat mitologii. 
Rozczarowanie z rozdźwięku między oczekiwaniem a rzeczywistością. Idealizację 
kobiecości, rzadziej męskości.
Niekiedy źródłem mitu mogą być elementy prawidłowych spostrzeŜeń i przeŜyć w 
kontaktach i stykach międzykulturowych; np. wiele tego rodzaju mitów powstało w 
okresie Wielkich Odkryć, kiedy zetknięcia się z nie znanym, nowym światem 
podsycało fantazję i marzenia. Dotąd jeszcze zetknięcie się z inną kulturą - a 
zatem z innymi wzorami kobiecości i męskości - wyzwala u wielu reporterów 
skłonność do idealizowania swych obserwacji i przeŜyć.

Strona 9

229

W kulturze polskiej mitologia raju erotycznego ma mniejsze tradycje. MoŜe 
wynikało to z mniejszych niŜ w świecie protestanckim zahamowań w sferze 
seksualnej (poza oczywiście kulturą mieszczańską i drobnomieszczańską). Na ogół 
idealizowano temperament seksualny kobiet z Południa, co mogło wiązać się z 
przenikaniem kultur w wielonarodowościowej Rzeczypospolitej. Obecnie najczęściej
stykam się w środowiskach młodzieŜowych z mitologizacją obyczajowości Szwecji, 
Danii, a czasem, choć rzadziej - Indii. Mitologizacja Danii i Szwecji polega 
najczęściej na orgiastycznych tendencjach seksualnych, kulcie techniki i 
sprawności seksualnej, zaś miłologizacja Indii - na bogactwie kultury 
współŜycia, harmonii między osobowością a seksem.
Ta mitologizacja odzwierciedla w pewnym sensie podstawowe trudności okresu 
dojrzewania: brak harmonii między seksualizmem
a osobowością, erotyzacje psychiki i dąŜenie do ominięcia barier i zasad oraz 
poszukiwanie pozytywnego i bogatego modelu Ŝycia
seksualnego, którego nie znajduje się w procesie wychowania. Nic nie wskazuje na
to, aby mitologia raju erotycznego przestała istnieć, nadal zaspokaja ona bowiem
lub wyraŜa pewne jawne czy ukryte tendencje. Warto natomiast poznać źródła tej 
mitologii w sobie.

* * *

MIT KOBIETY FATALNEJ

Jednym z najbardziej rozpowszechnionych mitów jest mit
kobiety fatalnej, niebezpiecznej, zagraŜającej. Znajdujemy
go w większości znanych nam kultur. Im bardziej widoczne jest
rozdzielenie świata męskiego od kobiecego (na ogół), tym Ŝywotność mitu wzrasta.
W kulturach, w których sprawy płci
powiązane były z niewiedzą, demonizacją, postawami irracjonalnymi, mit ten 
przyjmował charakter grozy, lęku wobec
kobiecości. Kobietę fatalną znajdujemy w „KsiąŜce 1001
nocy", w Biblii, w mitologii greckiej, w poematach homeryckich, w literaturze 
Zachodu  od jej praźródeł do chwili obecnej - w Opowieściach polinezyjskich itd.
Treść mitu o kobiecie fatalnej jest nieskomplikowana - w roli ofiary groźnej 
kobiecości występuje zdominowany, popychany w kierunku odwrotnym do poŜądanego i
niszczony męŜczyzna.
MoŜna wyróŜnić pewne formy mitu:
Kobiecość demoniczna
Często kobiecość ta bywa antropomorfizacją szatana, demonów. W sztuce kobieta 
była przedstawiana jako alegoria grzechu. Demon, zły duch, przyjmuje 
uwodzicielską postać kobiecą w celu zdobycia i zgubienia męŜczyzny. Potrafi on 
zniszczyć kaŜdą świętość. W opisach kuszenia często jawi się piękna kobieta - 
przykładem Matylda z „Mnicha" Lewisa:
Rozdarła na sobie habit, na wpół obnaŜając łono. Ostrze noŜa spoczywało na lewej
piersi. Ach, jakaŜ to była pierś! Promienie słońca oblewały ją jasnym światłem, 
pozwalając mnichowi dostrzec jej biel... nie znane dotychczas uczucie wypełniło 
jego serce bojaźnią zmieszaną z rozkoszą... krew kipiała mu w Ŝyłach... Stój! - 
zawołał gwałtownie łamiącym się głosem. - Nie mogę się opierać dłuŜej! Pozostań 
tu, czarnoksięŜniczko! Pozostań na moją zgubę."
Innym znanym w sztuce przykładem jest Dalila niszcząca moc duchową Samsona. Aria
Dalili z II aktu opery C.SaintSaena świetnie oddaje nastrój kuszenia Samsona. W 
biblii, w krótkich słowach poznajemy sposób, w jaki obezwładnia ona wolę 
Samsona:
„Łzy przed Samsonem wylewała i uskarŜała się mówiąc: Masz mnie w nienawiści, a 
nie miłujesz, dlatego zagadki, któreś dał synom ludu mego, nie chcesz mi 
wyłoŜyć... Przez siedem dni wesela płakała przed nim, aŜ siódmego dnia, gdy mu 
się uprzykrzyła, wyłoŜył, a ona zaraz powiedziała sąsiadom... uśpiła go na 
kolanach swoich i połoŜyła głowę jego na swym łonie, i wezwała balwierza, i 
ogoliła... i poczęła go odpychać... odeszła moc od niego."
Kobiecość niszcząca
Pozycja, rozwój, wiedza, człowieczeństwo męŜczyzny, a nawet Ŝycie to często 
forma tego mitu. Przykładów jest wiele: Kleopatra, Lady Makbet, Lukrecja Borgia,
Herodiada. Prawzorem jest modliszka poŜerająca samca po kopulacji. Być moŜe 
wspomniany mit jest pewnym atawizmem do tego prawzoru; dowodem moŜe być 
chociaŜby polinezyjska legenda o bogini Vehini Hai, która wabi męŜczyzn swą 
nieprzeciętną urodą do pieczary i poŜera ich po stosunku. Podobną myśl 
znajdujemy w „Ofiarnicach" Ajschylosa:
„KtóŜ zdoła opisać zuchwałe pragnienie męŜczyzn i waŜące się na wszystko 

Strona 10

229

namiętności kobiet władczego serca, które idą w parze z ludzkimi nieszczęściami?
Zaś Ŝyciem w stadle rządzi okrutna miłość panująca w sercu samicy - zarówno 
wśród zwierząt, jak i ludzi."
Wliteraturze II połowy XIX wieku typ kobiety niszczącej był nader 
rozpowszechniony. Wiele o tym mówi wspaniała, wydana przez PIWy praca Mario z 
PraŜ: „Zmysły, śmierć i diabeł w literaturze romantycznej". 
Kobieta-wampir to specyficzna, baśniowa forma mitu spotykana w wielu kulturach. 
W polinezyjskiej opowieści Tonga piękna Fehuluni doprowadza do unicestwienia 
męŜczyzny:
nie spostrzegł, co się z nim dzieje, aŜ stopniowo całe wnętrze z siebie wyrzucił
i została tylko skóra z powietrzem... rozległ się syk, powietrze uszło... 
pozostała z niego sucha, skurczona szmatka."
W kulturze Zachodu kobieta-wampir często była przenoszona w świat orientalnej 
grozy. Przykład mamy w noweli Gautiera o pięknej Jawajce:
„SoudŜaHari mogła mieć ze trzynaście lat... naleŜała do rasy tych groźnych 
Jawajek, tych pełnych wdzięku wampirów, które wysysają Europejczyka w trzy 
tygodnie, zostawiając go bez kropli złota i bez kropli krwi."
Kobiecość zaślepiająca
Jest to chyba najpowszechniejszy w codzienności i najłagodniejszy w formie mit 
kobiety fatalnej, zawierający element przejściowości. Zaczarowany urokiem 
kobiecości męŜczyzna po pewnym czasie wraca do równowagi, ,uwalnia się" lub 
„przejrzał". Oznacza to, Ŝe mija czar erotyczny, zafascynowanie seksem, a 
pojawia się krytycyzm, potrzeba pozaseksualnych więzi. Częsty to temat w 
literaturze i w kinematografii.
RozwaŜania na temat tego mitu, jakkolwiek połowiczne i z konieczności skromne, 
warto uzupełnić przykładami najczęściej podawanych form zachowania i uwodzenia 
kobiety fatalnej. Syreni śpiew lub śpiew Dalili to jedna z najpiękniejszych 
form. Inne formy to działanie z pozycji władzy, szantaŜ, uwiedzenie seksualne, 
zupełne owładnięcie wolą męŜczyzny, który staje się wykonawcą, narzędziem (np. 
Carmen). Szekspir, świetny psycholog, wskazuje głębsze formy, które moŜna by 
określić jako działanie na zasadzie drugiego JA (np. Lady Makbet).
Co ten mit tworzy, jakie są jego źródła, mechanizmy dotychczasowego działania!
Sprzeczność wobec kobiecości, wynikająca z poczucia niepewności siebie w roli 
męŜczyzny, lęku przed współŜyciem seksualnym. Lęk ten wyzwalać ma kobiecość.
Próba przezwycięŜenia poczucia małowartościowości i niŜszości odczuwana przez 
męŜczyznę. Kobiecość Jest wówczas demonizowana, przedstawiona jako wroga, groźna
sfera.
Projekcja własnych niepowodzeń, trudności, zaburzeń.
Reakcja wobec nie znanej natury kobiecości, róŜnej od męskiej natury.
Innym, aczkolwiek waŜnym źródłem mitu, jest autentyczne doświadczenie, 
uogólnione na świat kobiecy jako taki. IleŜ np. opracowań doczekała się słynna 
Kleopatra, Lukrecja Borgia itd., ile jest w tych opowieściach fantazjj twórczej.
Popularność i rozpowszechnienie tego mitu jest wyrazem pewnych trudności w 
prawdziwym rozumieniu istoty natury i płciowości kobiecej, własnych niepowodzeń 
czy zaburzeń seksualnych.

* * *

MIT PANDORY

W erotyźmie kultury śródziemnomorskiej zbliŜony do mitu
kobiety fatalnej jest mit Pandory. Jego główną treść moŜna
oddać następująco: „Kobieta
jest początkiem i źródłem wszelkiego zła". Przejawy mitu
odkrywamy w obyczajowości staroŜytnego Egiptu, którego
literatura okresu Ramassydów (XIIIXII wiek p.n.e.) określała kobietę jako 
„frywolną, zalotną i kapryśną, niezdolną dotrzymać tajemnicy, kłamliwą i mściwą,
niewierną z samej juŜ
natury (...) worek wszelkich niegodziwości".
Mit Pandory szczególnie rozwinięty był w kulturze greckiej. Stamtąd zresztą 
bierze się jego źródłosłów, gdyŜ Pandora była córką Praksitei i Erechteusa, a 
Ŝoną Epimeteusza. Kierując się ciekawością (motyw często przypisywany naturze
kobiecej) otworzyła Pandora puszkę Prometeusza i w efekcie na ludzkość spadły 
klęski: starości, cięŜkiej pracy, chorób, obłędu, występku, namiętności, 
złudnych nadziei.
W tradycji judeochrześcijańskiej równieŜ kobiecie przypisywano przez wieki winę 
za grzech pierworodny - zerwanie owoców
z „drzewa poznania dobra i zła" i skłonienie Adama do udziału w tym samym 
przekroczeniu zakazu. Jakkolwiek źródło powstania tego mitu ginie w pomroce 

Strona 11

229

dziejów (być moŜe była nim reakcja męŜczyzn na matriarchalizm, który w wyniku 
róŜnorodnych przemian społecznokulturowych przeszedł w patriarchalizm kultury 
greckiej), swoistą obudowę filozoficzną tego mitu stworzył Hezjod, Platon 
Arystoteles. Ten ostatni wręcz twierdził, iŜ kobieta jest męŜczyzną, tyle Ŝe 
nieco gorszym.
Przez całe wieki rozwoju kultury europejskiej kobieta budziła nieufność, 
poczucie zagroŜenia - z wyjątkiem moŜe kilku jaśniejszych i cieplejszych nurtów,
do jakich moŜna zaliczyć kulturę XIIwiecznej Prowansji. Klęski Ŝywiołowe, 
śmierć, pomory i epidemie najczęściej były przedstawione alegorycznie jako 
kobieta. W większości bajek kobiety znacznie częściej niŜ męŜczyźni były 
traktowane jako symbole zła; czarownice, wiedźmy, babyjagi, złośliwe duchy. 
Jedynie diabeł przybierał postać męską, ale i on rychło nabrał w obyczajowości 
ludowej charakteru sympatycznego czarta z rogami, w kusym
kubraczku.
W XX wieku nawet nazwy cyklonów i tajfunów mają imiona Ŝeńskie. Źródłem jest 
oczywiście długotrwała tradycja mitu Pandory, ulokowana - dla odmiany - w tym 
nazewnictwie. W tymŜe XX stuleciu, szczycącym się emancypacją kobiety, nadal 
utrzymuje się zakamuflowany mit Pandory w baśniach i legendach, w sprzeczności 
uczuciowej wielu męŜczyzn. MoŜna powiedzieć, Ŝe zmianie obyczajowości i 
świadomości seksualnej towarzyszą ukryte w głębokich pokładach podświadomości 
męskiej przejawy mitu Pandory i kobiety fatalnej.
Jedną z przyczyn nerwic seksualnych męŜczyzn jest głęboko tkwiący lęk przed 
kobiecością, poczucie zagroŜenia, nieufność. W ten sposób biologia i kultura są 
ze sobą nierozerwalnie powiązane.
JakŜe często kobiecie przypisywano zgubny wpływ na dzieje Europy. Wystarczy 
wspomnieć znaczenie przypisywane Lukrecji Borgii w polityce Rzymu, papieŜa, 
Aleksandra VI czy wpływ pani de Maintenon (morganatycznej małŜonce Ludwika XIV) 
na politykę Francji. Przez całe wieki utrzymywały się zniekształcone wersje ich 
(i wielu innych kobiet) roli w polityce. Dopiero dokładniejsze badania 
historyków pozwoliły stwierdzić obraz wręcz odwrotny do stereotypowego. 
Supremacja męska przez wiele wieków nie pozwalała dostrzegać zdolności naukowych
i organizacyjnych kobiety (choć zawsze były wyjątki od tej reguły), stanowiła 
źródło głębokiej wobec niej nieufności. W moralistyce częściej kobietę niŜ 
męŜczyznę widziano jako zarzewie niebezpieczeństwa i pokus. W tym, jak i w wielu
podobnych mitach, potwierdza się istnienie podświadomych nurtów w kulturze. 
ChociaŜ nie naleŜy przesadzać z ich znaczeniem, to jednak wywierały one i 
wywierają nadal pewien wpływ na całokształt kultury
i obyczajowości.
Tego typu przemiany obyczajowe, jak: swoboda seksualna, partnerski model 
związków heteroseksualnych nie muszą jakościowo zmieniać stosunku męŜczyzn do 
kobiet. Do tego potrzebna jest dłuŜsza ewolucja kultury i czas. W wielu 
spotkaniach i dyskusjach z rodzicami często przejawia się ten sam motyw - mówi 
się obecnie o tym, Ŝe to dziewczęta są źródłem erotyzacji środowisk 
młodzieŜowych, natomiast męŜczyźni naraŜeni są na ciągłą prowokację z ich 
strony. Czyli znowu źródłem zła są kobiety.
Motyw stary, tyle Ŝe nie przemyślany, bo njby skąd biorą się te rzekome 
zachowania kobiet? Z ich natury?
Obyczajowość seksualna męŜczyzn i kobiet nie biegnie róŜnymi torami ani nie jest
rodem z róŜnych planet. Obyczajowość jest rezultatem interakcji płci, przemian 
ogólnospołecznych i kulturowych, systemu wartości. Takie czy inne zachowania 
kobiet nie biorą się z powietrza ani tylko z ich natury. W ten sposób 
musielibyśmy utrwalać ' istnienie mitów. Zachowania te biorą się z oczekiwań i 
sygnałów otrzymywanych ze świata męskiego i wychowania. Dotąd inny jest stosunek
do „ekscesów seksualnych" kobiet, a inny do męŜczyzn. Wydaje się, Ŝe przyczyną 
jest brak popularyzacji zagadnień obyczajowych płci w róŜnych kulturach.

* * *

MIT DON JUANA

Istnieją róŜne określenia męŜczyzn z bujnym Ŝyciem seksualnym, często 
zmieniających partnerki: uwodziciel, don
Juan, Casanovą, playboy, erotoman, rozpustnik itp. W zasadzie moŜna ten rodzaj 
męŜczyzn sprowadzić do dwu typów:
don Juana i Casanovy. Mimo pozornych podobieństw, typy
te róŜnią się jednak motywacjami i stylami zachowań.
Mit don Juana ma obszerną literaturę, znalazł się równieŜ
w arcydziełach muzycznych. Fantazja literacka widziała
rodowód seksualnych poczynań don Juana w róŜnych źródłach, zgodna była natomiast

Strona 12

229

w opisywaniu jego postaci jako barwnej, męskiej, atrakcyjnej, pełnej wigoru, 
bujnego temperamentu
i energii Ŝyciowej. Ocena morał na tej postaci (przewaŜnie krytyczna) ma zmienne
natęŜenie barw - od pobłaŜania do surowego napiętnowania. Do najczęściej 
wymienianych i opisywanych cech męŜczyzny typu Don Juana naleŜą:
Częste zmiany partnerek seksualnych zdobywanych „przebojem".
Atrakcyjność męska, witalność, z pewną dozą bezczelności oraz Pewności siebie,
Uczynienie z podbojów erotycznych hobby, głównej wizji Ŝycia, celu samego w 
sobie, Dominująca potrzeba przyjemności we współŜyciu seksualnym, satysfakcji z 
kolejnego zdobycia kobiety, zmiany obiektu (brak natomiast więzi uczuciowych).
Egocentryzm seksualny, w którym liczy się tylko własna przyjemność, własna 
osoba, zaspokojenie własnych potrzeb.
Pozostawianie byłych partnerek własnemu losowi, brak jakiejkolwiek 
odpowiedzialności za konsekwencje swych zachowań, Budowanie samooceny swej 
męskości na podstawie liczby podbojów, ilościowe traktowanie współŜycia, 
wyłączne koncentrowanie się na
atrakcyjności zewnętrznej.
W literaturze specjalistycznej donŜuanizm jest tłumaczony poczuciem niepewności 
w roli męŜczyzny, kompleksem impotencji (który narzuca potrzebę stałego 
sprawdzania się, samopotwierdzania), ukrytymi cechami homoseksualnymi, 
niedojrzałością uczuciową i seksualną. Inni badacze posuwają się jeszcze dalej i
mówią o cechach psychopatycznych. DonŜuanizm nie stanowi jednostki chorobowej, 
patologii psychicznej, jest określonym rodzajem zachowań mogących występować w 
róŜnych typach osobowościowych i sprzęŜonych z określonymi mechanizmami 
samookreślania się w roli męskiej, Na podstawie własnych doświadczeń 
terapeutycznych mogę stwierdzić, Ŝe donŜuanizm kryje w sobie następujące, 
najczęściej występujące mechanizmy:
Kult falliczny
MęŜczyzna uwaŜa, Ŝe naleŜy do "lepszej  płci, a w budowie płciowej męskiej 
upatruje istotę seksualizmu. Kobiety są stworzone do uległości,'podboju, 
przyjemności, naleŜą do płci słabej, nieracjonalnej. W kontakcie z nimi 
przyjmuje się postawę łaskawego dawcy, dopuszczającego do „łaski bycia z sobą". 
W zasadzie kobiety ocenia don Juan negatywnie.
Tego typu postawa obecnie rzadziej jest formowana w procesie wychowawczym, a 
prymat świata męskiego jest coraz słabszym motywem kulturowym. Kult falliczny 
często jest wtórny, moŜe stanowić np. rezultat łatwych podbojów seksualnych 
atrakcyjnego męŜczyzny, który często był prowokowany i zdobywany przez kobiety. 
Kryją się teŜ w nim cechy narcystyczne, mogące opierać się na rzeczywistej 
własnej atrakcyjności.
Kompleks impotencji
Lęk przed impotencją, ośmieszeniem się w oczach kobiety, kompromitacją swej 
sprawności seksualnej wyzwala u niektórych męŜczyzn tak silny lęk, Ŝe zaczynają 
oni unikać współŜycia lub rzeczywiście stają się impotentami. U innych natomiast
rozwija się mechanizm potrzeby stałego sprawdzania się. Pomyślna próba 
współŜycia nie eliminuje jednak niepewności, istnieje konieczność potwierdzania 
się w kolejnych kontaktach z róŜnymi partnerkami.
Niedojrzałość psychiczna
Kobietę utoŜsamia się z fantomem seksualnym, współŜycie seksualne - z 
rozładowaniem podniecenia, czas - z chwilą spędzoną przyjemnie, a własnymi 
zachowaniami kieruje dziecięce „chcę".
Efekt seksualnej subkultury i rywalizacji
W środowisku, w którym istnieje klimat swobody obyczajowej, licytowania się w 
doświadczeniach seksualnych, moŜe rodzić się potrzeba rywalizacji w celu 
zyskania prestiŜu i powaŜania w oczach innych. DonŜuanizm staje się wówczas 
sportem.
Badania poziomu temperamentu seksualnego tej grupy nie wykazały cech róŜniących 
ich od innych męŜczyzn, podobnie jest zresztą z kryteriami atrakcyjności 
męskiej. Byli oni róŜni - atrakcyjni i bardzo przeciętni. Zapewne 
wyspecjalizowanie się w tej formie zachowań moŜe dać większą swobodę podbojów i 
większe wyczucie, gdzie mogą liczyć na sukces. DonŜuanizm często przypomina 
polowanie, w którym zwierzyną łowną jest kobieta.
PoniewaŜ wiąŜe się teŜ ze zniekształceniem postaw wobec widzenia płci męskiej i 
kobiecej, trudno o stworzenie stałych związków uczuciowych, wierności, 
partnerstwa. Przemijające luźne związki z kobietami nie pozwalają na poznanie 
odmienności psychicznej płci i nie umoŜliwiają powstania związku osobowego. 
Poprzestaje się na poziomie więzi seksualnej.
DonŜuanizm moŜe być trwałą postawą Ŝyciową, moŜe teŜ być postawą przejściową w 
dojrzewaniu do głębszej więzi uczuciowej. Ta ostatnia moŜliwość powstaje 

Strona 13

229

wówczas, gdy znudzi się seria podbojów i szuka się innego typu kontaktu z 
kobietami. MoŜe być równieŜ rezultatem zakochania się w kobiecie, która potrafi 
wzbudzić szacunek do siebie, zafascynuje sobą.

* * *

MIT CASANOVY

W powierzchownej obserwacji typ męŜczyzny zwany poprzednio don Juanem i typ 
zwany Casanovą jest prawie identyczny.
Dostrzega się bowiem to, co zewnętrzne: zmiany partnerek, uwodzicielskie 
zachowanie, zainteresowanie głównie światem kobiet. PoniewaŜ w naszej kulturze 
istnieje swoiste wyczulenie na swobodne zachowanie seksualne, oba wspomniane 
typy zazwyczaj spotykają się z negatywnymi i rygorystycznymi ocenami i to w 
stopniu o wiele większym niŜ np. ludzie nieuczciwie zdobywający
majątek, karierowicze, tyrani domowi itd.
MęŜczyzna typu Casanova jest znawcą psychiki kobiet, ich
koneserem. Jego prawzór  autentyczny Casanova - wzbudzał duŜe zainteresowanie u 
swych współczesnych, jak
i potomnych. Poświęcono mu wiele biografii, powieści, fałszowano jego 
pamiętniki, kilkakrotnie ekranizowano jego dzieje, tworzono dzieła muzyczne. 
Ciekawe jednak, Ŝe głównie zewnętrzna strona jego zachowań, tzn. mnogość 
podbojów erotycznych, przygód cieszyła się popularnością. Podobnie i współczesny
Casanova budzi agresję, zawiść, zainteresowanie, w wyniku klimatu, jaki się 
tworzy wokół jego podbojów miłosnych, mniej natomiast znane są prawdziwe cechy i
motywy jego zachowań.
Tajemnica sukcesów męŜczyzny typu Casanova tkwi głównie w specyficznej postawie 
wobec kobiet. A. Bursa przedstawił ją w swym wierszu:
Giuseppe Casanova, któremu tak zazdrościsz, nie był wcale bardzo bogaty
ani bardzo silny, a jego epoka znała męŜczyzn
równie pięknych, jak on
lub piękniejszych od niego, ale był grzeczny, tkliwy
rycerski.

Cechy charakterystyczne męŜczyzny typu Casanova to:
Fascynacja kobiecością, adoracja kobiecości
Casanova urzeczony jest odmiennością nie tylko biologiczną, ale i psychiczną 
płci. Odczuwa potrzebę bycia w tym świecie, poznawania go. M. Pavlowic tak o nim
pisze: ..poświęca się kobietom tak samo, jak inni poświęcają się karierze, 
polityce, malarstwu, sportom, historii... właśnie w kontaktach z kobietami, w 
róŜnych sytuacjach erotycznych, uzyskuje największy stopień zadowolenia i 
najintensywniejsze odczuwanie Ŝycia, wszystko inne natomiast wydaje mu się 
szarzyzną i popiołem."

Indywidualizowanie kobiet i dostosowywanie taktyki uwodzenia do danego typu 
psychicznego kobiety

Dla męŜczyzny typu don Juana wszystkie kobiety mają więcej cech wspólnych niŜ 
indywidualnych, dla Casanovy - odwrotnie. Typ Casanovy szuka w kaŜdej kobiecie 
jej specyficznej inności i dostosowuje do niej swoje „podchody". Opis tego 
rodzaju podstawy znajdujemy w ksiąŜce Zb. Nienackiego „Uwodziciel":... KaŜda 
kobieta nosi w sobie swój mit o miłości... kobieta musi się odnaleźć w 
męŜczyźnie, dlatego on musi nieustannie się zmieniać, niejako ciągle 
przetwarzać, dostosowywując się do wyobraŜenia, jakie owa kobieta ma o 
męŜczyźnie. Jedna pragnie romantycznego trubadura, wzdychacza i pojękiwacza, 
inna pragnie brutalnego i władczego samca, jeszcze inna zwykłego słabeusza, inna
znów beztroskiego wesołka, wodzireja... Pierwszym zadaniem jest odkryć, czego 
ona szuka w męŜczyźnie i potem takim się stać... kobiety są to istoty, które 
przede wszystkim pragną być zauwaŜane. Jedne chcą, aby zauwaŜać w nich poetyczną
duszę, strój, nastrój, dowcip, inteligencję, inne wreszcie chcą, aby widzieć w 
nich ponętną samiczkę. Do kobiety więc naleŜy podchodzić zawsze z 
zainteresowaniem... Czasem, aby zdobyć kobietę, wystarczy jedno ciepłe słowo, 
jeden ciepły gest... do pięknej kobiety trzeba podchodzić z prostotą".

Pozytywne uczucie wobec kobiet

Dla don Juana są one właściwie obojętne uczuciowo, liczy się tylko sukces 
podboju, zdobycia. Tymczasem typ Casanovy je lubi, jest ich uroczym 
powiernikiem, jest przyjacielski. RównieŜ po romansie pozostaje w nim poczucie 

Strona 14

229

wdzięczności i potrafi zachować serdeczny kontakt.

Oprawa romansów

Typ Casanovy jest estetą, ceni sobie oprawę, klimat, nastrój, zadowolenie ze 
strony kobiety i swoją męskość, ale widzi ją jako w pewnym sensie partnerską 
wobec kobiecości. W swoim uwodzeniu stara się równieŜ przewidywać przyszłość, 
nie doprowadza zatem do sytuacji dramatycznych, komplikujących Ŝycie osobiste 
jego partnerów.
Szukając mechanizmów zachowań tego typu męŜczyzn znajdowałem najczęściej:
Niedosyt uczuć w Ŝyciu rodzinnym
Luźny kontakt z matką i niezaspokojenie przez nią potrzeb uczuciowych syna moŜe 
prowadzić do stałego poszukiwania akceptacji uczuciowej i więzi przy trudności 
do tworzenia stałych związków uczuciowych.
Traktowanie swych romansów jak pasji badawczej, zgłębiania tajemnicy kobiecości

Szukanie ideału kobiety

Jak wiemy, w okresie dojrzewania tworzy się ideał drugiej płci. MoŜe jednak ta 
idealizacja sięgać w rejony trudne do urzeczywistnienia. Zachowanie Casanovy 
będzie zatem oznaczać szukanie ideału.
MęŜczyzna typu Casanovy potrafi stworzyć udany, trwały związek w przypadku, gdy 
trafi na swój ideał, lub... zrezygnuje z jego poszukiwań. Zdobyte doświadczenie 
moŜe mu pomóc w tworzeniu dobrej kultury współŜycia codziennego i seksualnego i 
wzajemnego porozumienia. JednakŜe dochowanie wierności, stałości wymaga od niego
przewartościowania wielu pojęć i powstania nowych wartości. Inaczej mówiąc musi 
on dojrzeć do dostrzeŜenia wartości, jaką jest wierność, stałość, a to staje się
moŜliwe w przypadku powstania prawdziwej miłości.
Warto tu wrócić do dalszego ciągu wiersza A. Bursy;

Więc o ile chcesz
tak jak on
zdobywaj serca kobiet
i nie zraŜaj się
trudnościami.
Zacznij od własnej Ŝony.

* * *

MIT RAJU MIŁOścI

Istnieją trzy mity róŜnych rajów, np. mit raju erotycznego, mit złotego wieku w 
historii, mit młodości jako raju zdrowia, Ŝycia itp. Jednym z takich mitów jest 
równieŜ mit miłości
widzianej jako raj. Jego źródłem jest naturalne pragnienie
szczęścia, radości, udanego partnerstwa. Miłość moŜe być
wyrazem tych pragnień, a jej przeŜywanie, bycie w niej, moŜe dać uczucie 
posiadania szczęścia. Jednak tego typu
wizja miłości oznacza dostrzeŜenie jednego z jej fenomenów, jednego z biegunów. 
Wszelkie zagroŜenia tego szczęścia, konflikty i nieporozumienia, nieoczekiwane 
poczucie osamotnienia w miłości, niezrozumienie przez partnera, naturalna
bariera, jaką jest psychika płci, wzbudzają lęk przed utratą
miłości, jej umniejszeniem. Innym źródłem takiego lęku jest
perspektywa czasu i dość powszechne przekonanie, Ŝe
miłość nie trwa wiecznie, Ŝe później zacznie dominować przyzwyczajenie, Ŝe 
zmniejszy się atrakcyjność seksu w związku i fascynacja partnerem. To poczucie 
zagroŜenia mobilizuje do walki o utrzymanie miłości. RóŜne są formy tej walki: 
uatrakcyjnianie współŜycia, uprzyjemnianie Ŝycia partnerowi, troska o własną 
atrakcyjność fizyczną, dom, standard materialny, rozrywki itp.
Miłość widziana z perspektywy bieguna szczęścia skłania równieŜ do porównywania 
jej w czasie przeszłym z czasem teraźniejszym, do swoistego bilansowania zysków 
i strat. Jednym z takich przykładów moŜe być ocenianie zachowania partnera, jego
„taniec godowy" u progu miłości. Adoracja i starania w przeszłości są 
potwierdzeniem miłości, natomiast aktualna powściągliwość w słownym wyraŜaniu 
miłości, zmniejszenie zachowań adoracyjnych oceniane jest jako „zobojętnienie", 
a co za tym idzie - zmniejszenie miłości z jego strony. Powszechne są skargi i 
Ŝale typu: „kiedyś bardziej mnie kochałeś" itp. Zapomina się wówczas o kilku 
prawidłowościach miłości. Jedną z nich jest dwubiegunowość miłości: biegun 

Strona 15

229

szczęścia i cierpienia. Podobne fenomeny dwubiegunowości znajdujemy zresztą w 
innych formach egzystencji człowieka, np. w macierzyństwie. Źródłem cierpienia w
miłości jest np. tęsknota za ukochana osobą, jej choroba, przeŜywane przez nią 
problemy, które odczuwa się jako własne itp.
Inną prawidłowością jest naturalna ewolucja miłości z prymatu emocji, 
nastrojowości, sentymentalizmu w głębszy świat przyjaźni, przywiązania, 
zjednoczenia psychicznego. Barwa emocji moŜe pozostać ta sama, ale intensywność 
ulega zmianie i właśnie jej często się przypisuje zarzut „zaniku" miłości. 
Jeszcze inna prawidłowość - „taniec godowy", adoracja - wyraŜające 
zafascynowanie osobą partnera, chęć zyskania jej akceptacji, ewoluują w stałość,
nawyki Ŝycia codziennego. Partner zatem słyszy błędne zarzuty, iŜ „dawniej 
bardziej mnie kochałeś", gdy tymczasem rzeczywistość jest inna. JeŜeli zatem 
widzi się tylko jeden biegun miłości, a jej początek jako ideał miłości, to 
moŜna jej prawdziwą naturę oceniać jako schyłek i upadek. Zapewne oprócz 
nieznajomości praw rządzących miłością drugim źródłem niezrozumienia jej istoty 
jest tradycja kulturowa gloryfikująca miłość sentymentalną, zmysłową, 
nastrojową, a nie miłość przyjacielską, dojrzałą, wyraŜającą się w poświęceniu, 
ofiarności, wyrozumiałości i przebaczaniu.
RóŜne są formy rozwiązania dylematu miłości. Jednym z rozwiązań jest refleksja 
nad jej naturą i akceptacja rządzących nią praw, czyli inaczej mówiąc wzrost 
dojrzałości psychicznej. Innym bywa poszukiwanie nowej miłości, zaczęcie od 
początku, czyli zwrot ku radości, jaką daje nastrojowość, „taniec godowy" 
drugiej osoby. Jeszcze inni - rozczarowani „taką miłością", jaka aktualnie jest 
- uciekają w krzątaninę domową, w opiekowanie się dziećmi, w pracę zawodową, w 
rutynę codzienności.
Mit raju miłości moŜe zatem prowadzić do negacji faktu istnienia miłości przez 
niezrozumienie jej natury, a jest to utrata wielkiej szansy i dobra.

* * *

PRZESĄDY SEKSUALNE

Jedną z postaci uwarunkowania kulturowego są przesądy. Stanowią one relikt 
potocznego uświadomienia, powierzchownych obserwacji, lęków oraz obsesji. Są one
jednak na tyle
trwałe, Ŝe wbudowują się w poglądy, oceny, nierzadko teŜ
bywają źródłem lęków, napięć, uprzedzeń. Ich „praźródło" często sięga w tak 
odległą przeszłość, iŜ niemoŜliwością jest go odnaleźć. Właściwie kaŜdy z 
cytowanych niŜej
przesądów był źródłem jakiegoś cierpienia, nieporozumienia, a nawet zaburzenia 
seksualnego. MoŜna powiedzieć, iŜ przesądy seksualne to wynik niewiedzy, ale 
kształtują one określone postawy i oczekiwania zniekształcające rzeczywistość 
Ŝycia seksualnego. Nastawienie na ich prawdziwość prowadzi do jej rzekomego 
potwierdzenia się w Ŝyciu, co wynika z naturalnej selekcji docierających do nas 
informacji. W ten sposób przesąd znajduje swoje potwierdzenie i stąd jego 
trwałość. Nieprawdą jest, Ŝe uświadomienie seksualne prowadzi do jego 
eliminacji. Przeceniamy znaczenie wiedzy. Przesąd moŜe trwać nadal, mimo iŜ jest
irracjonalny, gdyŜ jest danej osobie potrzebny do neutralizacji niepokoju, 
wyjaśnienia niepowodzenia, uzasadnienia swego postępowania. Z tego punktu 
widzenia przesądy jako takie będą zawsze. PosłuŜmy się przykładem. Niejeden 
pacjent tłumaczy sobie np. zdradę Ŝony i odejście jej do nowego partnera rzekomo
„większą" budową członka kochanka. Tłumaczy mi, iŜ , tamten w ten sposób lepiej 
jej dogodził". Natomiast rozmowa z pozostałymi zainteresowanymi osobami ujawnia 
inny obraz sytuacji - nowy partner po prostu potrafił dostrzec w swej partnerce 
kobietę i umiejętnie ją rozbudził seksualnie przez wyŜszy poziom kultury 
współŜycia i więź uczuciową. Ten mechanizm zdrady i odejścia Ŝony jest jednak 
blokowany jako zbyt przykry i uporczywie powtarzany jest inny, związany z budową
narządu płciowego. W tym przypadku przesąd daje moŜność uwolnienia się od 
poczucia winy i przerzucenia jej na tzw. czynniki obiektywne.
W większości przypadków przesądy seksualne wpływają na określone postawy wobec 
seksu i oczekiwania na pojęcie normy seksualne). Oto kilka z nich:
„Polucje są objawem choroby" - przesąd ten wyraŜa lęk przed typowym zjawiskiem 
fizjologicznym.
„Kobiety mają wytrysk" - jest to uogólnienie dość rzadkiego zjawiska, kiedy 
obfita wydzielina pochwowa w momencie orgazmu ulega wydaleniu.
„Wytrysk i orgazm u męŜczyzny są tym samym" - istnieje tu utoŜsamienie orgazmu 
biologicznego i psychicznego męŜczyzny; są to jednak róŜne doznania, chociaŜ 
często występują w tym samym czasie.
„Brak krwawienia i bólu podczas pierwszego stosunku kobiety Jest dowodem braku 

Strona 16

229

dziewictwa" - przesąd ten jest źródłem wielu dramatów młodych kobiet, którym 
zarzuca się fakt ukrywania rzekomych doświadczeń seksualnych; tymczasem u 
pewnego odsetka kobiet defloracja nie daje Ŝadnych objawów, a u innych brak 
błony dziewiczej nie jest wynikiem doświadczeń seksualnych, lecz jej przerwania,
np. w trakcie ćwiczeń sportowych itp.
„Większy członek daje kobiecie większą przyjemność seksualną... MęŜczyzna z 
duŜym członkiem ma większy temperament seksualny" - przesąd ten wynika z kultu 
fallicznego u męŜczyzn przesadnie oceniających znaczenie swojej budowy dla 
jakości przeŜyć seksualnych kobiety.
„MęŜczyzna moŜe mieć tylko określoną liczbę stosunków płciowych w Ŝyciu" - 
przesąd ten wyraŜa energetyczny punkt widzenia seksu, przypisując mu istnienie 
określonej wielkości, mającej starczyć na całe Ŝycie. Stąd inne, często 
spotykane pojęcie - „wyszumiał się" - które oznacza, Ŝe dany męŜczyzna juŜ wiele
z tej energii utracił i nie wystarcza jej na obecne współŜycie. Nie ma Ŝadnej 
określonej energii seksualnej, a skądinąd wiadomo, iŜ właśnie ustabilizowane i 
częste współŜycie rozwija zdolność jego zwiększania i wydłuŜenia w Ŝyciu.
„Abstynencja seksualna prowadzi do zaburzeń psychicznych" - istnieje tu 
stereotyp konieczności współŜycia seksualnego dla zdrowia, a abstynencja, 
celibat traktowane są jako przeciwne naturze i patologiczne z zasady.
„Przekwitanie prowadzi do zaniku współŜycia płciowego" - obecnie przesąd 
spotykany nieco rzadziej, ale nadal wiele osób po przekwitaniu rezygnuje 
świadomie z Ŝycia seksualnego, obawiając się rzekomych konsekwencji zdrowotnych.
„Palenie i picie nie ma wpływu na potencję seksualną, gdyŜ znam takich, co ją 
zachowali do późnej starości, chociaŜ pili i palili" - tzw. przykłady z Ŝycia są
bardzo mylące, zapomina się bowiem o tym, iŜ wyposaŜenie genetyczne i ogólny 
stan zdrowia ludzi jest bardzo zróŜnicowany i stąd konsekwencje teŜ mogą być 
róŜne.
„Prawdziwy orgazm u kobiety jest w stosunku" - przesąd ten jest źródłem dramatów
i poczucia choroby u tysięcy normalnych, prawidłowo reagujących seksualnie 
kobiet, które nie akceptują u siebie orgazmów „wyzwalanych przez pobudzenie 
łechtaczki i domagają się leczenia. RównieŜ często ich partnerzy oczekują 
orgazmu w czasie stosunku - w ten sposób orgazm łechtaczkowy, typowy dla 
większości kobiet, utoŜsamiany jest z niedojrzałością lub patologią. Zapewne 
wspomniany przesąd powstał w epoce Freuda, gdyŜ psychoanaliza klasyczna 
traktowała orgazm w wyniku pobudzenia łechtaczki jako niedojrzały.
„Homoseksualizm jest wrodzony" - uogólnia się tak jedną z wielu przyczyn 
homoseksualizmu, dotychczas zresztą jeszcze mało zbadaną. Pojawia się tu równieŜ
zjawisko tzw. rzutowania w przeszłość, znajduje się w niej bowiem rzekome dowody
na wczesne ujawniania się objawów zainteresowań i zachowań homoseksualnych. Z 
wielu badań natomiast wynika, iŜ zdecydowana większość homoseksualistów 
rozwinęła swoje zainteresowania w okresie dojrzewania.
„Oziębłość... impotencja są dziedziczne" - jest to wynik kojarzenia problemów 
seksualnych u siebie z występującymi u rodziców.
„Prostytutki mają jakieś zboczenia" - najczęściej przypisuje się im orientację 
homoseksualną. Przesąd ten wynika z poglądu, iŜ „normalna"" kobieta nie byłaby w
stanie wybrać takiej formy Ŝycia, muszą zatem kryć się w niej jakieś 
patologiczne zaburzenia. Badania przeprowadzone w środowisku prostytutek 
zawodowych i „dorabiających okazjonalnie" wskazują, iŜ większość z nich nie ma 
dewiacji seksualnych. Natomiast ich osobowość to zupełnie inna sprawa i w niej 
moŜemy szukać predyspozycji do wybranego stylu Ŝycia.
„JeŜeli jest miłość, to wszystko się ułoŜy" - pogląd ten często jest przyczyną 
opóźniania podjęcia leczenia trudności seksualnych, liczy się bowiem na 
uzdrawiającą moc miłości. To prawda, Ŝe więź uczuciowa, przyjaźń między 
partnerami są juŜ połową leczenia, ale najlepsza nawet miłość moŜe się zakończyć
dramatycznie, jeŜeli więź seksualna jest konfliktowa i zaburzona. Miłość musi 
mieć zapewnione warunki swego rozkwitu, a jednym z nich jest harmonia seksualna.
„Dobra technika seksualna jest podstawą udanego współŜycia" - przesąd ten 
prowadzi do rozkwitu zainteresowań technikami, pozycjami, traktowanymi jako 
szczyty ars amandi. Dobra technika, a właściwie powinno się mówić (i czynić) 
kultura współŜycia, istotnie jest waŜna, ale w ramach ogólnej kultury bycia, 
umiejętności wczuwania się w świat płci odmiennej, tworzenia więzi. Tymczasem 
dla wielu osób mnoŜenie technik seksualnych jest głównym źródłem ich dobrego 
samopoczucia w roli kochanka.
„MęŜczyźni są niewierni z natury" - przesąd ten przypisuje męŜczyźnie 
zdeterminowaną przez ich naturę konieczność posiadania wielu partnerek, zdrad, 
„skoków w bok". Inaczej mówiąc, męŜczyzna rzekomo jest poligamiczny z natury, a 
kobieta monogamiczna. Miesza się tu kilka pojęć. Popęd płciowy jest poligamiczny
z natury, ale wybór dokonywany przez danego człowieka co do formy realizacji 

Strona 17

229

tego popędu moŜe być poli lub monogamiczny (w naszym kręgu kulturowym); proces 
ten jest teŜ niezaleŜny od płci.
NaleŜy równieŜ sprecyzować pojęcie zdrady. JeŜeli postrzegamy zdradę jako 
kontakt fizyczny z partnerem, to statystycznie rzecz biorąc istotnie męŜczyźni 
częściej miewają takie kontakty. JeŜeli natomiast pojęcie zdrady rozszerzymy na 
zdradę psychiczną, czyli podstawianie w wyobraźni innych osób w trakcie 
współŜycia z partnerem, to dane statystyczne nie byłyby tak łaskawe dla kobiet. 
Warto teŜ przy okazji przypomnieć, iŜ wspomniany przesąd stworzyli sami 
męŜczyźni w czasach obyczajowej podwójnej moralności, dającej im większe 
uprawnienia w swobodzie Ŝycia seksualnego.

* * *

SAMOWYCHOWANIE SEKSUALNE

^
W procesie dojrzewania do partnerstwa seksualnego i rozwoju psychoseksualnego 
istnieje współoddziaływanie czynników zewnętrznych oraz wewnętrznych. 
Uwarunkowania rodzinne, społeczne i kulturowe moŜemy umownie traktować jako 
„zewnętrzne", a samowychowanie, samoświadomość i samorealizację jako 
„wewnętrzne". Oczywiście granice między nimi są płynne.
Nasze Ŝycie seksualne, postawy wobec płciowości, seksu, odmiennej płci w duŜym 
stopniu regulowane są poprzez zdobyte uwarunkowania „zewnętrzne", tkwiące w 
naszej świadomości, a jeszcze bardziej w podświadomości. Nie jesteśmy jednak 
zdeterminowani w sposób bezwarunkowy i nasze świadome JA potrafi nie tylko 
zmieniać istniejące uwarunkowania, ale teŜ i tworzyć nowe jakości. Wynika to z 
(aktu, iŜ człowiek jest twórcą własnej osobowości, a przynaimniej jest w stanie 
nim być. Proces twórczego samorozwoju i samorealizacji jest obecnie bardzo 
podkreślany w psychologii i pedagogice. Odwołujemy się do niego w leczeniu 
zaburzeń seksualnych i konfliktów partnerskich. Jego istnienie wymaga jednak 
samowiedzy. Wyniki badań i obserwacje wskazują, Ŝe samowiedza i samowychowanie 
są jednak raczej postulałem i Ŝyczeniem niŜ rzeczywistością, wielu ludzi bowiem 
nie rozwija w sobie potencjału twórczego. J. Kozielecki twierdzi np., iŜ u ponad
70% ludzi dominują' niepewności w obrazie JA, a takie czynniki, jak faworyzacja 
własnej osoby, powszechny brak umiejętności samoobserwacji, ucieczka przed 
samopoznaniem i brak kompetencji zmniejszają obiektywność samowiedzy. Inaczej 
mówiąc - u wielu ludzi istnieje duŜa przewaga uwarunkowań „zewnętrznych"^ wobec 
JA nad świadomie sterowanym samowychowaniem i samorealizacją.
SAMOWYCHOWANIE SEKSUALNE
JA
+
Samoświadomość
+
Poczucie wstydu

Samookreślenie
ł
Samorealizacja
Istnieje równieŜ jeszcze jedna waŜna zaleŜność - okazuje się, iŜ nasza 
wewnętrzna postawa wobec własnego JA rzutuje na postawy wobec innych, co krócej 
moŜna opisać stwierdzeniem: miłość do siebie prowadzi do miłości innych.
Obecnie przedstawię niektóre fenomeny samowychowania seksualnego.
SAMOWIADOMOĆ SEKSUALNA
Postawy wobec własnej seksual
ności (budowy, reakcji seksual
nych) kształtują się przede wszy
stkim w wyniku wychowania, działania tradycji kulturowych, rozwoju obrazu 
własnej płci
oraz oddziaływania na nasze
seksualne JA osób odmiennej
płci. W ten sposób, począwszy
od dzieciństwa, powstaje pierw
sza struktura postawy. Następna
kształtuje się w praktyce seksual
nej. Sprawność seksualna, prze
Ŝycia nasze oraz partnera po
zwalają poznać cechy własnej
seksualności. Decydującym jed
nak czynnikiem okazuje się
hierarchia wartości i widzenia

Strona 18

229

seksualizmu z perspektywy celu
i sensu Ŝycia oraz jego znacze
nia dla związku partnerskiego.
JeŜeli uświadomimy sobie
złoŜoność tych nakładających
się na siebie czynników, to
oczywisty będzie fakt zróŜnicowania postaw wobec własnej seksualności.
Przyjrzyjmy się tym najczęściej spotykanym:
Postawa akceptująca
Moje ciało, moje reakcje seksualne są przeŜywane i rozumiane jako dobro, 
wartość, dzięki której realizuje się moja osobowość, wyraŜa miłość, jest teŜ ono
darem dla drugiej osoby. Jako istota płciowa poprzez ciało i jego reakcje 
poznaję siebie i mogę poznać drugą osobę. Tworząc z nią jedność, wspólnotę, 
przeŜywamy zjednoczenie, mamy potencjalną zdolność przekazywania Ŝycia. Przez 
taką postawę akceptuje się teŜ przemiany ciała związane z wiekiem, rozumiejąc 
ich konieczność i prawidłowość tego zjawiska.
Postawa lękowa
Osoby wychowane w pruderyjnym środowisku, mające zahamowania, trudności, 
kompleksy czy zaburzenia przyjmują postawę lękową. Ciało i jego reakcje 
wzbudzają poczucie zagroŜenia. Na przykład
45
męŜczyzna z kompleksem małego członka obawia się ośmieszenia, kobieta z 
oziębłością obawia się odrzucenia, przeŜywa dramat braku satysfakcji, impotent 
czuje się zagroŜony niepewnością, jak zareaguje jego ciało w sytuacji intymnej. 
Zaburzenia seksualne uderzają nie tylko w poczucie ambicji, prestiŜu, ale 
umniejszają poczucie wartości swej kobiecościmęskości, są zagroŜeniem dla 
związku partnerskiego.
Postawa narcystyczna
W postawie tej dominuje poczucie znaczenia swego ciała i jego reakcji. Są one 
przedmiotem dumy, prestiŜu („znam wartość tego dla innych"). Przedmiotem dumy 
moŜe teŜ być obiektywna atrakcyjność ciała, wielkość budowy, wysoka potencja, 
duŜy temperament. Postawa ta jest typowa na początku okresu dojrzewania (narcyzm
młodych dziewcząt) i dla osób mających sukcesy erotyczne, stanowiących przedmiot
adoracji ze strony przedstawicieli płci odmiennej. MoŜe jednak dojść do widzenia
siebie głównie z perspektywy ciała. Kobieta moŜe przyjąć postawę bierną, 
oczekującą adoracji i podziwu; kochanek ma być jej paziem. MęŜczyzna moŜe 
oczekiwać, Ŝe partnerka powinna omdlewać na sam widok jego podniecenia i 
sprawności.
Poczucie owładnięcia
W początkach okresu dojrzewania, wobec braku zdolności do samoopanowania 
seksualnego, dominuje uczucie: „Seks jest silniejszy ode mnie". Seksualizm 
stwarza napięcia, stany podniecenia, burzy harmonię i poczucie równowagi, staje 
się jakby czymś obcym wobec JA, przyjmuje się zatem wobec niego postawę 
tłumienia. PrzeŜycia te typowe są np. dla osób z kompleksem onanisłycznym. 
Poczucie owładnięcia przez seks jest tym większe, im mniejsze jest 
samoopanowanie jako takie. W wielu kulturach istnieje jakby prewencyjne 
przygotowanie młodzieŜy do wejścia w tę fazę rozwoju.
Poczucie owładnięcia powstaje równieŜ w wybuchu namiętności i miłości erotycznej
do danej osoby, odkrywając nie znane uprzednio moŜliwości i przeŜycia erotyczne.
Postawa dystansu
U niektórych osób następuje rozdzielenie seksualizmu od JA, z wyraźnym 
tłumieniem i wypieraniem potrzeb erotycznych. Skrajne formy mogą u danej osoby 
prowadzić do aseksualizmu. U innych natomiast następuje wyrzeczenie się 
seksualizmu w imię innych wartości.
KaŜda z wymienionych postaw ma swoje konsekwencje w stylu współŜycia seksualnego
i w typie więzi z partnerem. Postawa akceptująca sprzyja rozwojowi partnerstwa, 
kultury współŜycia, harmonii psychicznej, dobrym kontaktom z ludźmi. Postawa 
lękowa moŜe narzucać róŜnorodne mechanizmy obronne, w powaŜnym stopniu 
zakłócające współŜycie seksualne i kontakty z ludźmi. Postawa narcystyczna 
sprzyja powstaniu związków z uzaleŜnieniem partnera, narzuceniem mu
AA
własnej dominacji, manipulowaniem własną atrakcyjnością w celu uzyskania 
korzyści. Poczucie owładnięcia moŜe prowadzić do powstania związku traktowanego 
jako „wyładowanie się"; drugą osobę uwaŜa się wówczas za przedmiot, narzędzie do
zaspokajania własnych potrzeb. Postawa dystansu moŜe rodzić niezrozumienie 
waŜności i wartości seksualizmu, bagatelizowanie tego u innych.
Warto teŜ wspomnieć, iŜ wiele związków powstających na zasadzie potrzeby 
rozwiązywania osobistych trudności potrafi później stworzyć dobrą więź, nie 

Strona 19

229

przekreśla to zatem szans dobrego związku, chociaŜ utrudnia jego start.
Postawa wobec własnego ciała i jego reakcji nie ogranicza się zatem do własnego 
JA, rzutuje na postawę wobec partnera, a takŜe innych osób. W kręgu naszej 
kultury przez całe wieki rozwijała się postawa dystansu wobec ciała, „mowa 
ciała" była jedynie czytelna i akceptowana w przypadku choroby, cierpienia. 
Tymczasem nawet spontaniczne reakcje seksualne, jak np. polucje, erekcje dzienne
u męŜczyzn, zwilŜenie pochwy w wyniku podniecającego tańca itp. bywały źródłem 
zaŜenowania, wstydu czy nawet lęku.
W związku partnerskim dobra więź seksualna powstaje między osobami z postawą 
akceptującą ciało i jego reakcje, umiejących odczytywać „mowę ciała", a 
jednocześnie nie rozdzielających ciała od całej osoby partnera.
Samoświadomość seksualna zakłada zatem widzenie siebie jako osoby płciowej o 
charakterystycznej inności psychoseksualnej niŜ partner, umiejętność 
odczytywania „mowy ciała", akceptację ciała i jego reakcji oraz traktowania 
ciała jako integralnej części osoby.
SAMOOKRELENIE SEKSUALNE
Proces samookreślenia seksual
nego w zasadzie kończy się
w okresie dojrzewania i wy
raŜa się określonym poczuciem
jako kobietymęŜczyzny, po
stawą wobec własnej płci oraz
pewną „filozofią" płci, seksu.
Prawidłowo rozwijająca się
osobowość potrafi odpowie
dzieć sobie na pytanie, co to
znaczy być męŜczyzną lub
kobietą, na czym polega inność
psychoseksualna płci i jakie
jest jej miejsce w związku
partnerskim.
Większość tych spraw istnie
je w podświadomości, w głębo
ko ukrytych motywach zacho
wania i dlatego często na za
dane wprost pytania dotyczące
płci, seksualizmu w odniesieniu do własnego JA trudno wielu osobom wprost 
odpowiedzieć. Wystarczy jednak refleksja, aby sformułować odpowiedź, wyraŜającą 
znajomość siebie. Nie kaŜdy jednak zadaje sobie trud samopoznania i dlatego 
wielu ludzi jest zagubionych w sobie.
SAMOOKRELENIE
Seksualizm
Piec biologiczna
Wychowanie
Rówieśnicy
Podświadomość
SAMOOKRELENIE PŁCIOWE
• Idealny obraz siebie jako kobietymęŜczyzny
• Realny obraz siebie jako kobietymęŜczyzny
• Stosunek emocjonalny do własnej płci
zjologia" płci
Samookreślenie seksualne jest wypadkową biologicznej determinacji płci i 
seksualizmu, całego procesu wychowania, doświadczeń erotycznych i 
samoświadomości seksualnej. Proces jego rozwoju przebiega róŜnymi drogami, ale 
zdecydowanie najwaŜniejszymi są identyfikacja i naśladownictwo. Inne osoby, np. 
członkowie rodziny, rówieśnicy, bohaterowie z literatury i filmu itp., są 
źródłem wspomnianych procesów. Identyfikacja moŜe być pełna, czyli np. własna 
męskość jest powielaniem męskości ojca razem z postawą wobec tej męskości, ale 
moŜe być równieŜ niepełna i wówczas poczucie własnej męskości jest niepełne. 
Podobne naśladownictwo moŜe dotyczyć np. stylu bycia, zachowania, moŜe teŜ być 
ograniczone oo jakiejś jednej z cech.
Powszechność poczucia małowartościowości seksualnej, niepewności swej 
męskościkobiecości, zaburzeń seksualnych wskazuje, iŜ u wielu ludzi proces 
samookreślenia seksualnego jest zaburzony, a źródeł tych zaburzeń na ogół moŜna 
doszukiwać się w okresie dojrzewania lub dzieciństwa.
Najczęstsze źródła zaburzeń procesu samookreślenia seksualnego to:
Sprzeczność między płcią biologiczną a psychiczną
Własna płeć biologiczna jest nieakceptowana i istnieje psychiczne 

Strona 20

229

identyfikowanie się z płcią odmienną. Cieleśnie jest się np. męŜczyzną, ale 
psychicznie kobietą. Dana osoba usiłuje rozwiązać tę sprzeczność poprzez 
metrykalną zmianę płci oraz zabieg operacyjny, dający cechy płci odmiennej. Z 
badań wynika, Ŝe tego typu zabiegi jednym osobom pomagają w ostatecznym 
samookreśleniu seksualnym, ale innym subiektywne rozdarcie przynaleŜności do 
dwóch płci pozostaje nadal.
RozbieŜność między idealnym a realnym obrazem swej płci
KaŜdy człowiek ma obraz idealnego JA, nie tylko w sensie seksualnym. MoŜe jednak
powstać sytuacja, kiedy obraz idealnego JA jest tak dalece nierealny, nie na 
miarę moŜliwości danej osoby, iŜ powstaje przepaść wobec JA realnego, co rzutuje
na związki partnerskie.
Dana osoba albo się z nich wycofuje, albo stwarza niemoŜliwe do spełnienia 
wymagania, tak Ŝe partner się wycofuje. MoŜe teŜ powstać stałe poczucie 
niezadowolenia z siebie lub z osoby partnera. Inaczej mówiąc komunikaty nadawane
o sobie są odbierane przez otoczenie jako sprzeczne lub nieczytelne.
PosłuŜmy się przykładami. U danej osoby JA idealne stwarza wysokie wymagania co 
do atrakcyjności zewnętrznej, sprawności seksualnej i atrakcyjności osoby 
partnera. Tymczasem nie dysponuje on moŜliwościami spełnienia tych oczekiwań. 
Wówczas "moŜe powstać trudność w stworzeniu związku, realni kandydaci bowiem są 
odrzucani, a nierealni poŜądani. W innym przypadku w JA idealnym zawarta
48
4 - Seks partnerski
49
jest potrzeba bycia wiernym, spokojnym i ustabilizowanym partnerem, tymczasem JA
realne stale zmienia partnerów, jest pełne niepokoju, zmienności. DąŜy się zatem
do celu, ale poprzez wybór drogi oddalającej moŜność jego osiągnięcia.
RozbieŜność między JA idealnym a realnym jest bardzo częsta, ale na szczęście 
nie przybiera skrajnych rozmiarów. Do pewnego stopnia moŜe być ona czynnikiem 
pobudzającym twórczość i rozkwit, mobilizuje bowiem do rozwoju własnej 
osobowości, narzucając jej wysokie wymagania. MoŜe jednak słać się czynnikiem 
destrukcyjnym, kiedy JA realne w sposób trwały nie jest akceptowane, co sprzyja 
poczuciu niezadowolenia z siebie. Człowiek dojrzały akceptuje sie' bie takim, 
jakim jest, ze swymi wadami i zaletami.
Niepełna identyfikacja seksualna
Niepełna identyfikacja seksualna'tkwi u podstaw wielu zaburzeń seksualnych. 
Profesor A. Kępiński podkreślał, iŜ sprzyja powstaniu postaw lękowych: kobiety 
niejednokrotnie boją się roli matki, a męŜczyźni roli męŜczyzny. Skrajnym 
przykładem postawy lękowej w tym mechanizmie jest gwałt seksualny, zwłaszcza w 
grupie. Wówczas męŜczyzna jedynie jako przedstawiciel grupy (my" silniejsze od 
,ja") moŜe wystąpić w roli męskiej. W wielu innych przypadkach agresja seksualna
świadczy o jej podłoŜu lękowym; jest to lęk przed odmienną płcią i niepewność 
własnej roli seksualnej.
Niepełna identyfikacja seksualna jest najczęściej wynikiem trudności 
wychowawczych oraz braku równowagi między pozycją ojca i matki w rodzinie. Syn 
moŜe czuć się psychicznie i fizycznie podobny do matki, mając świadomość 
przynaleŜności do płci męskiej. Wówczas w swych zachowaniach seksualnych de 
facto ujawnia sprzeczność
między tym ,kim jestem" a „kim powinienem być".
Innym źródłem niepełnej identyfikacji seksualnej jest zasada bycia
antywzorcem własnych rodziców, np. syn dąŜy do bycia krańcowo róŜnym od ojca, 
zwalcza w sobie wszelkie podobieństwa do ojca i w rezultacie jego męskość jest 
budowana jako antymęskość ojca.
Wychowanie seksualne powinno wspomagać proces samookreślenia seksualnego przez 
ujawnienie mechanizmów tego procesu, ukazanie tła kulturowego 
męskościkobiecości, akcentowanie własnej niepowtarzalnej osobowości. 
Samookreślenie seksualne bardzo często jest pogłębiane i rozwijane dzięki 
związkowi partnerskiemu. Niejeden partner potrafi zmobilizować nasze JA do 
rozwoju bogatej męskościkobiecości.
POCZUCIE WSTYDU
W procesie samowychowania
i samorozwoju seksualnego
pojawia się - jako naturalny 
problem wstydu. Jest to fenomen
rzadko rozwaŜany przez seksuo
logów, natomiast częściej przez
moralistów. Nie jest to równieŜ
temat „modny" w dyskusjach
podczas prelekcji, spotkań. MoŜ

Strona 21

229

na by rzec, iŜ myślenie o po
czuciu wstydu jest wstydliwe.
Wstyd najogólniej oznacza
reakcję uczuciową na sytuacje
zagraŜające szacunkowi wobec
własnej osoby, naruszające
poczucie własnej godności.
W potocznym języku przybrał
znaczenie negatywne, jest
bowiem rozumiany jako jakieś
zahamowanie, pruderia. Rów
nieŜ nie wiadomo, dlaczego
jest on tak silnie kojarzony z sek
sem, skoro obejmuje szerszy
zakres znaczeń.
Poczucie wstydu, jeśli przyjrzymy mu się bliŜej, kryje w sobie potrzebę 
zachowania własnej toŜsamości, szacunku dla siebie, ochrony integralności osoby.
Wstyd stanowi równieŜ pewną barierę ochronną wobec granic swego JA, wobec 
ekspansji innych w „terytorium" swego JA, w tajemnicę JA, a zwłaszcza w 
tajemnicę mojej płciowości i seksu. Istnienie wstydu daje poczucie własnej 
inności, niepowtarzalności, płciowej indywidualności.
Poczucie wstydu nie jest wrodzonym fenomenem, dziecku np. nie jest znane. 
Powstaje w wyniku nałoŜenia się na siebie kilku mechanizmów rozwojowych. 
Pierwszym z nich jest samoświadomość, powstanie osobowego JA. Doświadcza się 
wyłączności i inności JA, istnienia w sobie świata psychicznego, wymagającego 
ochrony i bezpieczeństwa. Drugim mechanizmem jest proces wychowania, a ten jest 
zróŜnicowany w zaleŜności od epoki, kultury i środowiska. Analizując dzieje 
kultur widać jak zmieniały się kryteria i granice poczucia wstydu, formy jego 
ujawniania. Następnym mechanizmem jest reakcja JA na zachowanie innych. Przez 
obserwację innych osób moŜe powstać świadomość erotycznego oddziaływania sobą.
Istota wstydu ujawnia się w miłości. W spotkaniu miłosnym (rozumianym szerzej 
aniŜeli współŜycie seksualne) poczucie wstydu
51
zmienia się stopniowo. Ofiarowując siebie drugiej osobie tym samym wyraŜa się 
gotowość wprowadzenia jej w najintymniejszą sferę JA, daje się wyraz swego 
zaufania i poczucia bezpieczeństwa. Otwierają się granice JA dla partnera. 
Podobne oczekiwania są kierowane wobec drugiej osoby, pragnie się poznać jej JA,
wejść w ten inny świat. Wzajemne otwarcie się osób wobec siebie daje poczucie 
jedności, a zatem miłość stwarza poczucie bezpieczeństwa i zaufania, to otwarcie
się bowiem dla innej osoby słuŜy rozwojowi, dobru wspólnoty.
Nagość jest jednym z elementów wzbudzających poczucie wstydu, jest symbolicznym 
otwarciem JA dla drugiej osoby, a we współŜyciu seksualnym staje się źródłem 
poznania, podziwu, przeŜycia. Dzięki temu poczucie wstydu towarzyszące nagości 
wzbudza szacunek dla tej osoby. W miłosnym, erotycznym spotkaniu partnerów 
poczucie wstydu zanika i dominuje otwartość, swoboda, naturalność w ekspresji 
ciała. Ta naturalna swoboda jest waŜnym i cennym elementem ars amandi, ale jej 
urok jest tym większy, im głębiej przeŜyło się wzajemne oswojenie z nagością.
W takim rozumieniu poczucia wstydu np. plaŜa nudystów oznacza przyjęcie pewnej 
konwencji, jest specyficznym stylem kontaktu ludzi. Nie ma tu intencji otwarcia 
ku innym, dlatego granice JA są zachowane. Poczucie wstydu moŜe powstać za 
kogoś, kto usiłuje te konwencje przekroczyć, kierując się ciekawością, 
sensacyjnością.
Spotykamy dwa najczęstsze zniekształcenia poczucia wstydu. Pierwszym z nich jest
bezwstyd. Ujawnia się on u ludzi pozbawionych poczucia własnej wartości, 
indywidualności, nadmiernie oczekujących akceptacji. MoŜe być równieŜ bezwstyd 
narcystyczny, wynikający z potrzeby zyskania podziwu dla własnej osoby, wówczas 
JA psychiczne i ciało wysławione są niejako na pokaz.
Paradoksalnie - bezwstyd spotyka się równieŜ u osób pozbawionych pozytywnych 
przeŜyć seksualnych. Spotkanie seksualne, kontakt ciał jest czymś zupełnie 
obojętnym, neutralnym, nie jest otwarciem dla drugiej osoby. Bezwstyd moŜe teŜ 
mieć ściśle charakter erotycznie prowokujący i jest wówczas bodźcem do spotkania
samych ciał: nie oznacza tu równieŜ otwarcia ku drugiej osobie.
Drugim zniekształceniem jest wstyd pruderyjny, nadmierny. Oznacza stworzenie 
trudnej do przekroczenia bariery JA dla innych. Formy mogą być róŜne, np. 
niedopuszczenie partnera do swego świata wewnętrznego, ukrywanie swej nagości w 
sytuacjach, kiedy ma ona być źródłem erotycznego zjednoczenia. Nadmierny wstyd 
najczęściej wyraŜa postawę lękową, brak zaufania do innych, kompleksy, moŜe teŜ 
wyraŜać manichejską pogardę dla ciała i seksu. Istnieje równieŜ forma pozorna 

Strona 22

229

wstydu, udawana, np. w celu przekonania partnera o swej wyjątkowej 
„tajemniczości", „porządności". Jest wówczas
maską kryjącą prawdziwe JA.
W niektórych środowiskach rodzinnych istnieje nieskrępowana
nagość, wyraŜająca pozytywną postawę wobec ciała, naturalność.
JeŜeli towarzyszy jej partnerstwo, wzajemny szacunek, to jest wartością i 
dobrem.
Wiele pytań powstaje w przypadku nagości ujawnianej w fotografii, np. w 
osławionych wystawach „Wenus". Czy modelka pozbawiona jest poczucia wstydu? Czy 
jej nagość oznacza otwarcie się ku innym czy teŜ wyraŜa narcyzm? Na te pytania w
zasadzie moŜna odpowiedzieć przy bliŜszym przyjrzeniu się jej samej w danym 
akcie. Arystyczny akt jest źródłem doznań estetycznych (chociaŜ niektórym 
wszystko moŜe kojarzyć się z seksem). Ekspozycja własnego ciała nie jest wówczas
otwarciem się ku innym, jest natomiast formą wyraŜenia kobiecości.
SAMOREALIZACJA SEKSUALNA
Najogólniej biorąc samorealiza
cja oznacza wszechstronny roz
wój siebie i swych moŜliwości.
Obejmuje rozwój intelektualny, zawodowy, seksualny we wspól
nocie społecznej, w związku
partnerskim. U wielu. osób
ogranicza się do rozwoju inte
lektualnego i samopoznania, co
jest wynikiem naszej przeinte
lekłualizowanej kultury.
W samorealizacji moŜna kon
centrować się na własnym JA:
wobec partnera i Ŝycia adre
suje się określone oczeki
wania i Ŝądania, domaga się
stworzenia moŜliwości poszerze
nia swego JA. Przy tego typu
nastawieniu, w istocie egocen
trycznym, moŜna sobie uzasad
niać wszelkie decyzje dobrem
samorealizacji. Z podobnymi
postawami spotykam się często
przy analizie rozpadu związ
ków. Oto w danym związku odczuwa się stagnację, gdyŜ konieczność ponoszenia 
wielu trudów Ŝycia codziennego oceniana jest jako ograniczenie rozwoju. W imię 
rozwoju i idei samorealizacji niektórzy negują nawet wartość rodzicielstwa, 
dzieci bowiem stają się przeszkodą dla rozwoju zawodowego i intelektualnego. 
Przychodzą do gabine
53
tu naweł osoby proszące o pomoc w wytłumaczeniu partnerowi, iŜ będzie porzucony 
dla dobra samorealizacji! JeŜeli samorealizacja sprowadza się jedynie do 
egocentryzmu, to łatwo przewidzieć konsekwencje: druga osoba staje się źródłem 
manipulacji i oceny jej uŜyteczności dla własnej samorealizacji. Przypomina to 
niekiedy przysłowiowe „wyciśnięcie cytryny".
Kiedy juŜ od partnera nie oczekuje się niczego dla siebie, wówczas zostaje 
odrzucony dla kolejnej „cytryny".
Samorealizacja tymczasem polega na realizacji i wyborze wartości nie słuŜących 
jedynie dobru własnego JA. W przypadku powstania związku partnerskiego zakres 
samorealizacji poszerza się na dobro wspólne i wartości z niego wynikające. W 
perspektywie jest dobro wszystkich, a to często wymaga wyrzeczeń i poświęceń. 
Często zatem trudności Ŝycia codziennego, ofiarność wyraŜa ideę samorealizacji, 
własne JA widzi się bowiem w związku z drugą osobą, w dobru wspólnym.
Istnieją równieŜ sytuacje, kiedy samorealizacja partnerów w ich związku jest 
niemoŜliwa; ich więź doprowadziła do regresu, a dobro wspólne nie istnieje.
Wówczas okazuje się, Ŝe wartością staje się rozpad związku źle rokującego dla 
przyszłości, ale w tym wypadku chodzi o dobro wszystkich zainteresowanych.
Pojęcie samorealizacji słało się modne u niektórych neurotyków, którzy przeszli 
proces psychoterapii. Dla nich ten proces stał się bodźcem do ustawicznego 
samopoznawania, a pojęcie samorealizacji jest utoŜsamiane z poglądem: „robię to,
co jest dla mnie waŜne i cenne", często z zupełnym pomijaniem osoby partnera i 
innych. Samorealizacja jest widziana jako wolność od wszystkiego co ogranicza, 
krępuje, jest wyzwoleniem egocentryzmu na olbrzymią skalę. W wielu związkach dla
danego partnera pojęcie samorealizacji oznacza równieŜ narzucenie własnej wizji 

Strona 23

229

Ŝycia i dominacji drugiej osobie. Przy okazji muszę ze smutkiem przyznać, Ŝe 
upowszechnia się swoisty bełkot psychologicznego języka. Trudno niekiedy uzyskać
obiektywne informacje, gdyŜ „erudyci" posługują się słownictwem w istocie 
zaciemniającym ich problemy.
W Ŝyciu seksualnym samorealizacja moŜe być równieŜ egoistycznym narzuceniem 
partnerowi własnych potrzeb i upodobań, ale moŜe teŜ być czynnikiem rozwoju 
związku, jeŜeli obie strony stworzą swój wspólny styl bycia razem, styl ars 
amandi, dający wzajemną satysfakcję.
Samorealizacja oznacza wówczas wzajemny rozwój w poszukiwaniu coraz lepszego, 
wyŜszego poziomu kultury seksualnej, dostosowanej do wraŜliwości i potrzeb obu 
stron.
Nieraz słyszy się opinie, iŜ atrakcyjność współŜycia i partnera przemija, a 
pozostaje przyzwyczajenie, obowiązki, dom, dzieci. Zakłada się tu zatem, iŜ 
atrakcyjność erotyczna jest z natury czasowa
54

i całkowite poznanie ciała partnera oraz wiele przeŜytych orgazmów wyczerpują 
ryŜliwości rozwoju. Tego typu pogląd potwierdza się wówczas, gdy partnerzy 
zatrzymali się w swym rozwoju i samorealizacji seksualnej, w erotyzmie tkwi 
bowiem tyle moŜliwości, iŜ wystarczy ich na całe Ŝycie seksualne.
Samorealizacja osobowości moŜe być spójna lub częściowa. Spójna samorealizacja 
obejmuje róŜne sfery Ŝycia: erotyczną, partnerską, zawodową, rodzicielską itd., 
natomiast częściowa ogranicza się do jednej z wymienionych sfer. Dla 
wszechstronnego rozwoju osobowości potrzebna fest samorealizacja spójna, ale 
wymaga to wielu warunków, a najwaŜniejszym z nich jest odczuwanie takiej 
potrzeby.
NORMA SEKSUALNA
W dojrzewaniu psychoseksualnym wcześniej
lub później powsłaje problem norm seksualnych, określenia granicy między nimi a 
patologią. Potrzeba określenia granic świata norm wynika z dąŜenia do posiadania
spójnego systemu wartości, wewnętrznej harmonii, jest to zatem motywacja 
„wewnętrzna", konsekwencja samorealizacji. Często źródłem zainteresowania się 
normą seksualną jest partner, który sam wypowiada określone poglądy, ocenia 
nasze zachowania, a nawet usiłuje narzucić swój własny system norm. O normach 
seksualnych słyszy się równieŜ w domu, w środowisku rówieśnic czym czyta się o 
nich w publikacjach. Wiele osób potraf, stawiać bardzo ostre granice między 
światem normy i patologu, kierując się własnymi przekonaniami, uprzedzeniami lub
chęciami.
W obecnych przemianach obyczajowych wiele dojrzewających
osób spotyka się z rozbieŜnościami w określaniu norm seksualnych, co zmusza do 
refleksji, wartościowania i wyboru.
Częstym kryterium normy seksualnej jest statystyka, czyli to co robi większość 
populacji utoŜsamiane bywa z normą. Rzecz w tym, Ŝe statystyczna ocena jakiegoś 
zjawiska seksualnego nie określa jeszcze normy, ujawnia jedynie jego rozmiary. 
Gdybyśmy na serio traktowali statystykę jako kryterium normy okazałoby się np., 
ze zdrowie jest „nienormalne", większość bowiem populacji cierpi na
jakieś dolegliwości.
Innym kryterium normy seksualnej są obyczaje seksualne danego
społeczeństwa, czyli norma obyczajowa. Studiując obyczaje seksualne społeczeństw
widzimy, jak zmienne są pojęcia normy i patologu.
56
l tak np. w kulturze europejskiej były okresy kiedy nagość pary we współŜyciu, 
pieszczoty oralnogeniłalne, róŜne pozycje stosunku traktowane były jako 
patologiczne, wyrafinowane, „rozwiązłe".
RóŜne środowiska społeczne równieŜ zakreślały granice norm i np. środowiska 
artystyczne są bardziej liberalne i elastyczne niŜ np. tradycyjne kręgi 
wiejskie. MoŜna zatem mówić o kryterium środowiskowym norm seksualnych.
Szuka się teŜ określenia granic norm seksualnych w światopoglądzie mającym 
zwarty system wartości. Czy i w takim systemie normatywnym istnieje trwałość i 
niezmienność w określaniu normy? Dokładniejsza analiza wskazuje, Ŝe jakkolwiek 
są w nim trwałe i niezmienne elementy, jednak pojęcie normy seksualnej równieŜ 
ulega pewnym zmianom.
Określenie granic normy seksualnej moŜe być zatem trudnym zadaniem i zresztą 
jest nim. Obecnie dzięki bogatszej wiedzy na te tematy, poznaniu natury 
człowieka, praw rządzących Ŝyciem seksualnym, rozwojem psychoseksualnym coraz 
częściej kryterium normalności potrzeb i zachowań seksualnych jest sprowadzane 
do dobra związku, rozwoju miłości, partnerstwa, idei wzbogacania osobowości, 
oparcia tego rozwoju na systemie wartości. Tego typu kryterium okazuje się być 

Strona 24

229

bardzo złoŜone, ale wprowadza harmonię między biologicznymi, kulturowymi, 
społecznymi i etycznymi czynnikami rozwoju człowieka. W takiej perspektywie 
okazuje się, Ŝe kryterium normy nie moŜe być określane subiektywizmem partnerów.
JeŜeli np. istnieje udany związek sadomasochistyczny o dobrym przystosowaniu 
seksualnym, to jeszcze nie znaczy, Ŝe poczucie satysfakcji określa pojęcie 
normy. Rzecz w tym, Ŝe występujące w nim cechy sadystyczne i masochistyczne - 
jakkolwiek znalazły dopełnienie w tym związku - ulegają pogłębieniu i 
utrwaleniu. Rozwój osobowości partnerów został skierowany w kierunku utrwalenia 
określonych cech. Związek, chociaŜ wewnętrznie wzajemnie satysfakcjonujący, nie 
jest wspólnotą dojrzałych osobowości pomagających sobie we wzajemnym rozwoju, 
lecz wspólnotą osób pozostających w kręgu własnych tendencji.
Podobne rozwaŜania mogą dotyczyć oceny związku między partnerami ze znaczną 
róŜnicą wieku, w którym jedno pełni rolę rodzicielską a drugie dziecka. Ich 
współŜycie i wzajemne przystosowanie uczuciowe, seksualne moŜe wprawdzie dawać 
poczucie satysfakcji, jest jednak utrwaleniem się cech osobowości niedojrzałej u
jednego z partnerów, a u drugiego cech, „rodzica". Nie ma zatem w tym związku 
wszechstronnego rozwoju osobowości partnerów, partnerstwa i dojrzałości.
Zatem kryterium normy seksualnej określane jest przez poznanie sensu i celu 
współŜycia seksualnego, w którym poza funkcją prokreacyjną waŜne jest wyraŜanie 
i pogłębianie wzajemnej miłości, wszechstronny i twórczy rozwój osobowości, 
partnerstwa, realizacji systemu wartości.
57
Powstaniu udanego związku sprzyja wspólne pojęcie norm seksualnych, brak 
konfliktów na tym tle. Jakkolwiek wiele osób tworzących związek wnosi własne 
kryteria norm, to ewolucja wzajemnej miłości, dialog, współpraca, potrzeba 
wspólnego dobra pozwalają stworzyć wspólną koncepcję granic tego co dobre, 
prawidłowe i normalne.
Ciekawe, Ŝe w związkach partnerskich złączonych głęboką miłością pojęcie norm 
seksualnych jest od początku czymś wspólnie oczywistym. Głęboko kochający się 
ludzie mają jakby wyczucie tego, co słuŜy lub zagraŜa ich dobru.
SEKS JAKO WARTOść
Dojrzewanie do partnerstwa seksualnego przebiega
w wielorakich uwarunkowaniach; o niektórych z nich wspomniałem w poprzednich 
rozdziałach. Istnieje jeszcze inny, równie waŜny wymiar - duchowy, czyli świat 
wartości, którego nie moŜna pominąć w rozwaŜaniach na tematy tak istotne, jak 
miłość, seks, partnerstwo. W ostatnich dziesiątkach lat jesteśmy świadkami 
wzrostu zainteresowania światem wartości z róŜnych dziedzin: filozofii, 
psychologii, pedagogiki, medycyny. Istniejące w dobie tzw. rewolucji seksualnej 
zjawisko autonomizacji seksu, czyli rozdzielenie go do norm, zasad, 
dotychczasowych struktur obyczajowych, doprowadziło do zagubienia i trudności w 
rozwoju formacji psychoseksualnej i do trudności w określeniu kryteriów normy. 
Wyzwolony seks nie dał bynajmniej harmonii i oczekiwanego szczęścia, a nowe 
propozycje jego realizacji, np. małŜeństwa zbiorowe (coolsex, czyli wolny od 
więzi uczuciowych), 59
komuny nie sprawdziły się, czego dowodzą najnowsze opracowania z USA. RównieŜ 
śmiałe pomysły skandynawskiej pedagogiki seksualnej w ostatnich latach wyraźnie 
przycichły i powstają nowe, bardziej
wywaŜone.
Rewolucja seksualna zainicjowała wielkie przemiany obyczajowe, nie odpowiedziała
jednak na pytanie, Jakiego typu wartością jest seks. Jakkolwiek byśmy traktowali
pojęcia seks, ciało, wymagają one jednak podjęcia decyzji co do ich 
umiejscowienia w hierarchii wartości.
Osobowość przyswaja sobie wartości i hierarchizuje je przez proces uczenia, 
naśladownictwa, refleksji i przebiegu Ŝycia. WaŜne są równieŜ determinanty 
kulturowe, sama przynaleŜność do danego kręgu kulturowego narzuca bowiem 
określone wartościowanie. Nawet w tym samym kręgu kulturowym róŜnice mogą 
wynikać z wpływów róŜnych systemów kształcenia. E. Bołha - badając 200 uczniów 
bejruckich szkół średnich pochodzenia arabskiego - stwierdziła interesujące 
zaleŜności: okazało się, Ŝe uczniowie wychowani w szkolnictwie 
francuskojęzycznym bardziej wyróŜniali Ŝyczliwość, wartości estetyczne, 
natomiast uczniowie ze szkół arabskich - wartości religijne, a wychowani w 
angielskim systemie oświatowym - wartości hedonisłyczne. Interesujące badania 
nad systemem wartości młodzieŜy w Polsce równieŜ ujawniały znaczący wpływ 
środowiska, kultury i wypływające z nich zróŜnicowania.
Seks, ciało mogą być wartościami wysoko ujętymi w hierarchii wartości, ale 
zaleŜy, jaki przypisuje się im wymiar. Biologiczny wymiar jest najbardziej 
powierzchowną waloryzacją. U wielu innych osób seks i ciało naleŜą do wartości 
zewnętrznych wobec JA, następuje jakby rozdzielenie JA od seksu. Przykładem, 

Strona 25

229

takiej formacji moŜe być osoba mająca np. udane Ŝycie seksualne i kontakty z 
partnerem, ale przeŜywająca orgazm i reakcje ciała jako coś obcego własnemu JA;
szczególną formą tego rozdzielenia jest odczuwanie orgazmu biologicznego bez 
psychicznego. U innych natomiast seks i ciało stanowią integralną część JA i w 
kontaktach seksualnych, w reakcjach erotycznych bierze udział ich całe JA.
Seks moŜe słać się wartością ograniczoną do świata własnego JA i wówczas druga 
osoba jest jakby jego częścią. MoŜe teŜ słać się wartością międzyosobową, 
partnerską i wtedy seks zyskuje zupełnie inny wymiar. Pisze o tym A. Kępiński: 
„Z codziennych obserwacji wiadomo, jak ludzie zmieniają się w związkach 
erotycznych z drugą osobą. Rozkwitają pod wpływem miłości, gasną i więdną, gdy 
są odrzuceni. W kontakcie erotycznym dopełnia się ocena samego siebie, widzi się
siebie oczyma partnera". Seks staje się nie tylko elementem samorealizacji, ale 
i komunikacji między partnerami, więzi". Umiejscowienie seksu w perspektywie JA 
lub MY ma waŜne znaczenie i następstwa. JeŜeli seks zamyka się w perspektywie 
JA, to związek nie osiąga poziomu partnerstwa, a wszelkie trudności i zaburzenia
seksualne są uderzeniem w wartość JA; druga osoba staje się źródłem poczucia 
zagroŜenia. Natomiast seks w perspektywie MY daje poczucie bezpieczeństwa, 
poszerza nasze poczucie odpowiedzialności na drugą osobę, a w przypadku 
wystąpienia zaburzeń i trudności seksualnych - stwarza moŜliwość wzajemnej 
pomocy i współdziałania.
Seks i ciało mogą być wartościami ograniczonymi jedynie do biologii, łzn. 
reprodukcji i odruchów seksualnych, mogą teŜ być ograniczone do świata 
przyjemności, czyli hedonisłycznego JA, mogą teŜ słuŜyć ekspansji JA •poprzez 
posiadanie i zdobywanie innych. Dla wielu seks i ciało są anływarłościami, widzi
się w nich bowiem źródło zła, upadku i zagroŜenia.
Właściwa perspektywa wartości seksu i ciała obejmuje ich powiązanie z celem i 
sensem Ŝycia, samorealizacją i ideą związku jako partnerstwa osób równych sobie 
co do wartości, godności, z ideą Ŝycia twórczego. Seks i ciało mogą poszerzyć 
granice JA lub je zmniejszyć, mogą być źródłem zjednoczenia partnerów lub ich 
oddalenia, mogą wyraŜać akceptację Ŝycia, miłości, więzi lub im zaprzeczać. 
Decyduje o tym wyborze miejsce seksu i ciała w hierarchii wartości i ich 
harmonijne powiązanie z innymi wartościami.
Seks i ciało są równieŜ ,miejscem" przeŜywania wartości drugiej osoby. Mogą tu 
być dwie skrajności; jedną z nich jest miłosna nirwana, wzajemna satysfakcja, 
więź partnerska, kiedy ciało drugiej osoby staje się bliskie, kochane, a seks 
jest formą wyraŜania uczuć, akceptacji, fascynacji, zjednoczenia. W drugiej 
skrajności, jaką jest wstręt seksualny, ciało partnera jest obce, wrogie, 
przykre, a seks staje się barierą dla MY.
PrzeŜycia ciała i seks drugiej osoby promieniują na nią całą i staje się ona dla
nas albo wartością, albo antywartością. Częsty jest i kierunek odwrotny - nasza 
postawa wobec partnera, uczucia do niego promieniują na jego ciało i współŜycie 
seksualne. Wartości, jakimi są ciało i seks, mogą być równieŜ rozdzielone i np. 
partner moŜe być wartością jedynie ze względu na swoje ciało, a wówczas 
współŜycie seksualne staje się de facto konsumpcją tego ciała. Natomiast w tzw. 
miłości plałonicznej osoba „duchowa" partnera jest wartością, a jego ciało „nie 
przemawia", jest obojętne, nie znane.
W związku partnerskim mającym wspólny cel, sens Ŝycia i wspólny świat wartości 
ciało i seks stają się jednym z elementów zjednoczenia. Upływający czas, który w
sposób naturalny zmienia ciało i więź zmysłową, nie zmienia jednak ich 
jednoczącej i bliskiej wartości. CzyŜ nie jest radosny fakt, iŜ istnieją związki
o bardzo długim staŜu, które nadal kontynuują udane Ŝycie seksualne, w których 
ciało partnera jest równie bliskie jak kiedyś? Gdyby atrakcyjność i bliskość 
ciała i seksu zaleŜała jedynie od prawidłowości fizjologicznych, nieuchronnie 
prowadziłaby do zaniku, uwiądu, takie są bowiem prawa rządzące odruchami 
warunkowymi i potrzebami fizjologicznymi. Stąd stwierdzenie, iŜ po wielu latach 
związku następuje przyzwyczajenie, a na
miętność wygasa jesł prawdziwie wówczas, gdy ciało i seks były wartościami 
biologicznymi, często zmysłowymi. Związki z długim staŜem i nadal kontynuujące 
więź seksualną są dowodem na to, iŜ wartość ciała i seksu naleŜą i do innego 
wymiaru.
Ciało i seks - będąc wartościami - wymagają równieŜ wiele pielęgnowania i muszą 
stale się doskonalić; dotyczy to zarówno ich higieny, jak i umiejętności 
samoopanowania, wzajemnego poznania. Radosne zjednoczenie zakochanych nie zamyka
się jedynie w czasie teraźniejszym. Fakt, dość powszechnie znany, iŜ zakochani 
po pewnym czasie upodabniają się do siebie, wyraŜa pewną prawidłowość, fenomen 
polegający na tym, iŜ stają się jednym ciałem, osobowością MY, wspólnotą 
psychiczną. Ciało i seks są zatem wartością poznawczą, dzięki której poznajemy 
świat płci, zjednoczenia zmysłowego, reakcji seksualnych i jedną z dróg 

Strona 26

229

prowadzących do poznania drugiej osoby. Są teŜ wartością więziotwórczą, 
pozwalają bowiem przez zjednoczenie wyrazić bliskość, uczucia, przekroczyć 
granicę JA przez partnerów.
Stanowią równieŜ wartość twórczą, zarówno w sensie rodzicielskim, jak równieŜ w 
sensie rozwoju osobowości partnerów, ich męskościkobiecości, wspólnoty 
partnerskiej, mają istotne znaczenie jako wartość komunikacji międzyludzkiej, 
przez nie bowiem przekazujemy zróŜnicowany wachlarz sygnałów kierowanych do 
drugiej osoby, począwszy od ekstazy miłosnej, a kończąc na wstręcie i 
niszczeniu, od najsubtelniejszej miłości do najbardziej ukrywanego odrzucenia.
MoŜna równieŜ powiedzieć, iŜ seks i ciało naleŜą do wartości egzystencjalnych, 
przez nie bowiem wyraŜają się podstawowe formy bycia człowieka: Ŝycie, miłość.
WARTOCI SEKSUALNE
WARTOĆ
EGZYSTENCJALNA
WARTOĆ
TWÓRCZA
WARTOĆ
POZNAWCZA
Ciało
Seks
WARTOĆ
WIĘZIOTWÓRCZĄ
WARTOĆ
KOMUNIKACJI
U PROGU PARTNERSTWA SEKSUALNEGO
DOJRZAŁOĆ PSYCHOSEKSUALNA
Po omówieniu procesu dojrzewania do partnerstwa seksualnego przejdę do omówienia
początków partnerstwa seksualnego, do których naleŜą: spotkanie dwojga osób, ich
świat fantazji, marzeń, upodobań seksualnych, przekroczenie bariery ciał, czyli 
nawiązanie kontaktu seksualnego, rozwój miłości i starł w małŜeństwo. W ten 
sposób dokonuje się pełen tajemnicy i oczekiwań starł w nieznane, w. którym 
początkowo obce sobie dwie osoby stają się sobie bliŜsze od rodziny, przyjaciół,
kolegów, pasji zawodowych.
5 - Sźks partnerski xc
Miłość i więź seksualna stają się formami największej bliskości, jaka
moŜe być między ludźmi.
Tytuł tej części pracy zawiera jednak pojęcie „u progu", gdyŜ miłość, więź 
seksualna i małŜeństwo jedynie stwarzają potencjalne moŜliwości rozwoju 
partnerstwa seksualnego, dopiero bowiem ewolucja danego związku wskaŜe, czy 
zostało ono osiągnięte. Wspomniałem równieŜ, Ŝe ten proces pełen jest tajemnicy,
bo czymŜe bowiem moŜe być fakt tak duŜej bliskości między uprzednio obcymi 
ludźmi? Jakie są przyczyny tej bliskości? Czym moŜna uzasadnić wybór na partnera
osoby z punktu widzenia zdrowego rozsądku tak „niepasu
jącej"?
Jakkolwiek rozwój wiedzy o seksie, uczuciach, więzi partnerskiej
jest imponujący, to jednak podstawowe tajemnice tej więzi nadal pozostają nie 
znane i oby nadal nimi pozostały. Miłość i seks muszą mieć w sobie coś z 
szaleństwa, przygody, niespodzianki, tylko bowiem wówczas mogą rodzić 
fascynację. Rozmawiając z wieloma ludźmi o początkach ich udanego później 
związku często słyszy się nadal Ŝywe wyraŜenie zaskoczenia, jak doszło do tego 
związku, momentu poznania i zdecydowania się na bycie razem.
Omawiając zjawiska i problemy progu partnerstwa seksualnego nie zamierzam 
wyjaśnić wszystkiego, nie byłoby to zresztą moŜliwe. Poruszę jedynie kilka 
istotnych prawidłowości.
Związek partnerski moŜe powstać w przypadku istnienia dojrzałych osobowości 
partnerów. Dojrzałość psychoseksualna jest jednym z elementów dojrzałości całej 
osobowości kierowanej przez system wartości. Dojrzałość ta, to m. in. harmonijne
scalenie wszystkich struktur psychicznych (intelektualnych, emocjonalnych, 
motywacyjnych, seksualnych...), umiejętność realizacji celów Ŝyciowych, zdolność
do poznania siebie, osiągnięcie niezaleŜności emocjonalnej, ekonomicznej, 
zdolność do pełnienia określonych ról społecznych wynikających z płci, 
wykształcenia, zawodu, postawy wobec innych osób, określającej ich jako równych 
sobie w godności, szacunku.
Dojrzałość psychoseksualna, jako jeden z elementów dojrzałości, osobowości, 
zawiera w sobie kilka cech:
Zdolność do nawiązywania trwałych więzi uczuciowych z osobami odmiennej płci, 
wspólnoty psychicznej, przyjaźni, współpracy.
Samoświadomość płci, seksu oraz zbudowanie swej męskościkobiecości.

Strona 27

229

Widzenie partnera o odmiennej płci jako równego sobie z poczuciem 
odpowiedzialności za siebie i za niego.
Umiejętność kierowania swymi potrzebami, zachowaniami seksualnymi, zdolność 
panowania nad własnym seksualizmem oraz okazywanie pomocy drugiej osobie, aby 
równieŜ osiągnęła zdolność samokontroli seksualnej.
66
Dojrzałość psychoseksualna umoŜliwia nawiązywanie dialogu, daje świadomość 
odrębności psychoseksualnej płci, umoŜliwia rozwój miłości, inicjuje współŜycie 
jako wyraz więzi partnerskiej, miłości między partnerami o równych prawach, 
godności, szacunku, budzi
wdzięczność wobec partnera za jego oddanie, wspólne przeŜycia i zjednoczenie.
Dojrzałość psychoseksualna wynika z dojrzałości osobowości, ale często się 
zdarza, iŜ istnieje między nimi rozbieŜność typu: dojrzałość osobowości i 
niedojrzałość psychoseksualna. Ta specyficzna rozbieŜność powstałe w wyniku 
wpływu na seks, erotyzm określonych mechanizmów społecznokulturowych (mitów, 
stereotypów, modeli i wzorców). Tak więc dojrzała osobowość w sferze seksu moŜe 
być niedojrzała i jest to dość powszechne zjawisko w naszym kręgu kulturowym.
ROZWÓJ MĘSKOCIKOBIECOśCI
Partnerstwo seksualne oznacza spotkanie osób zdecydowa
68
i kulturowych. Wpływy kulturowe, do których często wracam w ksiąŜce, obejmują 
określone tradycje obrazu męŜczyzny i kobiety oraz obraz własnej płci, tworzony 
pod wpływem kontaktu ze środowiskiem rówieśniczym i kultura masowa.
Mniej znany jest natomiast wpływ czynników biologicznych i psychologicznych na 
rozwój poczucia własnej męskościkobiecości. Ilustracja tego rozwoju jest schemat
wg Robmaulta. Jak widać, jest to złoŜony proces rozwojowy. Zaczyna się on juŜ w 
momencie zapłodnienia, kiedy powstaje płeć genetyczna (XX - kobieca, YX - 
męska). W okresie rozwoju płodowego człowieka następuje zróŜnicowanie budowy 
(płeć somatyczna), hormony róŜnicujące dalszy rozwój płci (płeć hormonalna) m. 
in. przez działanie na struktury mózgowe, w których powstają ośrodki sterujące 
późniejszymi zachowaniami seksualnymi, typowymi dla danej płci.
W momencie narodzenia stwierdzana jest płeć biologiczna; To chłopiec) 
Dziewczynka!, co decyduje o zachowaniach wobec dziecka rodziców, którzy dają 
dziecku róŜnorodne sygnały świadczące o przynaleŜności do danej płci (słowa, 
typowe zabawki, podkreślanie podobieństwa, wzmacnianie zachowań dla danej płci 
itp.). Zatem rodzice pobudzają do poczucia przynaleŜności do danej płci. RównieŜ
samo dziecko odkrywa tajemnicę swego ciała i odmienność budowy płci, co w 
okresie przedszkolnym prowadzi do poczucia bycia dziewczynką lub chłopcem. 
Ostateczne zróŜnicowanie psychiczne płci powstaje w okresie dojrzewania.
Zmiany zachodzące w budowie i w wyglądzie ciała oraz przejawy płciowości 
(polucje, wytryski, miesiączki) pogłębiają poczucie przynaleŜności do danej 
płci, a ośrodki pobudzenia seksualnego w mózgu oraz hormony wzbudzają pociąg 
erotyczny do drugiej płci. Powstaje poczucie bycia męŜczyznąkobietą. W tym 
okresie rozwojowym „dołączają się" wpływy kulturowe i powstają związki uczuciowe
z poczuciem odrębności własnej płci. Dalsze pogłębianie poczucia 
męskościkobiecości powstaje dzięki związkom uczuciowym. Obie strony przekazują 
sobie wiele sygnałów o wzajemnej atrakcyjności, oczekiwaniach i ideałach 
męskokobiecych. Tak więc ostatecznie męŜczyzna czuje się męski dzięki kobietom i
odwrotnie.
Dokładna ilustracja schematu rozwoju męskościkobiecości ujawnia, Ŝe zaburzenia 
mogą powstać na wielu jego poziomach. Wiemy np., iŜ u niektórych osób powstają 
nieprawidłowości w rozwoju płodowym. U innych np. rodzice niezadowoleni z płci 
dziecka we wczesnym dzieciństwie wzmacniają sygnały typowe dla płci odmiennej, 
co zaburza samookreślenie seksualne. Zdarza się równieŜ, iŜ róŜne kompleksy i 
zahamowania mogą w okresie dojrzewania prowadzić do poczucia przynaleŜności do 
płci odmiennej) (transseksualizm). U innych moŜe np. powstać zespół dezaprobaty 
płci i np. dojrzewająca dziewczyna odczuwa bunt w przypadku pojawienia się 
miesiączki, nie akceptuje bowiem u siebie cech płci Ŝeńskiej MoŜliwości jest 
wiele i dlatego
69
ROZWÓJ MĘSKOCI - KOBIECOCI
JĄDRA X Y PŁÓD X X JAJNIKI)
HORMONY SEKSUALNE
HORMONY PŁODU
T
PŁEĆ wewnętrzna członek, moszna
BIOLOGICZNA: zewnętrzna pochwa, wargi sromowe
NARODZINY T" i P'

Strona 28

229

• To jest dziewczynka!
•W MÓZG
'T
Mój syn
SYGNAŁY
RODZICÓW on...ona
OBRAZ SWEGO
CIAŁA
U DZIECKA
-T'l l
Jestem „ OKRES Jestem •
chłopcem PRZEDSZKOLNY dziewczynką l
ZAUWAśANIE CHŁOPCÓW
ZAUWAśANIE DZIEWCZĄT
Ipolucje DOJRZEWANIE Mies iąc;kaj
JESTEMMĘśCZYZNĄ
JESTEM KOBIETĄ
MĘSKOĆ - KOBIECOĆ
wiele osób ma róŜnorodne zaburzenia w poczuciu przynaleŜności do swej płci. 
RównieŜ konfliktowe związki uczuciowe mogą niekiedy prowadzić do „wycofania" się
z rozwoju seksualnego w określonym kierunku i przemieszczenia go w kierunku 
drugiej płci.
Męskośćkobiecość jest zatem fenomenem powstającym w złoŜonym procesie rozwojowym
i w interakcji między czynnikami biologiczno
-psychologicznokulturowymi.
70
RóŜne typy osobowości wiąŜą się ze zróŜnicowaniem za
chowań seksualnych. W wielu typologiach charakteru podkreślano specyfikę potrzeb
i reakcji seksualnych, charakterystyczną dla danego typu. Przeglądając prace 
poświęcone wychowywaniu, wydane w przeszłości, często moŜna trafić na dokładne 
wskazówki pedagogiczne, rady, jak postępować z młodym człowiekiem przynaleŜnym 
do określonego charakterologicznego typu.
Obecnie przedstawię odmienność zachowań seksualnych w bardzo znanej, gdyŜ 
stosowanej nawet w języku potocznym, typologii Junga, ale skoncentruję się 
jedynie na typie ekstrawertywnym i inłrowertywnym. W zasadzie bardzo rzadko 
spotyka się „czysty" typ osobowości, najczęściej przewaŜa w danym osobniku jeden
z nich. Ekstra
wersja cechuje się orientacją Ŝyciową skierowaną nazewnątrz JA, łatwym 
nawiązywaniem kontaktów z ludźmi, więzi uczuciowej z innymi, dobrym i szybkim 
dostosowywaniem się do środowiska, otwartością, uzewnętrznianiem swoich uczuć, 
aktywnością, ruchliwością. Inłrowersja oznacza skierowanie energii psychicznej 
do wewnątrz JA, nastawienie na treść własnych przeŜyć, poczucie dystansu wobec 
otoczenia i większą wobec niego niezaleŜność, wolniejsze powstawanie więzi 
uczuciowej z innymi, tendencje do ukrywania własnych przeŜyć. Dokładne omówienie
wspomnianych typów osobowości moŜna znaleźć w publikacjach psychologicznych.
Jak więc wynika z powyŜszego, powierzchownego zresztą opisu dwu typów 
osobowości, ekstrawertycy mają większą łatwość w nawiązywaniu znajomości, 
kontaktów erotycznych, w uzewnętrznianiu reakcji seksualnych (m. in. dlatego 
kobiety eksłrawerływne częściej osiągają orgazmy od inłrowertyczek i mają mniej 
z nim kłopotów).
Odmienność zachowań seksualnych jest więc w zasadzie większa u męŜczyzn z 
róŜnymi typami osobowości, co moŜna tłumaczyć silniejszym związkiem danego typu 
z temperamentem i biologią. U kobiet róŜnice mają mniejszą rozpiętość, co wynika
z większego na ich Ŝycie seksualne wpływu norm kulturowych i Ŝycia psychicznego.
Analiza tych danych moŜe prowadzić do kilku błędnych wniosków, np. Ŝe 
ekstrawertycy mają „lepsze" Ŝycie seksualne od introwertyków, Ŝe wyŜsze cyfry 
wiąŜą się z pojęciem „lepszej" normy. OtóŜ cyfry mówią o zjawisku jako takim, o 
powszechności pewnych reakcji czy zachowań, a nie o kryterium „dobra" 
seksualnego. Po drugie introwertycy nie są „upośledzeni" lub „gorsi" w Ŝyciu 
seksualnym, bardzo często bowiem ich mniejszej aktywności seksualnej towarzyszy 
większa intensywność przeŜyć i doznań, wynikających z wyŜszego poziomu 
autorefleksji. MoŜna posłuŜyć się przykładem. Kobieta eksłrawerływna moŜe 
łatwiej nawiązać więź erotyczną, szybciej rozwinąć zdolność osiągania orgazmu, 
który jest ekspresyjny w uzewnętrznianiu. Kobieta introwertywna natomiast 
później rozwija w sobie zdolność przeŜywania orgazmu, ale częściej towarzyszy mu
głębszy wymiar przeŜyć i poczucia zjednoczenia z partnerem.
W przypadku trudności i zaburzeń seksualnych niektóre badania wskazują, Ŝe np. 
męŜczyźni ekstrawertycy częściej mają zaburzenia czasu trwania współŜycia (zbył 

Strona 29

229

wczesne lub przedwczesne wytryski nasienia), natomiast męŜczyźni introwertycy 
częściej mają zaburzenia wzwodu.
Ekstrawertycy są bardziej konfliktowi, ich reakcje są bardziej burzliwe, ale i 
łatwiej im „przechodzi", natomiast u introwertyków konflikt narasta stopniowo, 
dojrzewając do wybuchu, wolniej teŜ ustępuje.
Typologia osobowości jest zjawiskiem dokładnie zbadanym zarówno co do 
powszechności danych typów, odmienności ich struktur psychicznych, jak i 
najczęstszych przyczyn i form konfliktu i zakresu patologii seksualnej. Z badań 
tych wynika np., Ŝe bardziej udane
72
związki powstają między typami ludzi o mniejszej rozpiętości róŜnic niŜ u 
partnerów ze skrajnymi typami osobowości.
Jednym z często spotykanych zjawisk jest „zazdroszczenie" innym posiadania wyŜej
cenionego typu osobowości. W ten sposób własne JA nie jest akceptowane i w JA 
idealnym istnieje zespół cech, których się nie ma. Przypuszcza się, Ŝe Ŝycie w 
innej osobowości niŜ własna byłoby łatwiejsze i bardziej udane. Umiejętność 
akceptacji siebie jest jednym ze źródeł zdrowia psychicznego i moŜliwości 
realizacji siebie w roli męskiej i kobiecej. Nie ma „lepszych lub „gorszych" 
typów osobowości, jest tylko mniejsza lub większa akceptacja siebie, większa lub
mniejsza zgodność JA idealnego z realnym.

* * *

FANTAZJE SEKSUALNE

Fantazja, marzenia seksualne stały
się obecnie jednym z tematów wielu
opracowań seksuologicznych i wielu
prac badawczych. Okazało się bo
wiem, Ŝe mają one nie tylko znacze
nie poznawcze, pozwalające lepiej
wniknąć w seksualizm danej osoby, ale wiele teŜ mówią o ukrytych
tendencjach i potrzebach, a nawet
o moŜliwościach leczenia w przypadku
istniejących zaburzeń seksualnych.
73
Sam temat nie jest niczym nowym. Sny seksualne i ich interpretacje znajdujemy w 
wielu słynnych sennikach, np. w senniku egipskim, chaldejskim. Fantazje i 
marzenia seksualne znajdujemy równieŜ w wielu dziełach literackich. Naukowo 
zainteresowała się nimi psychoanaliza, począwszy od Freuda. Okazało się, Ŝe 
marzenia i fantazje seksualne ujawniają wiele waŜnych podświadomych potrzeb, są 
równieŜ powszechnym fenomenem seksualizmu człowieka niezaleŜnie od kultury, 
epoki. W czasach współczesnych rozwój audiowizualnych bodźców seksualnych 
zwiększa ,obszar erotyzmu" w psychice, a co za tym idzie równieŜ i fantazji 
seksualnych.
Rozwój naukowej seksuologii nie mógł pominąć tak powszechnego i waŜnego fenomenu
- stąd wzrost liczby opracowańi badań.
Fantazje i marzenia seksualne są badane przez: analizę snów (o jawnej treści 
seksualnej, symbolicznych), analizę marzeń na jawie, towarzyszących 
samopobudzaniu (masturbacji), współŜyciu seksualnemu, oglądaniu wydawnictw i 
fotografii, slajdów i filmów oraz tzw, erotycznej muzyce.
Okazało się, Ŝe treść fantazji seksualnych uzaleŜniona jest od wieku, płci, 
temperamentu seksualnego, poczucia zadowolenia ze współŜycia seksualnego, 
istniejących zaburzeń. W Ŝyciu jednej osoby fantazje seksualne mogą być zmienne,
a u innej ujawniają stałość i podobieństwo.
Ciekawe są równieŜ badania porównujące treść marzeń i fantazji seksualnych w 
róŜnych pokoleniach. Okazało się np., Ŝe w starszych pokoleniach więcej było 
fantazji symbolicznych, natomiast w młodszych więcej jest fantazji o treści 
jawnie seksualnej i Ŝeńskiej. Skłoniło to niektórych badaczy do stwierdzenia, iŜ
w kulturze Zachodu następuje stopniowy zanik tradycji patriarchalnych na rzecz 
partnerskich lub matriarchatu. Okazało się jednak, Ŝe był to przedwczesny sąd, 
treść fantazji seksualnych uzaleŜniona jest bowiem m. in. od najczęściej 
spotykanej ekspozycji erotycznej i dlatego przez wiele lat w tzw. pornofali 
przewaŜała treść Ŝeńska.
U męŜczyzn fantazje seksualne częściej dotyczą seksu jako takiego, u kobiet 
natomiast częściej danej osoby lub osób. RównieŜ sposób ich przeŜywania jest 
inny u męŜczyzn i kobiet. Dla wielu męŜczyzn fantazje seksualne są czymś 
zewnętrznym, a oni sami występują bardziej w roli widza, natomiast u kobiet 
częściej mamy do czynienia z wyobraŜeniem sobie osobistego udziału w tych 

Strona 30

229

obrazach i w akcji.
Nieco inaczej wyglądają sny seksualne u róŜnych płci. U kobiet sny mają częściej
charakter nieprawdopodobny, Ŝyczeniowy, upragniony, natomiast u męŜczyzn 
bardziej realny. Istnieje równieŜ powiązanie snów seksualnych z biorytmami i tak
np. u kobiet w pierwszej połowie cyklu miesiączkowego przewaŜają sny o treści 
seksualnej, a w drugiej połowie o treści macierzyńskiej. U męŜczyzn brak jest 
takiej fazowości. Potwierdza się zatem prawidłowość, iŜ seksualizm kobiety 
związany jest z cyklem przemian zachodzących w jej organiz
74
mię w kolejnych cyklach miesiączkowych, z przewagą potrzeb seksualnych w 
pierwszej połowie cyklu. Nie jest to jednak coś trwałego i niezmiennego, i tak 
np. kobiety stosujące biologiczne metody zapobiegania ciąŜy mogą „przestawić" 
sobie pobudliwość seksualną na tzw. okresy niepłodne, w których istnieje większa
aktywność seksualna, ZauwaŜono równieŜ znamienne róŜnice między męŜczyznami
z duŜą ilością fantazji seksualnych w porównaniu do męŜczyzn z bra• kiem tych 
fantazji lub niskim ich poziomem. U męŜczyzn ujawniających więcej fantazji 
istnieje teŜ większa aktywność seksualna, zdolność kontrolowania ("zasu 
wytrysku, bogactwo form w ars amandi, intensywniejsze przeŜywanie współŜycia i 
orgazmu.
Bardzo waŜne dla rozwoju psychoseksualnego okazały się fantazje seksualne 
towarzyszące masturbacji, mogą one bowiem ukierunkować nie tylko przyszłe 
zachowanie, ale i zainteresowania seksualne. JeŜeli np. młody człowiek w trakcie
masłurbacji rozbudowuje swoje fantazje seksualne, drobiazgowo określa w nich 
zachowanie własne i partnerki, wyobraŜa sobie określony typ budowy kobiety, to 
zakodowane reakcje seksualne mogą być tak trwałe, iŜ we współŜyciu seksualnym z 
partnerką odczuwana satysfakcja jest znacznie mniejsza niŜ w samogwałcie, moŜe 
teŜ nie być jej wcale. Ten mechanizm bywa przyczyną paradoksalnego zachowania 
męŜczyzny w związku - woli nadal uprawiać samogwałt niŜ współŜyć z partnerką, 
chociaŜ nic nie potrafi jej zarzucić i związek ocenia jako udany. Dla partnerki 
tego typu zachowanie partnera wzbudza rozczarowanie, zaŜenowanie, a nawet 
uczucie upokorzenia i zazwyczaj usiłuje „winę" za odrzucenie jej osoby przypisać
sobie, jakimś własnym cechom; stąd łatwo powstają kompleksy. Fantazje 
towarzyszące masturbacji mogą równieŜ prowadzić do powstania róŜnego typu 
dewiacji. Wielu badaczy w nich właśnie upatruje genezę np. homoseksualizmu, 
ekshibicjonizmu, triolizmu itp. Muszę przyznać, iŜ u wielu moich pacjentów 
równieŜ udało się rozpoznać taki właśnie mechanizm rozwoju dewiacji.
Stwierdzono równieŜ duŜy wpływ pornografii, brutalności seksualnej, np. w 
filmach, w wydawnictwach ilustrowanych na rozwój agresywności seksualnej 
niektórych męŜczyzn, dla których były one treścią fantazji masturbacyjnych. 
Zostały one zakodowane w ich późniejszym Ŝyciu seksualnym.
Zatem ekspozycja scen gwałtu seksualnego, brutalności moŜe pobudzać niektóre 
osoby do fantazji seksualnych o zabarwieniu sadystycznym, przenoszonych z 
masturbacji na późniejsze kontakty hełeroseksualne. Stąd wielu badaczy alarmuje,
iŜ kultura masowa sprzyja wzrostowi brutalności seksualnej, zwłaszcza w 
populacji młodzieŜy znajdującej się w okresie dojrzewania.
Z wyników wielu badań wynika, iŜ ponad 60 kobiet ma fantazje seksualne; w 
przypadku męŜczyzn liczby są róŜne - od 35 do 76. Przedstawię obecnie, dla 
przykładu, wyniki badań Talbota, który zajmuje się fantazjami seksualnymi u 
kobiet. W badanej przez niego
75
populacji 67 kobiet w wieku od 18 do 50 roku Ŝycia (62) miało fantazje seksualne
towarzyszące współŜyciu. Ich treść przedstawiała się następująco:
Wspomnienia z przeszłości - 45
Zgwałcenie - 29
WspółŜycie z więcej niŜ 1 partnerem - 21 
Fantazja abstrakcyjna - 19
Fantazje zoofilne - 10
Występowanie w roli widza współŜycia innych - 7
Fantazje sadomasochistyczne - 7
Obserwowanie przez innych we współŜyciu - 5
Kazirodztwo - 2
Inne - 10
Wspomniana treść fantazji seksualnych była częściowo wynikiem własnych przeŜyć, 
zapamiętanych scen z wydawnictw porno, filmów, a częściowo czystej fantazji. O 
ile wspomnienia z przeszłości moŜna łatwo tłumaczyć faktem ich zakodowania, to 
wyobraŜenie gwałtu na sobie moŜe wydawać się dziwne. Po głębszej analizie 
okazało się, Ŝe ten typ fantazji erotycznych nie oznacza bynajmniej potrzeb 
masochistycznych, lecz jest wyrazem aławisłycznego modelu kobiecości - oznacza 

Strona 31

229

pragnienie zdobycia przez męŜczyznęsamca. Dla wielu kobiet idea partnerstwa 
seksualnego, łzn. postulał wzajemnej aktywności, potrzeba subtelności i 
wraŜliwości ze strony męŜczyzny, jego dbałość o zróŜnicowana ars amandi, jest 
sprzeczna z potrzebami.
śyjąc w emancypowanym'środowisku, w którym istnieje pomieszanie ról 
męskokobiecych, zmuszane do róŜnej aktywności, dominacji, obciąŜone obowiązkami,
właśnie ,w łóŜku" pragną być zdobywane, czuć się kobietami. Dla tych kobiet 
subtelność partnera, jego delikatność jest utoŜsamiana ze zniewieścieniem. Ten 
interesujący problem wskazuje, iŜ procesy przemian obyczajowych nie są 
jednoznaczne.
Przez kilka lał zajmowałem się zagadnieniem fantazji seksualnych, zbadałem ponad
600 osób. Okazało się, Ŝe niektóre wyniki moich badań i innych badaczy są 
zbieŜne.
Fantazje seksualne występujące w badanej populacji dają się ułoŜyć w kilka 
charakterystycznych grup:
Brak fantazji i marzeń częściej występuje u osób z małym temperamentem 
seksualnym, zahamowanych lub mających zaburzenia seksualne.
Fantazje mogą być formą przedłuŜenia „fu i teraz" w Ŝyciu seksualnym, i tak np. 
w śnie seksualnym odtworzone jest współŜycie z partnerem, identyczne w przebiegu
(zarówno udane, jak i nieudane).
Fantazje mogą wyraŜać potrzeby i Ŝyczenia dotyczące osoby partnera, sytuacji, 
przebiegu pieszczot, stosunku itp.
Fantazje są formą kompensacji własnych problemów i trudności, i tak np. impotent
wyobraŜa sobie siebie jako superkochanka.
Fantazje jako wspomnienia: bardziej udanego związku niŜ aktualny lub „złotego" 
wieku aktualnego związku.
Fantazje jako ujawnienie „drugiej natury", ukrytych tendencji, podświadomości, 
np. potrzeb homoseksualnych, orgiastycznyćh ifp.
Okazało się równieŜ, Ŝe związki bardzo udane, o bogatym Ŝyciu uczuciowym i 
seksualnym, dobrze przystosowane, mają wspólny, podobny świat fantazji 
seksualnych. Wspólnota partnerów moŜe zatem przejść równieŜ i do poziomu 
fantazji, a w okresach rozdzielenia, nieobecności drugiej osoby świat fantazji 
ją przybliŜa, czyni obecną.
WYOBRAŹNIA SEKSUALNA
PŁEĆ
OSOBOWOĆ
KULTURA
BIOGRAFIA
EROTYCZNA
Seksualne
marzenia, sny, fantazje
TEMPERAMENT
PORNOGRAFIA
SEKSUALNE
PROBLEMY
l ZABURZENIA
-wiat fantazji seksualnych jest dobrym źródłem poznania seksualizmu danej osoby,
wzajemnych potrzeb i oczekiwań oraz dostarcza waŜnych informacji i 
przystosowaniu seksualnym związku partnerskiego.

* * *

PRZESTRZEŃ MIĘDZY KOBIETĄ A MĘśCZYZNĄ

Pojęcie „przestrzeń" rozumiem tu jako naturalny dystans
psychiczny między kobietą a męŜczyzną, poprzedzający spotkanie między nimi. We 
wspomnianej przestrzeni istnieje pewna akcja, komunikacja między światami obu 
płci, wyraŜająca postawy wobec siebie, oczekiwania i nastawienia. Obie strony 
nadają określone
78
sygnały słowne i niesłowne, będące wypadkową ich uwarunkowań (omówionych w 
pierwszej części pracy), sytuacji, umiejętności odczytywania tych sygnałów. 
Wspomniane sygnały mają określone znaczenie; są informacjami o własnej osobie, 
zmierzają do określonej, oczekiwanej reakcji u drugiej osoby. Zrozumiałe, Ŝe 
tego typu komunikacja moŜe być autentyczna i prawdziwa, ale moŜe teŜ być 
konwencjonalna, lub nawet pozorowana, kryjąca prawdziwe intencje i potrzeby. 
Jednym z waŜnych elementów tej komunikacji jest skłonność do faworyzacji własnej
osoby. JA odbierane jest jako centrum, a jego odbiór przez drugą osobę jest 
oceniany z własnej perspektywy. Stąd np. wiele osób nie zgadza się na ocenę 

Strona 32

229

własnej osoby, nie moŜe pogodzić się z faktem, iŜ taki jest właśnie jej odbiór.
Zrozumiałe, iŜ moŜemy być odbierani nieprawdziwie i krzywdząco, ale naleŜy 
nieraz wyciągać wnioski z powtarzających się sytuacji. JeŜeli np. młoda, 
atrakcyjna dziewczyna nie potrafi przyciągać do siebie męŜczyzn, nie udaje się 
jej znaleźć sympatii, spotyka się z odrzucaniem, moŜe reagować na ten fakt 
poczuciem krzywdy, zaskoczeniem, buntem wobec „złego losu", moŜe teŜ jednak 
zastanowić się nad przyczynami tego zjawiska i lepiej wczuć się w kierowane 
wobec niej sygnały ze strony męŜczyzn. MoŜe np. okazać się, Ŝe brak jej 
kokieterii, wdzięku lub jest zbył arbitralna i zadufana w sobie, w swoją 
atrakcyjność, moŜe teŜ jej charakter zniechęcać do spotkania itp.
Innym przykładem faworyzacji własnej osoby jest przekonanie, Ŝe moje JA ma 
rację. Takie nieliczenie s'ię ze zdaniem drugiej osoby moŜe prowadzić do 
wzajemnego niezrozumienia.
Innym elementem komunikacji między światem męskiego i kobiecego JA jest trafność
odczytywania sygnałów, mogą mieć one bowiem inne znaczenie dla danej osoby; np. 
słowo „kocham" dla jednej osoby jest wyraŜeniem uczucia, zaangaŜowaniem, dla 
drugiej natomiast sloganem, pustosłowiem, konwencją pasującą do danej sytuacji. 
Podobnie odmienne moŜe być wyraŜenie poŜądania, potrzeby
PRZESTRZEŃ MIĘDZY KOBIETĄ A MĘśCZYZNĄ
KOBIECE
JA
Scena
Lęk
Sąd
Zabawa
Laboratorium
Partnerstwo
MĘSKIE
JA
seksualnej. Dla jednej osoby oznacza ono wyraz uczucia dla partnera, bliskości, 
dla drugiej osoby natomiast jest to potrzeba rozładowania napięcia seksualnego, 
a partner jest narzędziem do samozaspokojenia. Przykłady moŜna mnoŜyć, ale 
problem jest waŜny, gdyŜ w wielu
79
związkach nawet po wielu latach bycia razem istnieje trudność w odczytywaniu 
wzajemnych sygnałów i na tym tle powstaje wiele konfliktów.
Istnieje teŜ zjawisko selekcji informacji, czyli odczytywania ich „po własnej 
myśli", l tak np. z wielu wzajemnie przekazywanych sobie sygnałów osoba mająca 
poczucie niŜszości, kompleksy wybiera takie, które je potwierdzają, natomiast 
osoba narcystyczna wybiera te, które potwierdzają jej poczucie wartości. MoŜna 
równieŜ sygnały zniekształcać i przypisywać im zupełnie inne znaczenie, l tak 
np. impotent moŜe autentyczny uśmiech swej partnerki odbierać jako wyśmiewanie 
się z niego i nie wierzy wówczas wyjaśnieniom, Ŝe miał on zupełnie inne 
znaczenie.
Jak więc wynika z tych rozwaŜań komunikacja między dwiema osobami jest procesem 
złoŜonym i dobra komunikacja, tzn. czytelna, odbierana trafnie, autentyczna, 
jest waŜnym elementem właściwego rozwoju więzi. W procesie psychoterapii par 
problem poprawy komunikacji naleŜy do najwaŜniejszych zadań leczenia.
Tak więc u samego startu do poznania drugiej osoby mamy do czynienia z 
przekazywaniem sygnałów o zróŜnicowanym znaczeniu, odbiorze i reagowaniu na nie.
MoŜe to często decydować o szansach nawiązania więzi.
Poza zjawiskiem komunikacji w przestrzeni między kobietą a męŜczyzną istnieje 
jeszcze inne, równie waŜne zjawisko, a mianowicie ujawniana postawa wobec 
drugiej płci, określony przebieg akcji zmierzającej do spotkania lub 
uniemoŜliwiającej to spotkanie.
Wymieńmy kilka moŜliwości:
Scena
Z tym typem postawy stykamy się wówczas, gdy wobec drugiej płci przyjmuje się 
rolę, zakłada odpowiednią maskę; dramatyczną, romantyczną, tajemniczości, 
melodramatu itp. W ten sposób ukrywa się prawdziwą postawę wobec płci odmiennej,
a stwarza pozorną, w celu zyskania określonego efektu. W czasach tzw. moralności
mieszczańskiej powszechna była między kobietą a męŜczyzną scena pełna 
konwenansów, gier, taktyk. Bez względu na przyczyny scena zawsze jest czymś 
nieautentycznym, a efekt gry zaleŜy m. in. od talentu aktora i dlatego jeden 
odnosi sukces, a drugi się ośmiesza. Zjawisko sceny jest dość typowe w okresie 
przedmałŜeńskim u osób usiłujących „złapać" drugą osobę lub u osób nawiązujących
romans, ale napotykających przeszkody. Praktyka Ŝyciowa dowodzi, iŜ z reguły 
lepszymi aktorami są kobiety, a jedną z udawanych ich ról jest np. rzekome 

Strona 33

229

przeŜywanie orgazmu.
Lęk
Między własnym JA a światem drugiej płci moŜe istnieć pole lęku, poczucie 
zagroŜenia. Wówczas powstaje bariera utrudniająca dostęp
80
do własnego JA, a kaŜdy sygnał od drugiej płci jest odbierany jako zagroŜenie, 
ocena własnej osoby. Lęk moŜe równieŜ dotyczyć niepewności co do odbioru własnej
osoby u drugiej, l tak np. męŜczyzna mający wiele nieudanych kontaktów 
seksualnych zaczyna się obawiać kobiet, współŜycia i np. kokieterię, ujawnienie 
potrzeb seksualnych wobec niego odbiera jako zagroŜenie dla siebie. U innych lęk
ma charakter pierwotny, tzn. uniemoŜliwiający nawiązywanie kontaktów z drugą 
płcią; istnieje jakby nieprzekraczalna bariera dla takiego spotkania. Bez 
względu na to, czy lęk jest wynikiem kompleksów, nerwicy, rozpieszczenia w domu,
zahamowań - wymaga przełamania.
Sąd
Jest to postawa, w której wobec przedstawicieli drugiej płci występuje się w 
roli oskarŜyciela i sędziego, brakuje natomiast obrońcy. Przykłady tego mamy 
liczne, a najczęściej są one wynikiem doznanych przykrości, rozczarowań. Łatwo w
takiej sytuacji podciągnąć cały świat drugiej płci do jednego mianownika, np. 
,wszyscy męŜczyźni to łajdacy" itp. U innych natomiast trybuna oskarŜycielska 
zmienia się w kunsztowną retorykę pełną erudycji i sypią się cytaty z dzieł 
sfrustrowanych filozofów, literatów potwierdzających niŜszość drugiej płci. 
PoniewaŜ takich było więcej wśród męŜczyzn, więc tego rodzaju erudycja częściej 
jest spotykana w świecie męskim. Kobiety natomiast na ogół posługują się w tym 
oskarŜycielskim dowodzeniu tzw. przykładami z Ŝycia, czyli przeŜyciami własnymi,
matki, sąsiadki, koleŜanki.
Tego rodzaju sąd, bez względu na przyczyny, stwarza jednak barierę między 
płciami, barierę obcości, nierównej inności, utrudnia zatem prawdziwe, pełne 
spotkanie.
Zabawa
Postawa ludyczna jest kolejnym przykładem przestrzeni między płciami. Odbywa się
w niej karnawał, a spotkanie jest wyrazem potrzeby rozrywki, przyjemności. W 
świecie drugiej płci interesujące jest to, co słuŜy zabawie i co ją umoŜliwia. 
JeŜeli ,zabawa radosna w łóŜku we dwoje" jest jedną z form wielorakiej więzi 
między partnerami, to naleŜy do ars amandi, jeŜeli natomiast jest podstawową 
orientacją Ŝyciową, to sprowadza drugą osobę do świata uciechy, przyjemności, 
stwarzając blokadę do nawiązania bogatszego spotkania.
Laboratorium
Są osoby o silnych tendencjach do unaukowienia świata płci, seksu i miłości. Dla
nich spotkanie z drugą płcią ma głównie charakter poznawczy, sprawdzający 
słuszność poznanych teorii. W innym przypadku nawet współŜycie seksualne . nre 
stać się ,naukowym" laboratorium, w którym stosuje się ,naukowe" techniki 
współŜycia. Znam wiele osób, które przed podjęciem współŜycia seksualnego 
przeczytały tak duŜo fachowych wydawnictw, iŜ strtły się niezdolne do swo
6 - Seks partnerski
81
body improwizacji, autentyzmu, a zamieniły się w „naukowców" przeprowadzających 
eksperymenty na sobie i partnerze.
Partnerstwo
-wiat drugiej płci moŜe być traktowany jak równy własnemu co do wartości i 
godności. Fakt inności psychoseksualnej jest źródłem fascynacji. Porozumienie 
jest autentyczne, prawdziwe, spontaniczne. PrzewaŜa tendencja ,do". Osoba 
drugiej płci najpierw jest traktowana jako człowiek, osobowość, a dopiero 
później jako druga płeć. Tego rodzaju postawa umoŜliwia otwartość, szczerość, 
przestają istnieć uprzedzenia i stereotypy; zostają stworzone warunki do rozwoju
miłości. Dzięki niej wychodzi się z kryjówki własnego JA i tworzy nowy, wspólny 
świat. Inaczej mówiąc jest to postawa twórcza, rozwijająca.
Wymienione typy przestrzeni między kobietą a męŜczyzną nie wyczerpują wszystkich
moŜliwości, nie wspomniałem tu jeszcze bowiem o typie przestrzeni neurotycznej, 
psychopatycznej, dewiacyjnej itp.
Nie wszystko jeszcze wiemy o tym, co się dzieje w tej przestrzeni, np. o 
bioprądach, intuicji, postrzeganiu pozazmysłowym itp. Nie dość jeszcze znamy 
prawa rządzące tą przestrzenią, istniejące w niej sprzeczności, zmienności, 
prawa przyciągania i odpychania.
Jakkolwiek wiele zjawisk przestrzeni między światem męskim a kobiecym ocienia 
tajemnica, jest ona jednak rzeczywistością, którą moŜna tworzyć. Określona jest 
głównie osobowością partnerów, ich postawą do ludzi, Ŝycia, miłości. W ksiąŜce 
prof. Kozieleckiego o samopoznaniu znajdujemy ciekawe stwierdzenie, iŜ miłość do

Strona 34

229

siebie umoŜliwia miłość do innych, istnieje teŜ związek odwrotny. W psychologii 
rozwija się dynamicznie kierunek poświęcony porozumieniu, zachowaniom 
altruistycznym. O typie przestrzeni decyduje prawdziwe JA partnerów, postawa 
wobec ludzi, a wymienione kierunki starają się przybliŜyć nam te 
najsubtelniejsze prawidłowości, jakimi są spotkania między ludźmi.
SPOTKANIE
Spotkania erotyczne z płcią
odmienną uwarunkowane są naszą przeszłością, wychowaniem, rodzajem kontaktów z 
ludźmi, rodzicami, tradycjami kulturowymi, powstałymi potrzebami psychicznymi, 
poczuciem własnej wartości lub jej brakiem itp. Stajemy wobec partnera 
uwarunkowani nie tylko naszą osobniczą przeszłością, ale i naszym środowiskiem, 
kulturą.
•• 83
Nasze spotkania uzaleŜnione są równieŜ od teraźniejszości, czyli od aktualnych 
potrzeb psychicznych, naszej aktualnej osobowości, kultury, od zachowania 
drugiej osoby, które wzbudza w nas określone uczucia i oczekiwania.
To co dzieje się w tym spotkaniu erotycznym rzutuje w przyszłość, w nasza 
postawę wobec płci odmiennej, w codzienność bycia z partnerem małŜeńskim, w 
budowany obraz JA, w nasze późniejsze oddziaływania wychowawcze wobec własnych 
dzieci. Nie widzieć tych wymiarów czasu nawet w przelotnym spotkaniu erotycznym 
- oznacza nie tylko brak wyobraźni, ale i nieświadomość plastyczności naszej 
osobowości, która podlega procesom przemian, jak równieŜ nieświadomości naszego 
oddziaływania na osobowość drugiej osoby, która w przyszłości będzie czyimś 
współpartnerem małŜeńskim, która będzie realizować swoja męskośćkobiecość wobec 
innych.
PosłuŜmy się kilkoma przykładami:
Pierwsze uwarunkowania erotyczne
Nasze pierwsze spotkania erotyczne wyzwalają, zwłaszcza u kobiet, pewne 
zakodowane reakcje uczuciowe i seksualne. Związane to jest z tzw. prawem 
pierwszych połączeń i generalizacji. Sposób, w jaki byliśmy potraktowani, nasze 
decyzje i zachowania, przebieg ars amandi, forma zerwania wpływają na nasze 
przyszłe współŜycie seksualne, postawy wobec płci odmiennej, poczucie własnej 
wartości. Tu tkwią często źródła kompleksów, agresywności wobec płci odmiennej, 
poczucie winy, jak równieŜ określone oczekiwania i wymagania wypływające z 
porównań tego, co juŜ otrzymaliśmy, a co daje nam druga osoba. Inicjacja 
seksualna jest zawsze przełamaniem pewnej bariery:
intymności, wstydu, granic JA, motywacji.
PrzeŜycia, doznania stają się doświadczeniami o określonej treści i emocji, one 
zaczynają formować naszą postawę wobec płci odmiennej i ars amandi.
Seksualne ,teraz" staje się przyszłością. Często brak świadomości tego co się 
dzieje, czas jakby się zatrzymał, przyszłość jakby nie istniała, a przecieŜ to 
„teraz" juŜ uległo zakodowaniu psychicznemu. Jesteśmy wbudowani w losy tej 
osoby, jak we własne.
Przygoda seksualna
Zwykło się przypuszczać, Ŝe jeŜeli dwie osoby mają przelotny romans wypływający 
z umowy między nimi, to ich spotkanie ogranicza się do teraźniejszości. Ono 
jednak równieŜ w istocie łączy wszystkie wymiary czasu. Mówiąc bardziej obrazowo
- nasze przeŜycia, doświadczenia są jakby zapisywane na „taśmie magnetofonowej 
mózgu", z tym Ŝe tego zapisu nie moŜna zmazać. Rzutuje ona na „następne 
nagrania", np. przez wpływ na nasze decyzje, postawy wobec siebie i innych. 
Wiemy np., jak często nieufność, brak zaufania
84
wobec drugiej osoby, przypisywanie jej określonych pragnień jest wynikiem 
własnych przeŜyć i obserwacji. MoŜe równieŜ nastąpić zmiana w naszym systemie 
wartości. Łatwość podbojów seksualnych moŜe np. podwaŜyć wiarę w trwałość uczuć,
stworzyć stereotyp, np. niezdolność męŜczyzn do wierności, moŜliwość uwiedzenia 
kaŜdej kobiety itp.
Prawo do „wyszumienia się"
Młodość często bywa łączona z rozbujałym erotyzmem psychicznym, niezdolnym do 
samoopanowania. Istnieje teŜ stereotyp seksualnej energii, która musi się 
„wyszumieć" w młodzieńczych przygodach. Często taką postawę prezentują sami 
rodzice, wzmacniając w ten sposób określone zachowania seksualne swych dzieci, 
dając im placet na „wyszumienie". Zapomina się jednak o tym, Ŝe „wyszumienie" 
jest z Kimś, jest spotkaniem z osobą, a właściwie spotkaniem dwu osób, które 
będą istnieć w przyszłości, a tę przyszłość budują juŜ teraz. „Wyszumienie" 
poprzez kogoś, działa teŜ na tego kogoś.
Rygoryzm moralny
W wielu środowiskach rodzinnych wizja spotkania z drugą płcią naznaczona jest 

Strona 35

229

wieloma tabu, zastrzeŜeniami, wzbudzanymi lękami, jak równieŜ rozbudzonym 
sztucznie poczuciem własnej wartości i godności przesłaniającej wartość i 
godność drugiej płci. Czego spodziewa się np. matka mówiąca dorastającej córce: 
„UwaŜaj na męŜczyzn, im chodzi tylko o twoje ciało; dbaj o swoją godność, gdyŜ 
jesteś kobietą". W ten sposób przyszłe spotkanie juŜ ulega zafałszowaniu, gdyŜ 
kobieta startuje z pozycji wyŜszości, a męŜczyzna jest traktowany nieufnie, jako
samiec o większej lub mniejszej kulturze, ale któremu i tak chodzi o jedno. 
Dlatego spotkania z męŜczyzną u wielu kobiet wyraŜają się obroną ich ciała 
(pochwica) i psychiki (oziębłość).
Prymat powinności i obowiązków
W wyniku określonych oddziaływań wychowawczych moŜna spotkanie płci widzieć z 
perspektywy obowiązków i powinności. Dostaję np. listy od rodziców, którzy 
uwaŜają, Ŝe sam fakt spotkania seksualnego zobowiązuje do ślubu. PrzecieŜ czym 
innym jest widzenie go w ramach małŜeństwa, a czym innym widzenie w ramach 
powinności zawarcia małŜeństwa. Te matki popełniają podobny błąd, jak osoby, 
które w spotkaniu z drugą osobą widzą jedynie seks, a nie osobę - i tu właśnie 
seks widzi się jako podstawową formę spotkania męŜczyzny i kobiety.
RównieŜ dla wielu osób spotkanie z partnerem wypływa z obowiązku „praw 
małŜeńskich". Tak więc spotkanie widziane jest z perspektywy umowy prawnej, 
podpisanej w obecności świadków.
Spotkanie erotyczne męŜczyzny i kobiety jest spotkaniem odbywającym się we 
wszystkich wymiarach czasu, staje się bowiem doświad
85
czeniem i przeŜyciem wpisanym w osobowość i wpływającym na nią u obojga 
partnerów, bez względu na „umowę", jaką zawarli ze sobą partnerzy. Rzutuje ono 
na późniejsze spotkania nie tylko w sensie erotycznym. Czy na przykład oznacza 
to fatalizm popełnionych błędów?, omyłek?, niezawinionych czy zawinionych 
rozczarowań, rozstań? To prawda, Ŝe te spotkania ulegają zakodowaniu, ale nie 
jesteśmy jedynie zaprogramowanym komputerem, który musi pracować na danym 
programie. Plastyczność i złoŜoność naszej osobowości wyraŜa się m. in. w 
zdolności do róŜnicowania tych programów, np. przez wyciąganie wniosków, zmianę 
naszych spotkań, umiejętność spojrzenia na siebie z dystansem, tworzenie 
altruistycznych postaw, przebudowywanie systemu wartości.
Warto podkreślić tę zdolność do zmiany JA i przezwycięŜania przeszłości, nieraz 
bowiem dominuje smutek, niewiara i katastrofizm w widzeniu swej przeszłości i 
przyszłości. Jest to jakby poddawanie się własnym zakodowanym uwarunkowaniom, 
bez wiary w moŜ
ność zmiany. MoŜe powstać tu refleksja: No dobrze, jeŜeli nawet nastąpi zmiana 
teraz, to moŜe to pomóc przyszłości, ale nie zmieni przeszłości? To prawda, Ŝe 
na przeszły wymiar czasu nie mamy juŜ wpływu, ale przecieŜ spotkania nasze teraz
i w przyszłości są naszym nowym zadaniem. JeŜeli spotkanie z drugą osobą będzie 
wzajemnie uszczęśliwiające, jeŜeli będzie ono wzajemnym dobrem, jeŜeli wyrazi 
miłość, to juŜ oznacza zwycięstwo nad przeszłością. MoŜemy teŜ nie mieć wpływu 
na losy innych ludzi z naszych przeszłych spotkań. Znane są długotrwałe poczucia
winy wynikające ze świadomości, Ŝe nasze przeszłe spotkanie z daną osobą 
zawaŜyło negatywnie na jej Ŝyciu. Poprzestanie jednak na stwierdzeniu tego faktu
i poczuciu winy niewiele zmieni poza doznaniem egzystencjonalnym. Z procesu 
psychoterapii wynika, Ŝe wartościowe spotkanie z innymi ludźmi „teraz" mogą 
przezwycięŜyć ciąŜenie przeszłości i odbudować poczucie własnej wartości.
Inicjacja seksualna
Decyzja o podjęciu współŜycia seksualnego, jak wynika z badań, jest najczęściej 
przypadkowa, powstaje nagle, pod wpływem impulsu, podniecenia narastającego w 
trakcie pieszczot; często towarzyszy jej działanie alkoholu. Niekiedy 
poprzedzona jest narastającą potrzebą przekroczenia Rubikonu seksualnego w celu 
udowodnienia sobie, Ŝe naleŜy się do świata dorosłego, Ŝe jest się 
męŜczyznąkobietą. Dość powszechnym „stylem" inicjacji seksualnej jest równieŜ 
„udowadnianie" przez młodą kobietę swych uczuć wobec coraz bardziej natarczywej 
sympatii. W tych przypadkach ujawnia się inność seksualizmu płci, inność rozwoju
potrzeb erotycznych, co często jest źródłem rozczarowań i nieporozumień, nie 
mówiąc o moŜliwości przedwczesnego zajścia w ciąŜę.
Istnieją równieŜ dwie inne - oprócz „dowodów miłości" - po
S6
stawy wobec inicjacji, obecnie coraz bardziej powszechne. Pierwsza wiąŜe 
inicjację z dojrzewającą miłością. WspółŜycie seksualne widzi się jako znak i 
wyraz miłości. Oczywiście, Ŝe nazwanie swych uczuć miłością nie musi oznaczać, 
Ŝe istnieje ona naprawdę. Nasz język jest stosunkowo ubogi w słownictwie 
erotycznym i nastrój, podniecenie teŜ nazywa się miłością.
Natomiast druga postawa charakteryzuje się dąŜeniem do wykształcenia w sobie 

Strona 36

229

właściwej motywacji do współŜycia seksualnego, do określenia optymalnych 
warunków koniecznych przy współŜyciu;
widzi je równieŜ w perspektywie rozwoju swego erotyzmu, osobowości i związku. Ta
refleksyjna postawa oznacza szukanie prawdy o sensie i celu współŜycia 
widzianego w perspektywie dobra całej osobowości i jej przyszłości. Sprzyja jej 
odpowiedni klimat wychowawczy, prymat wartości oraz wzrost wiedzy na temat 
erotyzmu. Wystarczy przeczytać wydane u nas publikacje poświęcone Ŝyciu 
seksualnemu, aby przekonać się, jak bardzo jest złoŜone i jak bardzo rzutuje na 
całą przyszłość człowieka rozpoczynające się współŜycie seksualne.
Podobne zjawiska moŜna znaleźć w wydanych pracach na Zachodzie. Entuzjazm 
seksofali stopniowo opadł i badania poświęcone pokoleniu z lat rewolucji 
seksualnej wyraźnie wskazują, Ŝe przedwczesna inicjacja wiąŜe się z wieloma 
negatywnymi konsekwencjami (patologia ginekologiczna młodych kobiet, trwały 
rozdział erotyzmu od uczuciowości i określonego systemu wartości, trudności w 
przystosowaniu małŜeńskim, patologia płodności itp.). Cena zbył wczesnej 
inicjacji seksualnej okazała się bardzo wysoka, zwłaszcza u kobiet, a pozytywne 
efekty dość iluzoryczne. Stąd w pracach wielu seksuologów więcej jest refleksji 
o warunkach niezbędnych do kształtowania dojrzałej motywacji współŜycia, do 
wyrabiania zdolności samoopanowania.
WspółŜycie seksualne jest sztuką wymagającą odpowiedniego przygotowania i 
pielęgnowania, wyrobienia w sobie koniecznych postaw wobec płci, płodności, 
erotyzmu. DąŜenie do udanego i szczęśliwego współŜycia nie jest toŜsame jedynie 
ze sprawnością odruchów seksualnych, ale oznacza teŜ umiejętność sterowania swym
seksualizmem i liczenie się ze specyfiką odmienności płci, z dobrem swego 
związku. Nie raz pisałem o warunkach, jakie są konieczne do inicjacji 
seksualnej, ale przypomnę je teraz jeszcze raz.
Wzajemna miłość
Wzajemna miłość widziana jest jako coś bogatszego niŜ nastrój, uczucie, 
poŜądanie, fascynacja erotyczna. Miłość jest pragnieniem uszczęśliwienia 
ukochanej osoby, darzenia jej dobrem. WspółŜycie jest jednym ze sposobów jej 
wyraŜania. Dzięki temu rozwijają się pozytywne emocje towarzyszące współŜyciu, a
ono samo słuŜy przekazywaniu sobie fascynacji uczuć. WspółŜycie symbolicznie i 
realnie
87
wyraŜa najgłębszą więź między zakochanymi, wkraczając w dziedziny trudne do 
wyraŜenia słowami.
Dojrzałość
Dopiero współŜycie z osobowością w pełni rozwiniętą - nie tylko biologicznie - 
stwarza moŜliwości wszechstronnej więzi i bogactwa wyrazu. Dojrzałość zapewnia 
poczucie bezpieczeństwa, zaspokaja wielorakie potrzeby psychiczne, daje uczucie 
pełni kontaktu, wiąŜe się równieŜ ze współodpowiedzialnością. Dzięki niej 
współŜycie jest czymś więcej niŜ przyjemnością, słuŜy bowiem spotkaniu całych 
osobowości. Pozornie tylko współŜycie obejmuje określony wycinek czasu - jest w 
nim bowiem przeszłość i przyszłość. Obecnie coraz częściej mówi się o poczuciu 
odpowiedzialności za siebie i drugą osobę. Potocznie rozumie się ją w 
perspektywie moŜliwej płodności, tymczasem jest czymś znacznie szerszym. 
Stwarzamy przecieŜ określoną rzeczywistość, uruchamiamy prawa rządzące 
współŜyciem, rozwijamy uwarunkowanie rzutujące na całą przyszłość seksualną, 
decydujemy teŜ wówczas o losach tego związku.
Wiedza
Najlepsze nawet intencje nie wysączają, jeŜeii nie dysponujemy koniecznym 
minimum wiedzy o podstawach fizjologii współŜycia, płodności, prawidłowości 
rozwoju ars amandi. WspółŜycie jest sztuką, a nie improwizacją czy zdobywaniem 
doświadczeń ,na poligonie seksualnym". Niewiedza zniszczyła wiele doskonale 
lokujących związków przez sprawienie zawodu, zaburzeń seksualnych itp. 
Specjalnie zaznaczyłem, Ŝe chodzi o znajomość podstaw, gdyŜ nadmiar wiedzy przy 
inicjacji równieŜ szkodzi, powstaje bowiem wówczas przesadna obawa, lęk, 
zagroŜenie, myślenie kategoriami moŜliwej patologii i wówczas współŜycie staje 
się egzaminem własnego zdrowia, sprawności, samooceny.
Komfort psychiczny
Pielęgnowanie sztuki współŜycia wymaga odpowiednich warunków:
spokoju, relaksu, intymności, pięknego tła. Z jednej strony sprzyja to 
eliminowaniu poczucia zagroŜenia, lęku i patologii współŜycia, z drugiej strony 
daje oprawę współŜyciu.
Harmonia z systemem wartości
Radosna i piękna sztuka miłości powstaje wówczas, gdy angaŜuje się w niej cała 
osobowość. Poczucie niezgodności ze swymi poglądami, postawami rodzi wewnętrzne 
rozdwojenie, pęknięcie, a w konsekwencji poczucie winy wobec siebie. Tu tkwią 

Strona 37

229

źródła wielu zahamowań, tłumień, racjonalizacji fałszujących prawdę o nas, 
wykrzywiających naturalność i spontaniczność odczuć i przeŜyć seksualnych. Mamy 
wówczas do wyboru - albo połączyć nasz seks i erotyzm
88
z wewnętrznymi konfliktami (co zawsze negatywnie odbija się na współŜyciu), albo
dostosować nasze poglądy i wartościowanie do nowej sytuacji (powstaje „nowa" 
filozofia sytuacyjna), albo teŜ pozostać sobą i wiernym sobie, swemu systemowi 
wartości.
Nasze systemy wartości bywają oparte na określonym systemie światopoglądowym, w 
którym seks i erotyzm równieŜ poddany jest ocenie. MoŜna równieŜ tworzyć system 
wartości oparty na własnej drodze myślowej, W wielu jednak przypadkach system 
wartości jest przypadkowy, nieokreślony, sprowadzony do podstawowej zasady 
wygody, przyjemności. Decyzja o inicjacji seksualnej i jej motywacja jest zatem 
testem naszego systemu wartości. We współŜyciu jednak spotykają się dwie osoby -
stąd zgodność ich poglądów ma równieŜ znaczenie i wymaga poszanowania stanowiska
drugiej osoby. WspółŜycie nie moŜe być gwałtem wobec przekonań drugiej strony (a
najczęściej widzi się tylko gwałt fizyczny), „wyprowadzeniem w pole' W przypadku
istniejących rozbieŜności istnieje przecieŜ moŜność dialogu i przekonania o 
słuszności swej postawy. Tak więc we wspó.Ŝyciu mamy równieŜ do czynienia ze 
współwychowaniem.
MIŁOĆ
W tradycji kultury europejskiej mamy do czynienia z czterema podstawowymi 
rodzajami miłości, które zresztą mogą występować razem i zachodzić na siebie.
Miłość seksualna
Miłość ta oparta jest głównie na więzi fascynacji seksualnej. WspółŜycie staje 
się radosnym szczęściodajnym misterium. Druga osoba jest wartością, dobrem, 
głównie przez swoje zalety partnerstwa seksualnego. wiat zainteresowań, 
najgłębszych przeŜyć, świat psychiczny moŜe być odmienny, ale udana więź 
seksualna silnie wiąŜe partnerów. Niejedno małŜeństwo „startowało" z takiego 
punktu wyjściowego. Dalsze moŜliwości są róŜne. Udana więź seksualna moŜe 
stopniowo obejmować i inne cechy i związek staje się bardziej wszechstronny. 
Jeśli jednak seks dominuje, to istnieje niebezpieczeństwo stopniowego „wypalania
się" namiętności i rodzi się niedosyt bardziej głębokiej więzi.
Miłość erotyczna
Ten typ miłości oparty jest na fascynacji odmiennością psychoseksualną drugiej 
osoby. Odnosi się wraŜenie, jakby łączyły się ze sobą dwie potrzebujące 
uzupełnienia natury, powstaje nowa, pełniejsza, doskonalsza. KaŜdy ma jakiś 
ulubiony typ męskościkobiecości, znalezienie tych cech w danej osobie jest 
olśnieniem, odkryciem. Tego typu fascynacja moŜe być trwała, radosna, ale moŜe 
teŜ nie wystarczać. Oczekuje się wówczas szerszej więzi. Miłość erotyczna moŜe 
być odkrywanieni bogactwa natury drugiej płci, moŜe stymi ować twórczość w tym 
wzajemnym poznawaniu się.
Miłość uczuciowa
Ta miłość rozwija się przez świat uczuć i on jest głównym źródłem fascynacji. 
Poznanie drugiej osoby i wspólnie przeŜywane nastroje zmieniają koloryt 
uczuciowy na jasny, radosny, promieniujący na innych. Zmienia się świat 
wewnętrzny, wzrasta optymizm, radość, druga osoba przez samą swoją obecność 
wzbudza pozytywne uczucia, nastroje. Niektórzy mają w tym przeŜywaniu coś z 
transu. Uczucia mają jednak róŜne prawidłowości, mogą się zmieniać w róŜne 
strony i sama więź uczuciowa moŜe być niewystarczająca do powstania trwałego 
związku. JeŜeli są i inne, wspólne obszary więzi, to istnieje większe 
prawdopodobieństwo udanego związku.
Miłość partnerska (oblubieńcza)
Miłość partnerska jest pełniejsza, wielowarstwowa, łączy w sobie elementy 
poprzednich, ale pogłębiona jest przez wspólny świat zainteresowań, wartości, 
fascynacji psychicznej, przyjaźni, partnerstwa. Ma najbardziej optymalne warunki
do przeobraŜenia się w miłość głęboką, prawdziwą i trwałą.
Tu powstaje najbardziej twórcza więź, dzięki której partnerzy doskonalą rozwój 
swych osobowości, czują się dojrzalsi, bogatsi duchowo. WspółŜycie seksualne 
staje się wyrazem tego, co się dzieje między nimi, jest nie tyle celem, co 
rezultatem wzajemnej więzi Ŝycia codziennego. Sytuacje konfliktowe i trudne 
stanowią prawdziwy test miłości.
To wszystko nie świadczy przeciw miłości. Dla większości ludzi jest ona 
podstawową potrzebą egzystencjalną, źródłem rozkwitu ich osobowości, źródłem 
twórczości. Szkoda jedynie, Ŝe tak mało obrazów udanej i prawdziwej miłości 
spotykamy w literaturze i kulturze masowej. Częściej widzimy ją w krzywych 
zwierciadłach niŜ w całym jej naturalnym pięknie.
Miłość nie jest jednoznacznym pojęciem, stanowi fenomen w egzystencji człowieka 

Strona 38

229

o bardzo zróŜnicowanej treści. Miłość jest podstawową potrzebą psychiczną, 
fundamentem zdrowia psychicznego. Jej istnienie łączy się z zaspokojeniem innych
waŜnych potrzeb psychicznych; bezpieczeństwa, więzi, rozwoju, akceptacji, 
poczucia własnej
91
wartości itd. Jej praźródłem i prawzorem jest miłość doznawana od rodziców, 
uczenie się jej ujawniania i dawanie w Ŝyciu rodzinnym. Jest to jakby pierwszy 
stopień miłości - jej potrzeba zaistnienia, czyli oczekiwania. Nią wypełnione są
marzenia i fantazje we wczesnym etapie okresu dojrzewania. Swoje JA widzi się 
jako biorcę tej miłości.
Drugim stopniem w rozwoju miłości jest uczynienie z niej wizji Ŝycia, próba 
określenia, jak ma wyglądać, jakie są jej kryteria. Inaczej mówiąc tworzy się 
jyj obraz. Treść tego obrazu moŜe w sobie zawierać doświadczenia wyniesione ze 
środowiska rodzinnego, lektury, modele kreowane przez kulturę oraz, co jest 
szczególnie waŜne, własne projekcje. W obrazie miłości znajdują się nasze 
najgłębsze potrzeby psychiczne, odbija się w nim typ naszej osobowości. Stąd 
bierze się inność startu do miłości, zróŜnicowanie jej kryteriów i pragnień. U 
jednych przewaŜa obraz miłości romantycznej, u innych opiekuńczej, twórczej, 
erotycznej. Jedni widzą w niej głównie aktywność i rozwój - dzięki miłości mają 
się słać kimś - inni chcą nią obdarzyć kogoś.
Wiele osób zatrzymuje się na jednym z tych stopni, stając się biorcami miłości, 
realizując jej obraz lub starając się narzucić wizję innym, ,wychować do niej" 
drugą osobę.
Głębszym stopniem miłości jest uczynienie z niej Ŝyciowej, podstawowej wartości 
w kontakcie z drugą osobą. Miłość oznacza wówczas:
pragnę Cię uszczęśliwić, dać dobro, bycie z Tobą mnie uszczęśliwia. W tej 
miłości następuje wzajemna akceptacja i tolerancja z obu stron, rozwija się 
fascynacja erotyczna. Rosnąca bliskość psychiczna prowadzi do więzi seksualnej, 
która jest jednym ze sposobów wyraŜania swej miłości. Zakochani Ŝyją w świecie 
intensywnych uczuć, nastrojów, stają się dla siebie przyjaciółmi, pomagają sobie
w rozwoju swych osobowości, radość sprawia im uczynienie czegoś dobrego drugiej 
osobie. Miłość staje się postawą, jest więc czymś więcej niŜ uczuciem, jest 
formą kontaktu z drugim człowiekiem o fascynującej inności osobowościowej, 
erotycznej, seksualnej. WyraŜa się we współŜyciu seksualnym, w czułościach, w 
pomaganiu sobie, w tworzeniu wspólnego systemu wartości, wizji Ŝycia. Jest w 
niej dawanie i branie, radość i wspólnie znoszone cierpienie, dobroć, 
Ŝyczliwość, dialog i przebaczenie.
Tak realizowana miłość szczególny rozwój znajduje w małŜeństwie i w Ŝyciu 
rodzinnym, wyraŜa się w niej bowiem potrzeba bycia razem, utrwalenie poprzez 
dziecko, wspólny dom. Ośrodkiem centralnym miłości staje się wspólny świat 
wartości, wizja Ŝycia, przewaga MY nad JA obu stron. Im wyŜszy stopień miłości, 
tym większe są teŜ jej zagroŜenia. Jednym z nich jest uczynienie z miłości z 
daną osobą głównej wizji Ŝycia, jedynego celu i sensu istnienia. Miłość do 
konkretnej osoby staje się podstawowym źródłem samooceny, poczucia 
bezpieczeństwa, perspektyw Ŝyciowych. Inaczej mówiąc, na drugiej osobie buduje 
się nie tylko wspólną przyszłość, ale i własny sens
92
Ŝycia. W przypadku „zawalenia się" tej miłości zburzeniu ulega wszystko, 
przyszłość i własna osobowość, traci się cel i sens Ŝycia. Dlatego tak 
dramatyczne bywają losy nieszczęśliwych czy nieudanych
miłości.
JeŜeli natomiast miłość jest jedną z wartości Ŝycia, jednym z celów i sensów 
Ŝycia, to ryzyko niepowodzenia nie daje takiego spustoszenia. Ryzykiem jest 
budowanie całej wizji Ŝycia i jego sensu na jednej osobie. MoŜe zabrzmi to 
niemile, ale konieczne jest przyjęcie ryzyka niepowodzenia.
Miłość tworzą określone osobowości - stąd tak róŜne są jej formy i sposób 
realizacji. U jednych miłość jest spokojną przystanią, u innych burzliwą 
przygodą Ŝyciową. U jednych dominuje więź intelektualna, u innych uczuciowa. 
Jedni cenią sobie spokojne barwy i nastroje, inni Ŝywe i barwne. Miłość jednych 
jest stałym wzajemnym rozwojem, innych oazą itp. Im barwniejsze, bogatsze 
osobowości, tym większe są moŜliwości stworzenia fascynującej miłości. Podobnie 
zróŜnicowany jest wspólny świat wartości. Dla jednych jego istotą jest budowanie
gniazda rodzinnego, całą energię skierowują na organizację domu, wychowanie 
dzieci. U innych ten świat wartości wyraŜa bogatsze aspiracje: szczęśliwy dom, 
stały rozwój osobowości, ciekawie spędzone Ŝycie. Są teŜ związki, które 
realizują dzięki miłości wartości związane z Ŝyciem społecznym. Ich miłość staje
się jakby ,matrycą" miłości, ich altruizm słuŜy teŜ i innym. Inaczej mówiąc 
miłość jednych ogranicza się do nich samych, do gniazda, które tworzą, miłość 

Strona 39

229

innych promieniuje na ich pasje, zainteresowania, pracę czy teŜ na kontakty z 
ludźmi.
Miłość jest czymś nie znanym. MoŜe być trwała, wierna, spokojna, moŜe teŜ być 
burzliwa. Jednych zmienia, czyni lepszymi, inni pozostają nie zmienni. MoŜe 
powstać nagle, z wybuchu i bywa szczęśliwa. Inni mozolą się w jej tworzeniu, 
całymi latami pracują nad nią. U jednych przychodzi ,w porę", gdy yaistniało 
zapotrzebowanie na nią, u innych „nie w porę", przeobraŜając całe dotychczasowe 
Ŝycie.
Osobiście nie lubię traktatów poświęconych miłości. Jest ona zapewne sztuką, ale
i czymś nieprzewidzianym w przebiegu. W traktatach mówi się o fazach miłości, o 
metodach jej wzbogacania itp. Rzeczywistość wymyka się tym racjonalnym 
dowodzeniom. Sądzę, Ŝe to dobrze. Miłość jest wielką przygodą, mającą cos z 
tajemnicy. Jest szansą, moŜliwością o nie znanej przyszłości.
Im bogatsze osobowości, im więcej łączy zakochanych, im większy jest ich 
altruizm, im bogatszy wspólny system wartości, tym większe szansę na ich miłość,
l to napawa optymizmem.
Granice miłości
DąŜenie do wszechstronnej, bogatej, pełnej ekspresji i barw miłości jest 
zrozumiałą tęsknotą ludzkiego serca, kaŜdy bowiem marzy
93
o przeŜyciu piękna i doświadczeniu szczęścia. Warło jednak pamiętać o tym, Ŝe 
miłość powstaje między ludźmi, a nie aniołami, zrozumiałe zatem, Ŝe róŜne wady, 
błędy, konflikty, trudności w porozumieniu są prozą najlepszej miłości. Tak więc
naturalną barierą miłości jest nasza natura, osobowość z jej wadami i zaletami. 
Im bardziej idealizujemy miłość, im większe stawiamy jej wymagania, tym trudniej
ją realizować.
Pierwszą barierą dla miłości jest jej wyidealizowana koncepcja, model, utworzone
nie na miarę realnych moŜliwości człowieka. Są jeszcze inne, równie częste 
bariery miłości.
Bariera samotności
Miłość tylko niekiedy bywa nirwaną, zatopieniem się partnerów w przeŜywanym 
szczęściu. W kaŜdej miłości doświadcza się samotności. Nie oznacza to 
umniejszenia miłości, po prostu nasze JA stale nam towarzyszy i konieczna jest 
umiejętność bycia z sobą. JeŜeli nasze JA jest formowane głównie przez świat 
zewnętrzny (inne osoby, dźwięki, zajęcia, stałą krzątaninę), to nic dziwnego, Ŝe
nie potrafi się przebywać ze sobą. Wiele osób tak dalece ucieka od własnego JA 
lub nie potrafi być z sobą, Ŝe w kaŜdej wolnej chwili gorączkowo szuka 
jekiegokolwiek bodźca, np. muzyki, radia, alkoholu, czyjejś obecności.
Osoby z bogatym światem wewnętrznym, refleksyjne, potrafią nie tylko być z sobą,
ale prowadzą z sobą jakby dialog. Dla nich samotność jest nawet konieczną 
potrzebą. Tak więc prawdziwa dojrzałość psychiczna i uczuciowa polega na 
właściwej proporcji naszego JA wewnętrznego i JA zewnętrznego, samotność staje 
się nie ograniczeniem, lecz wartością. W miłości istnieje nie tylko MY, ale i 
oddzielne JA.
Dotąd mówiłem o egzystencjalnym doświadczeniu samotności, istnieje jednak 
bolesna samotność (a właściwie poczucie osamotnienia), wynikające z 
niezrozumienia, z bariery wzajemnego kontaktu, z róŜnych konfliktów.
Wówczas jedynie usiłowanie otwarcia się wobec siebie, nawiązanie bardziej 
szczerego kontaktu, moŜe eliminować wspomniane osamotnienie.
Bariera płci
Istnieją pewne fenomeny psychiczne i biologiczne, naleŜące do świata danej płci,
ograniczone tym światem, np. doświadczenia ciąŜy, porodu, doznania seksualne we 
współŜyciu, znaczenie ciała, wieku, ojcostwa itp. KaŜdy z tych fenomenów oznacza
inność płci. Nie jest to równoznaczne z poczuciem obcości, samotności. Zdarza 
się, Ŝe partnerzy pozostają tu w pewnej izolacji i niezrozumieniu dla siebie, 
ale inni, dzięki umiejętności wczuwania się, wraŜliwości, interakcji, 
przekraczają wspomnianą granicę inności. Jest to moŜliwe równieŜ
wtedy, kiedy partnerzy znają specyfikę psychoseksualnej i psychicznej 
odmienności płci. Jest to zresztą konieczny warunek dla dobrego porozumienia 
małŜeńskiego.
Bariera osobowości
KaŜdy jest niepowtarzalną indywidualnością, formowaną w innych środowiskach 
rodzinnych, z odmiennym doświadczeniem Ŝyciowym, ze zróŜnicowanymi 
zainteresowaniami, cechami charakteru itp. Zrozumiałe zatem, Ŝe postrzeganie 
świata, emocje, potrzeby, oczekiwania, hobby mogą 6yć u róŜnych osób odmienne. 
Rzecz jednak w tym, jak na naszą inność reaguje druga osoba. Są formy reakcji 
prowadzące do odczucia „od" w związku: np. usiłowanie ,wychowania" sobie 
partnera, ośmieszanie jego hobby, postaw, przypisywanie im typowych wad itp. W 

Strona 40

229

związkach lepiej rozumiejących się inność partnera wzbudza nie tylko tolerancję,
ale i potrzebę współuczestniczenia w tej inności i wówczas zaczyna przewaŜać 
tendencja „do" w związku.
Zatem osobowość partnerów moŜe zbliŜać ich do siebie lub oddalać w zaleŜności od
przyjętej postawy wobec tej inności.
Bariera przeszłości
W miłości tylko pozornie wszystko zaczyna się od „tu i teraz" związku, od 
określenia wspólnej przyszłości. KaŜdy ma swój bagaŜ przeszłości, moŜe być ona 
bezkonfliktowa, ale moŜe być i konfliktowa dla związku. Źródłem konfliktu moŜe 
być np. inność stylów bycia i wzorców roli kobiety, męŜczyzny wyniesione z domu,
tzw. przeszłość erotyczna, wzbudzająca zazdrość, poczucie zagroŜenia. Jakkolwiek
nikt nie ma prawa do przeszłości drugiej osoby, jednak wiele elementów tej 
przeszłości stwarza zagroŜenie, napięcie. Często zauwaŜa się to np. w związkach,
w których kobieta dysponuje bogatym doświadczeniem seksualnym.
Konflikłowość przeszłości moŜe wynikać z gry wyobraźni, z trudności w aktualnym 
dostosowaniu się partnerów, jak równieŜ z odczuwalnego ciąŜenia tej przeszłości,
traktowanej przez partnera jako „złoty okres" swego Ŝycia.
PrzezwycięŜenie bariery jest moŜliwe jedynie wówczas, gdy obie strony czują, Ŝe 
„tu i teraz" związku jest szczęśliwe i bogatsze od przeszłości.
Bariera sygnałów
Partnerzy przekazują sobie wiele sygnałów słownych i niewerbalnych (mimicznych, 
dotykowych, wynikających z zachowania itp.), wzbudzających określone na nie 
reakcje. Zrozumiałe, Ŝe istnieje pewna specyficzna inność tych sygnałów, 
uwarunkowana środowiskiem, wykształceniem, płcią, doświadczeniem itp. W dobrym 
związku wspomniane sygnały odczytywane są prawidłowo i wzbudzają oczekiwaną, 94
95
poŜądaną reakcję. W związkach niedostosowanych, konfliktowych sygnały te mogą 
być mało czytelne, odbierane odwrotnie od swego znaczenia.
Pozytywne uczucia, przeŜycia moŜna równieŜ uzewnętrzniać, czego np. mamy liczne 
przykłady w reakcjach naszego organizmu: wyrazem najwyŜszego zadowolenia moŜe 
być płacz, śmiech, milczenie, burzliwa lub powściągliwa reakcja. Podobne 
zróŜnicowanie istnieje równieŜ i w innych uczuciach, nie ma bowiem jednej formy 
ekspresji. Im mniejsza jest wzajemna znajomość partnerów, im uboŜszy dialog, 
wymiana informacji, tym większe moŜe okazać się zagubienie, co do trafności 
odczytywania sygnałów.
Jedni ujawniają swoją miłość bardzo burzliwie, wylewnie, inni przez milczenie i 
dotyk; jedni mają bogatą mimikę, inni ,kamienną".
Zdawałoby się, Ŝe poruszam sprawy bardzo oczywiste, często jednak jestem 
świadkiem dramatów związków, które nie potrafiły przełamać bariery milczenia, 
wymiany informacji koniecznej dla wzajemnego poznania i zrozumienia.
Miłość jest potencjalną moŜnością, tworzeniem, ewolucją. Wspomniane wyŜej 
bariery mogą być jej ograniczeniem, źródłem zaniku lub tvc Ŝenią wzajemnego 
zrozumienia i wzbogacenia. Decyduje o tym dialog, współpraca i wymiana 
informacji.
START W MAŁśEŃSTWO
Przejście z okresu przed
małŜeńskiego w małŜeń
stwo straciło wiele ze
swych dotychczasowych
typowych cech, nie stało
się jednak przejściem
łagodnym, płynnym. W czasie przeszłym istniały pewne określone fazy chodzenia ze
sobą: poznanie, sympatia, narzeczeństwo. KaŜda z tych faz miała określone 
kulturowo obyczajowe formy i cechy. Wiemy z wielu badań, Ŝe „noc poślubna" 
raczej rzadko była inicjacją współŜycia seksualnego, ale w wyniku dominujących 
norm i tradycji wcześniejsze współŜycie było „zakazanym owocem". Analiza wielu 
małŜeństw, które nie miały wspomnianych typowych faz, wskazuje jednak, Ŝe 
istnieje inność okresu przedmałŜeńskiego i małŜeństwa, początkowo 
nieuświadomiona i nieprzewidywana przez samych zainteresowanych.
Okres przedmałŜeński jest właściwie okresem oczekiwań, nadziei i marzeń. 
Wszystko w przyszłości jest moŜliwe, ale ta przyszłość jeszcze nie istnieje. 
Gloryfikacja miłości jako podstawowego motywu
Seks partnerski
97
zawierania małŜeństwa rodzi teŜ pewne mity, np. o miłości przezwycięŜającej 
wszystkie przeszkody. Teoretycznie jest to moŜliwe, gdyŜ prawdziwa miłość 
potrafi być twórcza i przekształcająca, potrafi tworzyć człowieka na nowo. Czy 
jednak zawsze mamy do czynienia z taką miłością przez wielkie „M"? Zwróćmy uwagę

Strona 41

229

np. na dość powszechny fakt lekcewaŜenia środowisk, z których wywodzą się 
zakochani. Istnieje u nich wiara, Ŝe łącząca ich miłość potrafi zatrzeć wszelkie
róŜnice.
Często jednak juŜ pierwsze tygodnie wspólnego Ŝycia wskazują, Ŝe cechy 
uformowane w środowisku rodzinnym mają znacznie większy zakres oddziaływania, 
niŜ to pierwotnie przewidywaliśmy. Dopiero Ŝycie codzienne ujawnia z całą siłą, 
jak bardzo potrafimy być podobni do swych rodziców. Spotykam niekiedy 
dramatyczne przykłady przeŜywania niechcianej identyfikacji ze swymi rodzicami: 
„Zawsze chciałem być inny niŜ mój ojciec, boleśnie przeŜywałem jego stosunek do 
matki, obiecywałem sobie, Ŝe u mnie będzie inaczej, tymczasem stałem się podobny
do niego, nienawidzę siebie za to". CzyŜ to jest jednak takie dziwne? Zapominamy
o tym, Ŝe nasza osobowość, męskośćkobiecość formuje się nie tylko przez 
wyreŜyserowany przez nas samych scenariusz, ale zawiera teŜ wiele nieświadomych 
identyfikacji i naśladownictw.
Nie twierdzę bynajmniej, Ŝe jesteśmy zawsze wiernymi kopiami naszych przodków, 
ale nie bagatelizujmy ich wpływu na nas i wpływu na naszych przyszłych 
współmałŜonków. Niejeden związek rozpadł się w wyniku niemoŜności ,przerwania 
pępowiny" z własnym środowiskiem rodzinnym czy teŜ niemoŜności pogodzenia 
sprzecznych modeli Ŝycia codziennego, kultury codziennej i wpojonych systemów 
wartości.
W okresie przedmałŜeńskim istnieje teŜ powszechna i zrozumiała wiara w przyszły 
sukces.
Optymizm miłości daje często dobre samopoczucie i wiarę, Ŝe „jakoś wszystko 
ułoŜy się dobrze, bo się kochamy". Nie zawsze jednak jesteśmy w stanie 
przewidzieć znaczenia spraw mieszkaniowych, współŜycia z teściami, rozłoŜenia 
obowiązków wynikających z narodzenia dziecka. CięŜar nowych zadań moŜe okazać 
się silniejszy od optymizmu. Czy oznacza to kryzys miłości, czy teŜ kryzys 
koncepcji wspólnego Ŝycia? Wydaje mi się, Ŝe problem tkwi gdzie indziej. W 
okresie przedmałŜeńskim fascynacja uczuciowa i optymizm pozwalają łatwo 
przezwycięŜać konflikty. Nie umiemy uczyć się sztuki optymalnego rozwiązywania 
konfliktów między sobą, są one więc najczęściej łagodzone lub bagatelizowane. 
Tymczasem w Ŝyciu codziennym, wspólnym, właśnie taka umiejętność jest niezbędna.
Konflikty są nieuniknione, rzecz w tym, aby umieć je rozwiązywać.
Inna prawidłowość: Próby współŜycia seksualnego mogą w okresie przedmałŜeńskim 
dać złudne poczucie przystosowania seksualnego Niby wszystko przebiega idealnie:
fascynująca wzajemnie ars amandi, są orgazmy, zadowolenie, zainteresowanie, 
podobne potrzeby i temperamenty. Później okazuje się, Ŝe owo przystosowanie było
pozorne i zaczynają się trudności we współŜyciu. Wiele impotencji i oziębłości 
ma charakter wtórny, a nie pierwotny. Udane czy nieudane współŜycie 
przedmałŜeńskie jeszcze niczego nie przesądza. Wynika to z faktu, który moŜna 
odnieść i do innych sfer Ŝycia we dwoje, Ŝe nic tu nie ma charakteru stałego, 
niezmiennego.
Okazuje się, Ŝe Ŝycie we dwoje jest procesem ewolucyjnym, stale zmieniającym 
się, a jego przebieg zaleŜy w równym stopniu od naszych cech, dyspozycji, jak i 
od umiejętności przewidywania. Stąd m. in. w wielu krajach postuluje się nauki 
przedmałŜeńskie, przygotowanie do Ŝycia w rodzinie, w których kładzie się nacisk
na rozbudzenie wyobraźni i ukazanie ewolucyjnego i zmiennego charakteru Ŝycia we
dwoje, podaje najbardziej typowe prawidłowości, frustracje i konflikty.
Okres przedmałŜeński charakteryzuje się m. in. pozornością znajomości wzajemnych
JA - jest to pozorne MY. Zupełnie zrozumiałe, Ŝe tak się dzieje. W tym okresie 
silnie wyraŜa się potrzeba akceptacji, uznania, widzenia siebie w oczach drugiej
osoby jako poŜądanego współtowarzysza Ŝycia. Tak więc z jednej strony zakładamy 
róŜowe okulary, z drugiej jesteśmy często pozornie prawdziwi, jesteśmy takimi, 
jakimi chcielibyśmy być w oczach ukochanej osoby. Obraz realny, a idealny to 
jednak nie to samo i Ŝycie codzienne odsłania prawdę o nas - stąd poczucie 
rozczarowania: „Był zupełnie inny przed ślubem", „to nie ten sam człowiek". 
Jedynie w tych związkach, które juŜ w okresie przedmałŜeńskim łączyła przyjaźń i
dojrzałość prawda o JA, z jej wadami i zaletami ujawnia się wcześniej, a ich 
znajomość, akceptacja i tolerancja gwarantują sukces w przyszłości.
Zwróćmy uwagę na jeszcze inną prawidłowość. Okres przedmałŜeński to przede 
wszystkim przyjemne bywanie ze sobą. Nie ma jeszcze obowiązków, jesteśmy tylko 
dla siebie z naszymi marzeniami, oczekiwaniami. Miłość nas opromienia i grzeje. 
Na spotkania przygotowujemy się, jesteśmy nastawieni na drugą osobę. W Ŝyciu 
codziennym we dwoje zaczyna przesuwać się akcent na inne treści - budowanie 
świata MY, urządzanie się, a to wymaga ofiar i poświęceń. Miłość okazuje się 
dwubiegunowa, a nie jednobiegunowa. l bywa, Ŝe nie likwiduje poczucia 
osamotnienia, niepokojów, Ŝe nie jest wiecznotrwałą nirwaną. Nie jest to 
bynajmniej zaprzeczeniem miłości, ale pewnej jej nierealnej koncepcji.

Strona 42

229

Wiele badań poświęconych przystosowaniu małŜeńskiemu wskazuje, Ŝe właśnie okres 
przedmałŜeński decyduje o przyszłych losach związku, ale polega to głównie nie 
tyle na samej sile uczuć czy więzi erotycznej, co więzi charakterologicznej, 
środowiskowej, intelektualnej. Inaczej mówiąc: im więcej sfer łączy, tym większe
szansę na przyszłość. Decyduje tu pewna podstawowa orientacja Ŝyciowa: 
altruisłyczna lub egocentryczna. Ta druga sprzyja powstawaniu konfliktów. 
Ciekawe, Ŝe takie cechy, jak: dobroć, łagodność, tolerancja, ciepły stosunek do 
ludzi, pozytywny świat wartości, które przecieŜ stanowią bardzo
98
99
sprzyjające szczęściu małŜeńskiemu predyspozycje, stosunkowo rzadko są 
wymieniane w litanii cech idealnego partnera Ŝyciowego. Szkoda, Ŝe te cechy są 
doceniane poniewczasie.
Okres małŜeński stanowi nową jakość Ŝycia we dwoje, moŜe tworzyć pojęcie MY, ale
jak wiemy, nie musi. Następuje zmiana priorytetów. Nadal waŜna jest miłość, 
przystosowanie seksualne, ale dochodzą do głosu potrzeby ustalenia rozkładu dnia
i obowiązków, urządzania się, tworzenia „gniazda". Dotykamy teraz nader 
istotnego problemu mieszkaniowego. Byłoby ideałem, aby w tym trudnym, aczkolwiek
pięknym okresie Ŝycia, młodzi mogli być sami we własnym, niekrępującym 
mieszkaniu. Daje to wiele szans: oderwania się od rodziny, stworzenia własnego 
modelu Ŝycia, klimatu intymności dla lepszego przystosowania seksualnego, 
poczucia odpowiedzialności za MY. śycie pozbawione warunków intymności albo 
doprowadza do nerwic i dysharmonii seksualnej, albo teŜ przeszkadza dostosowaniu
seksualnemu i później nawet najpiękniejsze mieszkanie moŜe nie poprawić
współŜycia.
Mamy tu do czynienia z paradoksalną formą Zespołu Trisłana i Izol
dy. WspółŜycie seksualne w warunkach skrępowania moŜe nawet być udane. Warunki 
pewnego napięcia, określonego czasu i zachowania pozorów, Ŝe „nic się nie 
dzieje", mogą działać mobilizująco na czas trwania reakcji seksualnych i 
skrócenia ars amandi. W warunkach nieskrępowanego luksusu, jakim jest 
samodzielne mieszkanie, brak stymulacji wynikającej z napięcia moŜe właśnie 
paradoksalnie zaburzyć osiąganie satysfakcji seksualnej. Warto pamiętać o tym 
mechanizmie trudności seksualnych, najczęściej bowiem utoŜsamia się złe warunki 
mieszkaniowe z nieudanym współŜyciem seksualnym. Okazuje się, Ŝe jest to równieŜ
jedna z przyczyn psucia się kontaktów seksualnych w przyszłości, gdy warunki juŜ
będą dobre.
Wczesna faza Ŝycia we dwoje, „miodowy miesiąc", kryje w sobie bardzo istotny 
proces kształtowania równowagi sił partnerów. Jest to termin moŜe niezbyt udany,
ale zaczerpnięty z psychologicznej teorii gier. Inaczej mówiąc w tym okresie 
usłała się układ wzajemnych zaleŜności między partnerami, rozkładu dominacji - 
uległości. Obecnie coraz więcej mówi się o małŜeństwach partnerskich, niektórzy 
rozumieją ten termin w sensie absolutnej równowagi, równości, co - oczywiście - 
jest mitem. W kaŜdym związku zawsze jedna ze stron, przynajmniej nieznacznie, 
dominuje.
W tradycyjnej obyczajowości najczęściej był to proces łagodny, przebiegający bez
wstrząsów. Po prostu męŜczyzna i kobieta wchodzili w konkretne role społeczne 
Ŝony i męŜa, z podziałem obowiązków, powinności, przy uznanym społecznie 
priorytecie męskim. Obecnie, w epoce emancypacji i nieokreśloności modeli 
męskościkobiecości jest to proces znacznie trudniejszy i często konfliktowy. Z 
moich doświadczeń terapeutycznych wynika, Ŝe jest to obecnie bardzo powszechna 
przyczyna wielu konfliktów małŜeńskich. Nakładają się tu pewne
sprzeczności związane z przeobraŜeniami społecznymi. Z badań wynika, Ŝe w wielu 
domach osobą sterującą Ŝyciem rodzinnym, „silniejszą" psychicznie, jest matka. 
Nie pozostaje to bez wpływu na córki, które mają określony wzór do naśladowania,
a jednocześnie same są niezaleŜne w wyniku posiadanego zawodu, wykształcenia i 
aspiracji własnego awansu. Z kolei synowie, mający matki wyręczające ich we 
wszystkim, mogą oczekiwać „matkowania" ze strony swoich Ŝon, choć są równieŜ 
dziedzicami pałriarchalnego modelu męskości. Powstaje oczywisty w tej sytuacji 
konflikt. Jedną z form jego ujawniania jest Ŝycie seksualne, ty bowiem moŜe 
podświadomie wyraŜać się protest wobec partnera. Tak więc wiele przypadków 
oziębłości, impotencji, ucieczki w samozaspokajanie się ma taki właśnie 
mechanizm.
W badaniach wielu młodych małŜeństw powtarza się teŜ jeszcze inny rodzaj skarg: 
na znuŜenie szarzyzną i codziennością. W okresie przedmałŜeńskim wspólnie 
spędzony czas był bardziej „barwny", drugiej osobie zaleŜało na przedstawieniu 
się w korzystnym, atrakcyjnym świetle. Sam fakt zawarcia małŜeństwa, a w związku
z tym poczucie bezpieczeństwa, moŜe „podciąć skrzydła" i zmniejszyć zachowania 
adoracyjne. Partner jawi się zatem w sposób nagły jako inny, mniej interesujący,

Strona 43

229

mniej zabiegający o względy. Dotyczy to obu stron. Sztuka Ŝycia małŜeńskiego 
polega m. in. na umiejętności podtrzymywania zachowań adoracyjnych i 
uatrakcyjniania wzajemnego Ŝycia, przeciwdziałania nudzie i monotonii. Wymaga to
wiedzy o inności psychicznej i psychoseksualnej płci, jak równieŜ wiedzy o 
„strategii małŜeńskiej", umiejętności komunikowania sobie swych potrzeb. Na 
zakończenie zatrzymam się przy tym ostatnim pojęciu. MoŜe nam się zdawać, Ŝe 
nasze potrzeby, przeŜycia i oczekiwania powinny być czymś oczywistym dla drugiej
osoby; rzekomo powinna ona wiedzieć, co się w nas dzieje, l poprzestaje się na 
samym oczekiwaniu. JeŜeli partner nie spełnia tych oczekiwań, to przypisuje mu 
się „brak wyobraźni", „wraŜliwości" itd. Dotyczy to równieŜ ars amandi. 
Niezbędne jest zatem wzajemne komunikowanie się, ujawnianie swych potrzeb i 
oczekiwań, które nie zawsze muszą być oczywiste dla drugiej osoby.
Wszystkie te rozwaŜania z wielu punktów widzenia podwaŜają stereotyp „miodowego 
miesiąca", który zazwyczaj przebiega później, kiedy związek wypracował sobie 
stan równowagi, jeśli oczywiście
jest ona akceptowana i atrakcyjna dla obu stron.
100
DIODOWY MIESIĄC
Historia obyczajo
wości erotycznej
pełna jest mitów, kryjących w sobie
sprzeczność kulty
wowanego wzorca
z rzeczywistością.
Jednym z takich
)rzykładów jest mit miodowego miesiąca. Samo sformułowanie „mioiowy" wskazuje, 
Ŝe współŜycie seksualne młodej pary utoŜsamia ię z najpiękniejszym okresem ich 
więzi seksualnej, ze światem najardziej przyjemnych przeŜyć i doznań 
erotycznych.
JeŜeli jednak głębiej przyjrzeć się rozwojowi wspomnianego mitu v obyczajowości 
i rzeczywistości seksualnej, to przysłowiowy „miód" zęsło okazuje się 
iluzoryczny. Początki współŜycia młodej pary, czym obecnie juŜ wiele wiemy, 
często są właśnie zaprzeczeniem miodu". RóŜnorodne trudności, zahamowania, 
zaburzenia seksualie utrudniają osiąganie przystosowania seksualnego, częste teŜ
bywaą rozczarowania i zawody. W wielu związkach prawdziwie miodowy skres 
współŜycia seksualnego następuje znacznie później, kiedy udaje
102
się - dzięki wzajemnemu poznaniu, dostosowaniu swych upodobań
i reakcji seksualnych - stworzyć wspólnotę erotyczną.
Jak wygląda w młodych, świeŜo zawartych małŜeństwach ich
„miodowy miesiąc"? Jakie są jego najczęściej spotykane formy
i typy?
Na podstawie badań i obserwacji tych związków moŜna odróŜnić kilka 
charakterystycznych przykładów.
Legalizacja istniejącej więzi seksualnej
Dla wielu młodych par małŜeństwo staje się legalizacją istniejącego juŜ 
uprzednio związku seksualnego i uroczystą ceremonią. W ich Ŝyciu „miodowy 
miesiąc" istniał juŜ przedtem: doszło do przystosowania seksualnego i 
sprawdzenia się pod tym względem, l właśnie to skłoniło ich do podjęcia 
ostatecznej decyzji Ŝycia we dwoje. Tak więc przysłowiowy miodowy miesiąc nie 
oznacza w tych przypadkach Ŝadnej inności w kontaktach seksualnych. Często 
jednak rodzice młodych udają, iŜ wierzą, „Ŝe nic między młodymi nie było". Taka 
postawa jest wyrazem potrzeby zachowania konwenansów, pozorów, potwierdzenia 
skuteczności wpajanych dzieciom norm i zasad. MałŜeństwo niekiedy staje się 
uczuciem ulgi dla rodziców, teraz bowiem „seks jest dozwolony", a jego 
konsekwencje mieszczą się w ramach
małŜeństwa.
Zespół Trisłana i l Ŝołdy
W obyczajowości europejskiej istnieje interesujący fenomem - tzw. zespół 
Tristana i l Ŝołdy. Występuje on u osób, które mają silnie zakodowane normy 
zakazu współŜycia przedmałŜeńskiego z jednoczesną silną potrzebą zerwania 
„zakazanego owocu". W okresie przedmałŜeńskim następuje zatem zderzenie się 
sprzecznych potrzeb. Podjęcie współŜycia seksualnego prowadzi z jednej strony do
odczuwania przyjemności i powstania więzi seksualnej, z drugiej jednak 
towarzyszy mu pewne napięcie i poczucie winy z powodu przekroczenia wpojonego 
zakazu, normy. WspółŜycie seksualne moŜe być bardzo udane, ale emocje i napięcia
wynikające z przełamania zakazu stanowią specyficzny czynnik dopingujący. 
Inaczej mówiąc współŜycie przebiega na wysokim poziomie wewnętrznego napięcia, 

Strona 44

229

dodatkowej energii. Atmosfera owocu zakazanego pobudza podświadomość, aktywność 
psychiczną, nadaje współŜyciu specyficzny klimat.
Po zawarciu związku małŜeńskiego współŜycie staje się „legalne", dozwolone, nie 
budzi poczucia winy. Zdawałoby się, Ŝe istotnie będzie to miodowy miesiąc 
związku wolnego juŜ od napięć. Okazuje się, Ŝe jest odwrotnie. Pojawia się 
spadek zainteresowania współŜyciem, obniŜa się poziom odczuć i doznań, niekiedy 
wyzwala się zniechęcenie czy nawet oziębłość. Dla młodej pary jest to źródłem 
wielkiego zaskoczenia. PrzecieŜ jeszcze niedawno ich współŜycie było udane, 
dostarczało wiele przyjemności, kończyło się orgazmem, od
103
czuwali potrzebę bycia razem, a teraz bez istotnego powodu nagle przesłało ich 
interesować, słało się mdłe, mało atrakcyjne. Zrozumiałe, Ŝe szukają przyczyn 
tego stanu rzeczy, ale przecieŜ w ich Ŝyciu codziennym nic się nie zmieniło, 
skąd zatem ten dramat?
Dokładniejsza analiza takiego związku pozwala stwierdzić, Ŝe przyczyną 
pogorszenia ich współŜycia seksualnego słała się owa legalność, zabrakło 
dopingu, klimatu pewnego napięcia czy energii psychicznej towarzyszącej 
uprzednio współŜyciu. Zmaganie się z poczuciem winy, przekraczanie tabu okazało 
się bodźcem dopindującym seksualnie; teraz tego bodźca nie ma.
l tym m. in. moŜna tłumaczyć niezrozumiały dla otoczenia fakt rozpadu niektórych
świeŜo powstałych małŜeństw, będących uprzednio zgranym, udanym związkiem, m. 
in. seksualnym.
Miesiąc dziecka
Znany jest fakt zawierania małŜeństw w sytuacji przymusowej, z powodu ciąŜy. Nie
chodzi mi tu o związki, które przez fakt ciąŜy przyspieszyły decyzję zawarcia 
małŜeństwa. Mam na myśli pary, które jeszcze nie miały matrymonialnych planów, 
ale z powodu nacisków otoczenia, poczucia odpowiedzialności i winy zmusiły się 
do podjęcia takiej decyzji. Dla nich miesiąc miodowy oznacza praktycznie 
przygotowanie się do porodu i Ŝycia rodzinnego. śycie seksualne w takich 
związkach często jest zakłócone, przede wszystkim, z racji zaawansowanej ciąŜy, 
a ponadto - z racji konfliktów powstałych między partnerami, odczuwającymi 
przymusowość swej sytuacji. Seks staje się dla nich źródłem rozczarowania i 
niechęci, „bo przez nią (niego) wpadłem (wpadłam)".
Pozytywna ewolucja związku
W wielu młodych małŜeństwach, w których juŜ uprzednio istniała więź seksualna, 
nowy związek jest inną rzeczywistością, innym stanem, i to nie tylko z 
formalnego punktu widzenia. Dzięki zawarciu małŜeństwa powstała w nich 
świadomość rozpoczęcia wielkiej przygody Ŝyciowej, nadziei. Dało ono poczucie 
bezpieczeństwa, przynaleŜności do siebie, poczucie bycia razem. Nastąpiła 
jakościowa przemiana świadomości, potrzeb, odczuć. Często sam fakt zawarcia 
małŜeństwa daje poczucie dojrzałości i dorosłości, pogłębia poczucie 
odpowiedzialności za siebie, drugą osobę, wspólną przyszłość. Jest to 
interesujący fenomen jakościowej zmiany w psychice partnerów. Wiele osób 
twierdzi, Ŝe układa sobie Ŝycie dobrze i tworzy udany związek bez prawnej 
formalizacji, a małŜeństwo nazywa instytucją, aktem dla innych, dla nich 
niekoniecznym. Okazuje się jednak, Ŝe często te same osoby po tej pogardzanej 
przez nich uprzednio formalizacji związku zaskoczone są zmianą swej mentalności,
jakby narodziło się w nich coś nowego i nieoczekiwanie innego. MoŜna tu 
dyskutować czy to wynik podświadomości, wpływu pewnych tradycji, czy zmiany w 
struk
104
turze postaw i potrzeb, ale sam fakt wewnętrznej przemiany jest odczuwany. 
Równie nieoczekiwanie zmienia się atmosfera współŜycia seksualnego, które 
uprzednio mogło być przecieŜ bardzo udane i szczęśliwe. Charakterystyczne są 
wypowiedzi tych osób:
„Nie spodziewałem się, Ŝe małŜeństwo jako takie moŜe tak zmienić moje podejście 
do współŜycia. Było nam przedtem bardzo dobrze i miałem wraŜenie, Ŝe niczego do 
szczęścia nie potrzebujemy. Okazało się, Ŝe teraz przeŜywam to jakoś inaczej, 
chyba głębiej, Ŝe czuję się bardziej z Ewą związany i zjednoczony, Ŝe to jednak 
coś innego, chociaŜ nie potrafię,tego jasno wypowiedzieć."
„Największym zaskoczeniem było dla mnie to, Ŝe po ślubie na nowo odŜyła 
intensywność naszego współŜycia. śyliśmy przez 3 lała i było nam dobrze, byliśmy
zgrani, powstały przyzwyczajenia, znaliśmy się dobrze. Po ślubie jakbym na nowo 
spotkała Marka, wróciły nasze najpiękniejsze dni, wierzę, Ŝe moŜe być miesiąc 
miodowy."
Skąd takie zmiany odczuć? Znamy wiele zagadnień Ŝycia małŜeńskiego, to prawda, 
ale pewne egzystencjalne fenomeny są jeszcze niejasne. Na obrazie małŜeństwa 
zaciąŜyła przewaga opracowań socjologicznych, ekonomicznych, statystycznych, 

Strona 45

229

obyczajowych, a badania psychologiczne dopiero zaczynają ujawniać głębiej 
sięgające fenomeny Ŝycia małŜeńskiego.
Renesans miodowego miesiąca
W przemianach obyczajowych powstają niekiedy zjawiska zaskakujące, biegnące 
jakby „pod prąd" typowego kierunku przemian. Jednym z nich jest renesans 
miodowego miesiąca jako idei, oczekiwania, wzorca. Jakkolwiek nie jest to 
tendencja dominująca, powszechna, to jej rozwój zasługuje na ocenę i refleksję.
Okazuje się, Ŝe pewna liczba młodych par świadomie unika współŜycia przed ślubem
(nie chodzi mi w tym przypadku o pary kierujące się względami religijnymi). 
Dokonywany jest świadomy wybór pewnej postawy, dla innych nieraz niezrozumiałej 
i nietypowej. wiadome unikanie współŜycia seksualnego i czekanie na jego 
inicjację po ślubie, w dodatku motywowane względami pozareligijnymi, wydaje się 
niezrozumiałe i wzbudza nieufność w otoczeniu. Mam zresztą konkretne tego 
przykłady, kiedy przychodzą do mego gabinetu zaniepokojeni rodzice (l), skarŜący
się, Ŝe ich dzieci są „nienormalne", poniewaŜ nie tylko dotąd nie współŜyły, ale
jeszcze czekają z tym do ślubu. Jestem proszony o pomoc, o badanie i ewentualne 
leczenie.
Po analizie podobnych przypadków mogę pokusić się o podanie kilku typowych 
mechanizmów rozwoju wspomnianej wyŜej postawy:
Potrzeba nonkonformizmu
Dla osób odczuwających tego typu potrzeby obiegowe poglądy, postawy ich 
rówieśników stają się źródłem oporu i chęci przeciwdziałania przez stworzenie 
postawy odwrotnej, nietypowej.
105
Renesans romantycznej miłości
RóŜne są rodzaje miłości i drogi dochodzenia do niej, jej koncepcja. Nic więc 
dziwnego, Ŝe dokonany wybór moŜe być wynikiem koncepcji miłości romantycznej, 
atrakcyjnej dla obu stron. Zakładają one sobie świadomą ewolucję swej miłości, a
współŜycie pragną rozpocząć w pewnej oprawie, poprzedzonej ceremonią weselną. 
Idea miłości, wyznawana przez obie strony, moŜe ich zjednoczyć w dokonywanych 
wyborach.
Potrzeba bycia wolnym od potrzeb seksualnych
Dzięki świadomie wybranej drodze samoopanowania seksualnego w określonym czasie 
przedmałŜeńskim niektóre osoby pragną dać wyraz swej sile charakteru, 
umiejętności bycia psychicznie wolnym. Współudział w tym drugiej osoby jest 
traktowany jako test charakteru, zdolności do zachowania w przyszłości wierności
itd. Motywy te są zrozumiałe, wiele osób dąŜy bowiem do sterowania sobą, do 
dokonywania w swym Ŝyciu pewnych wyborów.
Bywa jednak i tak, Ŝe wspomniany motyw kryje w sobie manicheizm, czyli pogardę 
dla ciała, seksu, płci, a uwielbienie dla ducha, woli. MoŜna „zarazić" drugą 
osobę dąŜeniem do doskonałości zgodnie ze wspomnianą koncepcją.
Idea pięknego świata erotycznego
Są osoby, które seks postrzegają jako piękno, wielką wartość, dobro i właśnie 
dlatego opóźniają start w Ŝycie seksualne, aby ten świat uczynić jeszcze 
bardziej upragnionym, ponętnym. Niekiedy idealizacja jest tu tak duŜa, Ŝe 
współŜycie seksualne widzi się jako raj erotyczny.
Ukrywane kompleksy, zahamowania, zaburzenia, lęk i obawy
Odczuwane problemy seksualne mogą prowadzić do róŜnego typu zachowań obronnych. 
Jednym z nich jest racjonalizacja. Odkłada się inicjację seksualną, obudowując 
tę decyzję róŜnymi poglądami, aby opóźnić jej przebieg i nie stracić partnera.
Czy wspomniany renesans idei miodowego miesiąca (poza ostatnim motywem) 
zaspokaja oczekiwania? Sama koncepcja z pewnością nie daje gwarancji powodzenia 
i „miodu" seksualnego.
„Miodowy miesiąc", jak wspomniałem na początku, jest pewnym mitem, ale kryjącym 
w sobie nadzieje na szczęście, chociaŜby to szczęście miało być tak krótkie.
Obecnie wiemy, 70 idea miodowego miesiąca jest ideą realną, ale naleŜy ją 
widzieć w szerszej perspektywie. „Miodowe małŜeństwo" to takie, które potrafi 
stworzyć sobie udane przystosowanie seksualne, udaną więź psychiczną, wspólny 
świat wartości, umiejętności radosnego bycia z sobą w codziennym Ŝyciu, 
wzajemnego pomagania sobie, 106
pielęgnowania uczucia i nastawienia na wzajemne uszczęśliwianie siebie. Jest ono
moŜliwe, chociaŜ u wielu Czytelników taka teza wzbudzi zwątpienie. W Ŝyciu 
małŜeńskim u jednych okres miodowy jest stałą realnością, w Ŝyciu innych • 
wspomnieniem z przeszłości lub stworzonym miraŜem na przyszłość. Smak „miodu 
małŜeńskiego" jest następstwem znalezienia optymalnego towarzysza Ŝycia i pewnej
sztuki Ŝycia we dwoje, co na ogół nie dzieje się przypadkiem, a wymaga starań.
PowyŜszych rozwaŜań nie naleŜy rozumieć jako konieczności pojawiania się 
problemów w „miodowym miesiącu", ich nieuchronności. Zdarza się, iŜ niejeden 

Strona 46

229

związek rzeczywiście przeŜywa piękno harmonijnego zjednoczenia, radość bycia z 
sobą, szybko powstałe przystosowanie seksualne w tym okresie. Dla niego okres 
ten realnie jest przeŜywany jako „miodowy". Ale tego typu wariant nie naleŜy do 
powszechnych. Trudno ocenić, dlaczego jedni mają rzeczywisty „miodowy miesiąc", 
a inni pozorny, zbyt mało jeszcze wiemy o prawach rządzących spotkaniem 
kobiecościmęskości.
106
PERSPEKTYWY MAŁśEŃSTWA
Z pewnością nie ma recepty ani idealnego modelu li małŜeństwa: są np. związki 
małŜeńskie udane, mimo Ŝe współŜycie seksualne nie układa się najlepiej UB ale 
są równieŜ udane właśnie dzięki obustronnie
zadowalającemu współŜyciu, chociaŜ małŜonków
dzielą róŜne inne sprawy.
Istnieje wiele badań poświęconych analizie szczęścia małŜeńskiego i wiele 
kryteriów udanego doboru współpartnerów. Wyłaniające się z nich prawidłowości 
dotyczą większości badanej populacji, nie obejmują jednak wszystkich wariantów 
udanych związków. Przedstawię jedynie typowe, powtarzające się prawidłowości.
MałŜeństwa udane
Są to związki uczuciowe, w których istnieje wzajemna akceptacja partnerów, 
poczucie radości, udanego wyboru tego właśnie towarzy
108
sza Ŝycia. W małŜeństwach udanych najczęściej ujawnia się następująca 
konstelacja cech:
Osobowość partnerów:
Dojrzałość psychiczna, uczuciowa.
Bogactwo osobowości.
Refleksyjność, wytrwałość, tolerancja, poczucie humoru.
Przyjacielskość.
Umiejętność rozładowywania konfliktów i napięć.
Zainteresowanie* innymi ludźmi, ofiarność i Ŝyczliwość wobec nich.
Kierowanie się systemem wartości.
Stawianie sobie i drugiej osobie wymagań.
Męskośćkoblecość:
Wzajemna atrakcyjność
Zdecydowane cechy męskie i kobiece, dające poczucie uzupełniania się róŜnych 
światów psychicznych.
U kobiet: inteligencja, praktyczność, zdolność do samokontroli, kierowanie 
sprawami gospodarstwa domowego, dbania o siebie (wygląd, ubiór), kokieteria, 
wdzięk, macierzyńskość.
U męŜczyzn: refleksyjność, stałość, partnerstwo, umiejętność bycia niezaleŜnym, 
ciepło uczuciowe, posiadanie jakiejś stale rozwijanej pasji, siła woli i 
przekonań.
Seks
Podobne temperamenty, udana więź seksualna.
Posiadanie własnego mieszkania.
Wspólne spędzanie wolnego czasu w sposób aktywny.
Brak nudy, monotonii, barwne Ŝycie.
Zgodny podział ról, kompetencji, obowiązków.
środowisko rodzinne partnerów:
Udane związki rodziców, szczęśliwe domy rodzinne.
Okazywanie dzieciom zainteresowania, ciepła, zrozumienie, przy jednocześnie 
istniejącej dyscyplinie, stawianie wymagań.
Uświadomienie seksualne w domu.
Wspomniane wyŜej cechy powtarzały się najczęściej, i to w róŜnych badaniach 
przeprowadzanych w róŜnych krajach (w Polsce np. w badaniach M. 
BraunGałkowskiej). Istnieją jednak róŜnice w akcentowaniu waŜności i 
pierwszoplanowości danej cechy, co wynika z róŜnic wykształcenia i środowisk 
kulturowych badanych populacji.
MałŜeństwa nieudane
Analiza małŜeństw nieudanych nie wskazuje, Ŝe występują w nich cechy będące 
dokładną odwrotnością przedstawionych wyŜej. MałŜeństwa nieudane to takie, w 
których partnerzy czują się nieszczęśliwi, pragną zmienić osobę partnera, w 
których przewaŜają sytuacje konfliktowe, napięcia.
W związkach tych najczęściej powtarzają się następujące cechy:
Osobowość partnerów:
Niedojrzałość psychiczna, uczuciowa, brak poczucia odpowiedzialności.
Egocentryzm, obojętność wobec ludzi, zamykanie się w swoich sprawach.
Ubóstwo świata uczuciowego.

Strona 47

229

Brak wraŜliwości, subtelności.
Brak ambicji Ŝyciowych, nastawienie na małe, doraźne cele. Zachowanie agresywne.
Neurotyzm.
Niechęć do dzieci lub brak postaw rodzicielskich.
Męskośćkobiecość:
Uczucie wzajemnego niezrozumienia, obcości.
Brak fascynacji męskościąkobiecością partnera.
U kobiet: cechy silnej dominacji, zachowania rywalizacyjne, oziębłość i oschłość
uczuciowa.
U męŜczyzn; brak wytrwałości, pobudliwość, podejrzliwość, nieumiejętność 
zachowania się, nudna osobowość, postrzeganie u kobiet jedynie wartości 
seksualnych i walorów gospodyni domowej.
Seks:
RóŜnice temperamentów seksualnych, potrzeb, oczekiwań, upodobań. 
Nieprzystosowanie seksualne i zaburzenia seksualne.
Ubóstwo form pieszczot, klimat nudy i monotonnej rutyny.
Brak kultury współŜycia seksualnego.
Koncentracja jedynie na własnych potrzebach.
śycie codzienne:
Złe warunki mieszkaniowe i materialne.
Klimat rywalizacji, walkf, pretensji, obwiniania drugiej osoby.
Nuda, monotonia, szarość.
Alkoholizm.
środowisko rodzinne partnerów:
DuŜe róŜnice środowiskowe, róŜnice stylów bycia rodzin partnerów. Matki; 
dominujące, wścibskie, nadopiekuńcze, domagające się wdzięczności, podkreślające
swoje poświęcenie.
Ojcowie: nieobecni w domu, niemęscy lub agresywni, nadmiernie karzący.
Brak jakiejkolwiek dyscypliny lub klimat strachu, kary.
Większość badaczy stwierdza, Ŝe na ogół wyŜej wspomniane cechy małŜeństw 
nieudanych ujawniają się jeszcze przed ślubem, są jednak niedoceniane lub liczy 
się, Ŝe , jakoś to będzie".
Jakkolwiek powszechna jest wiara w moc miłości, często jednak załamuje się ona i
ginie, jeśli nie ma sprzyjających warunków do jej rozwoju. Omówione cechy są 
pewną ramą, klimatem dla rozwoju lub regresu miłości. '
Przedstawione cechy małŜeństw udanych i nieudanych ujawniają pewną wspólną 
właściwość - większość z nich jest w zasięgu moŜliwości partnerów. Oni sami 
bowiem mogą, świadomi budowania wzajemnego szczęścia, sterować swymi 
zachowaniami, tworzyć „bazę" udanego związku, rozumieć inność potrzeb płci itp. 
Tego typu „skorowidze" cech związków mogą wzbudzać niepokój, jeŜeli szuka się w 
nich diagnozy własnego związku, ale mogą być równieŜ bodźcem do poprawy w 
związku partnerskim.
Osiągnięcie sukcesu, jakim jest udany związek, nie zaleŜy od czynników 
zewnętrznych, losu, fatum, lecz spoczywa w sercach i poczynaniach partnerów. 
JeŜeli pozna się zespół czynników mogących negatywnie wpływać na więź 
partnerską, to zyskuje się olbrzymią szansę przeciwdziałania nim. Często słyszy 
się w psychoterapii partnerskiej wypowiedzi typu „jakŜe inaczej wyglądałby nasz 
związek, gdybyśmy wcześniej wiedzieli o tych sprawach... dlaczego nikt nam o tym
nie mówił". Wszelkie studia o patologii małŜeńskiej i seksualnej moŜna odbierać 
jako niepokojące i wzbudzają one wówczas lęk, „Ŝe i mnie moŜe się to 
przytrafić", ale moŜna równieŜ odbierać jako ostrzeŜenie, Ŝe warto przemyśleć, 
co się dzieje teraz w naszym związku, jak stworzyć mu dobre szansę.
W zasadzie nie ma takich cech, które determinują niepowodzenie związku w sposób 
bezwzględny, nieuchronny, odbierając mu wszelkie szansę. W naszej naturze 
istnieje tak duŜa elastyczność, potencjalna szansa rozwoju, przeobraŜenia, iŜ 
popularnie mówiąc wady moŜna zmienić w zalety, braki w wartości. Źródłem tego 
optymistycznego poglądu nie jest jakaś wydumana teoria Ŝycia partnerskiego, lecz
praktyka lekarska. Partnerzy motywowani do starań o wzajemne uszczęśliwienie 
siebie potrafią przeciwdziałać wszystkim zagroŜeniom, uruchomić potencjały 
twórcze tkwiące w osobowości. Zatem perspektywy małŜeństwa, związku 
partnerskiego znajdują się w rękach samych partnerów.
110
FENOMENY PARTNERSTWA SEKSUALNEGO
8 - Seks partnerski
SKÓRA l SEKS
Fenomeny partnerstwa seksualnego obejmują
fascynację partnerem, reakcje seksualne w kontakcie z partnerem, których 
uwieńczeniem jest orgazm. Istnieje w nich ,mowa ciała" między partnerami. 

Strona 48

229

Dlatego teŜ pewną część tego rozdziału poświęciłem opisowi zjawisk 
psychofizjologicznych i biologicznych. Szczególnie duŜo miejsca poświęcam 
zjawisku orgazmu, jest ono bowiem uwieńczeniem więzi seksualnej, a jednocześnie 
istnieje wiele niejasności i nieporozumień co do drogi jego powstania, formy 
przebiegu i występujących w nim przeŜyć.
i Nasze tradycje obyczajowości erotycznej kultywowały piękno ciała kobiecego i 
Polki od dawna znane były z urody, elegancji, dbałości o ciało. Wobec męŜczyzn 
kierowane były oczekiwania natury „duchowej", związanej z cechami charakteru - 
obecnie częściej erotycz
8 115
ne - ale niezmiernie rzadko dotyczące ich ciała (w sensie dbałości o nie). 
Trwałość tych tradycji, wywodzących się z czasów sarmackich, utrzymuje się 
nadal, wystarczy chociaŜby przyjrzeć się najczęściej deklarowanym cechom 
idealnego partnera.
Wielu męŜczyzn określając cechy idealnej partnerki podkreśla atrakcyjność 
fizyczną, kobiecość, uczuciowość itp. Często dominuje kryterium atrakcyjności 
rozumianej jako uroda, zgrabna budowa, ładne ciało, zadbana i pielęgnowana 
skóra. Tymczasem wiele kobiet w doborze męŜczyzn ceni cechy charakteru, 
umiejętności seksualne, ,przystojność". Natomiast ciało męŜczyzny w świetle tych
badań rzadko jest cenionym i oczekiwanym bodźcem erotycznym. W populacji kobiet 
wymieniających atrakcyjność ciała męŜczyzny jako waŜny element ich oczekiwań 
najczęściej chodzi o harmonijną budowę, czystość.
Nic zatem dziwnego, Ŝe określone oczekiwania ze strony drugiej płci dopingują 
kobiety do starań o swoją atrakcyjność zewnętrzną i wygląd ciała. U męŜczyzn są 
to sprawy trzeciorzędne. Pośrednio prawidłowości te ujawniają się w kulturze 
współŜycia seksualnego. Jakkolwiek wiele się juŜ w niej zmieniło i rosną 
wzajemne oczekiwania co do troski o przebieg ars amandi i wzajemną aktywność we 
współŜyciu, to jednak dominuje w niej nastawienie na ciało kobiece, a ciało 
męŜczyzny rzadko bywa źródłem ekscytacji seksualnej. Wiele kobiet z bardzo 
udanym Ŝyciem seksualnym stwierdza, Ŝe ciało męŜczyzny jest dla nich obojętnym 
bodźcem erotycznym.
W obrazie męskości kreowanym przez wiele kobiet istnieje nawet negatywna ocena 
zainteresowania męŜczyzn własnym ciałem utoŜsamiana ze ,zniewieścieniem", z 
podejrzewaniem o tendencje homoseksualne. Nic zatem dziwnego, Ŝe stwarza to 
antydoping i dlatego ciało znika z perspektywy myślenia męŜczyzn o sobie. MoŜna 
zaryzykować stwierdzenie, iŜ niewiele się zmieniło od czasów Marii Kazimiery, 
która na dworze Jana III Sobieskiego budziła niechęć, poniewaŜ wprowadzała 
,rozwiązłe obyczaje" polegające na nakłanianiu do cotygodniowej kąpieli panów, 
którzy na co dzień skraplali się perfumami, a kąpali się 23 razy w roku.
W Ŝyciu seksualnym wachlarz działających bodźców erotycznych obejmuje m. in. 
skórę, dotyk, zwłaszcza dłoni. Atrakcyjność zewnętrzna męŜczyzny jest jednym z 
wielu waŜnych bodźców zmysłowych. Coraz częściej zauwaŜa się wielu nawet młodych
męŜczyzn z wydatnym brzuchem. Nie cierpią oni z tego powodu na kompleksy, tak 
dalece perspektywa ciała umknęła im z pola potrzeb psychicznych. Ich partnerki 
nie wzbudzają tych potrzeb, ceniąc zalety innego typu.
Ewolucja kultury seksualnej i oczekiwań erotycznych przechodzi przez pewne fazy.
Przez wiele dziesięcioleci, rzekłbym wieków, dojrzewała idea pielęgnowania 
pieszczot, ars amandi ukierunkowanej na seksualną specyfikę płci. A teraz 
ujawniane są oczekiwania wobec męŜczyzn, aby we współŜyciu seksualnym bardziej 
cenili potrzebę pieszczot, czułości, miłych słów, pewnej improwizacji 
dostosowanej
116
do indywidualności erotycznej kobiet, a do kobiet właśnie adresowane są 
oczekiwania na współaktywność w ars amandi. Po osiągnięciu tego poziomu ewolucja
kultury seksualnej będze ewoluować w kierunku dalszego wzrostu wzajemnych 
oczekiwań i upodobań. Ciało męŜczyzny w ars amandi to dla wielu związków sprawa 
przyszłości.
Uderzające jest, Ŝe w terapii partnerskiej zagadnienie atrakcyjności męskiego 
partnera rzadko przewija się jako problem, jeszcze rzadziej jako sprawa 
pierwszoplanowa. JeŜeli „obieta skarŜy się, Ŝe rozczarowała się osobą partnera, 
dotyczy to najczęściej jego kultury uczuciowej i seksualnej Czasem kobiety 
mówiąc o utracie atrakcyjności seksualnej partnera stwierdzają, Ŝe stało się to 
w wyniku np. utraty włosów lub przez porównanie z innym partnerem. Kobiety 
kreśląc obraz idealnego męŜczyzny znacznie jednak rzadziej niŜ męŜczyźni w 
stosunku do kobiet zwracają uwagę na jego aparycję, atrakcyjność
zewnętrzną.
Podtrzymywany jest pewien ogólny stereotyp obrazu prawdziwego męŜczyzny. Wiele 
jednak kobiet nie umie sprecyzować, jakie konkretne cechy partnera im 

Strona 49

229

odpowiadają. Dopiero po pewnym czasie współŜycia ujawniają one niezadowolenie, 
np. z powodu braku troski partnera o higienę osobistą, schludny wygląd w domu, o
zachowanie dobrej sylwetki i pozbycie się osławionego brzucha, który tak często
prezentują młodzi jeszcze męŜczyźni.
Zdarzają się jednak i takie przypadki, Ŝe męŜowie dbający o siebie, o swój 
wygląd, Uprawiający intensywne ćwiczenia fizyczne w celu zachowania zgrabnej, 
wysportowanej sylwetki, spotykają się niekiedy z niechęcią i przejawami 
zazdrości ze strony Ŝon, podejrzewających, Ŝe te starania czynione są w celu 
podobania się innym kobietom. Partnerki te lapidarnie stwierdzają, Ŝe ,męŜczyzna
moŜe być piękniejszy od diabła". Tego typu postawa kobiet nie działa na męŜczyzn
mobilizująco.
Często przyczyną zbyt małej troski męŜczyzn o własny wygląd jest
zwykłe wygodnictwo, zaniedbywanie higieny osobistej ciała i starań o zachowanie 
zgrabnej i wysportowanej sylwetki czy pewnej elegancji, koniecznej, aby się 
podobać, zwrócić na siebie uwagę.
Przez wiele lat uwaŜało się, Ŝe w seksualizmie męŜczyzn waŜne są bodźce 
wzrokowe, zapachowe, a w seksualizmie kobiet - raczej słuchowe i dotykowe. W 
konsekwencji kobiety czuły się wewnętrznie mobilizowane do starań o to, aby 
cieszyć oko męŜczyzny. Obecnie wiadomo, Ŝe następuje zacieranie się tych róŜnic 
w zapotrzebowaniu na bodźce erotyczne. Zmiany w ars amandi powodują, Ŝe 
męŜczyźni będą musieli zwrócić większą uwagę na swoją atrakcyjność zewnętrzną.
W jednym z ośrodków seksuologicznych zrobiono ciekawy eksperyment dotyczący 
wpływu nikotyny na atrakcyjność partnera. Okazało się, Ŝe ,okopcony" tytoniem 
męŜczyzna, z zaŜółconymi paznokciami i zębami jest przez wiele kobiet oceniany 
jako ,męski", a podobne cechy u kobiet zostały ocenione jako antybodziec 
seksualny. Powtó
117
rzone po kilku latach badania wykazały, Ŝe część wypowiadających się kobiet 
uwaŜa palenie tytoniu za anłybodziec seksualny u męŜczyzn, którzy stają się 
znacznie mniej atrakcyjni, a czasami wręcz odpychający.
MoŜna zatem sądzić, Ŝe w niedalekiej przyszłości atrakcyjność zewnętrzna 
męŜczyzny będzie podobnie wysoko ocenianym bodźcem erotycznym, jak to jest 
obecnie w stosunku do kobiet, l starania o to, aby się podobać, będą w równym 
stopniu dotyczyły partnerów płci Ŝeńskiej, jak i męskiej.
W rozdziale poświęciłem więcej uwagi atrakcyjności męŜczyzn, wydawało mi się 
bowiem, Ŝe jest to bagatelizowana sprawa. Natomiast w przypadku kobiet ich 
własna natura, zakodowane nawyki itp. sprzyjają oczywistym staraniom o własną 
atrakcyjność, jeŜeli nawet dana kobieta nie uświadamia sobie ich erotycznego 
mechanizmu. Nie jest to zresztą jedyny mechanizm, drugim, o podobnym znaczeniu, 
jest jakby wrodzona u kobiet potrzeba estetyzmu, która obejmuje równieŜ ich 
ciało, ars amandi. NaleŜy jednak zaznaczyć iŜ w wyniku zmian trybu Ŝycia, 
odŜywiania, ubierania się wielu kobiet (a równieŜ i przeobraŜeń psychicznych) u 
części ich ciało traci atrakcyjność dotykową, jest zbliŜone do męskiego. 
Zacierają się w pewnym stopniu granice męskościkobiecości, i na tym poziomie, 
jakim jest specyfika skóry, równieŜ wraŜeń dotykowych. MoŜe to być źródłem 
zaniku atrakcyjności seksualnej i stąd konieczność dbania o atrakcyjność ciała 
jest jednym z waŜniejszych czynników seksu partnerskiego.
EREKCJA
Erekcja (wzwód) polega na wypełnieniu ciał jamistych
członka (prącia) krwią w wyniku rozszerzenia naczyń. Istnieje kilka „dróg" 
powstania erekcji. Najbardziej typowa to pobudzenie seksualne. Ośrodki sterujące
odruchami seksualnymi znajdują się u człowieka na 3 poziomach: pierwszy obejmuje
ośrodek rdzenia kręgowego, drugi ośrodek znajduje się w strukturach podkorowych 
mózgu, a trzeci to kora mózgowa. Stymulacja kaŜdego z tych ośrodków moŜe 
wyzwolić erekcję. Bodźce seksualne, które przyczyniają się do pobudzenia tych 
ośrodków, są bardzo zróŜnicowane: dotykowe, wyobraŜeniowe, wzrokowe, psychiczne 
itd. Erekcja moŜe równieŜ nastąpić w wyniku nieseksualnego pobudzenia, np. 
podraŜnienia przez ubranie, kąpiel, ruch, we śnie. Erekcja powstająca z przyczyn
pozaseksualnych moŜe mieć charakter patologiczny (choroby rdzenia kręgowego).
119
Erekcja moŜe występować od urodzenia do późnej starości (znane są przypadki 
erekcji i w wieku około 90 lat). We wczesnym dzieciństwie ma ona, co oczywiste, 
charakter nieseksualny.
Czy istnieje związek między wielkością członka w słanie spoczynku
a w słanie erekcji?
Jako prawidłową długość członka w słanie spoczynku przyjmuje się
następujące wielkości:
1. Mała: 6,57 cm.

Strona 50

229

2. rednia: 7,58,5 cm.
3. DuŜa: 8,510,0 cm.
Okazało się jednak, Ŝe powyŜsze spoczynkowe wielkości członka nie mają wpływu na
długość w stanie erekcji. Członek o długości 7,59 cm wydłuŜa się o 7,58 cm, a 
członek o długości 1011,5 cm wydłuŜa się o 77,5 cm. Tak więc wielkość członka w 
stanie spoczynku nie oznacza wielkości w stanie erekcji, co jednak jest 
powszechnie ignorowane. Wielkość ta nie ma równieŜ związku z ogólnym rozwojem 
fizycznym męŜczyzny.
Prawidłowość erekcji
Czas powstania erekcji od momentu pobudzenia wynosi 38 sekund; u starszych 
męŜczyzn czas ten ulega pewnemu wydłuŜeniu.
Czas trwania erekcji w ars amandi w duŜym stopniu zaleŜy od fascynacji 
seksualnej osobą partnerki, zaangaŜowania we współŜycie, techniki współŜycia. 
Czas ustępowania erekcji równieŜ w duŜym stopniu zaleŜy od techniki współŜycia. 
U męŜczyzn umiejących przedłuŜyć współŜycie (techniki wydłuŜone, Carezza itp.) 
erekcja nie tylko trwa dłuŜej, ale i ustępuje wolniej, łagodniej. Podobnie jest 
z zakończeniem współŜycia. JeŜeli po ejakulacji (wytrysku) następuje gwałtowne, 
szybkie wysunięcie członka z pochwy, to erekcja zanika szybciej niŜ w przypadku 
pozostawienia członka w pochwie.
Po wytrysku u wielu męŜczyzn erekcja zanika, u innych moŜe utrzymywać się nadal.
Podobnie zróŜnicowany jest czas ponownego jego wystąpienia: u jednego szybko i 
bez bezpośredniej stymulacji seksualnej, u innych po dłuŜszej przerwie.
U wielu męŜczyzn następuje osłabienie erekcji w trakcie trwania ruchów 
frykcyjnych, w wyniku odczuwalnego „luzu w pochwie". U innych męŜczyzn 
osłabienie to wynika z uwarunkowania na samozaspokojenie się, kiedy 
przyzwyczaili się do określonej siły i zakresu dotyku. Powstaje wówczas pogląd, 
Ŝe istnieje niedopasowanie seksualne z partnerką lub teŜ niezdolność do 
współŜycia w wyniku samozaspokajania się (kompleks onanisłyczny).
W przypadku powstania uczucia „luzu" w pochwie wskazana jest zmiana ułoŜenia 
(pozycji) na taką, która daje większe poczucie zjednoczenia, lub teŜ 
ukierunkowania ruchów na jedną ze ścian pochwy. Aktywność partnerki - w formie 
pieszczot ręcznych czy teŜ ruchów miednicą - moŜe mieć róŜny wpływ na czas 
trwania i jakości erekcji, moŜe przyspieczyć ejakulację, a w konsekwencji 
skrócić czas erekcji. Związki dobrze znające swoją psychofizjologię seksualną, 
współaktywne w ars amandi, potrafią świetnie dostosować rytm pieszczot i ruchów 
w celu wydłuŜenia czasu trwania erekcji i zwiększenia jej intensywności.
Zabarwienie Ŝołędzi członka w słanie erekcji zmienia się u około
20 męŜczyzn, nie jest to jednak cecha słała i niezmienna.
Na zmniejszenie erekcji wpływają następujące czynniki; niskie temperatury, stan 
wyczerpania, zmęczenia, starszy wiek, róŜnorodne choroby, nadmierną 
częstotliwość współŜycia (niedostosowana do
moŜliwości optymalnych danego męŜczyzny).
Dokładne badania wykazały równieŜ, Ŝe erekcja jest mniejsza
w przypadku utrzymującej się impotencji u danego męŜczyzny, jeŜeli trwa ona 24 
lata, jak równieŜ w powtarzającej się serii nieudanego
współŜycia.
Wielkość erekcji zmniejsza się równieŜ u nałogowych palaczy tytoniu i w wyniku 
naduŜywania alkoholu. W tych przypadkach moŜe
to być zmniejszenie trwające długo, a nawet trwałe.
Konieczność dopasowania się wielkością narządów płciowych partnerów jest mitem, 
pochwa bowiem przystosowuje się do róŜnych rozmiarów członka, a w przypadku 
subiektywnego odczucia niedopasowania moŜna je usunąć przez zmianę pozycji 
współŜycia.
Kompleks małego członka
Kompleks ten jest bardzo rozpowszechniony wśród młodych męŜczyzn i najczęściej 
powstaje w wyniku nakładania się na siebie błędnego przeświadczenia o 
decydującej roli wielkości członka w pobudzeniu seksualnym kobiety oraz na 
skutek porównania długości członka w stanie spoczynku z członkami innych 
męŜczyzn.
Priapizm
Priapizm jest to określenie dla patologicznie długo trwającej erekcji (dni, 
tygodnie). Nazwa wywodzi się z mitologii greckiej. Afrodyta urodziła Dionizosowi
Priapa - brzydkie dziecko z olbrzymimi genitaliami. Jak więc widać, nazwa 
niedokładnie odpowiada istocie zaburzenia. Priapizm moŜe powstać w wyniku zmian 
organicznych (po urazach, w chorobie nowotworowej itd.), jak równieŜ moŜe mieć 
charakter nerwicowy, kiedy nagle zadziała bodziec stresowy. Wymaga leczenia
specjalistycznego.
Zespół Koro

Strona 51

229

Określa się nim ostry stan lękowy, charakteryzujący się gwałtownym uczuciem 
zmniejszania się członka i wciągania go do jamy brzusznej. Jest to jedna z form 
nerwic lękowych, typowych zwłaszcza dla kultur
południowowschodniej Azji.
121
120
Znaczenie wielkości erekcji
W piśmiennicłwie i w publicystyce seksuologicznej dominuje pogląd, Ŝe jakkolwiek
istnieje zróŜnicowanie wielkości narządów płciowych, to nie ma ono znaczenia we 
współŜyciu seksualnym, plastyczność pochwy umoŜliwia bowiem przystosowanie się 
do róŜnej budowy członka. Przytaczane równieŜ bywają nieporozumienia na tym tle,
kiedy rzekomemu niedopasowaniu fizjologicznemu przypisywano zaburzenia seksualne
związku, tymczasem ich przyczyny tkwiły w zupełnie innych problemach. Okazuje 
się jednak, Ŝe nie jest to takie bezproblemowe zagadnienie. W gabinecie analiza 
niektórych związków potwierdziła istnienie ,kompleksu wielkości członka" u 
kobiet, które porównując aktualnego partnera z poprzednim odczuwają dyskomfort 
seksualny. Dokładna analiza tych sytuacji wskazuje, Ŝe mamy tu do czynienia z 
kilkoma typowymi mechanizmami:
Fascynacja płciowością męską
U części kobiet członek, zwłaszcza w stanie erekcji, jest jednym z 
najsilniejszych bodźców erotycznych, wyzwalających podniecenie seksualne. Działa
tu najczęściej zsumowanie bodźców wzrokowych i dotykowych. Zrozumiałe, Ŝe w tych
sytuacjach większe rozmiary członka są silniej działającym bodźcem, stąd 
porównywanie partnerów. Rzadko się zdarza, aby tylko ten jeden bodziec erotyczny
decydował o przebiegu współŜycia, zazwyczaj sumują się i nakładają róŜnorodne 
bodźce, choć moŜe się zdarzyć, Ŝe właśnie ten działa najsilniej.
Uwarunkowanie seksualne
JeŜeli współŜycie seksualne z danym partnerem przebiega pomyślnie, jeŜeli jest 
on pierwszym partnerem wyzwalającym orgazmy, powstają róŜnorodne uwarunkowania 
wobec typu męskości, jaki reprezentuje, wobec ars amandi, a równieŜ wobec jego 
budowy. Uwarunkowania dotyczą tu równieŜ bodźców wzrokowych, dotykowych. 
Powstaje jakby „pamięć wypełnienia" w stosunku, tzn. głębokość immisji, stopnia 
rozszerzenia pochwy itp. MoŜe się zdarzyć, Ŝe inny partner dysponując odmiennym 
typem budowy wyzwoli mniejsze podniecenie w wyniku porównania z zakodowanymi 
informacjami.
WraŜliwość zmysłowa
Niektóre kobiety dysponują wysokim poziomem wraŜliwości zmysłowej, odbierają 
wiele bodźców dotykowych, wzrokowych i innych o znacznie szerszym zakresie w 
porównaniu z przeciętną populacją kobiet. Wynika to m. in, z bogatszego 
unerwienia pochwy, z większej wraŜliwości dotykowej i wzrokowej, z większego 
stopnia koncentracji w ars amandi, z wyŜszego poziomu temperamentu seksualnego 
itd. Inaczej mówiąc, tego typu kobiety bardzo subtelnie potrafią odczuwać
róŜne typy budowy męŜczyzny i ich reakcje są w związku z tym bardziej 
zróŜnicowane, niezaleŜnie od stopnia więzi uczuciowej.
Biologiczny model męskości
Wiadomo, Ŝe istnieje duŜe zróŜnicowanie modeli i wzorców męskości u kobiet. 
Część z nich w ideale męŜczyzny ceni głównie wartości biologiczne, jak budowa, 
wielkość narządów płciowych, ,samczość". Niekiedy ten model partnera seksualnego
bywa rozbieŜny z modelem męŜa, partnera Ŝyciowego. JeŜeli mąŜ nie jest tym typem
seksualnym, powstają trudności we współŜyciu seksualnym.
Kompleks pozorny
Często jakość ars amandi bywa utoŜsamiana z budową partnera, tymczasem wynika 
ona z innego przebiegu współŜycia, stylu zachowania partnerów. Miałem np. 
przypadek, kiedy dana kobieta współŜyła w jednej pozycji z partnerem A, a w 
innej z partnerem B. RóŜnice doznań seksualnych tłumaczyła właśnie 
zróŜnicowaniem budowy, a okazało się, Ŝe to inność pozycji współŜycia 
zadecydowała o jakości odczuć. W innych przypadkach nastąpiło złudne 
uzaleŜnienie wielkości członka w stanie spoczynku z wielkością w stanie erekcji 
i stąd subiektywne później odczucie inności budowy między partnerami, a 
tymczasem wielkość erekcji w tych przypadkach była prawie identyczna.
Podobnie subiektywnie moŜe być tłumaczona inność potencji partnerów. Większa 
potencja utoŜsamiana jest z większą budową członka, co nie jest prawdą, ale moŜe
przecieŜ powstać takie skojarzenie.
122
EJAKULACJA
Ejakulacja (wytrysk nasienia) jest odru
chem złoŜonym, sterowanym przez ośrodek ejakulacji połoŜony w odcinku lędźwiowym
rdzenia kręgowego. Ośrodek ten naleŜy do współczulnej (sympatykotonicznej) 

Strona 52

229

części tego układu, tymczasem ośrodek erekcji do przywspółczulnej 
(parasympatykotonicznej).
Wspomniany ośrodek pobudzany jest przez dopływające z Ŝołędzi członka bodźce 
(ich zsumowanie do pewnego poziomu wyzwala ejakulację) lub przez wyŜsze ośrodki 
seksualne połoŜone w strukturach podkorowych i korowych mózgu. Tak więc nie 
tylko pobudzenie bezpośrednie Ŝołędzi członka wyzwala ten odruch. Przykładem 
innej drogi pobudzania są chociaŜby tzw. polucje, kiedy sny o treści erotycznej 
pobudzają ośrodek erekcji i ejakulacji.
Pobudzenie ośrodka ejakulacji prowadzi do skurczu nasieniowodów, gruczołów 
krokowych (dzięki czemu zostaje wypchnięta do cewki moczowej wydzielina 
gruczołów oraz plemniki stanowiące podstawowy skład nasienia). Następuje równieŜ
otwarcie przewodu wytryskowego, seria skurczów mięśni miednicy miejszej oraz 
wyrzucenie nasienia z cewki moczowej. Mówimy wówczas o orgazmie.
Wiele elementów tego procesu niezupełnie jeszcze poznano, równieŜ wiele zjawisk 
ma charakter hipotetyczny, o czym będzie późnię)
mowa.
Orgazm jest procesem złoŜonym z 5 następujących po sobie faz:
Pierwsza faza - uczucie zbliŜającego się wytrysku, którego nie moŜna juŜ 
powstrzymać. Poprzedza ona właściwy wytrysk na kilka sekund, ale moŜe teŜibyć 
wydłuŜona, np. u męŜczyzn stosujących tzw. techniki wydłuŜonego stosunku. 
Natomiast u męŜczyzn ze skłonnością do zbyt wczesnych lub przedwczesnych 
wytrysków nasienia moŜe ulec skróceniu. Wówczas wszystkie fazy orgazmu 
przebiegają w bar
dzp krótkim czasie.
RównieŜ u starzejących się męŜczyzn ta faza moŜe być skrócona, wydłuŜona lub 
moŜe jej nie być wcale.
Warto równieŜ wspomnieć o tym, Ŝe u około 25 męŜczyzn pojawia się w tej fazie 
tzw. płyn przedejakulacyjny, w którym są plemniki mogące doprowadzić do 
zapłodnienia. Stąd nieskuteczność u wielu męŜczyzn stosunku przerywanego, 
subiektywnie bowiem wydaje się, Ŝe wycofanie się z pochwy nastąpiło we właściwym
czasie, gdy tymczasem plemniki juŜ rozpoczęły swoją wędrówkę w kierunku komórki 
jajowej.
Druga faza - uczucie skurczów w cewce moczowej. Jej trwanie
równieŜ jest zróŜnicowane i zaleŜne od wieku, czasu trwania współŜycia, stopnia 
intensywności doznań i ich odbioru.
Trzecia faza - uczucie ,wędrówki nasienia", jego objętości
Zazwyczaj jest ono przyjemne (u wielu męŜczyzn znacznie przyjemniejsze aniŜeli 
wytrysk nasienia). RównieŜ intensywność i czas trwania tych doznań są bardzo 
zróŜnicowane, zaleŜne od wieku i indywidualnej wraŜliwości. Jeśli współŜycie 
jest rzadsze, a ilość nasienia większa, to uczucie objętości jest 
intensywniejsze.
Czwarta faza - wytrysk nasienia na zewnątrz i uczucia temu towarzyszące. Wytrysk
moŜe następować pod ciśnieniem i towarzyszą mu wtedy intensywne skurcze ciała, 
nóg. MoŜe teŜ wystąpić w formie wycieku, a sarg orgazm moŜe być mało zauwaŜalny.
U starzejących się męŜczyzn coraz częściej występuje wyciek przy zmniejszonym 
ciśnieniu lub jego braku.
Piąta faza - uczucie po wytrysku nasienia. Mogą one mieć charakter przyjemności 
,lokalnej", tzn. uczucia rozładowania napięcia w narządach płciowych lub teŜ 
przyjemności zgeneralizowanej, o róŜnym stopniu intensywności; jego maksimum - 
to uczucie błogostanu, szczęścia.
U niektórych męŜczyzn moŜe występować uczucie przykrości, a nawet smutku po 
wytrysku. Niekiedy jest to cecha ściśle indywidualna. wynikająca ze struktury 
związku z partnerką.
124
Prawidłowości ejakulacji:
MęŜczyźni bywają zdolni do wielokrotnej ejakulacji, u niektórych przedzielonej 
krótkimi odstępami czasu. Jest to typowe u młodych męŜczyzn. W przeciwieństwie 
do kobiet z wielokrotnym orgazmem, które 2 lub 3 orgazm odczuwają jako 
przyjemniejszy i silniejszy, u męŜczyzn właśnie pierwszy wytrysk jest 
najintensywniej przeŜywany.
Zdolność do ponownej ejakulacji jest zjawiskiem indywidualnym, np. u jednych 
męŜczyzn moŜe ona wystąpić po kilku minutach przerwy we współŜyciu, a u innych 
dopiero po kilku godzinach, mimo Ŝe są oni w tym samym wieku.
W miarę upływu wieku zmniejsza się zdolność powtórzenia ejakulacji.
Wytryski w czasie stosunku, podczas snu, w samozaspokajaniu się nie dają Ŝadnych
negatywnych następstw (z wyjątkiem przypadków, gdy są wyzwalane po wymuszonym 
współŜyciu).
MęŜczyźni niepłodni mogą mieć prawidłowe orgazmy, ejakulację, a jedynie wynik 

Strona 53

229

laboratoryjny badania nasienia jest negatywny.
Składniki nasienia mają pozytywny wpływ na stan zdrowia kobiety zarówno w jej 
biologii narządów płciowych, jak równieŜ dla jej równowagi psychicznohormonalnej
(znaczenie składników wchłanianych z pochwy). Niedawno odkryto w nasieniu 
składnik antybakłeryjny o duŜej sile (seminaplazminę).
Niektóre cechy nasienia zaleŜą od diety, np. zapach.
Nałogowe palenie papierosów uszkadza zarówno ośrodek erekcji, jak i ośrodek 
ejakulacji w rdzeniu kręgowym.
Trwają badania neurofizjologiczne, andrologiczne, biochemiczne oraz 
seksuologiczne poświęcone ejakulacji. MoŜna spodziewać się więc jeszcze 
niejednej rewelacji.
Polucje (inaczej zwane zmazami nocnymi)
Polucje są to mimowolne wytryski nasienia podczas snu nie zawierającego na ogół 
treści erotycznej. Pojawiają się w okresie dojrzewania biologicznego, a niekiedy
sporadycznie, juŜ w 1112 roku Ŝycia. W miarę upływu lat stają się coraz 
powszechniejsze, w wieku lał 15 występują prawie u połowy chłopców, a w wieku 
lat 1819 prawie u wszystkich. Moment wystąpienia pierwszej polucji przypada więc
na róŜne okresy Ŝycia.
Polucje są objawem dojrzałości biologicznej narządów płciowych. Zupełny brak 
polucji do 20 roku Ŝycia, mimo wstrzemięźliwości seksualnej, moŜe oznaczać pewne
opóźnienia dojrzewania biologicznego. W takich przypadkach wskazana jest wizyta 
u lekarza.
Polucje występują u męŜczyzn równieŜ w okresach dłuŜszych przerw we współŜyciu -
są wówczas przejawem samoregulacji organizmu.
Dlatego właśnie polucje nie są zjawiskiem charakterystycznym tylko dla okresu 
dojrzewania, a występują podczas całego Ŝycia seksualnego męŜczyzny. W miarę 
jednak upływu lał pojawiają się coraz rzadziej, a u męŜczyzn prowadzących 
ustabilizowane współŜycie seksualne mogą nawet wcale nie występować.
Częstotliwość polucji moŜe być bardzo róŜna; u chłopców i młodych męŜczyzn 
często występują one codziennie, w innych przypadkach istnieje pewna 
charakterystyczna częstotliwość - nie ma więc praktycznie Ŝadnych reguł i 
prawidłowości w tej kwestii.
Dopiero w wieku W zaczęto traktować polucje jako zjawisko zupełnie prawidłowe i 
będące wyrazem samoregulacji organizmu. W wiekach poprzednich krąŜyło mnóstwo 
mroŜących krew w Ŝyłach opowieści o tzw. polucjonizmie, groźnej rzekomo 
chorobie, wyniszczającej organizm i osuszającej rdzeń kręgowy. Podobne poglądy 
występowały juŜ w medycynie staroŜytnej Grecji, a literackie opisy polucjonizmu 
spotyka się bardzo często w literaturze XVIIXVIII wieku. Miały one źródło w tym,
Ŝe właśnie rdzeń kręgowy traktowany był jako zbiornik nasienia, a nasienie - 
jako najwaŜniejszy składnik organizmu - produkowane było według AIkeona w mózgu.
Do II wojny światowej niektórzy uczeni twierdzili, Ŝe i u kobiet występują 
polucje. Na przykład Adier dowodził, Ŝe polucje nigdy nie występują u dziewic i 
niewinnych kobiet, jedynie u tych, które współŜyły seksualnie, lecz zmuszone są 
do wstrzemięźliwości: polucje te nazwano nawet ,cierpieniem młodych wdów".
Inni uczeni dowodzili z całą powagą, Ŝe polucje prowadzą do neurastenii. W celu 
przeciwdziałania im zalecali specjalną dietę, wyjazdy na wieś lub w góry, 
leczenie natryskami wodnymi, masaŜe, preparaty bromowe i inne, przeznaczone do 
miejscowego wprowadzania do cewki moczowej. Łatwo sobie wyobrazić, do czego 
doprowadzić mogły takie poglądy: rosła liczba rzekomych chorych, a doszło nawet 
do humorystycznych przejaskrawień i skrajności. Konstruowano np. specjalne 
przyrządy do uciskania narządów płciowych.
Sumując zatem, moŜna stwierdzić, Ŝe:
Polucje są mimowolnymi wytryskami nasienia, występującymi podczas snu.
Polucje są zjawiskiem zupełnie prawidłowym, wyrazem zdrowia i dojrzałości 
biologicznej: występują z róŜną częstotliwością w okresie dojrzewania i w 
okresach przerw we współŜyciu.
126
Podniecenie seksualne kobiety m. in. wyraŜa się nawilŜe
niem ścian pochwy - łzw. lubricatio. Niestety nie ma w języku polskim 
odpowiednika nazwy łacińskiej dla tego zjawiska. Literackie nazwy, np. „płyn 
miłosny", „nektar erotyczny" lub popularne np. „nawilgotnienie", „naoliwienie", 
„mokra pochwa" w pewnym
sensie odpowiadają prawdzie. Lubricatio jest bardzo czułym testem podniecenia 
seksualnego kobiety. UmoŜliwia odbycie stosunku seksualnego, gdyŜ zwilŜenie 
ścian pochwy ułatwia ruchy frykcyjne.
Lubricatio naleŜy do podstawowych zjawisk fizjologicznych, ale dotąd niewiele 
jeszcze wiemy o jego pochodzeniu. Prawdopodobnie jest to płyn przesiękowy. W 
miarę poznawania zjawisk biologicznych dotyczących seksualizmu człowieka dowiemy

Strona 54

229

się zapewne więcej o składzie chemicznym, właściwościach biofizycznych i 
źródłach
lubricałio.
Pojawia się ono w 1030 sekund od pobudzenia seksualnego
kobiety, w wyniku działania bodźców seksualnych. Mogą to być 128
bodźce „konkretne", jak np. dotyk, słowa, widok poŜądanego partnera, lub bodźce 
wyobraŜeniowe, psychiczne.
Istnieje kilka charakterystycznych prawidłowości lubricatio:
ZróŜnicowanie lubricatio u poszczególnych kobiet
U jednych pojawia się ono szybciej, jest bardziej „gęste", obfite, u innych 
natomiast pojawia się wolno, jest „rzadkie", skąpe. MoŜna powiedzieć, iŜ kaŜda 
kobieta ma typowe dla siebie lubricatio. Wspomniane zróŜnicowanie jest wynikiem 
właściwości biologicznych organizmu danej kobiety, jej temperamentu seksualnego,
reaktywności
seksualnej itd.
ZróŜnicowanie w zaleŜności od fazy cyklu miesiączkowego kobiety
W okresach płodnych, kiedy charakterystyczne zwilŜenie pochwy uzaleŜnione jest 
od cyklu przemian hormonalnych, lubricatio „nakłada" się na istniejące juŜ 
zwilŜenie i moŜe być odbierane jako róŜniące się od okresów niepłodnych, 
„suchych". Inaczej mówiąc jedynie w okresach niepłodnych moŜna rozpoznać typowe 
dla danej kobiety cechy lubricatio.
Właściwości zapachowe i konsystencja
U jednych kobiet lubricałio jest gęste, o wyraźnym indywidualnym zapachu, u 
innych natomiast jest pozbawione zapachu i rzadkie. We współŜyciu seksualnym 
partner wyczuwa wspomniane właściwości i mogą być one czynnikiem pobudzającym 
lub odpychającym seksualnie. Zdarzają się zaburzenia lubricatio, np. nadmiernie 
obfite wydzielanie sprawiające we współŜyciu wraŜenie „pływania", co utrudnia 
przebieg stosunku. U innych kobiet moŜe być np. lubricatio przypominające watę, 
co jest wynikiem nieprawidłowości wydzielniczych i wówczas odczucia seksualne 
mogą być przykre. W róŜnych chorobach ginekologicznych zdarza się, Ŝe 
występujące lubricatio ma nieprzyjemny zapach, co równieŜ ma duŜe znaczenie we 
współŜyciu
seksualnym.
Intensywność wydzielania
Na ogół lubricatio jest najbardziej nasilone w fazie orgazmu u kobiety i 
bezpośrednio przed nim. Wydzielina moŜe być nawet tak obfita, Ŝe w okresie 
skurczów, w trakcie orgazmu, lubricatio jest wydalone na zewnątrz w formie 
przypominającej wytrysk u męŜczyzny. Stąd np. niektóre osoby są przekonane, iŜ 
istnieje odpowiednik wytrysku u kobiet. Miałem pacjentki, które zostały 
skierowane do mnie przez swoich partnerów zarzucających im, Ŝe nie przeŜywają
orgazmu, poniewaŜ nie mają wytrysku z pochwy.
U niektórych kobiet, zwłaszcza silniej podnieconych, lubricatio
utrzymuje się nadal po orgazmie, a nawet wydzielane jest dość długo.
129
9 - Seks partnerski
Ułałwia to im ponowne przeŜycie orgazmu w kolejnych następujących po sobie 
stosunkach.
Sprawa jest nieco niejasna w przypadku kobiet mających serię orgazmów, jeden po 
drugim. Zazwyczaj ich lubricatio utrzymuje się przez cały ten czas, ale zdarza 
się, iŜ ostatnie orgazmy mogą nastąpić juŜ w okresie ukończenia wydzielania i 
stają się przez to bolesne. Jest to jednak dość rzadkie zjawisko.
Bodziec wyzwalający
U jednych kobiet wystarczy zadziałanie bodźca psychicznego, np. wyobraŜenie 
kontaktu ze swoim partnerem, u innych do powstania lubricatio konieczne jest 
bezpośrednie pobudzanie fizyczne sfer erogennych.
Próg wraŜliwości zmysłowej
Niektóre kobiety mają lubricałio po dłuŜszym czasie pobudzenia seksualnego, inne
natomiast juŜ na sam widok swego partnera.
Poziom temperamentu seksualnego
W przypadku tzw. kobiet namiętnych lubricałio jest częste i towarzyszy wyobraźni
erotycznej, a nawet moŜe zaistnieć bez konkretnego bodźca seksualnego. W 
przypadku łzw. kobiet ,chłodnych" powstaje jedynie w sytuacji długotrwałego 
pobudzania seksualnego, relaksu i komfortu psychicznego.
Lubricałio jest zatem z jednej strony indywidualną właściwością danej kobiety, 
ale teŜ i reakcją na osobę partnera. ,Seksowny" partner u namiętnej kobiety moŜe
wyzwalać lubricatio na zasadzie samego faktu bycia obok niej. Poza wymienionymi 
czynnikami waŜny teŜ jest fakt poziomu zaspokojenia potrzeb seksualnych. W 
przypadku ich niezaspokojenia podniecenie seksualne moŜe być stałe, długie i 

Strona 55

229

wówczas lubricałio wyraŜa nienasycenie seksualne. W przypadku „sytości" 
seksualnej, czyli pełnego zaspokojenia potrzeb seksualnych danej kobiety, 
lubricatio powstaje z trudem, mimo właściwego pobudzania ze strony partnera.
Niekiedy duŜe zainteresowanie budzi fakt częstego współŜycia prostytutek i 
powstaje pytanie, jak wygląda u nich wydzielanie się lubricatio. Okazuje się, Ŝe
zaleŜy to od danej kobiety. U jednej lubricałio powstaje „na zawołanie" i nie ma
Ŝadnego związku z osobą partnera; jest to wynik odruchu sytuacyjnego. Natomiast 
u innych jest ono wyzwalane przez wyobraŜeniową stymulację lub teŜ pozorowane 
przez uŜycie specjalnych kremów.
Zaburzenia wydzielania lubricatio nie naleŜą do rzadkich. Wywołują je choroby 
ginekologiczne, hormonalne, choroby infekcyjne dróg rodnych, rzęsisłkowica itp. 
Szczególnym rodzajem zaburzeń jest dyspareunia, w której stosunki są bolesne, 
pochwa jest bowiem sucha, lub awersja seksualna do partnera. Wówczas najlepsze 
nawet
130
formy stymulacji seksualnej uniemoŜliwiają pojawienie się lubrica_ tio Zatem 
brak lubricatio moŜe być efektem róŜnych chorób lub łez
:iSS"
.e.SS
padkach na stosowaniu specjalnych preparatów, które obecn.e w w.e
'"WMch2 łnShprzystosowanych seksualnie rico
jest wyrazem prawidłowego podniecenia seksualneokoble„sea),e się teŜ „nektarem 
erotycznym", działającym pobudza)ąco na partnera.
WRAśLIWOĆ NA BODŹCE SEKSUALNE
W warunkach ustabilizowanego
i satysfakcjonującego współŜycia seksualnego wraŜliwość na bodźce seksualne 
uzaleŜniona jest od typu temperamentu seksualnego. Inaczej mówiąc - róŜnimy się 
zdolnością odbioru sygnałów seksualnych i ich odczytywania w naszym otoczeniu.
Cały proces odbierania bodźców wiąŜe się równieŜ ze zdolnością do samokontroli, 
strukturą uczuciowości, ukierunkowaniem zainteresowań seksualnych. Osoby 
„specjalizujące się" w problematyce seksualnej łatwiej odczytują ukryte sygnały 
seksualne, reagują skojarzeniami nawet przy dość wątpliwej symbolice, np. Freud 
bardzo często odkrywał w treści marzeń sennych symbole o treści seksualnej, 
które w obecnym rozumieniu mogły oznaczać coś innego. W tzw. projekcyjnych 
testach psychologicznych ujawnia się nieraz tłumiona, wypierana sfera seksualna.
Jej interpretacja i odczytywanie równieŜ jednak jest uzaleŜnione od postawy 
wobec seksu osoby badającej.
W obecnych rozwaŜaniach będę mówił nie tyle o wraŜliwości w normalnych 
warunkach, co o obniŜeniu jej progu, np. w przypadkach niezaspokojenia potrzeb 
seksualnych czy erotyzacji psychiki w okresie dojrzewania. W tych przypadkach 
taki czy inny próg
132
wraŜliwości jest równieŜ wypadkową poziomu temperamentu, samokontroli, 
zainteresowań. Osoby obdarzone wysokim poziomem temperamentu seksualnego w 
warunkach niezaspokojenia potrzeb seksualnych mają znacznie niŜszy próg 
wraŜliwości niŜ osoby z przeciętnym lub niskim poziomem libido.
Czym charakteryzuje się obniŜenie progu wraŜliwości seksualnej)
Zaostrzeniem odbioru wszystkich bodźców seksualnych, np. przyjacielski, obojętny
dotyk moŜe być odbierany erotycznie. Obojętnym bodźcom przypisuje się więc 
podświadomie erotyczne znaczenie. Podobna sytuacja dotyczy wszystkich bodźców, w
tym szczególnie wzrokowych i słuchowych, czyli tych, które mają szczególne 
znaczenie w ars amandi. Obojętne bodźce wzrokowe mogą nabierać znaczenia 
erotycznego i z tego punktu widzenia ,wszystko moŜe być pornografią" - jak 
twierdzą jej zwolennicy.
Podobne zniekształcenia mogą dotyczyć np. przebiegu rozmowy. Przy obniŜeniu 
progu wraŜliwości seksualnej nie tylko łatwiej schodzi ona na zagadnienia jawnie
lub skrycie seksualne, ale i same sygnały słowne: barwa głosu, intonacja mogą 
przybierać charakter erotyczny.
Intensyfikacją marzeń sennych o treści jawnie lub symbolicznie seksualnej, 
fantazji, skojarzeń, czyli tego wszystkiego, co oddaje treść podświadomości, 
ukrytych i niezaspokojonych potrzeb. JuŜ klasyczne badania fizjologiczne 
wyraźnie potwierdzają zasadę, Ŝe niezaspokojenie jednej z podstawowych potrzeb 
psychicznych wiąŜe się z jej uaktywnieniem w tzw. drugim Ŝyciu psychicznym, 
czyli w marzeniach, snach, skojarzeniach. Czasem dochodzi do powstania tzw. 
fatamorgany seksualnej, kiedy u osób z wysokim poziomem temperamentu, a 
niezaspokojonych seksualnie, powstają stany bliskie iluzji, halucynacji z 
treściami seksualnymi. Wiele tego typu informacji dostarcza obserwacja osób 
przymusowo odosobnionych - ich reakcja jest bardzo zróŜnicowana aŜ do 

Strona 56

229

wspomnianej fatamorgany włącznie.
Wspomniane prawidłowości psychofizyczne Ŝycia seksualnego są równieŜ powiązane z
czynnikami kulturowymi. Erotyzm europejski przez wiele wieków formował 
skomplikowaną symbolikę seksualną, system zakazów i nakazów, i w ten sposób 
wydłuŜał „czasoprzestrzeń" między bodźcem seksualnym a jego realizacją w ars 
amandi. JeŜeli dla porównania sięgniemy np. do świata z „Baśni z 1001 nocy", to 
widzimy skrócenie tej „czasoprzestrzeni".
W erotyce okresu dojrzewania wspomniana „czasoprzestrzeń" jest skrócona 
(szczególnie u chłopców), co wynika z ich małej zdolności do samokontroli - 
samozaspokajanie staje się środkiem zastępczym.
Taka czy inna wraŜliwość ma równieŜ powaŜne konsekwencje wychowawcze i dlatego 
konieczna jest indywidualizacja wychowania. Osoba z wysokim poziomem 
temperamentu, ale słabym systemie samokontroli, ma większe trudności z 
opanowywaniem swych potrzeb seksualnych i próg wraŜliwości jest u niej niŜszy 
niŜ u innych.
133
JeŜeli system kulturowy przez erotyzację kultury masowej i zmniejszenie wymagań 
pogłębia tę trudność, to powstaje prawdziwy dylemat wychowawczy (dotyczy to 
szczególnie postulatu powściągliwości seksualnej).
Jest równieŜ i odwrotny biegun wraŜliwości seksualnej - podwyŜszenie jej progu, 
np. u osób z zaburzeniami hormonalnymi, ze spadkiem temperamentu w miarę upływu 
lat, w zrutynizowanym i stereotypowym współŜyciu, w nadmiernej aktywności 
seksualnej. Intensyfikacja bodźców, ich kojarzenie z innymi, pozwala wówczas na 
przekroczenie progu wraŜliwości. Niektórzy ,pomagają" sobie przez pornografię, 
inni przez wyrafinowanie czy perwersyjne tendencje - zgodnie z prawem eskalacji 
bodźców.
PodwyŜszony próg wraŜliwości zmysłowej, który wiąŜe się z potrzebą silnej 
stymulacji seksualnej, moŜe być zatem cechą indywidualną danej osoby, związaną z
jej osobowością lub stanem organizmu w ogólnym pojęciu tego słowa. Podobnie 
zresztą bywa w zakresie innych reakcji zmysłowych: są np. osoby o znacznie 
obniŜonym lub podwyŜszonym progu bólowym. Tego rodzaju indywidualne cechy nie 
mają charakteru patologii, jakkolwiek są rzadko spotykanym fenomenem. W 
wyjątkowych przypadkach przeprowadza się leczenie farmakologiczne.
PodwyŜszony próg wraŜliwości zmysłowej moŜe wiązać się z bardzo dyskretnymi 
zaburzeniami hormonalnymi, neurologicznymi oraz z miejscowymi zmianami, np. w 
stanach pozapalnych. RównieŜ niektóre choroby w słanie utajenia ujawniają 
osłabienie reakcji zmysłowych, np. cukrzyca.
Masochizm w czystej postaci jest rzadko spotykany, częściej mamy do czynienia z 
tendencjami masochistycznymi osobowości. Jednym z ich objawów jest podwyŜszony 
próg wraŜliwości zmysłowej - dopiero bodźce seksualne na granicy bólu zaczynają 
działać podniecająco.
Tak więc samo zjawisko podwyŜszonego progu wraŜliwości zmysłowej kryje róŜne 
moŜliwości. JeŜeli trafia do mnie pacjent z tego rodzaju problemem, najpierw 
staram się znaleźć przyczynę, a następnie przez ewentualne leczenie obniŜyć ten 
próg. Najczęściej spotykam się z dyskretnymi zaburzeniami organizmu i wówczas 
małe dawki hormonów, witamin lub leków działających na autonomiczny i ośrodkowy 
układ nerwowy prowadzą do obniŜenia progu wraŜliwości zmysłowej. JeŜeli 
natomiast jest to cecha indywidualna, specyfika reaktywności danego organizmu, 
to leczenie najczęściej jest niepotrzebne, chyba Ŝe wymaga tego dobro danego 
związku erotycznego.
Jeśli próg wraŜliwości zmysłowej zostaje podwyŜszony na skutek uwarunkowań 
psychicznych, to dzięki specjalnym metodom badania i testom moŜna ujawnić 
wyzwalające to zjawisko mechanizmy psychiczne i rozwiązać problem przez poradę 
lub psychoterapię.
Warto teŜ na marginesie tych rozwaŜań poruszyć inny problem. Wyczucie stopnia 
wraŜliwości zmysłowej partnera jest bardzo potrzebne
134
i wymaga pewnej spostrzegawczości. Osoby mające doświadczenie seksualne dobrze 
wiedzą, Ŝe w zasadzie kaŜdy partner ma nieco odmienny próg wraŜliwości 
zmysłowej; równieŜ poszczególne sfery erogenne róŜnią się stopniem wraŜliwości. 
Na przykład delikatne pieszczenie i pobudzanie u jednej osoby moŜe wywołać 
podniecenie, u drugiej moŜe okazać się nieskuteczne. Lęk przed sprawieniem bólu,
posądzeniem o brutalność sprawia, iŜ unika się silniejszego pobudzania partnera.
Wiele kobiet jest przekonanych o swej rzekomej oziębłości, tymczasem problem 
tkwi w zbyt słabym pobudzaniu ich sfer erogennych. Nieraz trudno powiedzieć to 
partnerowi, który postępuje zgodnie z zasadami sztuki miłosnej. W ten sposób 
jego styl pobudzania staje się układem odniesienia, pojęcia normy w pobudzaniu. 
Problem jest o tyle delikatny, Ŝe w wyniku porady, kiedy wyniki badań 

Strona 57

229

przedstawiam partnerowi, okazuje on zaniepokojenie „nienormalnością" partnerki, 
przypisując jej cechy masochistyczne. Tak więc podwyŜszony próg wraŜliwości 
zmysłowej moŜe być równieŜ pozornym problemem.
RYTMY BIOLOGICZNE
W seksuologii wzrasta za
interesowanie rytmami biologicznymi. Okazało się bowiem, Ŝe wiele problemów 
seksualnych związanych z dostosowaniem partnerów wiąŜe się z charakterystyką ich
rytmów fizjologicznych. Zjawisko to jest powszechnie znane i ujawnia się np. w 
zakresie róŜnic potrzeb seksualnych, sprawności seksualnej. Uprzednio tłumaczono
to zbieŜnością lub rozbieŜnością temperamentów, obecnie wiemy, Ŝe jest to 
bardziej
złoŜone zagadnienie.
KaŜdy człowiek ma specyficzne dla siebie rytmy biologicznej
sprawności, przemian hormonalnych, natęŜenia Ŝycia uczuciowego, intelektualnego 
itd. Są to rytmy dobowe, tygodniowe, miesięczne, roczne. PosłuŜymy się 
przykładami. Dana osoba niezaleŜnie od płci, ma najwyŜszy poziom aktywności 
seksualnej w godzinach popołudniowych, natomiast jej partner w godzinach 
nocnych. Dochodzi zatem do sytuacji, kiedy jeden partner dąŜy do współŜycia w 
nocy, podczas kiedy drugi odczuwa wówczas sciność, zmęczenie, ujawnia natomiast 
sprawność w godzinach, które partnerów': nie odpowiadają. Podobne róŜnice 
dotyczą równieŜ rytmu tygodniowego, np. jeden z partnerów odczuwa wzrost potrzeb
seksualnych co 3 dni, a drugi co 5 dni. MoŜe zatem istnieć biologicznie odmienna
potrzeba współŜycia
seksualnego u partnerów. Sprawa wygląda na jeszcze bardziej skomplikowaną, 
jeŜeli uświadomimy sobie fakt, iŜ są np. osoby mające powiedzmy 2tygodniowe 
okresy wzrostu aktywności seksualnej, przedzielone okresami spadku potrzeb 
seksualnych, a ich partnerzy mają rytmy tygodniowe. Podobne róŜnice mogą 
dotyczyć rytmów rocznych, a nawet kilkuletnich.
Wiele konfliktów między partnerami wynika z nieznajomości własnych
rytmów biologicznych - stąd łatwo o złudzenie, iŜ istnieje ,niedopasowanie" 
seksualne. Obecnie panuje nawet moda na poznawanie własnych rytmów i wioJe osób 
poświęca temu zagadnieniu wiele uwagi. Na pewno poznanie własnych rytmów i 
rytmów partnera pozwala lepiej zrozumieć indywidualne róŜnice. Nie oznacza to 
bynajmniej, iŜ optymalnym związkiem moŜe być taki, w którym biorytmy partnerów 
idealnie zachodzą na siebie. Bywają takie związki, ale stanowią one rzadkość. 
Trudno równieŜ wyobrazić sobie ideę dobierania się partnerów przez świadome 
szukanie ,podobnego" biorytmu. Właściwe przystosowanie seksualne partnerów 
oznacza m. in. uznanie istnienia zróŜnicowanych biorytmów, umiejętność ich 
odczytania oraz brania ich pod uwagę. Fakt, iŜ w danym dniu partner odczuwa brak
potrzeby współŜycia, a druga osoba znajduje się akurat w wyŜu biorytmu 
seksualnego, nie musi przecieŜ prowadzić do nieuchronnego konfliktu. Związek 
przystosowany i udany to taki, w którym obie strony ułatwiają sobie wzajemne 
zaspokajanie potrzeb, nie tylko zresztą seksualnych. Podkreślam to dlatego, iŜ 
dość często jedna ze stron - odczuwając brak potrzeby współŜycia seksualnego - 
poprzestaje na odmowie zbliŜenia z partnerem, a równie często partner potrafi 
wymusić zbliŜenie. Okresowy spadek potrzeb seksualnych utoŜsamiany bywa 
przedwcześnie z zaburzeniami seksualnymi lub rodzi podejrzenie co do lojalności 
partnera. W wielu związkach wzajemnie usiłuje
się narzucić partnerowi swoją wolę i potrzeby.
W udanym związku partnerskim mamy zatem do czynienia z sytuacjami, kiedy 
biorytmy obu stron nakładają się na siebie. Partnerzy odczuwają wówczas radość z
bycia razem, z poczucia dopasowania poi trzeb, temperamentów. Są jednak i takie 
sytuacje, w których jedna ze stron czyni pewien wysiłek, aby uszczęśliwić drugą,
nie udczuwając ! potrzeby zbliŜenia. W udanym związku są to sytuacje naturalne, 
oczy
wiste.
Biorytmy seksualne są zagadnieniem bardzo interesującym, niedokładnie jeszcze 
poznanym. Są one powiązane nie tylko z indywidualnynii cechymi danej osoby, ale 
i z procesami klimatycznymi i kosmicznymi. Istnieje równieŜ bardzo interesująca 
hipoteza, iŜ v wielu udanych związkach następuje upodobnienie biorytmów 
partnerów. Połwierdza
; łaby się zatem obserwacja, iŜ zakochani i szczęśliwi z biegiem ciosu
upodabniają się, tworzą jedność.
136
Badania socjologiczne są zgodne co do
kwestii, Ŝe największa intensywność współŜycia przypada na porę wieczorną. 
Istnieje jakby rytuał nocy, sprzyjający intymnej bliskości, ma on zresztą 
głębokie tradycje obyczajowe, których praźródła sięgają zapewne do form Ŝycia 

Strona 58

229

naszych praprzodków. Koloryt wieczoru i nocy sprzyja miłości seksualnej, m. in. 
przez potęgowanie nastroju, intymności, skupienie na sobie, oddalenie od 
codzienności, obowiązków, prac. MoŜna zatem powiedzieć, Ŝe barwa nastrojowa nocy
sprzyja zbliŜeniu i potęguje działanie bodźców erotycznych. U wielu ludzi ich 
biorytmy seksualne równieŜ dostosowane są do tego nastroju;
natura i nastrój współdziałają na siebie.
MoŜe się jednak zdarzyć, Ŝe rytmy bioseksualne mają inny przebieg, np. osoby 
cięŜko zapracowane padają dosłownie ze zmęczenia, nie
odczuwają kuszącego zewu nocy i jedynie pragną snu, rano natomiast, po nocnym 
wypoczynku, ich potrzeby seksualne ujawniają się. U wielu męŜczyzn ranne erekcje
są typową reakcją fizjologiczną, wynikającą z przewagi działania układu 
przywspółczulnego po śnie i parcia na pęcherz. MoŜe się jednak zdarzyć, Ŝe 
reakcji fizjologicznej towarzyszy wzrost potrzeb seksualnych i zainteresowań 
współŜyciem. U męŜczyzn z zaburzeniami potencji właśnie te naturalne ranne 
erekcje umoŜliwiają im odbywanie udanych kontaktów seksualnych, wypływa to 
jednak nie tyle z nastroju, co z konieczności. W przypadku jednak biorytmu 
seksualnego, w którym nasilenie potrzeb erotycznych ujawnia się rano, inność 
biorytmu partnera moŜe sprawiać trudności.
Gdyby przyjąć zasadę idealnego przystosowania seksualnego, to okazałoby się, Ŝe 
większość partnerów jest nieprzystosowanych, róŜnią się bowiem nie tylko 
biorytmami, ale i zmiennością potrzeb seksualnych, w zaleŜności od wieku 
biologicznego, stanu zdrowia, nastroju, wyobraźni, oczekiwań itp. Idealna 
zbieŜność bioryłmów i potrzeb seksualnych jest raczej wyjątkiem niŜ regułą, a 
przecieŜ nie decyduje to o poziomie satysfakcji ze współŜycia. Wprawdzie skrajne
róŜnice między partnerami są raczej rzadziej spotykane, ale i tu moŜliwe jest 
stworzenie modus vivendi. Akceptacja inności psychofizjologii seksualnej 
partnera jest pierwszym stopniem przystosowania w związku. Drugim jest 
stworzenie modelu współŜycia zaspokajającego oczekiwania, upodobania i potrzeby 
obu stron. Dzięki niemu partnerzy nie tylko mogą wyraŜać swą inność, ale uczą 
się równieŜ podstawowej sprawy w małŜeństwie - wzajemnej ofiarności i 
współdziałania. Trudno niekiedy wprost zrozumieć, w imię czego narzuca się 
drugiej osobie upodobania, nie licząc się z odmiennością ich u partnera. Czy to 
moŜna tłumaczyć jedynie egoizmem? Czy teŜ brakiem wyobraźni i zrozumienia, Ŝe 
kaŜdy jest inny?
Wielu terapeutów zmuszonych jest do przyjmowania roli adwokata
obu stron i przez ujawnienie róŜnic między partnerami powoduje ich akceptację, 
potrzebę wzajemności i dialogu, współdziałania, czyli rzeczy podstawowych we 
współŜyciu dwojga ludzi. Jedną z technik psychoterapii partnerskiej jest łzw. 
metoda świąt, czyli np. dni nieparzyste są „jego świętami", a parzyste „jej" 
świętami. W dniu , święta" danej osoby druga stara się uczynić coś dla niej 
dobrego, myśleć z perspektywy jej upodobań, potrzeb. O ile ta technika jest w 
związkach rywalizacyjnych, pełnych długotrwałych konfliktów i zalegających 
negatywnych uczuć metodą przełamania impasu, okopania się wokół własnego JA, o 
tyle w związkach młodych staŜem częściej
jest ,szkołą" altruizmu i przełamania egocentryzmu.
138
DEFLORACJA
Przerwanie błony dziewiczej (defloracja)
jest nie łylko zjawiskiem biologicznym, ale teŜ psychologicznym i kulłurowym. U 
większości kobieł przed pierwszym współŜyciem istnieje obawa związana z 
przekonaniem, Ŝe defloracja jest czymś bardzo przykrym, bolesnym. Lęk ten jest 
niejednokrotnie pogłębiony przez matki, które istotnie mogły niekiedy przykro 
odczuć deflorację oraz przez samych partnerów, którzy nastawiają się na 
trudności w pierwszym stosunku kobiety.
Część moich pacjentek to młode kobiety, nierzadko świeŜo zamęŜne, które 
odczuwają bardzo silny lęk przed swym pierwszym stosunkiem; u niektórych z nich 
rozwija się łzw. pochwica, czyli bolesny skurcz mięśni uniemoŜliwiający immisję 
(wprowadzenie członka do pochwy). Brak oczekiwanych objawów, dowodów defloracji 
(bólu, krwawienia) moŜe być powodem posądzenia ze strony partnera o rzekomą 
niewierność, oszukanie - niekiedy kończące się porzuceniem kobiety.
U pewnej części kobiet błona dziewicza zostaje nieświadomie przerwana w trakcie 
zabiegów higienicznych, u innych - w niektórych
140
formach samozaspokajania się. U pewnej liczby kobiet błona dziewicza jest tak 
zbudowana, Ŝe jej przerwanie nie wiąŜe się z Ŝadnymi objawami. Nie zawsze więc w
pierwszym współŜyciu seksualnym kobiety mamy do czynienia z jakimiś wyraźnymi 
objawami.
Istnieją równieŜ przypadki, Ŝe błona dziewicza jest nadmiernie zgrubiała i 

Strona 59

229

wówczas rzeczywiście jej przerwanie moŜe być bardzo bolesne, a nawet utrudnione;
niekiedy niezbędny jest nawet zabieg chirurgiczny.
Jak z tego wynika - wskazane byłoby ginekologiczne badanie przedmałŜeńskie 
kafdej młodej kobiety, pozwalające stwierdzić cechy błony dziewiczej. W 
przypadku stwierdzenia nadmiernie grubej błony naleŜałoby ją przerwać przez 
dokonanie specjalnego zabiegu. W ten sposób moŜna by wyeliminować niektóre 
przypadki późniejszej pochwicy czy bolesnych urazów seksualnych.
W zdecydowanej większości przypadków błona dziewicza jest tak delikatna, Ŝe jej 
przerwanie powoduje tylko niewielki ból i małe krwawienie. W takich przypadkach 
po pierwszym współŜyciu wskazane jest zrobienie około dwutygodniowej przerwy w 
stosunkach. Ten okres zupełnie wystarcza do zagojenia się niewielkiej ranki i 
usuwa ewentualny ból podczas następnych kontaktów.
JeŜeli obawy związane z defloracja są bardzo nasilone, nie jest wskazane 
rozpoczynanie współŜycia. Jedynie badanie lekarskie moŜe usunąć źródła 
niepokoju. Bardzo wiele równieŜ zaleŜy od kultury partnera. Jego egoizm, 
prymitywizm moŜe być przyczyną urazu defloracyjnego - jednej z przyczyn 
późniejszej oziębłości płciowej, wstrętu lub pochwicy. Delikatność, serdeczność,
czułość, zapewnienie poczucia bezpieczeństwa - to najbardziej wskazane elementy 
takiej kultury. JuŜ wtedy powinno istnieć poczucie wspólnoty, zainteresowanie 
przeŜyciami drugiej osoby. Jest to o tyle waŜne, Ŝe w Ŝyciu seksualnym kobieta 
ma subiektywne uczucie oddawania się, a nawet - jak twierdzą psychoanalitycy - 
kobieta „oddaje męŜczyźnie część swego terytorium, swego JA". Interesująco o tym
pisze Hedwig Rohde:
„Początkowo bronisz się na wskroś instynktownie, wszystko się w tobie buntuje 
przeciw wtargnięciu obcego ciała w sferę najbardziej wraŜliwą. To ma być miłość?
Nie czujesz nic prócz przemocy. A on oczuwa rozkosz i samotnie spieszy ku 
krainie wyzwolenia i pozostawia ..bezradną kobietę, która jest dla niego jedynie
środkiem do celu. Niewiele brakuje, aby znienawidzieć tego bezwzględnego 
poszukiwacza rozkoszy i prawdopodobnie znienawidzisz go, jeśli go juŜ nie 
kochasz."
Skala przeŜyć w czasie defloracji jest wypadkową wzajemnego uczucia partnerów, 
postawy kobiety i jej partnera wobec dziewictwa drugiej płci i samego przebiegu 
współŜycia. Elementy te są oczywiste i niejednokrotnie były tu poruszane.
Warto na chwilę zatrzymać się przy postawie kobiety wobec swego
141
dziewictwa. JeŜeli traktuje je jako przeszkodę, źródło kompleksu (motyw obecnie 
nie taki rzadki), to defloracja jest traktowana jako uwolnienie z kompleksu i 
przyjmowana z ulgą. W pamiętnikach wielu dziewcząt moŜna znaleźć wątek uczucia 
wstydu, Ŝe jeszcze jest się dziewicą. Warto przy okazji wspominać, Ŝe motyw ten 
nie bierze się z powietrza - w przekonaniu niektórych męŜczyzn (z czym się nie 
kryją) błona dziewicza zmniejsza wartość kobiety.
W postawie narcystycznej defloracja traktowana jest jako dar niegodny męŜczyzny 
i zazwyczaj stawia mu się wiele wstępnych warunków w celu udowodnenia swych 
uczuć. śaden jednak z tych dowodów nigdy nie będzie dość cenny i ostatecznie 
wyraŜenie zgody na pierwsze współŜycie staje się aktem łaski Najjaśniejszego 
Majestatu.
Podstawa właściwa to uczucie daru dla ukochanego męŜczyzny, chęć dania mu 
siebie. Wówczas defloracja, nawet jeŜeli byłaby nieco bolesna, wiąŜe się z 
pozytywnymi uczuciami.
W róŜnych kulturach przywiązywano róŜną wagę do defloracji. W kulturach 
zdominowanych przez męŜczyzn była ona godziwa jedynie w warunkach 
instytucjonalnego małŜeństwa i musiała wiązać się z wyraźnymi dowodami. Były one
nawet przedstawiane publicznie miejscowej społeczności. W wielu innych kulturach
defloracja była dokonywana sztucznie przez stare kobiety szczepu (np. Indian 
Pane - noŜem bambusowym przy świetle księŜyca), przez matki (Indianie z 
Kolumbii), przez przyszłego ojca chrzestnego (u Indian Yuracare) itd. W 
kulturach, w których kobieta została dowartościowana i stała się partnerką 
równoprawną, defloracja przebierała ściśle indywidualny charakter, wiąŜący się z
określonym systemem wartości dziewictwa jako takiego.
ORGAZM
Orgazm („szczytowanie", ,punkt kulminacyjny", ,satysfakcja") do XX wieku 
opisywano w konwencji literackiej. Wystarczy przejrzeć dzieła literatury 
pięknej, poezje - począwszy od Grecji homeryckiej do czasów współczesnych - aby 
rozpoznać dość podobne konwencje w opisie orgazmu: „słodycz", „słodki bezwład", 
„rozkosz", „radosny spazm", „szczyt upojenia miłosnego" itp. Istnieje pewne 
interesujące zjawisko wiąŜące się z obrazem orgazmu w literaturze; dotyczy ono 
nie tylko kręgu kultury Zachodu, ale i Wschodu - zbieŜność opisu orgazmu i 
ekstazy mistycznej. Psychoanalitycy tłumaczyli ten fakt rzekomą toŜsamością tych

Strona 60

229

przeŜyć, a ekstaza mistyczna była dla nich zastępczą formą orgazmu psychicznego.
Obecnie nieco więcej wiemy na ten temat i dostrzegamy nie tyle toŜsamość co 
podobieństwo w niezwykle silnym nasyceniu uczuciowości przy zawęŜonym polu 
świadomości w obu tych stanach. Odmien
143
ne natomiast są przyczyny, jak i cele tych doznań. Podobne mogą być procesy 
przebiegające w mózgu.
O ile np. w kulturze Indii dąŜenie do przeŜywania orgazmu naleŜało do kanonu 
sztuki miłosnej i widoczna jest ciągłość tradycji obyczajowych, o tyle w 
kulturze Zachodu zauwaŜalne są zmienne postawy wobec faktu przeŜywania orgazmu 
przez kobiety. W epoce wiktoriańskiej, w obyczajowości mieszczańskiej, fakt 
przeŜywania orgazmu był przez kobiety ukrywany, a nawet tłumiony, wiązał się 
bowiem z nieufnością wobec rozkoszy ciała, przy jednoczesnym stereotypie modelu 
,porządnej kobiety".
W modlitewnikach XIX wieku znajdujemy teksty świadczące o pogardzie wobec ciała,
o tłumieniu wszelkich pozytywnych doznań. Natomiast w czasach nam współczesnych 
istnieje mit konieczności przeŜywania orgazmu i to w formach bardzo 
ekspresyjnych. Wielu kobietom wydaje się, Ŝe im więcej będzie ruchu, wypowiedzi,
hałasu w momencie przeŜywania orgazmu, tym lepiej świadczy to o ich seksowności.
Istnieje nawet przekonanie, Ŝe są ,gorsze" i ,lepsze" orgazmy. ,Lepszym" 
orgazmem np. jest ten doznawany podczas stosunku.
W XX wieku badacze postanowili zająć się bliŜej i bardziej naukowo fenomenem 
orgazmu. Powstało wiele specjalistycznych dzieł opisujących orgazm z punktu 
widzenia zasad fizjologii, biochemii, statystyki. Wiemy obecnie, co się dzieje 
dosłownie w kaŜdym centymetrze ciała osoby przeŜywającej orgazm. Wiemy równieŜ, 
jaki odsetek kobiet przeŜywa orgazm, w zaleŜności od ich wieku, pochodzenia, 
wykształcenia, wyznania, statusu społecznego itp. Badania socjologiczne ujawniły
równieŜ częstotliwość przeŜywania orgazmu w poszczególnych kategoriach wieku, 
drogi jego wyzwalania itp. Jak zwykle między badaczami rozgorzały spory. Hiłe 
np. dowodzi, Ŝe kobieta jest samowystarczalna i głosi wyŜszość orgazmu 
wyzwalającego przez samopobudzanie łechtaczki. MęŜczyzna jest zatem zbyteczny i 
został sprowadzony do roli trutnia. Współcześni psychoanalitycy, kontynuując 
myśli Freuda, twierdzą, Ŝe właśnie orgazm tzw. łechtaczkowy jest niedojrzały, a 
prawdziwy seksualizm kobiety wyraŜa się w orgazmie wyzwalanym przez stosunek.
ZauwaŜamy obecnie interesujące zjawisko. O ile w przeszłości wiele osób miało 
trudności z przeŜywaniem orgazmu w wyniku niewiedzy i płynących z niej błędów, o
tyle obecnie trudności wynikają raczej z przeuczenia w tej dziedzinie. Niektóre 
związki badają swoje bioryłmy seksualne, dobierają się na zasadzie znaków 
Zodiaku i np. spotykam się w gabinecie z sytuacjami, kiedy młoda kobieta pyta 
się, czy radzę jej związek z partnerem ze znaku Skorpiona, co wiąŜe się z 
większym temperamentem, ale i trudniejszym charakterem, czy teŜ z partnerem z 
innego zr.aku na niekorzyść temperamentu, ale na korzyść charakteru itp. W wielu
krajach Zachodu istnieją biura matrymonialne oparte na ,naukowych" podstawach i 
partnera
dobiera komputer. W podtekście moŜna odczytać kult orgazmu, jako podstawowej 
wartości w doborze partnerów. Tak więc z jednej skrajności powstała druga.
W niektórych związkach istnieje tendencja do traktowania partnera jako robota do
wyzwalania orgazmu. Partner staje się maszyną, mającą dostarczać mocnych i 
częstych wraŜeń seksualnych, a podręczniki seksuologii dostarczają pomysłów.
Istnieje podstawowa róŜnica między kulturą Wschodu i Zachodu w postawie wobec 
orgazmu. W tradycjach kultur Wschodu (Indie) orgazm jest naturalnym elementem 
całej sztuki miłosnej. DąŜenie do rozkoszy seksualnej poprzedzone jest ascezną i
ćwiczeniem ciała, istnieje silna koncentracja na wszelkich bodźcach seksualnych,
przedłuŜaniu gry miłosnej, rosnącym zespoleniu psychicznym partnerów. Sam orgazm
jest jednym z wielu elementów ars amandi, a nawet bywa opóźniany lub hamowany w 
imię rozciągnięcia w czasie innych doznań erotycznych. Natomiast w kulturze 
Zachodu mamy do czynienia z seksem prometejskim, w którym orgazm jest celem 
traktowanym jako zadanie do wykonania, a jego istnienie jest testem sprawności i
wartości partnerów.
Jakkolwiek wiele juŜ wiemy o orgazmie, nadal pozostaje on w kręgu pewnych 
tajemnic. Mam na myśli choćby olbrzymie zróŜnicowanie zarówno co do form, jak i 
intensywności przeŜywania. Orgazm uwarunkowany jest osobowością partnerów, 
postawami wobec ciała i seksu, stylem kultury seksualnej, fizjologią, sytuacją, 
nastrojem itd. U niektórych osób orgazm graniczy z ekstazą miłosną, u innych 
jest intensywnym doznaniem fizycznym, ale słabszym psychicznie. Jedna osoba 
potrafi tracić świadomość w orgazmie, inna rejestruje wszystkie przeŜycia i umie
je dokładnie odtworzyć. Orgazm moŜe być róŜny co do czasu trwania - od sekund do
kilku minut, a nawet i dłuŜej. MoŜe wiązać się z osobą partnera, ale potrafi teŜ

Strona 61

229

dotyczyć osoby wyimaginowanej, z wyobraźni. Niektórym wyobraźnia pomaga, innym 
przeszkadza. Są osoby mające zawsze taki sam orgazm, są inne, które mają róŜne 
orgazmy, w zaleŜności od osoby partnera, sytuacji itp.
144
Seks partnerski

* * *

ORGAZM KOBIETY

Fenomen orgazmu u kobiet jest
bardziej zróŜnicowany niŜ
u męŜczyzn. Jakkolwiek
u męŜczyzny jest on dany
z natury" i najczęściej po
wstaje w momencie wytrysku, to jednak zakres form wyzwala
nia jest mniejszy niŜ u kobiety.
Do niedawna sądzono, Ŝe
orgazm u kobiety powstaje
przez wyuczenie, obecnie
wiemy, Ŝe nie zawsze tak jest.
Są kobiety, które potrafią prze
Ŝywać orgazm juŜ w pierwszym
kontakcie z partnerem, inne
dopiero po pewnym czasie.
Najbardziej zróŜnicowane są
u kobiet drogi wyzwalania or
gazmu. Najczęściej powstaje
on w wyniku pobudzania łech
taczki (tzw. orgazm łechtaczko
wy). Pobudzanie to u jednych
kobiet wymaga silnych bodź
ców, u innych bardzo delikat
nych, mamy więc do czynienia
ze zróŜnicowanym rodzajem stymulacji - od lekkiego do granicy bólu. U jednych 
orgazm moŜe powstać po pobudzaniu łechtaczki ruchami okręŜnymi, u innych 
natomiast po pobudzaniu podłuŜnym - ograniczonym od samejłechtaczki lub teŜ 
poszerzonym o wzgórek łonowy i wargi mniejsze. Stymulacja optymalna łechtaczki 
moŜliwa jest jedynie wtedy, kiedy partner dobrze pozna „mapę" ciała partnerki. 
Niekiedy ona sama powinna mu w tym pomóc przez sygnalizowanie, jaka forma 
pobudzania najbardziej jej odpowiada. Dotychczas sądzono, iŜ orgazm w wyniku 
pobudzania łechtaczki jest następstwem samozaspokajania się kobiety (np. przez 
strumień wody, pobudzanie ręczne) lub pettingu - w trakcie pieszczot przez 
partnera. Obecnie wiemy, Ŝe sprawa nie jest aŜ tak prosta. Są kobiety mające 
fizjologicznie uwarunkowane, większe unerwienie łechtaczki i u nich moŜliwy jest
jedynie orgazm w wyniku pobudzania łechtaczki. Natomiast u innych kobiet moŜliwe
jest łączenie pobudzania łechtaczki i pochwy, np. w trakcie stosunku partner 
równocześnie pobudza ręcznie łechtaczkę.
Orgazm łechłaczkowy moŜe być wyzwalany przez ręczne pobudza
146
nie przez partnera, pieszczoty oralnogenitalne lub teŜ w wyniku pobudzania w 
czasie stosunku, kiedy ruchy członka jednocześnie pobudzają łechtaczkę, np. w 
pozycji klasycznej. Zdarza się jednak, Ŝe niektóre kobiety - z nawykiem 
masłurbacyjnym - jedynie same mogą pobudzić się do orgazmu, a wszelkie 
pobudzenia partnera są nieskuteczne. Problem jest niekiedy jeszcze bardziej 
złoŜony. Kobiety z tzw. orgazmem łechtaczkowym mogą dochodzić do orgazmu w 
wyniku skutecznego pobudzania przed stosunkiem i dopiero kiedy osiągną orgazm, 
partner przechodzi do stosunku. W innych przypadkach konieczne jest przerwanie 
pobudzania łechtaczki, odbycie stosunku, a dopiero po nim nawrót do pobudzania 
łechtaczki. Istnieje jeszcze inna prawidłowość. Są kobiety, które w momencie 
przeŜywania takiego orgazmu pragną obecności członka w pochwie, w przeciwnym 
razie odczuwają orgazm jako niepełny czy bolesny. Natomiast innym kobietom 
obecność członka w pochwie przeszkadza, rozprasza je.
Jak więc wynika z powyŜszych rozwaŜań, orgazm w wyniku pobudzenia łechtaczki 
wymaga niekiedy dobrej znajomości własnego ciała przez kobietę, poznania go 
przez partnera i współpracy partnerów.
U części kobiet orgazm występuje w wyniku stosunku (tzw. orgazm
pochwowy). Tu mamy równieŜ do czynienia z duŜym zróŜnicowaniem. U jednych kobiet
najbardziej optymalne są silne, gwałtowne ruchy członka w pochwie, innym 
potrzebne są ruchy wolne i delikatne. WaŜna równieŜ jest pobudliwość 

Strona 62

229

poszczególnych okolic pochwy, l tak np. są kobiety najsilniej reagujące na 
pobudzanie górnej ściany pochwy (optymalna jest wówczas pozycja od tyłu), inne 
reagują najsilniej przy pobudzaniu tylnego sklepienia pochwy (optymalna jest 
wówczas pozycja ,na jeźdźca" lub z uniesionymi wysoko nogami). Potocznie mówiąc 
są łzw. kobiety ,głębokie", wymagające głębokiego wprowadzenia członka, i 
,płytkie", którym bardziej odpowiada płytkie
wprowadzenie.
RównieŜ czas trwania stymulacji jest zróŜnicowany. Jedne kobiety
potrzebują długiego stosunku, inne krótkiego. U niektórych pobudzanie musi być 
stałe, u innych zmienne. Jednym kobietom najbardziej odpowiada ruch wzdłuŜ linii
pochwy, innym ruch poprzeczny. RównieŜ własna aktywność kobiety jest 
zróŜnicowana. Niektóre wolą bierność, inne wykonują ruchy miednicą. Istnieje teŜ
typ kobiet, które osiągają orgazm po 1 lub nawet 2 wytryskach u partnera, inne 
natomiast wolą osiągać orgazm w tym samym czasie, w którym następuje wytrysk u 
partnera, inne jeszcze wolą przed wytryskiem.
Jak więc widać, istnieje duŜe zróŜnicowanie w stymulacji pochwy, wynika to u 
jednych kobiet z poprzednich uwarunkowań, a u innych z ich indywidualnej 
wraŜliwości zmysłowej. Podobnie wygląda sprawa w przypadku pozycji współŜycia. 
Niektóre kobiety osiągają orgazmy w kaŜdej pozycji, inne natomiast mają kilka 
optymalnych, ale bywają i takie, które mogą osiągnąć orgazm tylko w jednej 
pozycji.
147
Poza wspomnianymi wyŜej typami wyzwalania orgazmu istnieją równieŜ inne, np. 
mieszana (łecztaczkowopochwowa), oraz takie, które wiąŜą się z poszczególnymi 
strefami erogennymi. l tak np. są kobiety osiągające orgazm w wyniku całowania w
usta, pobudzania
piersi itd.
Warto zapamiętać podstawową prawidłowość - bez względu na rodzaj koniecznej 
stymulacji orgazm jako taki jest jeden. Obejmuje on zespół zachodzących przemian
w całym organizmie kobiety. Pojęcie orgazm łechtaczkowy, pochwowy, mieszany, 
ustny, piersiowy jest jedynie wskazaniem, pod wpływem jakiej stymulacji 
powstaje. Nie moŜna zatem twierdzić, iŜ istnieje ,lepszy" lub ,gorszy"
rodzaj orgazmu.
Sposób osiągania orgazmu nie zawsze jest równieŜ trwały. U niektórych kobiet 
przez całe Ŝycie tylko określony rodzaj pobudzania doprowadza do orgazmu, u 
innych zmienia się to w zaleŜności od osoby partnera, wieku, doświadczenia itd. 
Bywa równieŜ i tak, Ŝe wszystkie metody wyzwalania orgazmu istnieją u jednej 
kobiety, ale
to rzadkość.
ZróŜnicowane są równieŜ formy przeŜywania orgazmu przez kobiety. Mogą one być 
róŜne zarówno pod względem intensywności fizjologicznej, jak i psychicznej. 
PrzeŜywanie zmysłowe moŜe obejmować skale orgazmu - od poziomu szczytowego 
napięcia ciała, przez skurcze pochwy mniej lub silniej odczuwane - aŜ do 
skurczów całego ciała. PrzeŜywanie psychiczne moŜe przebiegać od poziomu 
przyjemności aŜ do poziomu utraty świadomości, stanu ekstazy. MoŜe to być poziom
słały u danej kobiety lub zmienny, zaleŜny od osoby partnera, stanu organizmu 
itp. Istnieją więc - w rozumieniu potocznym - kobiety ,gorące", które szybko 
ulegają podnieceniu i osiągają intensywny orgazm, oraz kobiety „chłodne", u 
których dominuje
orgazm słabiej wyczuwalny.
Seksualizm kobiety jest tak specyficzny, iŜ nie zawsze partner jest
w słanie stwierdzić, czy przeŜyła ona orgazm. Są bowiem orgazmy bardzo wyraźne, 
ekspresyjne, ale są i niewyczuwalne przez partnera. Orgazm fizjologiczny i 
psychiczny mogą przebiegać na podobnych poziomach intensywności, ale moŜe teŜ 
poziom psychiczny dominować
nad fizjologicznym i odwrotnie.
Całe zagadnienie komplikuje fakt, iŜ nie wiemy, dlaczego dana
kobieta ma dany rodzaj orgazmu. Usiłowano badać profile osobowości kobiet z 
róŜnymi typami orgazmów, ale niewiele z tego wynikło. Wiadomo jedynie, Ŝe orgazm
jest zjawiskiem bardzo indywidualnym i zróŜnicowanym. Botyczy to równieŜ reakcji
w orgazmie. U pewnych kobiet przewaŜają reakcje skupione: milczenie, poczucie 
oddalenia, nieobecności, zamknięcia w sobie, u innych - reakcje mimiczne, i to 
bardzo róŜne: grymasy zadowolenia, jakby bólu, uśmiech, płacz, błogostan itp. 
Niektóre kobiety zachowują się spokojnie, inne obejmują partnera, odsuwają się 
od niego, mocno go ściskają itp. Najbardziej zróŜnicowane bywają reakcje słowne;
spotyka się krzyki, pytania, zaprzeczenia, wyznania, wulgaryzmy, pochwały, 
polecenia, imiona świętych. Niekiedy te reakcje są zaskoczeniem dla partnera, 
który niepotrzebnie doszukuje się w nich jakiegoś sensu, znaczenia.

Strona 63

229

Bywają równieŜ reakcje wzbudzające poczucie niepokoju u partnera, np. gryzienie,
szloch, drapanie, głośne krzyki, utrata przytomności itp. Szczególnie waŜne jest
to, aby partner nie usiłował ingerować w świat przeŜyć orgazmowych kobiety, 
spotykam się bowiem z sytuacjami, kiedy proszony jestem o ,wyleczenie" partnerki
z uŜywania wulgarnych słów podczas orgazmu, z czego kobieta zresztą nie zdaje 
sobie sprawy. Nie jest moŜliwe wpływanie na świat tych przeŜyć i moŜe to jedynie
doprowadzić do utraty zdolności przeŜywania orgazmu.
Trudno równieŜ wyciągać wnioski z wypowiadanych deklaracji. Wyznanie: „kocham 
cię" moŜe być rzeczywiście wyraŜeniem uczuć do partnera, ale moŜe to teŜ być 
spontaniczna wypowiedź, niezaleŜna
od osoby partnera.
Chciałbym równieŜ poruszyć jeszcze jedno zagadnienie. Utarł się
stereotyp, iŜ tylko męŜczyzna moŜe przeŜyć orgazm z niekochaną kobietą, 
natomiast ona musi być przynajmniej trochę zaangaŜowana uczuciowo. Nie jest to 
takie oczywiste u wszystkich kobiet. Niektóre z nich potrafią przeŜywać orgazm 
niezaleŜnie od tego, jakie uczucia
wzbudza w nich osoba partnera.
Osoba ta ma waŜne znaczenie w przeŜywaniu orgazmu kobiety..
Są partnerzy pobudzający do bardziej zmysłowych doznań, inni natomiast do 
bardziej lirycznych, opiekuńczych. Jedni męŜczyźni wzbudzają poczucie oddania 
się, inni natomiast poczucie zdobywania ich. W ars amandi wyrazem postawy wobec 
partnera jest przebieg i forma pieszczot. Wiadomo np. Ŝe dana kobieta jednemu 
męŜczyźnie pozwala dosłownie na wszystko i daje teŜ wszystko z siebie, a wobec 
innego zachowuje się jak królewna lub teŜ kopciuszek. Tak więc poza „stałą
149
148
sferą" ars amandi istnieje zróŜnicowanie wobec osoby partnera. Wielu męŜczyzn 
sądzi, iŜ wyrazem uczuć partnerki wobec nich są stopnie głębokości orgazmu, 
bardziej jednak prawdziwym testem tych uczuć jest zachowanie kobiety w ars 
amandi.
Orgazm w stosunku
Orgazm osiągany przez kobietę w wyniku ruchów frykcyjnych jest bardziej ceniony 
i lubiany przez męŜczyzn. Dotyczy to oczywiście męŜczyzn bez zaburzeń 
seksualnych, gdyŜ w przypadku impotencji, zbyt wczesnych wytrysków, właśnie 
orgazm wyzwalany przez pobudzenie zewnętrzne nie stwarza problemów z 
osiągnięciem przez kobietę satysfakcji. Wspomniane upodobanie męŜczyzn jest 
przyczyną odczuwanej przez kobiety - podświadomie i świadomie - potrzeby 
posiadania ,orgazmu pochwowego", widząc w nim poczucie wartości własnego 
seksualizmu. Druga przyczyna potrzeby orgazmu osiąganego w stosunku wynika ze 
stereotypu, który powstał w czasach Freuda, gdyŜ psychoanaliza ortodoksyjna jako
niedojrzały i niepełnowartościowy traktowała orgazm osiągany przez kobiety w 
wyniku stymulacji zewnętrznej, tymczasem tzw. orgazm pochwowy miał wyraŜać 
pełnię kobiecości.
Tego typu pogląd dość głęboko zapuścił korzenie w obyczajowości, a nawet w 
nauce. W wielu publikacjach moŜna do tej pory znaleźć poglądy o pełni, jaką jest
orgazm ,pochwowy". Dla przykładu zacytuję fragment ksiąŜki, wydanej przez IW 
PAK, napisanej przez autorkę wielu prac na temat rodziny - Ingrid Trobisch - 
pt.„Być kobietą":
Jestem całkowicie pewna tego, Ŝe istnieje dwojaki sposób przeŜywania przez 
kobietę przyjemności zmysłowych. Jeden sposób porównałabym do chlapania dziecka 
w brodziku, co sprawia mu pewną przyjemność, choć nie umie jeszcze pływać. Drugi
przypomina nurkowanie i pływanie w głębokich czystych wodach jeziora górskiego. 
Ten bardziej powierzchowny sposób polega na manipulowaniu łechtaczką... Kobiety 
opisują to jako powierzchowny nerwowy skurcz wynikający z ostrej kulminacji, 
która nie daje pełnego zadowolenia. Dojrzewająca zmysłowość kobieca polega na 
przeniesieniu doznań z okolicy łechtaczki na pochwę... W zasadzie doznanie 
łechtaczkowe jest w swej istocie doświadczeniem męskim... działaczki ruchu 
kobiecego zaprzeczają przeŜyciom pochwowym, co idzie w parze z ich zaprzeczeniem
kobiecości... Gdyby poznały głębsze przyjemności seksualne, doprowadziłoby to je
do akceptacji i pokochania swej kobiecości."
Trudno zatem się dziwić, Ŝe gabinety seksuologów pełne są sfrustrowanych kobiet,
proszących o leczenie ich ,niepełnej wartości" kobiecej, a wiele z nich orgazm 
wyzwalany poprzez stymulację łechtaczki traktuje jako patologiczny, chorobowy!
Badania poświęcone psychofizjologii seksualnej kobiet wyraźnie dowodzą, co 
potwierdza zresztą i Ŝycie praktyczne, Ŝe podobnie jak
150
róŜne są sposoby wyzwalania orgazmu u kobiet, podobnie są róŜne poziomy 
intensywności ich przeŜyć w orgazmie. Bywa i tak, Ŝe kobieta osiągająca orgazm w

Strona 64

229

stosunku przeŜywa go bardzo powierzchownie, bez większych doznań, a niejedna 
kobieta z orgazmem łechtaczkowym osiąga bardzo wysoki poziom swych przeŜyć i 
doznań; podobnie zróŜnicowane są cechy ich kobiecości. O głębi orgazmu decyduje 
nie tyle sposób jego wyzwalania, ile osobowość kobiety, jej partnera i poziom 
ich więzi uczuciowej. Są równieŜ kobiety, które mają zdolność osiągania orgazmu 
w wyniku róŜnych form stymulacji. Nie zawsze tzw. pochwowy *orgazm określają one
jako lepszy od innych.
Presja obyczajowa jednak sprawia, Ŝe jest on przez wiele kobiet wyŜej ceniony; 
poczucie własnej wartości wynika wówczas ze spełnienia oczekiwań ich partnera i 
„normy" obyczajowej.
Wielu seksuologów pomaga kobietom w rozwinięciu zdolności przeŜywania orgazmu 
pochwowego, kierują się jednak nie tyle pojęciem normalności tej formy 
stymulacji, ile istnieniem takich moŜliwości wyzwalania orgazmu. Po prostu moŜna
pomóc w rozwijaniu u danej kobiety szerokiego wachlarza moŜliwości seksualnych. 
Tego typu forma pomocy sprowadza się np. do poradnictwa; zaleca się róŜne 
pozycje i formy stymulacji, niekiedy przez środki farmakologiczne zwiększa się 
wraŜliwość erogenną pochwy. Inne, obecnie szeroko upowszechniane porady, dotyczą
pewnych ćwiczeń zalecanych kobietom. Przykład takiego ćwiczenia podany jest w 
wyŜej cytowanej ksiąŜce: jej autorka mówi o metodzie dr Kegla, badacza mięśnia 
łonowoguzicznego. Jak sądzi dr KegI większym źródłem doznań seksualnych kobiety 
jest górny brzeg obszaru, który otacza ujście pęcherza, pochwy i odbytnicy - u 
wielu kobiet jest on zbyt wiotki, mało rozwinięty.
JeŜeli przekrój pochwy porównamy do tarczy zegara, to liczba 12 będzie oznaczać 
kość łonową, liczba 6 kość guziczną, a miejsca najmocniejszych doznań 
seksualnych wyraŜałyby liczby 4 i 8. Aby wzmocnić ten waŜny mięsień, naleŜy: 
,zrobić taki wysiłek, jak przy powstrzymywaniu strumienia moczu... Trzeba 
ćwiczyć to regularnie, trzymając przy tym lekko rozchylone nogi. MoŜna tak robić
przez kilka minut, wiele razy w ciągu dnia... Wzmacniany w ten sposób mięsień 
zwykle zwęŜa i wydłuŜa pochwę..., a narządy miednicy zostają podciągnięte." Dr 
Kegel proponuje, aby „kaŜde oddanie moczu słało się okazją do tego ćwiczenia. 
Podczas tej czynności kobieta powinna powstrzymać mocz i znowu go oddać i 
czynność tę powtórzyć wielokrotnie... Rzadko się zdarza, aby nie udało się 
kobiecie znacznie podnieść swej sprawności seksualnej przez zrozumienie 
mechanizmów fizjologicznych i naukę techniki współŜycia... śona powinna być 
równieŜ aktywna. Mając wyrobiony „mięsień Kegla" moŜe obejmować członek męŜa 
swoją pochwą... NaleŜy wiedzieć, Ŝe to nie ruchy w przód i w tył dają kobiecie 
najwięcej przyjemności, ale łagodny nacisk na boki w kierunku ścianek pochwy, 
gdzie znajduje się cyfra 4 i 8 na
151
tarczy zegara, jak to zostało wcześniej opisane... tarcie boczne wzbogaca 
doznania kobiety i podnieca męŜczyznę".
Wspomniane ćwiczenie wskazane jest dla kobiet ze słabo rozwiniętym „mięśniem 
Kegla". Nie muszą go wykonywać jedynie kobiety mające juŜ doświadczenia 
seksualne.
Dla innych jest to jedna z wielu form przygotowania do późniejszego współŜycia w
małŜeństwie.
Chciałbym jednak jeszcze raz wyraźnie podkreślić, Ŝe wspomniane ćwiczenie nie 
moŜe być traktowane jako ,lek na brak orgazmu pochwowego", a jedynie jako 
moŜliwości zwiększenia moŜliwości fizjologicznych kobiety.
U wielu kobiet orgazm łechtaczkowy daje im pełną satysfakcję i jest jednym z 
elementów harmonii związku, u innych natomiast orgazm pochwowy staje się źródłem
tych wartości. W obu jednak przypadkach nie łyp orgazmu powinien być źródłem 
poczucia własnej wartości w roli kobiecej, a realizacja wielu innych wartości: 
osobowościowych, rodzicielskich, rozwijanie umiejętności tworzenia harmonii 
psychicznej z partnerem itd.
Warunki przeŜycia orgazmu
Podręcznikowe" warunki przeŜycia orgazmu przez kobietę to:
optymalny stopień rozbudzenia seksualnego, ars amandi, zachowana intymność, więź
uczuciowa z partnerem, poczucie bezpieczeństwa i brak lęku, np. przed ciąŜą, 
umiejętność zrelaksowania się i ,zapomnienia".
Te ogólne teoretyczne warunki są istotnie waŜne dla wielu kobiet, które z natury
swej psychofizjologii „uczą" się przeŜywania orgazmu. Nie dla wszystkich są one 
jednak konieczne. BliŜsze poznanie specyfiki seksualizmu kobiety wskazuje, Ŝe 
niejedna kobieta potrafi osiągać orgazm nawet w niesprzyjających warunkach. 
Podkreślam to dlatego, Ŝe niepotrzebnie wiele kobiet martwi się, iŜ specyfika 
przeŜywania orgazmu jest rzekomo nietypowa lub nieprawidłowa.
PosłuŜę się kilkoma przykładami. Najczęstszym jest nieakceptowanie orgazmu 
wywołanego poza stosunkiem. Przypisuje mu się „niedojrzałość", niepełną wartość,

Strona 65

229

a „właściwy" ma być rzekomo jedynie orgazm osiągany w wyniku stosunku, który 
zresztą występuje u mniejszości kobiet.
Istnieje teŜ pogląd, iŜ kobieta rozbudza się wolniej od męŜczyzny i wymaga 
zróŜnicowanych pieszczot poprzedzających stosunek. Nie jest to jednak powszechna
prawidłowość. Wiele kobiet potrafi osiągać orgazm w bardzo krótkim czasie, nawet
bez pieszczot wstępnych. Dla innych natomiast długotrwałe pieszczoty są 
warunkiem koniecznym.
Czasem kobiety osiągają orgazm jedynie w określonej pozycji stosunku, 
najbardziej odpowiadającej ich budowie, inne wtedy, gdy stale pozycję się 
zmienia. Podobnie wygląda problem intymności. Dla jednych kobiet nastrój, 
spokój, całkowita intymność są koniecznoś
cią, dla innych natomiast nawet obecność innych osób w pobliŜu nie stanowi 
Ŝadnej bariery.
Jeszcze większe zróŜnicowanie mamy w przypadku bodźców erotycznych. Gama 
rozpiętości jest bardzo róŜna. Część kobiet dobrze reaguje na szeroki wachlarz 
róŜnych bodźców, inne natomiast potrzebują jedynie dotykowych. Dla jeszcze 
innych konieczne są bodźce wzrokowe, słuchowe itp. Znane są przypadki 
uwarunkowań na zapachy, określony rodzaj towarzyszącej współŜyciu muzyki, 
oświetlenie lub ciemność itp.
Nawet zdawałoby się oczywisty dla seksualizmu kobiety konieczny poziom więzi 
uczuciowej wobec partnera wygląda róŜnie. Bywa, Ŝe warunkiem przeŜywania orgazmu
jest silna wzajemna więź uczuciowa z partnerem, a wszelkie napięcia i konflikty 
uniemoŜliwiają jego osiąganie. Bywa jednak i tak, Ŝe orgazm moŜe być przeŜyty z 
partnerem nie darzonym Ŝadnym uczuciem, obojętnym.
Podobnie wygląda problem towarzyszącej współŜyciu seksualnemu wyobraźni. U 
jednych kobiet istnieje silne zespolenie z osobą partnera i jego osoba wypełnia 
świadomość, uczucia. U innych natomiast kobiet w trakcie współŜycia pojawiają 
się wyobraŜenia kontraktu z kimś innym, bycia zdobywaną siłą itp.
RóŜny jest teŜ czas przeŜywania orgazmu przez partnerów. W wielu związkach jest 
on przeŜywany wspólnie, w tym samym czasie, w innych natomiast najpierw przeŜywa
go jedno z partnerów, a później drugie. MoŜe być i tak, Ŝe warunkiem przeŜycia 
orgazmu jest powtórzenie stosunku przez partnera, jego ponowny orgazm itp.
RóŜnorodne uwarunkowania seksualne z pierwszych kontaktów w Ŝyciu sprawiają, iŜ 
zakodowane reakcje okazują się trwałe, l tak np. dla jednych kobiet poczucie 
bezpieczeństwa i relaksu jest bezwzględną koniecznością, a innym potrzebny jest 
właśnie pewien poziom napięcia i zagroŜenia.
Tego typu przykłady moŜna mnoŜyć. Sprowadzają się one do kilku podstawowych 
wniosków: istnieje duŜe zróŜnicowanie warunków koniecznych do przeŜycia orgazmu 
przez kobietę i w zasadzie „kaŜda kobieta jest inna". Nie ma zatem typowego 
modelu ars amandi.
Druga prawidłowość to znaczenie zakodowanych reakcji seksualnych z początkowego 
okresu współŜycia seksualnego. Istnieje teŜ zjawisko zmienności warunków 
przeŜywania orgazmu w biografii seksualnej danej kobiety. To, co było 
najwaŜniejszym warunkiem w pierwszej fazie trwania związku, później przestaje 
być waŜne i powstają nowe warunki. Wiele zaleŜy równieŜ od osoby partnera. Jedne
kobiety przeŜywają swoje współŜycie tak samo z kaŜdym partnerem, inne z kaŜdym 
inaczej.
Warunki przeŜywania orgazmu okazują się zatem bardzo indywidualne i specyficzne 
dla danej kobiety i dla danego związku, a takŜe dla fazy trwania tego związku. 
Wielu niepotrzebnych problemów i frustracji moŜna by uniknąć, gdyby wspomniane 
zróŜnicowania były rozumiane jako prawidłowości.
152
153
Stereotypy orgazmu u kobiet
Wiele dramatów rodzi się z niewiedzy o prawidłowościach Ŝycia seksualnego. 
Obecny rozdział poświęcony będzie typowym mitom orgazmu, które zaciąŜyły na 
szczęściu i harmonii niejednego związku.
Kult orgazmu wyzwalanego przez stosunek
Wiele osób wszelkimi sposobami stara się wyzwolić orgazm w wyniku stosunku, 
traktując go jako jedyny normalny. JeŜeli nawet znane są inne formy wyzwalania 
orgazmu i dana kobieta osiąga np. orgazm łechtaczkowy, mimo wszystko pochwowy 
jest przedmiotem starań, utoŜsamiany teŜ bywa z ,wyŜszą formą orgazmu". 
Niewątpliwie jest to wynik utoŜsamiania stosunku z koniecznością wyzwalania 
orgazmu i wynik starych poglądów, które orgazm łechtaczkowy traktowały jako 
„niedojrzały", a „pochwowy" jako „dojrzały i pełny". Prawda jest taka, Ŝe orgazm
osiągany w stosunku dotyczy około 1015 kobiet. Orgazm ten wiąŜe się z pewną 
innością fizjologiczną tych właśnie kobiet (większe unerwienie pochwy), z 
uwarunkowaniami na stymulację pochwy oraz z innością przeŜyć psychicznych 

Strona 66

229

(poczucie oddawania się partnerowi, łagodniejszy przebieg reakcji 
fizjologicznych, intensywniejszy przebieg odczuć psychicznych).
Orgazm łechtaczkowy
W słynnym raporcie „Hite" z USA głoszony jest pogląd, Ŝe istnieje jedynie orgazm
łechtaczkowy, a kobieta jest istotą samowystarczalną seksualnie. Raport ten 
okazał się przydatny dla skrajnych ruchów feministycznych. U nas pogląd ten nie 
jest zbyt popularny i wiele kobiet raczej cierpi na kompleks niŜszości z powodu 
osiągania orgazmu w ten właśnie sposób. Dokładne badania wskazały na pewną 
inność psychoseksualną kobiet z tym typem orgazmu: są one np. bardziej 
niezaleŜne, nastawione na partnerstwo, mają bardziej intensywne reakcje
fizjologiczne.
Intensywność orgazmu
Dla wielu osób orgazm jest równoznaczny z „omdlewaniem z rozkoszy", z utratą 
świadomości i z bardzo silnymi widocznymi reakcjami fizjologicznymi. Kobiety 
przeŜywające go „słabiej" mają poczucie niŜszości. Wynika to z porównywania się 
do innych kobiet lub teŜ z wypowiedzi ich partnerów, którzy zarzucają im zbyt 
słabe reakcje. Zapomina się natomiast o tym, Ŝe poziom intensywności jest sprawą
bardzo subiektywną i indywidualną i nie moŜna skrajnie intensywnych form 
traktować jako wzorcowych, modelowych. KaŜdy ma swoją inność psychoseksualną; 
moŜe być ona cechą stałą lub teŜ zaleŜną od osoby partnera, nie ma natomiast 
modeli docelowych.
Częstotliwość orgazmu
Popularny jest pogląd, Ŝe orgazm powinien występować w kaŜdym współŜyciu 
seksualnym lub teŜ wielokrotnie w danym kontakcie. Zapomina się o tym, Ŝe kaŜdy 
ma własny optymalny rytm współŜycia, zaleŜny od poziomu temperamentu i wielu 
innych czynników (nastrój, stan zdrowia, zachowanie partnera...). JeŜeli 
partnerzy róŜnią się poziomem temperamentu seksualnego, to moŜe się zdarzyć, Ŝe 
współŜycie jest dostosowane do większych potrzeb, np. męŜczyzny, i wówczas jest 
oczywiste, Ŝe nie kaŜdy kontakt musi prowadzić do orgazmu u kobiety. Zdolnoić do
kilkakrotnego orgazmu w trakcie jednego współŜycia jest cechą indywidualną danej
kobiety, inne mogą osiągać tylko jeden orgazm. Sam fakt „chcenia" nie przesądza 
efektu, nie moŜna oczekiwać tego, co nie znajdzie się w granicach moŜliwości
danej osoby.
Automatyzm orgazmu
Orgazm bywa nieraz traktowany jako efekt bodźców seksualnych
na zasadzie przyczynaskutek. Nie dostrzega się wówczas złoŜoności czynników 
warunkujących powstawanie orgazmu (nastrój, uczucie do partnera, odczuwana 
potrzeba współŜycia, intymność, brak zmęczenia, lęku przed ciąŜą...). To prawda,
Ŝe są kobiety, które osiągają orgazm na zasadzie odruchu, niezaleŜnie od ich 
stanu emocjonalnego, potrzeb, są to jednak wyjątki. Tak więc skargi, Ŝe 
„wszystko przebiega jak naleŜy, staram się o pieszczoty, a ona nie ma orgazmu", 
nie muszą
oznaczać zaburzeń seksualnych.
DłuŜsze pobudzanie kobiety
Pewną statystyczną prawidłowość, Ŝe czas narastania podniecenia i osiągania 
orgazmu jest krótszy u męŜczyzn, utoŜsamia się niekiedy z powszechnie 
obowiązującym prawem. Bywa przecieŜ i tak, Ŝe właśnie ten czas jest krótszy u 
kobiety, a dłuŜszy u partnera. W konsekwencji powstaje poczucie „nienormalności"
lub przypisywania kobiecie „męskiej natury". Wszystkie t" rozwaŜania dotyczą 
oczywiście prawidłowego czasu trwania współŜycia, a nie patologicznie 
wydłuŜonego. Tak więc czas poszczególnych 4 faz współŜycia jest
sprawą indywidualną.
Konieczność orgazmu
Dla wielu osób konieczność i „normalność seksualna" równa się
osiąganiu orgazmu, niezaleŜnie od czynników warunkujących jego rozwój: 
wielokrotnie spotykam się z tego typu skargą: „Miałam juŜ 3 kontakty, a jeszcze 
nie mam orgazmu, jestem chyba oziębła". Inny przykład: „WspółŜyję z nim kilka 
miesięcy i nie mam orgazmu" (a w wyniku pytań dowiedziałem się, Ŝe partner nie 
jest w jej typie i czuje do niego jedynie sympatię). MoŜe to zaskoczy niektórych
155
154
Czytelników, ale znam małŜeństwa, w których kobieta ani razu nie przeŜyła 
orgazmu, a mimo to czuje się szczęśliwa. Nie znaczy to, Ŝe ten przykład godny 
jest upowszechnienia, ale nie dajmy się na tym punkcie zwariować. NaleŜy 
natomiast znać czynniki warunkujące moŜliwość jego powstania, a z wielu badań 
wynika, Ŝe do takich podstawowych czynników naleŜą: więź uczuciowa z partnerem, 
intymność, potrzeba współŜycia, przyjemny nastrój, zadowolenie estetyczne z 
siebie, akceptacja swej płci i fascynacja męskością partnera, traktowanie 

Strona 67

229

współŜycia jako radosnego bycia z sobą.
Na zakończenie chciałbym wspomnieć, Ŝe badania wskazują na istotną rolę ojca w 
rozwoju psychoseksualnym kobiet. Okazuje się, Ŝe kobiety mające bardzo udane 
Ŝycie seksualne, z bogactwem form przeŜyć, miały ojców interesujących się ich 
wychowaniem i umiejętnie stosujących kary i nagrody, wprowadzających pewne 
ograniczenia i zasady.
Szczęście bez orgazmu
Wiele kobiet nie doznających orgazmu potrafi odczuć tyle radości we współŜyciu, 
Ŝe daje im ono poczucie szczęścia. wiadomość zjednoczenia, przyjemność płynąca z
pieszczot, zachowania partnera, przekonanie o istnieniu miłości „wynagradza" im 
brak orgazmu.
Obecnie jednak coraz częściej słyszy się mit o konieczności orgazmu. Sam fakt 
braku jego przeŜywania dla wielu kobiet oznacza jakby niepełne poczucie własnej 
wartości i w rezultacie poczucie szczęścia ulega zmąceniu. Problem doznawania 
orgazmu jest tak rozbudowany w oczekiwaniach (zapewne wpłynęła na to równieŜ 
popularyzacja wiedzy na te tematy), Ŝe jego brak staje się źródłem kompleksów. 
NaleŜy zatem postawić pytanie, czy kaŜda kobieta, która współŜyje seksualnie, 
musi osiągać orgazm? Czy brak orgazmu w udanym Ŝyciu erotycznym jest chorobą?
Anorgazmia (brak orgazmu) staje się problemem wówczas, gdy jest boleśnie 
przeŜywanym doświadczeniem i wiąŜe się z negatywnymi konsekwencjami dla harmonii
związku. Inaczej mówiąc, sam fakt braku orgazmu nie jest patologią. JeŜeli brak 
orgazmu danej kobiecie nie przeszkadza i nie odbija się niekorzystnie na 
związku, to nie ma konieczności , leczenia" tego stanu rzeczy. Zapewne 
doznawanie orgazmu jest korzystnym, radosnym przeŜyciem, doświadczeniem, staje 
się bowiem źródłem wielu nowych doznań, poszerza zakres wraŜeń erotycznych, ale 
nie jest to jednak bezwzględna konieczność.
W wielu związkach brak orgazmu wiąŜe się jednak nie tylko z ujemnymi 
następstwami dla harmonii związku, ale równieŜ z przykrymi następstwami 
zdrowotnymi, rozdraŜnieniem i napięciem u kobiety. Zrozumiałe, Ŝe w tych 
przypadkach pomoc lekarska staje się potrzebna.
Mit konieczności orgazmu, tak obecnie wyraźny w obyczajowości erotycznej, 
prowadzi do kompleksów, rozdraŜnień i zmienia przebieg współŜycia seksualnego. 
Przestaje ono być radosnym zbliŜeniem, by
156
ciem z sobą, wymianą spontanicznych pieszczot i uczuć. WspółŜycie staje się 
zadaniem zmierzającym do konkretnego celu: wyzwolenia orgazmu. On jest punktem 
centralnym, ośrodkiem zabiegów, a pieszczoty stają czymś wtórnym, „grą miłosną".
Zmienia się zatem struktura współŜycia. JeŜeli orgazm jest celem, to współŜycie 
staje się źródłem frustracji w przypadku braku wystąpienia orgazmu.
Pogoń za orgazmem moŜe przyczynić się do wystąpienia negatywnych następstw: 
niezadowolenia ze współŜycia, osłabienia reakc)i seksualnych, poczucia winy ze 
strony partnera lub partnerki, rozczarowania związkiem itp.
NaleŜy zatem odpowiedzieć sobie na pytanie, czy naleŜy za wszelką cenę dąŜyć do 
wyzwolenia orgazmu? JeŜeli dotychczasowe współŜycie jest w pełni udane, daje 
wzajemne poczucie szczęścia to koncentracja na „być lub nie być" orgazmu moŜe to
szczęście zaburzyć.

* * *

ORGAZM MĘśCZYZNY

Orgazm męŜczyzny dość długo
nie budził zainteresowania ba
daczy. Powstała w seksuologii
dość paradoksalna sytuacja 
ukazywały się kolejne monogra
fie dotyczące orgazmu u kobiet, a jednocześnie brakowało opra
cowań dotyczących orgazmu
u męŜczyzn. Nie moŜna tego
zjawiska tłumaczyć faktem, iŜ
wielu seksuologów to męŜczyź
ni, a zatem bardziej ich intere
sowała płeć odmienna. Dopiero
w ostatnich 5 latach sytuacja
się poprawiła i pojawia się wię
cej prac poświęconych seksu
alizmowi męŜczyzn. Przyczyn
było kilka; rosnąca luka między
znajomością seksualizmu kobiet
a męŜczyzn, interesujące spos

Strona 68

229

trzeŜenia ze strony kobiet
seksuologów obalające istnie
jące miły oraz opór męŜczyzn wobec nacierającego ruchu feministycznego na 
Zachodzie, odzierającego płeć męską ze wszystkich wartości.
Przez długi czas seksualizm męŜczyzny objęty był kilkoma stereotypami: mniejszej
uczuciowości, ubóstwa ekspresji seksualnej, toŜsamości
157
orgazmu z wytryskiem, większej biclogizacji. Okazało się, Ŝe nazbyt uproszczono 
seksualizm męski. Po pierwsze trudno przypisać męŜczyźnie mniejszą uczuciowość; 
nie jest ona mniejsza niŜ u kobiet, tylko inaczej jest wyraŜana. W wychowaniu 
męŜczyzny dominował przez wieki nacisk na ukrywanie uczuć, ujawnianie 
,twardości" i siły. Za tłumienie uczuć płacili męŜczyźni chorobami 
psychosomatycznymi, a zwłaszcza zawałem serca i chorobą wieńcową. Nie ma zatem 
mniejszej uczuciowości, lecz inne są jej kierunki oraz ekspresja.
Ubóstwo ekspresji seksualnej okazało się równieŜ stereotypem. Na ten pogląd 
wpłynął takŜe model wychowania, narzucający męŜczyźnie „męskość" w łóŜku, czyli 
pewność siebie, zdobywczość, kult ilości nad jakością. W związkach partnerskich 
wyzwolonych z konwencji i tabu ekspresja seksualna męŜczyzn ma szeroką skalę i 
często dorównuje kobiecie. Inaczej mówiąc seksualizm męŜczyzny w znacznym 
stopniu jest pochodną, nie tyle jego natury, co kultury i wychowania.
W ars amandi przypisywano męŜczyźnie większą wraŜliwość na
bodźce wzrokowe, a kobiecie na słuchowe i dotykowe. Stereotyp ten naleŜało 
zmienić, jakkolwiek statystycznie rzecz biorąc tak jest w większości przypadków.
Wynika to jednak w duŜej mierze z tradycji, a nie z natury psychoseksualnej 
płci. Wielu męŜczyzn potrafi ujawniać wysoką wraŜliwość na wszelkiego typu 
bodźce zmysłowe i współczesna kultura seksualna podkreśla potrzebę rozwoju 
wszechstronności w tej dziedzinie. Inny stereotyp - biologizacja seksualizmu 
męskiego - juŜ dawno został rozpoznany jako błędny, okazało się bowiem, Ŝe 
erotyzację okresu dojrzewania rozciągnięto na cały okres seksualnego Ŝycia 
męŜczyzny. Okazało się, Ŝe biologizm seksualny nie zaleŜy od płci, lecz od typu 
osobowości i wychowania. Nie ostał się równieŜ inny stereotyp - orgazmu 
utoŜsamianego z wytryskiem. Okazało się, Ŝe u męŜczyzn równieŜ istnieje zjawisko
orgazmu biologicznego i psychicznego, niekoniecznie związanego z faktem 
wytrysku. Są bowiem męŜczyźni przeŜywający orgazm psychiczny bez
wytrysku i odwrotnie.
W porównaniu do kobiet zakres form stymulacji seksualnej prowadzących do orgazmu
jest u męŜczyzn mniejszy, gdyŜ podstawową formą jest stymulacja członka (ręczna,
oralna, podczas stosunku). Bywają jednak męŜczyźni osiągający orgazm w wyniku 
wyobraźni oraz draŜnienia innych sfer erogennych, np. brodawek piersiowych, 
pobudzania karku. PrzewaŜa jednak potrzeba pobudzenia członka.
Reakcje w orgazmie równieŜ są zróŜnicowane. Mimika moŜe wyraŜać błogostan, 
zadowolenie, rzadsze są grymasy. Wielu męŜczyzn w wyniku nieujawniania swych 
uczuć zachowuje ,kamienną" twarz. Niektórzy w momencie wytrysku mają drgawki 
całego ciała, inni jedynie miednicy, ale wielu nie ujawnia Ŝadnej ekspresji 
ruchowej. Bywają róŜne reakcje słowne, częściej proste (mruczenie), rzadziej w 
formie zdań. Intensywność doznań w orgazmie równieŜ jest zróŜnicowana - od 
spazmu, zadowolenia - do drgawek ciała, przejściowej utraty świadomości.
U wielu męŜczyzn intensywność przeŜyć jest największa tuŜ przed
wytryskiem, sam orgazm jest obojętny lub nawet draŜniący. U innych natomiast 
najsilniejsze są doznania w czasie wytrysku. PrzeŜycia psychiczne mogą obejmować
np. uczucie rozładowania napięcia, przyjemność o róŜnym stopniu natęŜenia, stan 
ekstazy, poczucie
zjednoczenia z partnerką albo obcość i dystans wobec niej.
Osobowość męŜczyzny w sferze przeŜyć seksualnych ma pewne stałe cechy, a sfery 
yczuć zaleŜne są od osoby partnerki. Jedne partnerki działają bardziej zmysłowo,
inne pobudzają do uczuć opiekuńczych, romantycznych. Jedna kobieta potrafi 
wzbudzić wzniosłe uczucia, inna prowokuje do figlarności, a jeszcze inna do 
agresywności, a nawet sadyzmu. Dany męŜczyzna moŜe być zatem róŜny w kontaktych 
z róŜnymi kobietami. Im bardziej prymitywny jest męŜczyzna, tym większa jest 
stałość form jego przeŜywania. Im bardziej natomiast złoŜona jest jego 
osobowość, tym większa jest jego zdolność do indywidualizowanej reakcji wobec 
danej kobiety.
W związku partnerskim kobieta moŜe prowokować męŜczyznę do zaspokajania róŜnych 
potrzeb psychicznych przez współŜycie. Zachowanie jednej kobiety prowokuje 
potrzeby ambicjonalne, chęć „wykazania się" sprawnością, natomiast inna wciąga 
partnera w głębsze zakresy przeŜyć.
Częstym fenomenem męŜczyzny jest autoerotyzm seksualny, czyli
przeŜywanie orgazmu „dla siebie", w oderwaniu od osoby partnerki. Inaczej mówiąc

Strona 69

229

współŜycie jest przedłuŜeniem samozaspokajania się, a osoba partnerki staje się 
narzędziem do wyzwolenia orgazmu. PrzezwycięŜenie autoerotyzmu jest warunkiem 
stworzenia partnerstwa
seksualnego.
W miarę upływu czasu u wielu męŜczyzn stopniowo zmniejsza się
fizyczna zdolność częstotliwości orgazmów. O ile w młodym wieku moŜe mieć ich 
kilka w ciągu jednej nocy, o tyle później ta częstotliwość się zmniejsza. U 
niektórych męŜczyzn problem ten jest boleśnie przeŜywany i traktują oni młodość 
jako „złoty wiek" swego erotyzmu. Z punktu widzenia bogactwa form przeŜywania 
orgazmu częstotliwość nie ma znaczenia. Bogate kultury seksualne wyraźnie 
podkreślają, iŜ bardziej jest wartościowe wzbogacania form ars amandi i 
pogłębianie przeŜyć niŜ większa czy mniejsza częstość kontaktów. Ich wielość 
prowadzi raczej do spłycenia niŜ wzbogacenia
przeŜyć w orgazmie.
Innym waŜnym zagadnieniem seksualizmu męŜczyzny jest zdolność
do sterowania reakcjami seksualnymi i opóźniania momentu orgazmu. Z wielu badań 
wynika, iŜ jest to problem większości męŜczyzn, nie potrafią oni bowiem 
przedłuŜać współŜycia i ich reakcje są zbyt krótr kie, a zatem i orgazm jest 
tylko w części rozwinięty. Bogactwo i pełnię orgazmu moŜna przeŜyć jedynie w 
warunkach bogatej i długiej
159
158
ars amandi. Nie jest to moŜliwe, kiedy rozpoczyna się współŜycie po dłuŜej 
przerwie i często zmienia partnerki. Postępowanie takie prowadzi do wzrostu 
pobudliwości, przez co utrwala się nawyk krótkiego czasu współŜycia. Później 
nawet nawiązanie stałego związku i częste współŜycie moŜe niewiele zmienić. Zbył
wczesne wytryski nasienia zdarzają się ponad połowie męŜczyzn. Jak juŜ 
wspomniałem, zuboŜa to zakres przeŜywanych doznań. WydłuŜenie czasu trwania 
współŜycia wymaga zatem specjalnego wysiłku i odpowiednich warunków, które 
zapewni jedynie stała partnerka i ustabilizowane co do
częstości współŜycie. Tak więc pogląd, iŜ orgazm jest w sposób naturalny dany 
męŜczyźnie jest tylko w połowie prawdziwy, gdyŜ pełnia przeŜyć w orgazmie 
równieŜ wymaga czasu, pielęgnowania, kultury współŜycia
i optymalnej więzi partnerskiej.
Stosunek przedsionkowy
Nie jest to rzadki styl współŜycia u męŜczyzn. Przyczyny jego wyboru i trwałości
bywają róŜne. PosłuŜę się kilkoma przykładami rozwoju tego typu upodobania 
seksualnego u męŜczyzn, opierając
się na najczęściej spotkanych przypadkach:
Uwarunkowania fizjologiczne wynikające
z samozaspokajania się
Długotrwałe samozaspokajanie się męŜczyzny prowadzi do przyzwyczajenia się do 
określonej intensywności bodźców dotykowych, dających poczucie „ciasności". W 
normalnym stosunku, z głęboką immisją, moŜe powstać uczucie nadmiernego luzu w 
pochwie i w konsekwencji ruchy frykcyjne są zbyt słabe, aby wyzwolić wytrysk. 
Wówczas stosunek płytki daje większe uczucie tarcia, umoŜliwiając
w ten sposób osiągnięcie wytrysku.
Uwarunkowania wynikające z pettingu, ze współŜycia z dziewicą
Zdarza się, Ŝe w danym związku dochodzi jedynie do płytkiego stosunku, partnerka
pragnie bowiem zachować błonę dziewiczą lub z innych przyczyn nie moŜe dojść do 
defloracji. Powstaje w ten sposób przyzwyczajenie do tego stylu współŜycia i 
później trudno ,przestawić się" na normalny stosunek. MoŜe on zresztą nie dawać
optymalnego uczucia tarcia.
Niedostosowanie seksualne
U części męŜczyzn współŜyjących z łzw. wąskimi kobietami lub mających mały obwód
członka w stanie wzwodu normalny stosunek z pełną immisją moŜe dawać subiektywne
odczucie luzu w pochwie i stąd wybór wspomnianego stylu współŜycia. Głęboka 
immisją nie daje uczucia tarcia, nie działa zatem podniecająco.
160
Przeciwdziałanie zaburzeniom wzwodu
W przypadku istnienia ww. przyczyn lub przykrych doświadczeń
z zaburzeniem wzwodu, niepełna immisja moŜe stanowić doping do wzmoŜenia odczuć 
dotykowych w trakcie ruchów frykcyjnych, umoŜliwiających zachowanie pełnego 
wzwodu.
Podświadome lub świadome tendencje walki z partnerką
Zdarza się, Ŝe współŜycie seksualne staje się formą podświadomej lub świadomej 
walki z partnerką, motywowanej róŜnymi przyczynami. Istotą wspomnianej postawy 
moŜe być unikanie tego, czego oczekuje partnerka, niezaspokojenie jej potrzeb. 

Strona 70

229

Jest ona dzięki temu ,ukarana".
Po stosunku
W dyskusjach na tematy seksualne kobiety często opisują typowe
ich zdaniem zachowania seksualne męŜczyzn: ,starają się zdobyć kobietę, ale po 
zdobyciu stają się zimni, a nawet nieprzyjemni". Tłumaczy się to w tych 
dyskusjach róŜnie: ,męŜczyźni są prymitywniejsi", „rola męŜczyzny w ewolucji 
ukształtowała z niego zdobywcę, to jest jego celem", „męŜczyzna typowy niewiele 
wie o psychice
kobiety".
Fakt częstego powtarzania się skarg na zachowania męŜczyzn po
stosunku wymaga zajęcia się tym zagadnieniem.
Badania poświęcone zachowaniom erotycznym ujawniły ich zróŜnicowanie, w 
zaleŜności od płci. Kobiety po stosunku znamiennie często oczekują dalszych 
pieszczot, czułości, wyznań. Krzywa podniecenia seksualnego opada u nich 
wolniej. JeŜeli zasypiają, to najczęściej instynktownie przytulają się i 
obejmują partnera. Dla wielu kobiet zasypianie w objęciach ukochanego męŜczyzny 
jest jednym z najpiękniejszych przeŜyć. U części kobiet natomiast pierwszy 
stosunek i późniejsze pieszczoty są wprowadzeniem do następnego współŜycia, 
które przeŜywają pełniej, silniej i wówczas krzywa podniecenia opada szybciej.
U męŜczyzn natomiast krzywa podniecenia po stosunku zazwyczaj
opada szybciej, pojawia się zobojętnienie erotyczne, potrzeba snu. U mniejszości
męŜczyzn ich reakcje upodabniają się do kobiecych. Istnieje jeszcze jedna 
kategoria męŜczyzn, u których po stosunku rodzą się niemiłe odczucia obrzydzenia
seksualnego, smutku, zniechęcenia wraz z potrzebą dystansu wobec partnerki.
Wyjaśnienie przyczyn zróŜnicowania zachowań po stosunku jest bardzo trudne, 
nakładają się tu bowiem mechanizmy fizjologiczne, podświadome i świadome, 
uczuciowe, kultura i poziom wiedzy erotycznej.
Indywidualnie moŜna tłumaczyć, dlaczego po stosunku jeden męŜczyzna odwraca się 
i zasypia, drugi „nagle trzeźwieje" i zajmuje się czymś innym, trzeci staje się 
smutny i przygnębiony, czwarty przy161
11 _ Seks partnerski
tulą się, pieści, piąty oczekuje pochwały „za to, co zrobił", następny za 
wszelka cenę dąŜy do powtórzenia współŜycia itp. Podobne zachowania mogą kryć za
sobą odmienne motywy.
Z punktu widzenia ars amandi partnerzy powinni znać specyfikę odmienności 
psychoseksualnej płci, wzajemne potrzeby i oczekiwania, w celu tworzenia kultury
współŜycia, dającej pełne wzajemne zadowolenie. W typowym modelu współŜycia 
wskazane jest po stosunku kontynuowanie pieszczot i czułości, wzajemne 
dostosowywanie się do potrzeb i oczekiwań.
JeŜeli nawet są naturalne mechanizmy fizjologiczne i uczuciowe zniechęcające 
męŜczyzn do kontynuowania pieszczot po stosunku, to nie moŜna poprzestać na 
poddaniu się im. W świadomości powinno istnieć nastawienie, Ŝe istnieje druga 
osoba, która coś przeŜywa, oczekuje.
Tak więc konkretne zachowanie partnera po stosunku ujawnia nie
tylko specyfikę jego reakcji seksualnych, ale równieŜ poziom jego kultury 
seksualnej, uczuciowej, wraŜliwości, jest równieŜ testem prawdziwej postawy 
wobec partnerki. MoŜna z tych zachowań odczytać:
niewiedzę, obojętność, lekcewaŜenie, fascynację, narcyzm, miłość.
WspółŜycie jest sztuką seksualną, ale równieŜ i sprawdzianem wzajemnego kontaktu
uczuciowego. Zapewne brak uświadomienia seksualnego jest znaczną przeszkodą. 
JeŜeli jednak wiedzy nie brakuje, a zachowania pozostawiają osad rozgoryczenia i
Ŝalu u drugiej osoby, to przyczyn takiego, a nie innego zachowania partnera 
naleŜy szukać
gdzie indziej.
Podkreślam to dlatego, Ŝe zbyt często pokłada się ufność w samym
uświadomieniu, w informacjach. Tymczasem w zachowaniach seksualnych więcej 
znaczy postawa wobec partnera, umiejętność odczytywania wzajemnych oczekiwań i 
potrzeb. Partner moŜe być prawdziwym encyklopedystą seksualnym, mimo to daje z 
siebie o wiele za mało:
bo nie moŜe, bo nie chce, bo nie czuje takiej potrzeby wobec danej osoby.

* * *

ORGAZM Z WYOBRAŹNI SEKSUALNEJ

Wśród róŜnych form pobudzania
seksualnego prowadzącego do
orgazmu istnieje - wprawdzie
rzadko, ale jednak spotykana 
naturalna wyobraźnia. Najczęś

Strona 71

229

ciej znaczenie wyobraźni seksu
alnej polega na rozbudzaniu
i potęgowaniu podniecenia, jest
ona jedyna z wielu bodźców
seksualnych w ars amandi.
Czasem wyobraźnia naleŜy do
świata marzeń, oczekiwań, poprzedzających współŜycie
seksualne, prowadzi do podnie
cenia, rozbudzenia. W okresie
poprzedzającym inicjację seksu
alną wiele osób uruchamia swo
ją wyobraźnię i buduje fanta
zje seksualne, w których spełnia
ją się marzenia, pragnienia, idealny partner itp. Wyobraźnia
seksualna ,wprowadza" więc
do wyidealizowanego i oczekiwanego współŜycia. Najczęściej treścią tego świata 
wyobraźni są własne fantazje, zapamiętane sceny erotyczne z filmów, fotografii, 
tekstów literackich, opowiadania i zwierzenia
innych.
Badając Ŝycie seksualne wielu moich pacjentów mogłem się równieŜ przekonać, Ŝe u
części z nich tworzywem świata wyobraźni seksualnej była lektura publikacji z 
zakresu seksuologii (w ostatnim okresie szczególnie ,Sztuki kochania" dr M. 
Wisłockiej). Opis technik seksualnych, pieszczot, zachowań partnera rozbudza 
wyobraźnię, dostarczając jej wielu nowych informacji. W konsekwencji prowadzi to
do nowych oczekiwań i potrzeb. Dobrze, jeŜeli partner równieŜ ,dojrzał" do tych 
nowych oczekiwań, wówczas bowiem wspólna lektura moŜe pomóc parze we wzbogaceniu
ich ars amandi. Często jednak się zdarza, iŜ tylko jedno z pa merów poznaje 
wspomniane lektury, a drugie uznaje, Ŝe są one zbędne: „nic nowego dla mnie". 
Powstaje rozbieŜność oczekiwań, potrzeb i paradoksalnie - lektura moŜe 
przyczynić się do powstania rozdźwięku między partnerami. wiat wyobraźni 
seksualnej moŜe zatem sprzyjać pogłębieniu lub
powodować rozluźnienie więzi seksualnej partnerów.
Innym światem wyobraźni seksualnej są fantazje towarzyszące samo
pobudzaniu seksualnemu, czyli masturbacji. W typowych sytuacjach 163
silna potrzeba rozładowania napięcia seksualnego prowadzi do pobudzania narządów
płciowych, a wyobraźnia jesł łu jednym z wielu bodźców, „drugim" co do waŜności 
po mechanicznym draŜnieniu. Osłatnie badania wskazują, ze wyobraźnia 
towarzysząca masturbacji ma duŜe znaczenie dla późniejszego Ŝycia seksualnego. 
Im bardzie) jest ona drobiazgowa, dokładna, obrazowa, tym większe mogą powstać 
problemy w realnym współŜyciu z konkretną osobą. Wyobraźnia moŜe bowiem stwarzać
oczekiwania i scenariusz Ŝycia seksualnego, nie zawsze moŜliwy do zrealizowania 
w praktyce. Partnerowi mogą nie odpowiadać adresowane do niego potrzeby, 
pragnienia, moŜe tez reagować zupełnie inaczej niŜ ,partner z fantazji". Tego 
typu mechanizm jest jedną z przyczyn braku zadowolenia ze współŜycia. Na 
szczęście w większości przypadków wyobraźnia towarzysząca samozaspokajaniu 
ogranicza się do ogólnego tła współŜycia, do samego faktu kontaktu z drugą 
osobą, co nie daje późniejszych następstw w realnym współŜyciu seksualnym.
Omówione wyŜej fenomeny wyobraźni seksualnej sprowadzają się do ograniczenia jej
roli do jednego z bodźców erotycznych, często waŜnego w prawidłowym rozwoju ars 
amandi.
Wyobraźnia seksualna moŜe tez odgrywać w Ŝyciu seksualnym rolę pierwszoplanową, 
odpowiedzialną za fakt przeŜywania orgazmu. Częściej to się zdarza w 
samozaspokajaniu się, w którym dla dane) osoby draŜnienie mechaniczne narządów 
płciowych spada do ,drugiej" rangi. Wyobraźnia tak dalece rozbudza podniecenie, 
iŜ draŜnienie mechaniczne jest jedynie elementem towarzyszącym. Czasem nie osoba
partnera, a właśnie wyobraźnia i dostarczane przez nią bodźce działają 
najsilniej podniecająco. Osoba partnera staje się często drugoplanowa, sprowadza
się do roli narzędzia lub substytutu (podstawia się inną osobę). Tego typu 
przykłady nie są rzadkie i tak np. partnerka rozczarowana swoim partnerem woli 
wspominać innego, znanego z jej przeszłości erotycznej i w zasadzie nadal z 
tamtym współŜyje, chociaŜ ogranicza się to do świata wyobraźni. Istnieje zatem w
jej współŜyciu partner realny, sprowadzający się do roli „pobudzacza" 
mechanicznego, oraz partnerkochanek (w świecie wyobraźni) fascynujący 
erotycznie.
Innym przykładem pierwszoplanowe) roli wyobraźni seksualne) jest reakcja na 
stymulację audiowizualną, np. podczas oglądania wydawnictw porno. MoŜe dojść do 
orgazmu bez Ŝadnego fizycznego pobudzenia, bez draŜnienia sfer erogennych. 
Badania wskazały, Ŝe tego typu orgazm częściej jest spotykany u męŜczyzn niŜ u 

Strona 72

229

kobiet, chociaŜ częstsza stymulacja pornografią u kobiet moŜe równieŜ wyzwolić u
nich zdolność przezywania orgazmu. W tych przypadkach wyobraźnia seksualna jest 
pobudzana z zewnątrz, jej tworzywem są oglądane sceny erotyczne. MoŜna zatem tu 
mówić o orgazmie z wyobraźni wzbudzone) z zewnątrz.
Niektóre osoby obdarzone bogatym światem fantazji mogą rów
164
nieŜ przeŜyć orgazm w wyniku rozbudzenia własnej wyobraźni, bez bodźca z 
zewnątrz. Istnieje w nich tak silna koncentracja na wyobraŜonych bodźcach 
erotycznych, iŜ zaciera się granica między światem realnym a światem fantazji. 
Następuje pobudzenie sfer erogennych z poczuciem konkretności i realności, np. 
dana kobieta wyobraŜając sobie stosunek moŜe mieć uczucie wypełnienia pochwy, 
ruchów frykcyjnych, jakby to się działo w rzeczywistości. Prowadzi to u niej do 
orgazmu i wraŜenia prawdziwego fizycznego kontaktu. Sprowokowało to niektórych 
badaczy do głoszenia poglądu o samowystarczalności seksualnej człowieka, który 
szybko podchwyciły ruchy feministyczne na Zachodzie. JeŜeli jednak dokładniej 
zbada się to zjawisko to okaŜe się, ze tak przezywany orgazm jest odczuwany jako
niepełny. W przypadku kobiet skurcze pochwy w momencie orgazmu odbierane są jako
przykre, draŜniące. Dopiero wówczas odczuwa się niepełnowartościowość świata 
wyobraźni seksualnej.
U innych natomiast osób przeŜyte w wyobraźni współŜycie i orgazm wyzwalają 
potrzebę kontynuacji pieszczot i stosunku z realną osobą. Orgazm staje się zatem
me tyle satysfakcją seksualną, co początkiem jej osiągnięcia. Brak realne) osoby
staje się wówczas źródłem przykrości, smutku, wewnętrznego rozdarcia.
Idea samowystarczalności seksualne) z pozoru tylko jest prawdziwa U e źródeł 
tkwi błędny pogląd, iŜ źródłem radości seksualnej jest orgazm. Kult orgazmu 
doprowadza do tego, ze coraz wiece) partnerów doskonali odruchy seksualne, 
fizjologię, techniki współŜycia, a nie docenia partnerstwa, więzi psychicznej z 
drugą osobą, zjednoczenia z nią. W ten sposób - paradoksalnie - mamy coraz 
doskonalszą, pełną perfekcji technikę współŜycia z coraz głębszym towarzyszącym 
je) smutkiem i brakiem zadowolenia psychicznego. MoŜna być coraz bardziej 
sprawnym seksualnie, a zarazem coraz bardziej smutnym we współŜyciu.
Orgazm w wyobraźni seksualnej jest jednym z fenomenów seksualizmu człowieka, 
wskazującym na znaczenie te) wyobraźni, na moŜliwości tkwiące w psychofizjologn 
seksualnej, ale nie jest w stanie zastąpić pełni fascynacji erotyczne), )aką się
realizuje w związku partnerskim opartym na miłości.

* * *

POZYCJE WSPÓłśYCIA

Pozycje współŜycia seksualnego mają kilka znaczeń:
fizjologiczne, psychologiczne oraz kulturowe. Znaczenie fizjologiczne wynika z 
łypu budowy partnerów oraz z ich wraŜliwości zmysłowej. Inne zatem będą 
optymalne pozycje w przypadku np. kobiety z długą, wąską pochwą, reagującą 
najsilniej na pobudzanie tylnego sklepienia pochwy, niŜ kobiety z pochwą krótką 
i szeroką, uwraŜliwionej na draŜnienie okolicy szyjki macicy. Znaczenie 
psychologiczne pozycji wynika z rodzaju partnerstwa i struktury zaspokajanych 
potrzeb
psychicznych we współŜyciu - inne pozycje cenią np. męŜczyźni nastawieni na 
maksimum bodźców wzrokowych i traktujących obojętnie osobę partnerki, inne 
natomiast wybierają ci, którzy pragną zespolenia ciała i wymiany czułości. 
Znaczenie kulturowe pozycji wynika z przyjętych postaw wobec drugiej płci. l tak
np. w niektórych tradycjach kulturowych pozycja klasyczna wyraŜała dominację 
męŜczyzny i uległość kobiety, w innych - pozycja wzajemnie siedząca lub boczna 
wyraŜała partnerstwo płci.
Wiele informacji na ten temat znajdujemy w dziełach historii sztuki
erotycznej, a częstość pojawiania się danej pozycji daje nam pośrednie dane o 
rodzaju postew między płciami. Znane są równieŜ atlasy pozycji seksualnych - od 
90 do 160 - chociaŜ podstawowych jest w zasadzie 12; inne - to ich warianty. 
Pozycje współŜycia moŜna traktować jako sztukę dla sztuki i znam takich, którzy 
poczucie własnej męskiej atrakcyjności biorą z faktu ,zaliczania" wszystkich po 
kolei.
Kultura współŜycia seksualnego zakłada, iŜ kaŜdy związek partnerski znajduje 
optymalne dla siebie pozycje, dostosowane do wzajemnej budowy, typu wraŜliwości 
zmysłowej i potrzeb psychicznych. Zdarza się jednak, iŜ w niektórych związkach 
stosowana jest jedynie 1 lub 2 pozycje, inne bowiem traktowane są jako 
,wynaturzenie". Mam nieraz do czynienia z partnerami, którzy po wielu latach 
pierwszy raz przeŜywają udane współŜycie dzięki doborowi optymalnej
pozycji.

Strona 73

229

Pozycja klasyczna
Partnerka leŜy na plecach, a partner jest pochylony nad nią. Oboje
zwróceni są twarzami do siebie. Bodźce dotykowe z pochwy i członka są 
przeciętnie silne. Lepiej pobudzana jest przednia ściana pochwy. Łechtaczka jest
słabo draŜniona. Pozycja sprzyja pieszczeniu kobiety, zjednoczeniu ciał, 
opiekuńczemu objęciu głowy partnerki. Dla wielu kobiet jest cenna ze względu na 
oczekiwany kontakt całego ciała, uczu. cię cięŜaru męŜczyzny na sobie. WyraŜa 
tradycyjny podział ról - dominację męŜczyzny i uległość kobiety. Trzeba 
przyznać, iŜ wielu
osobom dlatego właśnie ona odpowiada.
166
Wariant l
Partnerka lekko unosi nogi i zgina je w kolanach. Zwiększa się wówczas zakres 
pobudzania pochwy, ułatwione jest zapłodnienie. DraŜnienie łechtaczki jest nieco
silniejsze. Pozycja ułatwia ruchy frykcyjne oraz ruchy miednicą.
Wariant 2
Partnerka przesuwa nogi na ramiona partnera. Immisja członka jest głęboka, co 
jest przydatne w maksymalnej wraŜliwości sklepienia pochwy (tzw. kobiety 
głębokie) lub przy krótkim członku. Zwiększa zdolność zapłodnienia. UmoŜliwia 
aktywność męŜczyźnie oraz bierność kobiecie.
Wariant 3
Uda partnerki są między udami partnera. LeŜą płasko. Pozycja jest korzystna przy
długim członku, częściowo bowiem pozostaje on między udami. Przydatna jest 
równieŜ przy słabych wzwodach, gdyŜ wszechstronny ucisk na członek poprawia 
ukrwienie. Zwiększone jest draŜnienie łechtaczki. Nie jest wskazana przy krótkim
członku.
Wariant 4 *
Partnerka leŜy na plecach, partner unosi się na rękach. Pozycja
i~;ana orzez męŜczyzn ceniących bodźce wzrokowe przy ,wchodze
Wariant 4
rariiKi"
lubiana przez męŜczyzn
niu" do pochwy.
Pozycja klasyczna odwrotna
Partnerka leŜy na męŜczyźnie. MęŜczyzna leŜy na plecach. Ułatwia
aktywność kobiecie, która moŜe swobodnie poruszać miednicą w róŜnych kierunkach 
i draŜni łechtaczkę przez pocieranie. Często stosowana w związkach, w których 
nie jest wskazana aktywność partnera (np. w chorobach układu krąŜenia). Lubiana 
przez partnerów związku, w którym istnieje odwrócenie tradycyjnych ról 
płciowych.
168
Pozycja leŜąca tylna
Partnerka leŜy na brzuchu, a partner wykonuje ruchy lekko nad nią uniesiony. 
Pozycja utrudnia utrzymanie członka w pochwie, który często wysuwa się. Bardziej
przydatna przy silnym tyłozgięciu pochwy. Pozycja lubiana przez męŜczyzn z 
fetyszyzmem kobiecych pośladków lub ceniących harmonię budowy pośladków. 
Utrudnia pieszczoty. W zasadzie moŜliwa jest tylko aktywność partnera.
Pozycja boczna przednia
Ułatwia współŜycie przy mniejszym wysiłku fizycznym, moŜliwa jest większa 
aktywność obojga partnerów, wymiana pieszczot. Partnerzy mogą mocno do siebie 
przylegać, moŜe teŜ partnerka górne udo przenieść na udo partnera. Wskazana w 
pierwszym okresie ciąŜy, zmniejsza bowiem ucisk na brzuch. W pozycji tej, przy 
złączonych udach partnerki, jej ruchy ułatwiają utrzymanie wytrysku, moŜliwe 
jest równieŜ lepsze ściągnięcie napletka.
Pozycja boczna tylna
Partnerzy leŜą na boku, kobieta tyłem do męŜczyzny, odchylona od niego, ze 
zgiętymi kolanami. Stopień jej odchylenia reguluje głębokość immisji; im 
bardziej jest odchylona, tym głębsza immisja. Pozycja ta pozwala na aktywność 
obojgu. Korzystna przy orgazmie mieszanym lub łechtaczkowym, umoŜliwia bowiem 
dobre ręczne pobudzanie łechtaczki przy jednoczesnym draŜnieniu członkiem 
przedniej ściany pochwy.
Pozycja „na jeźdźca"
Partner leŜy na plecach, a partnerka siedzi na nim. Pozycja obecnie bardzo 
popularna, lubiana przez partnerów oczekujących pieszczot i bodźców wzrokowych, 
których dostarcza zgrabna w tej pozycji figura kobiety (ona sama musi być raczej
szczupła). UmoŜliwi? aktywność kobiecie, która moŜe wykonywać ruchy miednicą we 
wszystkich kierunkach. Immisja członka jest głęboka i draŜnienie moŜe obejmować 
wszystkie ściany pochwy. Przydatna dla kobiet z orgazmem pochwowym i dla 

Strona 74

229

męŜczyzn z zaburzeniami erekcji, osłabionych.
Pozycja naleŜy do jednej z najbardziej podniecających, przez wszechstronną 
zmysłową stymulację, zwłaszcza wzrokową. Zalecana przez seksuologów do leczenia 
impotencji i anorgazmii.
170
Pozycja ginekologiczna
Partnerka leŜy na podwyŜszeniu (tapczan, niski stół) z szeroko rozwartymi udami,
a partner klęczy lub stoi między jej udami. Pozycja zalecana przez seksuologów w
przypadkach zaburzeń wzwodu, umoŜliwia bowiem wprowadzenie członka do pochwy 
nawet w stanie małego wzwodu przy pomaganiu sobie ręką. Przydatna równieŜ dla 
męŜczyzn zaczynających współŜycie seksualne, ułatwia bowiem immisję, oswaja z 
budową kobiety i pozwala delikatnie wprowadzić członek do pochwy. Inaczej mówiąc
jest to pozycja terapeutyczna. Przez kobiety jest ona mało lubiana, utrudnia 
bowiem pieszczoty, często jest teŜ odbierana jako Ŝenująca.
Pozycja od tyłu (kolankowołokciowa)
Kobieta klęczy, a partner wprowadza członek od tyłu, trzymając partnerkę rękami 
za biodra. Ułatwia aktywność męŜczyźnie. Przydatna do pobudzania łechtaczki, 
sprzyja zajściu w ciąŜę. Obecnie rzadziej stosowana, ma bowiem mało walorów 
erotycznych. Była częściej spotykana w kulturach antycznych, agrarnych 
(naśladownictwo świata przyrody).
Pozycja siedząca przednia
Partner siedzi na krześle, a partnerka na nim, twarzami do siebie. Immisja 
członka jest głęboka. Pozycja sprzyja pocieraniu łechtaczki. Ułatwia 
przytulenie. Zakres ruchów jest ograniczony. Pozycja stosowana najczęściej w 
przypadku duŜej róŜnicy wzrostu między partnerami (wysoki męŜczyzna, niska 
kobieta).
172
173
Pozycja stojąca
Pozycja ła ułatwia draŜnienie łechtaczki i Ŝołędzi członka. Przydatna jest u 
partnerów podobnych wzrostem. Spotykana częściej w przypadkach braku 
odpowiednich warunków do współŜycia. Immisja płytka. Pozycja rzadko stosowana.
Pozycja stojąca bardziej jest ceniona przez
męŜczyzn niŜ ich partnerki, daje bowiem
specyficzne bodźce wzrokowe, moŜliwość
szybkiego kontaktu seksualnego. Kobiety wy
bierają tę pozycję w zasadzie wówczas, gdy
odpowiada ich budowie pochwy, uczuciowo
natomiast jest ona mało przez nie ceniona.
Trzeba przy okazji wspomnieć, iŜ w przy
padku powyŜszych pozycji dość często istnieje
subiektywne poczucie ,panowania" lub
bycia zdobywanym" u partnerów, a wybór
pozycji przez drugą osobę bywa oceniany
jako postawa wobec własnej osoby, np. wyraz
szacunku lub jego braku. Nie jest to takie
irracjonalne, jakby się zdawało.
Pozycja buddyjska (seksualnej medytacji)
Nie tyle waŜna jest sama pozycja, co technika kontaktu i jej idea. Partnerzy 
mogą siedzieć odchylając się od siebie do tyłu, podpierając się rękami. Zasadą 
pieszczot, dłuŜszego zjednoczenia w bezruchu, a następnie delikatnych, wolnych i
długotrwałych ruchów jest umiejętność koncentrowania się na danej fazie 
pieszczot, kontaktu. Akt przebiega jak na filmie o zwolnionych obrotach. 
Stosować ją mogą partnerzy z umiejętnością technik kontemplacyjnych. Dzięki nim 
potęgowane są wraŜenia zmysłowe, przeŜycia psychiczne, rozszerza się zakres 
bodźców. Jogiści porównują to przeŜywanie do oglądania kwiatu. MoŜna go 
podziwiać krótko, koncentrując się na wyglądzie, zapachu i szybko wraŜenie ginie
albo przyglądać się dłuŜej i zauwaŜyć nie dostrzegane uprzednio odcienie barw i 
zapachu. MoŜna równieŜ w trakcie trwania tej koncentracji i medytacji dalej 
potęgować zakres wraŜeń i przenieść przeŜywanie piękna kwiatu do piękna i 
harmonii całej przyrody, bytu. W spotkaniu seksualnym moŜna właśnie przejść od 
prostego wraŜenia i przeŜycia o pełni zjednoczenia z partnerem, do ekstazy 
mistycznej. Wspomniana technika jest jednak elitarna, wymaga bowiem ćwiczeń 
medytacyjnych, bogatej i wraŜliwej osobowości, dobrego partnerstwa oraz wielu 
tygodni ćwiczeń.
174
ORALIZM
Oralizm, czyli pieszczoty oralnogenitalne, zwane jeszcze inaczej miłością 

Strona 75

229

francuską, nadal są jeszcze oceniane kontrowersyjnie. Z jednej strony wszystkie 
dane socjoseksuologiczne ujawniają ich powszechność, z drugiej jednak strony 
nadal w wielu związkach dochodzi do konfliktów na ich tle. Źródłem tych 
konfliktów moŜe być przypisywanie tym pieszczotom cech dewiacji seksualnej, 
zaŜenowanie i niechęć do tego typu pieszczot, a najczęściej odmienne ich 
traktowanie przez partnerów. Dla jednego z nich wspomniane pieszczoty są 
odczuwaną potrzebą, dla drugiego natomiast czymś nieprawidłowym, wyrafinowanym. 
Bywają równieŜ opory natury moralnej, estetycznej i uczuciowej.
Pieszczoty oralnogenitalne mają róŜne formy; draŜnienie ustami narządów 
płciowych partnera (od lizania do gryzienia), połykanie na
176
sienią, formy jednostronne lub wzajemne. Najczęściej mamy do czynienia z dwiema 
postaciami tych pieszczot - wzajemnym draŜnieniem narządów płciowych przez 
partnerów przy bocznym ułoŜeniu ciała lub teŜ naprzemiennym draŜnieniu. Partner 
pobudza językiem wargi mniejsze, łecztaczkę (dość często dochodzi wtedy do 
orgazmu), pochwę, a partnerka draŜni członek ustami, pobudzając jego Ŝołądi, 
imitując ruchy jak w stosunku; niekiedy w tym samym czasie pobudza trzon członka
ręką (w tym przypadku równieŜ moŜe dojść do wytrysku nasienia). Wytrysk moŜe być
na zewnątrz, ale moŜe teŜ być
wypluwany lub połykany.
NaleŜy odróŜniać pieszczoty oralnogenitalne jako jedną z form
pieszczot poprzedzających stosunek, ale nie mających na celu doprowadzenie do 
orgazmu, od oralizmu, w którym wspomniana forma pobudzania doprowadza do orgazmu
i jest ona formą podstawową. W tym drugim przypadku powstają zakodowane reakcje 
i oralizm staje się niekiedy jedyną formą osiągania satysfakcji seksualnej.
Pieszczoty oralnogeniłalne są bardzo specyficzną formą partnerstwa seksualnego i
kryją w sobie zróŜnicowane motywy. W niektórych związkach są one wyrazem 
ewolucji więzi uczuciowej, seksualnej i wówczas całe ciało partnera jest 
odbierane jako dobro, nie ma w nim miejsc ,gorszych' ani ,lepszych". Pieszczoty 
stają się wyrazem pełnej akceptacji ciała, osoby partnera, jedną z wielu form 
ars amandi. W innych związkach natomiast mogą być wyrazem narcyzmu jednej ze 
stron, potrzeby poniŜenia partnera, potrzeb orgiastycznych. W związkach długo 
trwających wspomniane pieszczoty bywają metodą dopingu seksualnego w przypadku 
osłabienia reakcji seksualnych, lub teŜ nawet metodą leczenia impotencji.
Zdarza się, Ŝe pieszczoty oralnogenitalne rozwijają się jako naturalna potrzeba 
u partnerów, ale niekiedy są one moŜliwe wobec niektórych tylko osób. Słyszę 
nieraz w gabinecie słowa; „MąŜ domaga się tych pieszczot, ale nie potrafię się 
przełamać. Kiedyś je stosowałam wobec innego partnera, ale wobec męŜa nie mogę".
W tego typu postawie ujawnia się jakaś bariera między partnerami. Opór wobec 
tych pieszczot moŜe być wynikiem dyskomfortu estetycznego, ale i uczuciowego. 
Mało pociągający partner, odbierany jako niemęski, utrudnia
przełamanie się co do akceptacji tych pieszczot.
Niekiedy wspomniany opór bierze się stąd, iŜ odczytuje się oczekiwania partnera 
jako zagraŜające, orgiastyczne. Odczuwa się je nie jako potrzebę wyraŜania 
uczuć, fascynacji, lecz jako potrzebę sztuki dla
sztuki, wyraŜenia dominacji, prymatu własnej płci.
Dochodzimy teraz do kolejnego waŜnego zagadnienia. Zdarza się
dość często, iŜ w związku jedynie jedno z partnerów domaga się tych pieszczot, 
ale nie potrafi i nie chce ich odwzajemniać. Z moich badań wynika, iŜ postawa 
biorcy tych pieszczot częściej występuje u kobiet, dla których ciało męŜczyzny 
jest neutralne seksualnie. W innych związkach pieszczoty oralnogenitalne są 
wyrazem pod
177
177
12 _ Sęki partnerski
dańsłwa, całkowitego oddania partnerowi i wówczas stanowią swoistą formę hołdu 
wobec niego. Bywa i tak, Ŝe są one dokonywane „dla świętego spokoju", z potrzeby
zaspokojenia nieakceptowanych potrzeb partnera, z lęku, iŜ mógłby on szukać ich 
zaspokojenia gdzie indziej.
W trakcie przeprowadzania badań w jednym środowisku młodzieŜowym mogłem się 
przekonać np., iŜ młodzi męŜczyźni znali kobiety stosujące ten styl pieszczot i 
obdarzali je mało pochlebnymi epitetami, Ŝargonowymi określeniami. Dotyczyło to 
tych kobiet, które chętnie i bez oporu stosowały te pieszczoty w pierwszych 
kontaktach z danym partnerem.
Pieszczoty oralnogenitalne, jako jedna z form pieszczot, mogą być zatem wyrazem 
rosnącej więzi uczuciowej i erotycznej związku i wtedy pogłębiają partnerstwo, 
są zatem tendencją „do". W innych jednak przypadkach mogą być wyrazem tendencji 
„od" w związku i niekiedy znajduje epilog w sądzie, w którym druga osoba jest 

Strona 76

229

oskarŜona o dewiacyjne zachowania, brak taktu i delikatności. Granica między ich
znaczeniem ,do" i „od" bywa nieraz bardzo subtelna i rozpoznawana jest 
subiektywnie. Podkreślam to dlatego, iŜ nazbyt często poprzestaje się na samym 
ocenianiu pieszczot, a nie na ocenianiu towarzyszących im motywów. Zdarza się 
równieŜ, iŜ partnerzy z lęku przed oceną, odrzuceniem, nie ujawniają swych 
potrzeb wobec drugiej osoby.
W niektórych przypadkach płynna jest równieŜ granica między tymi pieszczotami a 
oralizmem; partnerzy muszą sami ją wyczuć i ocenić, jakie to ma znaczenie dla 
ich więzi.
Sumując: pieszczoty oralnogeniłalne mogą być wyrazem pogłębiającej się więzi 
partnerskiej i jej bogactwa, mogą być równieŜ wyrazem anłyparłnersłwa, 
uprzedmiotowienia osoby partnera i sprowadzenia seksu do zasady przyjemności.
r
Jak zwykle bywa w takich sytuacjach, rozpoczęły się dyskusje co do kwalifikacji 
tych zachowań, poniewaŜ uprzednio były one zaliczane do
dewiacji seksualnych.
Analizm obejmuje zachowania seksualne róŜnego typu. W „czystej" postaci oznacza 
wyłącznie osiąganie satysfakcji seksualnej w wyniku kontaktu doodbyłniczego. 
Częściej występują inne formy analizmu, np. naprzemienne współŜycie analne ze 
stosunkiem pochwowym lub kontakt analny w okresie miesiączkowania partnerki. 
Istnieją równieŜ pobudzania analne, np. w trakcie stosunku w pochwie partner 
,wspomaga" pobudzanie seksualne przez ręczne draŜnienie odbytu. W tym ostatnim 
przypadku pobudzanie analne ma na celu zwiększenie zakresu doznań powstających w
stosunku pochwowym. Jest to forma pobudzeń stosowanych w przypadku kobiet ze 
zbyt szeroką pochwą lub bardzo wraŜliwych na draŜnienie ściany pochwy 
znajdującej się bliŜej odbytu.
Podobnie jak w pieszczotach oralnogenitalnych ta forma kontaktów
seksualnych wzbudza skrajne oceny i emocje. Dla jednych partnerów jest to 
,wstrętne", graniczy z największymi „zboczeniami", u innych wzbudza dyskomfort 
estetyczny i uczuciowy, odbijający się następnie na osobie partnera i prowadzący
aŜ do odrzucenia uczuciowego r wstrętu. Równie często zachowania analne 
kojarzone są z homoseksualizmem (pederasłia) i partnera ocenia się jako 
biseksualistę lub ewoluującego do homoseksualizmu.
Analiza motywacji, skłaniających do zachowań analnych we współŜyciu seksualnym, 
skłania do oceny następujących, najczęściej spotykanych potrzeb l motywów:
Tendencje homo i biseksualne
Potrzeba kontaktów analnych bywa nieraz jedynym wyrazem takich
skłonności.
Konformizm i naśladownictwo
Wiadomo, Ŝe wiele osób próbuje ,wszystkiego", o czym usłyszy. Dlatego tego typu 
rozdział zachęci niektórych Czytelników do ,spróbowania" rzeczy uprzednio im nie
znanej.
Potrzeba eskalacji bodźców seksualnych
W wielu związkach powstaje uczucie znudzenia i monotonii i w celu 
uatrakcyjnienia więzi seksualnej stosowane są róŜne formy dopingu erotycznego; 
jedną z nich jest właśnie kontakt analny.
Forma zastępcza
Partner, który nie potrafi wykształcić w sobie samoopanowania seksualnego, przy 
jednoczesnym dość wysokim poziomie temperamentu seksualnego, będzie usiłował w 
okresie przerw we współŜyciu
seksualnym „dopochwowym" stosować róŜne formy zastępcze w celu zaspokojenia 
własnych potrzeb. Wiadomo, Ŝe takimi formami bywają wówczas np. pieszczoty 
oralnogenitalne, stosunek tzw. udowy lub
właśnie kontakty analne.
Formy uzupełniające, stosowane we współŜyciu nie dającym pełni
satysfakcji.
W przypadkach zmian poporodowych u kobiety moŜe powstać
u partnera uczucie nadmiernego luzu w pochwie i wówczas kontakt analny daje 
wraŜenie większego ścieśnienia. Inny przykład, to potrzeba wzrostu podniecenia 
seksualnego u kobiety w wyniku jednoczesnego draŜnienia pochwy z „kilku stron" 
jednocześnie.
Forma antykoncepcyjna
W niektórych związkach kontakty analne są traktowane jako metoda
capobiegania ciąŜy.
Zmiana postawy wobec partnera lub ujawnienie się wobec niego
postawy agresywnej, lekcewaŜącej, pogardliwej, odrzucającej
Fiksacja analna
Psychoanalitycy mówią o zatrzymaniu się rozwoju psychoseksualnego na tym 

Strona 77

229

wczesnodziecięcym poziomie rozwoju i wówczas potrzeby
kontaktów analnych stają się wyrazem tej (iksac)i rozwojowej.
O ile w rozdziale poświęconym oralizmowi (pieszczotom oralno
-genitalnym) róŜnicowałem formy i motywy tych zachowań znajdując i pozytywne 
wartości w niektórych sytuacjach, to w przypadku analizmu interpretacja 
motywacji, jak i kryteriów estetycznych (nie mówiąc juŜ o innych sprawach 
związanych z wartościowaniem współŜycia) skłania mnie do traktowania analizmu 
jako nieprawidłowej formy
współŜycia seksualnego.
180
TYPY PARTNEREK
Gamologia (nauka zajmu
jąca się małŜeństwem)
opisuje róŜnorodne typo
logie związków partner
skich oraz typy partnerów.
Przedstawiam w rozdziale
własną propozycję typologii partnerek, która, moim zdaniem, we współczesnej 
obyczajowości erotycznej jest dość powszechna. Zakładam równieŜ, Ŝe nie ma typu 
,czystego", najczęściej bowiem mamy do czynienia ze współistnieniem jakby kilku 
natur w jednej osobie. Warto równieŜ wspomnieć, Ŝe kobieta moŜe być wobec 
jednego męŜczyzny ,matką", a wobec drugiego przyjmie rolę 
partnerskoprzyjacielską. Nie moŜna zatem załoŜyć, Ŝe dany typ jest stały i 
niezmienny.
Obserwacja wielu związków pozwala jednak stwierdzić, Ŝe postawy kobiet wobec ich
partnerów dają się sprowadzić do następujących typów:
Przyjaciel
Postawa przyjaźni moŜliwa jest w związkach opartych na zasadzie
partnerstwa, miłości, wzajemnej dojrzałości i współodpowiedzialności. We 
wspólne') drodze Ŝyciowej taka postawa umoŜliwia osiągnięcie sukcesu 
małŜeńskiego, pełnego rozwoju osobowości, kultury seksualnej. Dzięki nie") 
istnieje nastawienie na dobro partnera, wzajemna Ŝyczliwość, okazywanie sobie 
pomocy. Idea Ŝony - przyjaciela opiewana była w kulturze staropolskiej jako 
synonim szczęścia małŜeńskiego i miłości, najlepszego skarbu. Rzeczywiście, nie 
ma cenniejszej wartości w małŜeństwie od wzajemnej przyjaźni.
Dyplomata
Ten łyp postawy jest charakterystyczny dla dojrzałych kobiet, znających inność 
płci i umiejących znaleźć „klucz" do psychiki partnera. Dzięki tej umiejętności,
dobrze wyraŜonej w przysłowiu o głowie i szyi w małŜeństwie, związek zachowuje 
harmonię i osiąga dobre przystosowanie. Właściwie w kaŜdym związku wskazana jest
pewna „strategia" w zachowaniach wobec drugiej osoby. Skuteczna strategia z 
jednej strony wyraŜa dojrzałość, z drugiej - dobrą znajomość inności płci i 
osobowości swego partnera.
Kochanka
Współczesna obyczajowość, wysoko ceniąca zalety seksualne kobiety i kulturę 
współŜycia, skłania wiele kobiet do odgrywania roli kochanki. Niektóre z nich 
„mają ją we krwi", inne udają, jeszcze inne wierzą, Ŝe ta rola najbardziej 
gwarantuje sukces małŜeński, co moŜe być prawdziwe w przypadku partnerów wysoko 
ceniących udaną więź seksualną. Wspomniana postawa wyraŜa traktowanie seksu jako
podstawowej więzi między partnerami, a z niej wypływają inne. Badania sukcesu 
małŜeńskiego wskazują, Ŝe ideałem w małŜeństwie byłoby
połączenie przez kobietę roli przyjaciela i kochanki.
Matka
Typ kobietymatki jest coraz częściej spotykany, co wynika z przemian 
obyczajowych i braku dojrzałości u wielu męŜczyzn. Układ małŜeński matka - 
dziecko, jakkolwiek moŜe zaspokajać potrzeby obu stron, na dłuŜszą metę staje 
się dość męczący, zwłaszcza gdy w tym układzie pojawi się rzeczywiście dziecko. 
Typowe stają się rozczarowania obojga partnerów. Moim zdaniem jest to częste 
źródło wielu konfliktów małŜeńskich i zniechęcenia do partnera.
KsięŜniczka
Postawa księŜniczki sprowadza męŜczyznę do roli bluszcza i tła, co jest typowe 
dla nierzadkiego w naszej kulturze narcyzmu wielu kobiet. W takim związku 
powstaje układ dawca - biorca, uniemoŜli183
182
wiający rozwój partnerstwa i miłości, a w Ŝyciu seksualnym dominuje branie ze 
strony kobiety, potrzeba kultu jej ciała i doznawania pieszczot bez wzajemności 
wobec partnera.
Rywal

Strona 78

229

W wyniku emancypacji i walki o dominację w związku niektóre kobiety przyjmują 
wobec partnera postawę rywala, która obejmuje wiele dziedzin wspólnego Ŝycia, w 
tym i seksualnego. Wspomniana postawa stwarza stan napięcia i chwiejnej 
równowagi w związku, a często i długotrwałej walki.
Dziecko
Kobiety niedojrzałe, wygodne, z nie zaspokojonymi potrzebami opiekuńczość ze 
strony ojca, mogą przenieść swoje potrzeby na osobę partnera. Powstały układ 
rodzicdziecko moŜe być udany, jakkolwiek nie ma w nim partnerstwa. Sukces tego 
związku m. in. zaleŜy od faktu, czy partner jest autorytetem w dziedzinie 
seksualnej, ekscytującym erotycznie. Wiele takich związków jest szczęśliwych, a 
dojrzała postawa męŜczyzny moŜe ułatwić rozwój pełnej osobowości kobiety.
Echo
Postawa echa jest typowa dla kobiet z tzw. jaźnią odzwierciedloną, czyli 
pozbawionych własnej indywidualności. Sensem ich Ŝycia i światem psychicznym 
staje się osoba partnera. Przyjmują jego styl myślenia, przeŜywania, jego świat 
wartości. W takim związku istnieje właściwie jedna osobowość - męŜczyzny, a 
partnerka jest jej widzem i klakierem. Skrajną formą tej postawy jest typ 
kobiety „dumnej ze swego samca", adorującej jego myślenie i styl zachowań, 
imponującego jej stylem bycia. Zewnętrznym, chociaŜ moŜe niekiedy nieprawdziwym,
przykładem takiej postawy jest znany wielu kierowcom styl zachowania kierowcy - 
pirata, który agresywnie reaguje na słusznie zwróconą uwagę i znajduje echo i 
klakiera u zachwyconej ,wyczynem" towarzyszki podróŜy.
Niewolnica
W niektórych związkach partner tak dalece zdominuje swoją partnerkę, wzbudzi w 
niej zagroŜenie i lęk, Ŝe jej rola sprowadzi się do roli niewolnicy. Postawa ta 
bywa spotykana w rodzinach patologicznych, psychopatycznych partnerów. Sensem 
Ŝycia takiej kobiety staje się uniknięcie konfliktu, przeŜycie w spokoju dnia za
cenę ustępstw, a nawet poniewierania sobą. Marzeniem stają się dla nich 
oczekiwanie raju i innego Ŝycia.
Gracz n.owadzenia podwójnego est to typ kobiety z potrzebą Przyprawianie rogów
S.Łff
fewo.""'' "
"",::":::„, n,. • rólnorod sterMlypy
• s M
W!od d0 " 
w Ŝyciu „róŜnie moŜna tratic 
184
mu poczucie znaczenia, siły i pewności siebie. W przypadku pojawienia się 
zaburzeń seksualnych wpada w panikę i jest to łyp pacjenta [reagującego 
histerycznie na niepowodzenia w Ŝyciu seksualnym.
Fachowiec
Fachowiec jest to typ męŜczyzny oczytanego w seksuologii, podchodzący ,naukowo" 
do współŜycia seksualnego. We współŜyciu jest „badaczem" reakcji seksualnych 
partnerki i przeprowadza na niej eksperymenty seksualne. Oczytanie sprzyja 
argumentacji, potrafi zatem sugestywnie przekonywać. W związku partnerskim 
ujawnia pewien chłód uczuciowy, dystans wobec partnerki, nie potrafi być
l autentyczny, naturalny.
Gość
Niektórzy męŜczyźni traktują dom jak hotel i pojawiają się w nim
kiedy chcą. Podobnie wygląda ich współŜycie seksualne: zaleŜy ono od ich 
widzimisię. Niekiedy mogą po kilka miesięcy nie współŜyć bez podania motywów, 
,bo nie chce ;m się". W związku istnieje tendencja do zdominowania partnerki i 
narzucenia jej własnej woli.
Pan i Władca
' ••źinum - swoje
Style zachowań seksualnych męŜczyzn, jakkolwiek zróŜ
nicowane w zaleŜności od osobowości, moŜna jednak sprowadzić do kilku typowych, 
najczęściej się powtarzających.
SexMan
SexMan jest to określenie sportowca seksualnego. Źródłem jego męskiej wartości 
jest liczba „zaliczonych" partnerek, kontaktów seksualnych w ciągu jednej nocy, 
znanych pozycji i technik pobudzania. Podobnie jak w sporcie inni męŜczyźni są 
dla niego rywalami, których pragnie zdystansować. Natomiast widownią są kobiety 
i od nich oczekuje wawrzynów. wiadomość uzyskanych „sukcesów" daje
Ten"*' _ swoje
"fi
ffsS"
;ie konieczności P

Strona 79

229

. no podstaw psycho
'9"° la się tYP P33 nie TSzeT kręgów i rr_a,ąc
We współ
"". „ c,y p'"
Ł&s' •ys "
K,' p"sob" "ę
skłania go do spełnienia jej Ŝyczeń, a nawet ich uprzedzania. W domu wykonuje 
wszelkie narzucone sobie prace, pragnie okazać się dla partnerki niezbędny.
Impotent
Impotentem nazywamy męŜczyznę mającego zaburzenia sprawności seksualnej lub 
reagującego lękiem wobec współŜycia seksualnego. Zachowania jego bywają bardzo 
zróŜnicowane i skrajne: od agresji do uległości, od walki o zachowanie „twarzy" 
do roli chorego i „nic nie wartego" partnera. Niektórzy wałcza o zachowanie 
związku, wchodząc w rolę „pazia", inni prowokują rozstanie nie chcąc narazić się
na upokorzenie. Leczenie często odbywa się w tajemnicy przed partnerką. 
Jednocześnie istnieje wyczulenie wobec reakcji partnerki, draŜliwość i w 
konsekwencji powstają zadraŜnienia. Niekiedy impotencja prowadzi do powstania 
mechanizmów obronnych i np. następuje wzrost aktywności zawodowej, potwierdzanie
swej wartości w innych formach działania, „sprawdzanie" się w innych związkach.
Kochanek
Kochanek to łyp męŜczyzny dbającego o udany przebieg ars amandi, poświęcający 
jej wzbogaceniu duŜo uwagi. Satysfakcja seksualna u partnerki naleŜy do 
podstawowych celów jego zabiegów. Uzyskana wysoka ocena w roli kochanka 
podbudowuje jego poczucie wartości. Męskość jest dla niego najwaŜniejszą 
wartością i rolą w Ŝyciu. Dzięki nastawieniu na przeŜycia partnerki często 
zyskuje akceptację z jej strony i wiele związków z tym typem partnera jest 
udanych, na zasadzie dobrego przystosowania seksualnego.
Przyjaciel
Określamy tak typ męŜczyzny dąŜącego do wszechstronnej więzi z partnerką, 
partnerstwa. Troszczy się on zarazem o więź intelektualną, uczuciową, erotyczną,
potrafi prowadzić dialog, okazuje altruizm, czułość, wraŜliwość. Stwarza 
kobiecie poczucie bezpieczeństwa, daje oparcie i zrozumienie. Seks jest dla 
niego jednym z wyrazów więzi uczuciowej i formą okazywania czułości. Wobec 
kobiety przyjmuje równieŜ zasadę równości, godności, szacunku. Jest to typ 
męŜczyzny dojrzałego psychicznie i stwarzającego dobre podstawy do trwałości i 
satysfakcji w związku.
Wymienione typy partnerów seksualnych najczęściej zachodzą na siebie i 
współistnieją (nieraz 2 lub 3 typy znaleźć moŜna w zachowaniu jednego 
męŜczyzny). Zdarza się równieŜ, iŜ dany męŜczyzna jest róŜnym typem w zaleŜności
od osoby partnerki. O przynaleŜności męŜczyzny do danego typu decyduje zatem nie
tylko środowisko, wychowanie, obraz własnej męskości, poziom dojrzałości, ale i 
wpływ
188
partnerki. Typ partnera jest w pewnym stopniu odpowiedzią na za
Sro związkach wynika, iŜ najbardziej
ceniony i poszukiwany przez kobiety jest typ przy)ac,ela, partnerskiego 
męskFego, umiejącego nawiązać dialog z ••"
odmienność psychiczną płci, nastawionego; na m"3 00
Wiele rozczarowań kobiet wynika z tego, z ch partnerzy "mkmęo są w kręgu własnej
męskości i nie są zdolni do odczytania adresowanych do nich oczekiwań.
Obraz kultury seksualnej danego społeczeństwa moŜna
przedstawić kierując się róŜnymi kryteriami. Jednym z nich są wyniki badań 
socjoseksualnych. Dzięki danym o powszechności róŜnych form zachowań 
seksualnych, wieku inicjacji seksualnej, motywacji inicjacji, częstości 
samozaspokajania się, poziomie zadowolenia z Ŝycia seksualnego itd. rodzi się 
obraz pewnej przeciętnej kultury seksualnej, porównywanej z wynikami badań 
innych krajów oraz z danymi
z przeszłości.
Innym kryterium jest obraz obyczajów, modeli i wzorców seksualnych danej 
kultury; takie badania były równieŜ przeprowadzane np. w środowiskach wiejskich,
robotniczych lub teŜ w róŜnych regionach kraju. Dane te prezentują określone 
środowisko lub teŜ region i moŜna je porównywać z podobnymi, przeprowadzanymi w 
innych kulturach. Seksuologia transkulturowa przeŜywa obecnie rozkwit i stanowi 
rozległą dziedzinę wiedzy.
190
Istnieje natomiast jeszcze jedno kryterium kultury seksualnej - wyodrębnienie 
pewnych, specyficznych, najczęściej spotykanych subkultur erotycznych, 
obejmujących zachowania i motywacje seksualne określonych grup ludzi. Tego 

Strona 80

229

rodzaju obraz przypomina barwną mozaikę, ukazującą zróŜnicowanie społeczne i 
dominujące subkultury.
Na podstawie licznych badań moŜna wyodrębnić następujące
subkultury seksualne:
Analfabetyzm seksualny
Z analfabetyzmem seksualnym mamy do czynienia wówczas, gdy partnerzy nie znają 
podstawowych prawidłowości Ŝycia seksualnego i psychofizjologii płci. Ich poziom
wiedzy seksualnej kształtuje się znacznie poniŜej niezbędnego minimum. Obraz 
seksu, płci, współŜycia tworzą na podstawie własnych doświadczeń i powielania 
stereotypów, a często Ŝenujących błędów. W rezultacie we współŜyciu powstają 
problemy wyzwalające konflikty. Mimo wieloletniego uświadamiania, wielu 
publikacji, nadal seks dla wielu osób jest , białą plamą" w ich świadomości, 
realizowany jest jedynie na poziomie fizjologii, a problemem staje się wówczas, 
gdy związek przeŜywa konflikt.
Gwałty seksualne
W niektórych związkach współŜycie wymuszane jest siłą bądź jeden z partnerów nie
liczy się z potrzebami i odczuciami drugiego. Czasem połączone jest ono z 
wulgaryzacją postaw wobec płci, seksu, partnera. Powstają wówczas sytuacje 
dające się porównywać z przysłowiowym dantejskim piekłem. Maltretowane partnerki
niekiedy ponad 10 razy przerywały ciąŜę, do współŜycia i partnera czują odrazę, 
lęk. Są niezdolne do oporu wobec brutalnego traktowania. Wbrew pozorom gwałty 
tego rodzaju występują nie tylko w rodzinach alkoholików, psychopatów, nie są 
charakterystyczne jedynie dla osobowości prymitywnych i brutalnych.
Nie są to bynajmniej przypadki wyjątkowe, a z wielu względów
udzielenie pomocy jest niemoŜliwe.
Ukryta prostytucja
Wcale nie są tak rzadkie sytuacje, przy których jawna prostytucja pozostaje 
daleko w cieniu. Nie chodzi mi tu o tzw. prostytucję małŜeńską, którą określa 
się związek zawarty dla kariery, pieniędzy lub współŜycie jest za coś (prezent, 
ustępstwo). Raczej mam na myśli związki seksualne, które powstają niejako w 
sytuacji przymusowej, np. za cenę znalezienia pracy, awansu, premii, załatwienia
mieszkania, kariery naukowej.
Ostatnim stadium tej prostytucji są róŜne prywatne haremy, „róŜowe" i „błękitne"
baleciki itp. Osoba poddana presji seksualnej dokonuje wyboru między 
powiedzeniem „nie" a załatwieniem swej
kariery czy sprawy.
191
Sport seksualny
Subkultura sportu seksualnego polega na kulcie ilościowej sprawności seksualnej.
Poprzez „zaliczanie" kolejnych partnerów seksualnych, róŜnych technik i pozycji 
współŜycia, sprawdzanie maksymalnej potencji i częstotliwości współŜycia, 
mnoŜenie kontaktów z pornografia formuje się obraz JA seksualnego. Im więcej 
tych doświadczeń i „rekordów", tym większe jest poczucie własnej atrakcyjności 
erotycznej. Wobec osoby partnera przyjmuje się charakterystyczne postawy. 
Partner jest „widzem" popisów seksualnych, które go maja olśnić i przekonać co 
do wysokiej wartości doświadczonego współpartnera. Inna postawa, to sprowadzenie
partnera do roli fantomu do ćwiczeń seksualnych, dzięki którym moŜna powiększyć 
zakres doświadczeń i „rekordów". Związek jest zdominowany przez seks i JA, a 
druga osoba staje się przedmiotem manipulacji i źródłem potwierdzenia podziwu 
dla samego siebie. Wizja seksu, płci, erotyzmu jest zdominowana przez kryterium 
przyjemności i biologię. Stad np. niechęć do wszelkich rozwaŜań o psychologii i 
etosie seksu, o partnerstwie widzianym jako związek międzyosobowy. W 
publikacjach seksuologicznych cenione są jedynie stronice poświęcone rysunkom 
technicznym i pozycjom, technikom ars amandi, natomiast wszelka humanistyka jest
traktowana jako „czcza gadanina".
Tego typu mentalność „sportowa" jest najbardziej typowa dla osób, które 
realizują siebie jedynie w seksie i w konsumpcji Ŝyciowej. Często jest teŜ 
wyrazem infantylizmu, osobowości partnera.
Mentalność „sportowa" moŜe równieŜ stać się wtórną, np. w wyniku oddziaływania 
środowiska rówieśniczego lub powstania kompleksu braku doświadczenia 
seksualnego.
Pacjenci o wspomnianej mentalności pojawiają się w gabinecie najczęściej w 
wyniku niepowodzenia we współŜyciu i domagają się leczenia „wzmacniającego" 
utraconą sprawność seksualną.
Subkultura erotomanska
Szwedzi nazwali kiedyś subkulturę erołomańską „chorobą dobrobytu", czyli typową 
dla osób mających duŜo czasu, wyśmienite warunki Ŝyciowe i nudzących się. Cechą 
typową tej subkultury jest potrzeba mnoŜenia dopingu erotycznego, przyjemności 

Strona 81

229

seksualnej jako celu samego w sobie i rozrywki. W tym celu przez seks zbiorowy, 
wymianę partnerów, róŜne „sex party" i formy perwersyjne poszerza się zakres 
przyjemności seksualnej. Innym motywem dla rozwoju tej subkultury jest potrzeba 
„elitarności seksualnej", czyli robienia tego, czego nie zna większość. Niekiedy
takie potrzeby wzbudza określone środowisko, a niekiedy ujawniają się w nich 
tendencje ekshibicjonistyczne lub pigmalionizm.
Obskurantyzm seksualny
W subkulturze obskuranckiej dominuje wrogość wobec seksu, płci, nadmierne 
wyczulenie na wszystko to, co się z nimi wiąŜe. Najczęściej dotyczy ona osób 
bardzo sztywnych, rygorystycznych, moralizatorskich, z jednoczesnym niskim 
poziomem wiedzy seksualnej i zahamowaniem seksualnym. Sfera seksu staje się 
swoistą idee fixe w ich myśleniu, i stąd biorą się gwałtowne ataki na wszystkie 
publikacje seksuologiczne, koncepcję wychowania seksualnego jako takiego, 
bezwzględność w ocenianiu nieakceptowanych zachowań seksualnych, domaganie się 
rygorystycznego oceniania moralnego tych wszystkich, którzy
przekraczają określone normy i zasady.
Niekiedy usiłuje się postawę obskurancką przenieść na płaszczyznę
światopoglądową i wówczas własne odczucia i oceny uzasadnia się zasadami 
mądrzejszymi, religijnymi. Postawa obskurancką moŜe teŜ być bardziej ukryła, 
subłelniejsza w wyrazie, np.: „Źródłem degradacji społeczeństwa zawsze jest 
seks, a uświadomienie seksualne prowadzi młodzieŜ do rozbudzenia seksualnego i 
odhamowania niskich popędów. NaleŜy zlikwidować wszelkie publikacje na ten 
temat, a młodzieŜ zachęcić do nauki, sportu. Po ślubie mogą poznać sprawy 
seksualne, ale i wtedy nie potrzeba im Ŝadnych rad. Leczenie jest niepotrzebne, 
bo trudności seksualne same miną w kochającym
się małŜeństwie".
Wspomniana postawa obecnie coraz wyraźniej ulega zanikowi, traktowanie bowiem 
seksu i płci jako dobra, wartości, stało się powszechną orientacją i tematem 
spotykanym w publikacjach' o róŜnej orientacji światopoglądowej. W przeszłości 
obskurantyzm seksualny był związany z mentalnością tzw. kołłuńsłwa, obecnie jest
wyrazem osobliwych kompleksów, zahamowań i słłumień seksualnych. Tak więc z 
patologii obyczajowej słał się patologią osobowości.
Eros powaŜny i monotonny
WspółŜycie seksualne o rutynowym, monotonnym przebiegu, pozbawione lekkości, 
figlarności, dialogów erotycznych, odbywające się bez słów, z powagą, traktowane
często jako „obowiązek małŜeński" naleŜy do jednej z bardziej rozpowszechnionych
subkultur seksualnych w naszej obyczajowości. Siedząc jej rodowód dojdziemy do 
wpływów kultury mieszczańskiej i purytańskiej na postawy wobec seksu i płci. 
Płciowość i seks były w nich podporządkowane interesom instytucji małŜeństwa i 
prokreacji, a relacje między partnerami traktowane były na zasadzie powinności i
obowiązków. Wobec seksu i płci dominowała postawa nieufności, wyczulenia i 
„wietrzenia zła". W ocenie bliźnich dominowała analiza ich obyczajowości 
seksualnej. W publicystyce XIX i pierwszej połowy XX w., poświęconej 
obyczajowości erotycznej i psychofizjologii współŜycia seksualnego, dominował 
klimat piętnowania „zgubnego ulegania poŜądliwości", 193
)3 - Seks partnerski
powielane były wzorce „obyczajnego" zachowania, w których odseksualizowano 
relacje między płciami, nawet w ramach małŜeństwa. Wszelkie próby urozmaicenia 
współŜycia w małŜeństwie utoŜsamiano z wynaturzeniem i zboczeniami.
Jakkolwiek tego typu wzorce i modele obyczajowe stały się przeszłością, jednak 
ich wpływy nadal są wyraźne, i to nie tylko w pokoleniach starszych wiekiem. 
Mamy zatem liczne małŜeństwa, które nigdy nie rozmawiają z sobą na tematy seksu,
współŜycia, a we współŜyciu seksualnym stosują pozycję klasyczną utoŜsamianą z 
„normalną", natomiast pieszczoty sprowadzają się do pocałunków i pełnego 
zaŜenowania dotyku sfer erogennych. W wychowaniu rodzinnym seks jest tematem 
tabu, a wszelkie przejawy erotyzmu dziecięcego utoŜsamiane bywają z patologią; 
stąd np. samogwałt czy ciekawość seksualna wieku dziecięcego są traktowane jako 
ujawnienie się „cech zboczonych".
W odczuciu partnerów ich współŜycie ma w sobie coś niedobrego, biologicznego, 
jest ono jakby ustępstwem na rzecz „zwierzęcej" natury człowieka. Nic zatem 
dziwnego, Ŝe wspomniana postawa wobec seksu i współŜycia często prowadzi do 
zahamowań i stłumień seksualnych, czyli genezy wielu przypadków oziębłości 
płciowej. U innych natomiast stłumione potrzeby dają znać w swoistym wyczuleniu 
na tematy seksualne, w marzeniach i fantazjach seksualnych lub w znamiennej ich 
realizacji w nieformalnych związkach. Przeprowadzone badania seksuologiczne 
ujawniły, Ŝe osoby skrępowane i zahamowane w swych związkach, właśnie w 
związkach nieformalnych szukają innych form współŜycia, mnoŜą pozycje i 
techniki, realizują styl orgiasłyczny.

Strona 82

229

Dla wieki innych związków dziedzina seksu i współŜycia pozostaje stłumiona i 
zahamowana.
Model dawcabiorca
Najczęściej model ten jest utoŜsamiany ze znanym stereotypem aktywności 
męŜczyzny i bierności kobiety we współŜyciu. Jest to jednakŜe jeden z moŜliwych 
wariantów. Model dawcabiorca moŜna porównać z zasadą hierarchii w przyrodzie. 
Osobnik stojący wyŜej w hierarchii jest adorowany i prowokowany seksualnie przez
osobniki znajdujące się niŜej w hierarchii, one są „dawcami" wobec przyjmującego
hołdy „biorcy". W wielu związkach istnieje równieŜ specyficzna hierarchia między
partnerami, np. królowa - paź, król - paź, partner i jego bluszcz. Wspomniana 
hierarchia moŜe wynikać z róŜnych przyczyn, np. z postrzegania własnej 
atrakcyjności seksualnej, wynikającej z pozycji, ze statusu materialnego. 
„Biorcą" moŜe być równieŜ osoba „wywalczona" dla małŜeństwa, przestrzegająca 
siebie jako bardziej atrakcyjną i „waŜniejszą" od partnera. Niekiedy synowie są 
wychowywani przez matki na „biorców", a ich Ŝony mają być „dawcami", oczywiście 
nie tylko w sensie erotycznym.
194
We współŜyciu seksualnym „biorca" przyjmuje postawę oczekiwania na inicjatywę 
drugiej osoby, na jej aktywność w ars amandi, na reakcję składanych hołdów, na 
sterowanie płodnością itd. W roli „dawcy" moŜe być zarówno kobieta, jak i 
męŜczyzna.
We wspomnianym modelu brak jest partnerstwa, i to nie tylko w sensie seksualnym.
Rozciąga się on i na inne dziedziny codziennego Ŝycia, wiąŜe się z ponoszeniem 
odpowiedzialności, obciąŜeniem obowiązkami itd.
Model neurotyczny
Osoby mające cechy neurotyczne lub zaburzenia seksualne we współŜyciu seksualnym
szukają potwierdzenia swej wartości, akceptacji ze strony partnera, koncentrują 
się na przebiegu współŜycia seksualnego. Zatem współŜycie seksualne staje się 
„zadaniem" dla obu stron, często teŜ ma charakter manipulacyjny. Istnieje tak 
silna koncentracja na własnym JA, Ŝe ono właśnie decyduje nie tylko o przebiegu 
współŜycia, ale i o relacjach między partnerami.
Subkultura „elitarna"
U wielu osób z bogatym doświadczeniem seksualnym, oczytanych w publikacjach na 
tematy seksualne, znających pornografię, „sexshopy", inne tego rodzaju 
instytucje na świecie, moŜe powstać poczucie „wtajemniczenia" i wyŜszości wobec 
„szarego" tłumu. Sam fakt stosowania róŜnych technik seksualnych, bogatych form 
współŜycia, znajomości najnowszych badań z tej dziedziny, stwarza poczucie 
dystansu wobec mniej wtajemniczonych i doświadczonych. Postawa taka moŜe być 
zrozumiała, istnieje bowiem tak duŜe zróŜmcowanie społeczne w zakresie kultury 
seksualnej, Ŝe własna inność jest oczywistym doświadczeniem. Skrzywienie tej 
postawy polega jednakŜe na tym, Ŝe poczucie elitarności zbyt często moŜe się 
sprowadzać do poziomu wiedzy i doświadczenia praktycznego. Tymczasem w kulturze 
seksualnej istnieje coś więcej aniŜeli behawior seksualny i poziom 
uświadomienia. Istotnym kryterium kultury seksualnej są: umiejętność tworzenia 
wspólnoty psychicznej i erotycznej, wraŜliwość i delikatność we współŜyciu, 
wzajemne zaspokojenie róŜnych potrzeb psychicznych i seksualnych, stwarzanie 
poczucia bezpieczeństwa, budowanie miłości, realizowanie świata wartości. Kiedy 
tego typu kulturze seksualnej towarzyszy wysoki poziom wiedzy seksualnej i 
bogactwo form ars amandi, wtedy moŜemy mówić o istotnej elitarności, rozumianej 
tu jako bogactwo osobowości i wspólnoty partnerskiej. Subkultura „elitarna" moŜe
być zatem pozorna lub prawdziwa. Kryterium róŜnicującym jest „więcej
mieć" czy teŜ „więcej być".
Są osoby, które nie przeczytawszy „Sztuki kochania" czy wielu artykułów na temat
seksu, pozbawione wielości doświadczeń, potrafią jednak stworzyć elitarną 
kulturę współŜycia i fascynująco bogaty związek, obdarzone są bowiem intuicją, 
postawą twórczą i wszech
13'
195
stronną osobowością. Dla wielu innych osób natomiast kolejne ich doświadczenia i
lektury niewiele wzbogacają ich formacje psychoseksualne i związek. Tego typu 
skrajne przykłady nie negują oczywiście wartości poznania; rzecz w tym, czemu ma
ono słuŜyć i na jaki
„grunt" pada.
Przystosowanie seksualne
W wielu związkach współŜycie seksualne jest ustabilizowane, udane, wyzwala 
poczucie satysfakcji, dzięki zaspokojeniu wzajemnych potrzeb erotycznych. 
Partnerzy nie mają w tej dziedzinie większych problemów, osiągają orgazm, 
stworzyli nawyki i przyzwyczajenia seksualne. Mogli mieć w przeszłości 

Strona 83

229

doświadczenia z innymi partnerami, ale aktualny związek określają jako bardziej 
udany. Wobec seksu nie adresują większych oczekiwań, są zadowoleni z tego, co 
jest. W miarę upływu czasu ich„ współŜycie, jakkolwiek nabiera cech rutyny, 
nadal jednak dostarcza satysfakcji. Na tematy współŜycia w zasadzie nie 
rozmawiają, wystarczy im świadomość, Ŝe drugiej osobie jest dobrze. JeŜeli 
dojdzie do sytuacji przysłowiowego trójkąta, to jest ona traktowana jako 
niewiele znaczący epizod, a związek jako taki nadal zachowuje trwałość, dzięki 
zbieŜności wielu potrzeb, instytucji domu i rodziny. Seks jest jedną z wielu 
wartości Ŝycia codziennego, do której nie przywiązuje się nadmiernego znaczenia.
BliŜsza analiza tego modelu więzi erotycznej wskazuje, Ŝe w zasadzie kaŜde z 
partnerów jest silnie skoncentrowane na sobie, na zaspokojeniu własnych potrzeb,
we współŜyciu dominuje potrzeba przyjemności, rozładowania napięcia seksualnego,
motyw współŜycia „dla zdrowia", przyzwyczajenie. Inaczej mówiąc - przez 
współŜycie zaspokajane są własne potrzeby, a harmonia układu wynika z braku 
konfliktów na tym tle. RozwaŜania o twórczym i więziotwórczym znaczeniu 
współŜycia traktowane są jako poezja i nieco wymyślna filozofia „prozaicznych 
spraw". Trudności seksualne innych ludzi najczęściej interpretowane są jako 
wynik niezrównowaźenia psychicznego, pogoni za ułudą szczęścia, oderwania od 
ziemi („Ŝe teŜ moŜna mieć takie
kłopoty").
Wymieniony model kultury seksualnej, jakkolwiek pozbawiony pewnej fantazji, 
artyzmu, głębszego znaczenia sensu współŜycia daje poczucie zadowolenia, jest 
harmonijny, spokojny, nieco zdrowo rozsądny, ale nie stwarza problemów.
Twórcza ekspresja
W wielu związkach seksualizm, erotyzm, współŜycie są sprzęŜone z ideą rozwoju 
osobowości i miłości. WspółŜycie zaspokaja, poza potrzebami seksualnymi, wiele 
innych potrzeb miłości, samorealizacji, twórczości, ma równieŜ charakter 
więziotwórczy, partnerski, nastawiony jest na wzajemną satysfakcję, poczucie 
szczęścia. Nie ma w tym modelu oddzielenia sfery seksu od osobowości, uczuć, 
istnieje ścisłe
196
sprzęŜenie. Stąd m.in. partnerzy przywiązują wagę do jakości kultury współŜycia,
wzbogacenia jej form, prowadzenia dialogu, wymiany informacji, szukania 
optymalnych form współŜycia. 2ycie seksualne jest nastrojowe, bardzo uczuciowe, 
dzięki wzajemnej delikatności, wraŜliwości, nastawieniu na zaspokojenie 
oczekiwań i potrzeb drugiej osoby. WspółŜycie staje się wyrazem uczuć, 
wzajemnych do siebie postaw, jest cenną wartością. W procesie wychowawczym 
przyjęta jest zasada wychowania seksualnego dzieci, pokazania im sfery seksu z 
perspektywy wartości i dobra. Partnerzy nie tylko sami szukają optymalnego 
modelu współŜycia, kultury seksualnej, ale korzystają równieŜ z lektur, 
dyskusji. Wobec seksu są otwarci, okazują zainteresowanie. W przypadku powstania
trudności czy niesprawności we współŜyciu udzielają sobie pomocy, okazują takt, 
cierpliwość, wyrozumiałość.
W ars amandi potrafią odczytywać swe wzajemne potrzeby, nastrój, są pełni 
fantazji i finezji. Wspomniany typ kultury seksualnej jest obecnie coraz 
bardziej rozpowszechniony, dzięki niemu wzbogaca się osobowość, związek, 
pogłębia się miłość. Harmonia seksualna i uczuciowa wpływa na harmonię 
osobowości i Ŝyczliwość. Tego typu ludzie są w kontaktach z innymi pogodni, 
serdeczni, nastawieni na współpracę. Udane Ŝycie osobiste, seksualne przez 
generalizację obejmuje inne sfery Ŝycia, kontaktów z ludźmi. Ta od dawna znana 
prawidłowość w wielu krajach została wykorzystana do spraw zawodowych, np. na 
funkcje związane z kierowaniem zespołami ludzi dopuszczani są ludzie mający 
udane Ŝycie osobiste. Podobne są równieŜ oczekiwania wobec niektórych zawodów, 
np. psychoterapeułów poradnictwa małŜeńskiego i rodzinnego. W omawianym modelu 
kultury seksualnej poziom jej bogactwa i twórczości koreluje z poziomem bogactwa
osobowości i miłości, wszechstronności kultury Ŝycia codziennego. Niektóre 
związki potrafią tworzyć wzajemne szczęście w miłości w bardzo głębokim 
wymiarze. Tego rodzaju związki moŜna równieŜ nazwać przyjacielskimi, 
wszechstronnie partnerskimi, opartymi na systemie wartości, z głęboką postawą 
wzajemnego szacunku
i oddania.
Szkoda, Ŝe w kulturze masowej mamy rzadko do czynienia z tego
typu przykładami, a nawet w literaturze pięknej nie znajdują one odpowiedniego 
odbicia. W publicystyce seksuologicznej spotykane są rzadko, najczęściej bowiem 
piszą ci, co mają problemy, a nie szczęśliwi. Stąd m. in. istnieje pewien brak 
proporcji i nazbyt częste widzenie seksu od strony patologii i trudności, a nie 
szczęścia i sukcesu.
Omówione typy kultur erotycznych ujawniają w istocie postawy wobec parntera i 

Strona 84

229

źródła tych postaw. W relacjach męŜczyzna - kobieta moŜe więc dominować postawa 
instrumentalna, manipulaływna, podporządkowania, ekspansji własnego JA. MoŜe teŜ
ujawniać się
197
postawa partnerstwa osobowego. Źródłem wspomnianych postaw zawsze jest system 
wartości, orientacji Ŝyciowej i rodzaju miłości (lub jej braku). W konsekwencji 
powstały typ kultury erotycznej pogłębia wspomniane postawy niekiedy w sposób 
trwały. Stąd sfera seksu u jednych prowadzi do destrukcji ich osobowości i 
związku, u innych do ich wzbogacenia i rozwoju. Innych moŜliwości nie ma.
Usiłowanie sprowadzenia kultury seksualnej do techniki jest wielkim 
nieporozumieniem, podobnie jak widzenie jej jedynie w kontekście uczuć i 
wartości. Ars amandi jest zarówno sztuką czułości, pieszczot, techniki, jak i 
więzi uczuciowej, rozwoju miłości i tworzenia wzajemnego dobra, wyraŜa „do" lub 
„od" partnerów. Istnieje pokusa wprowadzenia jednego kryterium kultury 
erotycznej, jeśli dla obu stron współŜycie jest satysfakcjonujące. JeŜeli jest 
takie, to typ kultury nie ma znaczenia i nie naleŜy go wartościować. Prawdziwym 
kryterium kultury erotycznej jest jej wpływ na rozwój osobowości związku.
WIĘŹ PSYCHICZNA WE WSPÓŁśYCIU SEKSUALNYM

Fakt inności naszych przeŜyć w przebiegu współŜycia
z róŜnymi osobami jest oczywisty. To, co dzieje się teraz, zaleŜy przecieŜ od 
stopnia więzi uczuciowej, fascynacji drugą osobą, realizowanych w tym związku 
potrzeb, uczuć wzbudzanych przez zachowanie i osobowość partnera. Tak więc z 
róŜnymi partnerami moŜna mieć odmienne doznania i przeŜycia. RównieŜ w związku 
stałym, ustabilizowanym i udanym bywają zróŜnicowane formy wzajemnej więzi 
psychicznej. Jedne osoby mają jakby stałą dyspozycję do więzi z partnerami, są 
ukierunkowane na niego, w innych są ukierunkowane
199
na siebie. Mogą być równieŜ znane przeŜycia wynikające z naszych przeŜyć 
codziennych, ze spontanicznej wyobraźni, z odbicia się w nas róŜnych doświadczeń
itp. Rzadko się zdarza, aby we współŜyciu z daną osobą dominowała jedyna forma 
więzi psychicznej z nią. Podając niŜej róŜne formy takiej więzi naleŜy zatem 
widzieć je niekoniecznie jako coś stałego, trwałego, bywają to bowiem stany 
naprzemienne występujące po sobie. Tylko u części osób rodzaj ich więzi 
psychicznej z partnerami ma charakter stały, trwały, co wynika ze stopnia 
głębokości tej więzi, jej rodzaju, jak i samej osobowości.
Wspólnota z partnerem
WspółŜycie seksualne jest zjednoczeniem z osobą, która darzona jest uczuciem, 
wyzwala fascynację. Wszystko, co się dzieje we współŜyciu, oznacza więź z tą 
osobą, ona jest podmiotem, obiektem i źródłem przeŜyć, doznań, fascynacji. Jej 
radość wyzwala naszą, jej podniecenie mobilizuje nasze, wchodzi się wspólnie na 
coraz wyŜsze piętra wzajemnych przeŜyć i orgazm jest pełnym, ,szczytowym" 
zjednoczeniem partnerów. Wprawdzie intensywność tych przeŜyć moŜe być zmienna, 
pozostaje jednak niezmienność wzajemnego
zjednoczenia i świadomość bycia z sobą.
Homoerotyzm
WspółŜycie seksualne jest ukierunkowaniem na własną osobę. Nasze przeŜycia, 
doznania, przyjemności odbierane są jako własne, dla siebie. Tu coś się dzieje z
moim JA, ono przeŜywa, odbiera bodźce, reaguje, osiąga szczyt przyjemności. 
Partner jest widziany jako osoba niezbędna dla wyzwolenia własnych odczuć, jest 
niejako instrumentem wyzwalającym rozkosz. Podobnie zresztą moŜe to odbierać i 
partner i wówczas jest to wzajemny homoerotyzm. Pozornie jest wspólne 
zjednoczenie, orgazm, jedność reakcji seksualnych, ale w rzeczywistości kaŜdy 
samotnie doznaje, odbiera, przeŜywa i krąŜy w zakamarkach swej jaźni 
psychicznej.
Podstawianie osoby partnera
WspółŜycie seksualne pozornie, zewnętrznie, jest zjednoczeniem z osobą partnera.
W wyobraźni i w pragnieniach istnieje jednak inna osoba. MoŜe to być kłoś w 
przeszłości, niedawno poznany, upragniony, ale niezdobyty, posłać poznana w 
obrazie filmowym itp. MoŜe równieŜ to być wytwór fantazji, jakiś ideał, osoba 
nierzeczywista. Partner darzący pieszczotą, pobudzający, będący z nami jest w 
istocie widziany jako nie on. Naprawdę to kłoś inny dotyka, pieści, pobudza. 
Partner nie wie nawet, Ŝe udane współŜycie było nie z nim. Badania 
seksuologiczne wykazały, Ŝe podstawienie innej osoby bynajmniej nie jest tak 
rzadkie, obejmuje podobno około 2640 kobiet i dość podobną liczbę męŜczyzn. 
Nazywa się to ,zdradą psychiczną".
Podstawienie innej osoby moŜe być wyrazem znudzenia, rozczarowania osobą 
partnera, rułynizacji współŜycia, tłumioną namiętnością do

Strona 85

229

kogoś innego, niespełnieniem marzeń itp.
Wyłączanie się
Istnieje zjednoczenie ciał, ale nieobecność ducha. To, co dzieje się
we współŜyciu, dotyczy jedynie ciała, a psychika staje się obserwatorem 
przebiegu współŜycia lub błąka się gdzie indziej, np. wybiega do pracy, treści 
lektury, filmu, do tego, co naleŜy jeszcze dziś zrobić itp. W związkach, które 
nie mają więzi uczuciowej, które przeŜywają konflikt ub w związkach z „innym" 
partnerem takie „wyłączenie się" stanowi wyraz poświęcenia dla drugiej osoby, 
poddanie się obowiązkowi współŜycia (prawo małŜeńskie), pragnienie zyskania 
spokoju itp. Są róŜne stopnie tego wyłączania się. W najlŜejszych dochodzi nawet
do orgazmu odbieranego jako biologiczny. Stał się on po prostu wynikiem 
odruchów, bodźców, bez wewnętrznego zaangaŜowania i obecności. W innych partner 
przeŜywa satysfakcję, ale jego JA jest nieobecne, partnerowi oddawane jest 
ciało, ale istnieje dysocjacja ciała od psychiki. Szczególnym typem wyłączenia 
się jest niezdolność do odbycia stosunku, np. pochwica, dyspareunia, impotencja.
Wówczas następuje wyłączenie psychofizyczne.
Dereallzaca więzi
Zjednoczeniu ciał, narastającemu podnieceniu, szczytowaniu towarzyszy zmiana 
scenerii współŜycia przebiegająca w wyobraźni. Oto jesteśmy w niej kimś innym, 
jesteśmy gdzie indziej. MoŜna np. widzieć we współŜyciu gwałt, który kłoś 
popełnia w jakiejś scenerii, moŜna widzieć jakby fragment filmu z innymi 
aktorami itp. Nie ma tu innego JA ani JA partnera, występują inne osoby. W 
skrajnych przypadkach derealizacji zatraca się nawet poczucie więzi osób, widzi 
się jakby gigantycznie powiększone zjednoczenie narządów lub nawet pracę maszyny
itp. Derealizacja najczęściej wynika z frustracji seksualnej, uczuciowej, z 
orgiastycznych potrzeb, moŜe teŜ być szukaniem analogii, podobieństw, płodem 
bujnej wyobraźni itd.
Zmiana roli JA
Istnieją osoby obdarzone jakby podwójną naturą, stają się Kimś
Innym we współŜyciu i inny jest wówczas sens tego związku. Inna jest zatem 
rzeczywistość związku w pozaseksualnych relacjach, inna we współŜyciu. PosłuŜmy 
się przykładem związku sadomasochi stycznego. Cechy te niekoniecznie muszą 
występować we wzajemnych codziennych relacjach. Związek moŜe być np. partnerski,
ale w sytuacji seksualnej zmienia się JA partnerów na sadystyczne dla jednej 
osoby i masochistyczne dla drugiej osoby.
Częściej jednak formy zmiany roli nie są tak skrajne, następuje
bowiem jej odwrócenie, np. partner uległy, podporządkowany wła201
200
śnie we współŜyciu, staje się dominujący, aktywny, sterujący, a druga osoba 
odwrotnie. Trudno wówczas powiedzieć, jaka jest prawdziwa struktura tego 
związku, jaki jest obraz autentyczny, moŜe oba?
W niektórych związkach, w których męŜczyzna jest podporządkowany kobiecie 
sterującej Ŝyciem codziennym, dominującej, aktywnej, właśnie we współŜyciu 
sytuacja zmienia się - wówczas on staje się męŜczyzną i właściwie tylko tu 
realizuje swoją męskość. MoŜe to zresztą odpowiadać i jego partnerce.
Więź zadaniowa
We współŜyciu seksualnym zaczynają ujawniać się określone postawy, mechanizmy 
partnera, który przez współŜycie coś chce osiągnąć, uzyskać coś, udowodnić, 
pokazać, sprawdzić itp. MoŜna np. ,testować" drugą osobę, czy jest dobra w 
łóŜku", czy ma juŜ doświadczenie. MoŜna teŜ chcieć udowodnić jej swoją męskość, 
sprawność seksualną, czyli coś pokazać i przekonać o tym. Niektóre kobiety 
pragną utrzymać przy sobie partnera, ,udowadniając" mu w ten sposób swoją 
miłość, swoją niezbędność. Spotykam się np. z sytuacjami, kiedy partnerka 
ujawnia niebywałą wprost biegłość seksualną jedynie w celu zniechęcenia do 
szukania innych kobiet (pokaŜę mu, Ŝe Ŝadna mnie nie zastąpi"). Niejeden 
męŜczyzna pragnie „olśnić" partnerkę swą potencją, sprawnością itp.
Najczęściej zdajemy sobie sprawę z tego, jaki rodzaj więzi psychicznej występuje
w naszym związku. W wielu jednak przypadkach jest to trudne do odkrycia, a nawet
sami zainteresowani nie potrafią określić swego prawdziwego JA we współŜyciu.
Istnieje zawsze potencjalne niebezpieczeństwo, Ŝe lektura tego typu 
„diagnostycznych" artykułów sprowokuje do usiłowania „zdiagnozowania" swego 
partnera, budząc np. niepokój, Ŝe być moŜe „podstawia on kogoś". Lepiej byłoby 
jednak tworzyć taki rodzaj więzi, który dąłby maksymalne zjednoczenie 
psychiczne.
ROZWÓJ PARTNERSTWA SEKSUALNEGO
PARTNERSTWO SEKSUALNE
Idea związku
partnerskiego upowszechniana jest od wielu juŜ lał. Związek ten ma opierać się 

Strona 86

229

na zasadzie równości płci, braku dominacji kogokolwiek z partnerów, podziale 
obowiązków, wspólnym podejmowaniu decyzji, współaktywności seksualnej, 
postulacie jednej moralności (a nie jak poprzednio - innej dla kobiet, innej dla
męŜczyzn). W dziedzinie Ŝycia seksualnego związek partnerski to taki, w którym 
istnieje aktywność seksualna obu stron, podobieństwo przywilejów i obowiązków, 
równe traktowanie płci (a nie np. domaganie się dziewictwa ze strony Ŝony, przy 
jednoczesnym prawie do swobody seksualnej męŜczyzny), współodpowiedzialność za 
przebieg współŜycia seksualnego, zapobieganie ciąŜy itp. Bardziej praktyczny 
obraz związku partnerskiego polega na aktywności zawodowej obu stron, wspólnym 
prowadzeniu
205
gospodarstwa domowego, wychowywaniu dzieci, egalitaryzmie partnerów, wyraŜaniu 
swoich potrzeb i oczekiwań seksualnych, a tzw.
przeszłość seksualna jest „bez znaczenia".
Idea związku partnerskiego, upowszechniana w oddziaływaniach wychowawczych, w 
publicystyce, w kulturze masowej, opiniach naukowców stała się częścią 
świadomości społecznej i racjonalnego
traktowania Ŝycia.
Jednocześnie wiele danych dowodzi, iŜ tradycje kulturowe, środowiskowe, 
uwarunkowania indywidualne wielu osób bywają sprzeczne z postulatem partnerstwa 
i na tym tle dochodzi do konfliktów. Upraszczając problem moŜna by powiedzieć, 
Ŝe ,stare walczy z nowym". Czy rzeczywiście?
Przyjrzyjmy się bliŜej niektórym z tych konfliktów:
Postulat równowagi sił, braku dominacji stron
Okazuje się, Ŝe idealna równowaga, wspólnota w podejmowaniu decyzji jest rzadko 
spotykana. Najczęściej jedna ze stron z racji swych właściwości psychicznych, 
kompetencji, sprawności nieco bardziej dominuje. Istnieje podział kompetencji i 
uprawnień. Problem powstaje wówczas, gdy kaŜda ze stron dąŜy do dominacji i 
toczy się walka, a idea partnerstwa bywa traktowana wówczas jako teoretyczny 
postulał, intelektualny oręŜ.
Postulat równości płci
Równość płci polega na podobnej godności, wartości, a nie ma równości 
psychofizycznej. Trudno mówić o równości płci w płodności, skoro to kobieta 
ponosi większe konsekwencje wynikające z jej płodności. wiat męski i kobiecy 
róŜnią się w wielu przejawach Ŝycia psychicznego, w Ŝywotności. W Ŝyciu 
seksualnym męŜczyzna ,naturalnie" doznaje orgazmu, a kobieta musi się go nauczyć
przeŜywać. Odmienna jest równieŜ specyfika seksualizmu płci. Nie moŜna zatem 
sądzić, iŜ oba światy płci róŜnią się jedynie budową, a inne róŜnice są wynikiem
jedynie kultury i wychowania.
Postulat współaktywności seksualnej
W wielu związkach wzajemna aktywność seksualna partnerów, spontaniczność, 
wyraŜanie swych potrzeb i oczekiwań istotnie tworzy partnerstwo, ale w wielu 
innych realizowane są odmienne modele aktywności. Wielu męŜczyzn, podobnie jak i
ich partnerki, woli model własnej aktywności i bierności partnerki we 
współŜyciu. Po prostu obu stronom nie odpowiada aktywność seksualna kobiety. 
Niekiedy dochodzi do konfliktów na tym tle, kiedy aktywność seksualna kobiety 
doprowadza do zniechęcenia seksualnego u jej partnera. Idea wzajemnej aktywności
musi być akceptowana i oczekiwana przez obie strony, nie moŜe natomiast być 
wynikiem przymierzania się do teoretycznego
postulatu.
206
Przeszłość seksualna partnerów
W tradycjach obyczajowych dominował obraz doświadczenia seksualnego męŜczyzny i 
dziewictwa kobiety w chwili zawierania związku małŜeńskiego. Stąd m. in. 
istniała podwójna moralność i znane są dramaty wielu kobiet, które nie mogąc 
udowodnić faktu dziewictwa, były odrzucane przez partnerów, którzy sami mieli 
juŜ doświadczenia seksualne. We współczesnej obyczajowości istnieje postulat 
równości płci pod tym względem. Zdarza się jednak, i to dość często, iŜ 
tradycyjny stereotyp nadal istnieje i nadal kobiety wchodzące w małŜeństwo z 
własnym doświadczeniem seksualnym wzbudzają poczucie zagroŜenia i niechęci u 
partnerów, podobnie zresztą, jak i męŜczyźni bez doświadczeń seksualnych nie 
mają u swych partnerek autorytetu. Istnieje w tych związkach rozbieŜność między 
rzeczywistymi a deklarowanymi postawami wobec tzw. przeszłości seksualnej.
Pomoc partnerki w trudnościach seksualnych partnera
W wielu związkach pomoc taka traktowana jest jako naturalne zjawisko i częste są
wizyty u seksuologów partnerów, którzy oznajmiają gotowość do pomocy w leczeniu 
ze strony partnerki. Niekiedy taka wizyta nie jest potrzebna, dzięki bowiem 
umiejętnej pomocy ze strony kobiety mijają zaburzenia seksualne u jej partnera.

Strona 87

229

Często jednak bywają teŜ i konflikty na tym tle. W jednych związkach partner nie
wyobraŜa sobie takiej pomocy ze strony partnerki i woli unikać współŜycia lub 
ukrywa fakt swego leczenia, aby ,nie stracić twarzy". W innych natomiast 
związkach udzielająca pomocy partnerka zaczyna ujawniać lekcewaŜenie dla 
partnera. Zbierając wywiady od męŜczyzn z zaburzeniami seksualnymi często 
słyszę, Ŝe wprawdzie partnerka zachowała się spokojnie i nie zareagowała na 
niepowodzenie partnera, ale właśnie sam fakt milczenia z jej strony został 
odebrany bardzo przykro i wywołał poczucie zagroŜenia.
Wszechstronna więź partnerów
W kreowanym modelu partnerstwa istnieje obraz wspólnoty intelektualnej, 
uczuciowej i erotycznej partnerów, dopasowania charakterologicznego itp. 
Istnieją jednak związki nie mające wielu z tych cech, a jednocześnie udane. 
Okazuje się, Ŝe satysfakcja z Ŝycia małŜeńskiego moŜe wypływać z róŜnych jego 
sfer. MałŜonków łączą róŜne subiektywne potrzeby, a zarazem róŜnice, np. w 
poziomie intelektualnym, które bywają źródłem wzajemnej atrakcyjności. MoŜe się 
równieŜ zdarzyć, iŜ związek ma wszechstronną wspólnotę i nie czuje się 
szczęśliwy. Nie moŜna zatem tych postulatów traktować modelowo, w sposób 
sztywny.
Bogactwo ars amandi
Istnieją róŜne poradniki seksualne, opisujące style i techniki kontaktów 
seksualnych, pozycji, pieszczot. Okazuje się, Ŝe w wielu związ
207
kach łypowe jest zróŜnicowanie postaw wobec współŜycia. W jednych rzeczywiście 
wzbogacenie form pieszczot i technik seksualnych ma znaczenie więziotwórcze, w 
innych natomiast jest to zbyteczne. Są szczęśliwe, udane związki, w których była
stosowana tylko jedna pozycja współŜycia, te same formy pieszczot, a nawet 
partnerka nie przeŜywała orgazmu. W innych natomiast źródłem sukcesu związku 
była właśnie rozbudowana ars amandi. Podkreślam to dlatego, iŜ wiele osób 
usiłowało w wyniku lektur wprowadzić na „siłę" róŜne urozmaicenia do swojego 
współŜycia, przestawiać reakcje seksualne z negatywnym skutkiem dla więzi 
małŜeńskiej. Typowym tego przykładem jest traktowanie orgazmu wyzwalanego przez 
stymulację łechtaczki jako mało wartościowego, ,gorszego" i usiłowanie jego 
„przestawienia" na orgazm wyzwalany w stosunku. Niejeden związek przeŜywa 
kłopoty z tego powodu i utracił poprzednio udaną więź.
Postulat dialogów erotycznych
Mówi się o potrzebie prowadzenia przez partnerów dialogów erotycznych, 
ujawniania swych oczekiwań, potrzeb i przeŜyć. W wielu związkach tego typu 
dialogi dały wiele dobrego i poprawiły więź seksualną. W innych natomiast dały 
efekty odwrotne od zamierzonych i słyszę niekiedy, iŜ odarcie seksu z pewnej 
tajemniczości, „przegadanie" go zmniejszyło atrakcyjność więzi seksualnej. W 
niektórych równieŜ ujawniono informacje, które partner odczuł boleśnie i 
zinterpretował jako groźne dla siebie, chociaŜ wypowiedziane były z potrzeby 
szczerości, poprawienia więzi, otwarcia się.
Wymienione przykłady bywają źródłem konfliktów partnerskich, rozczarowań, 
poczucia zagroŜenia, a nawet i trudności seksualnych. Niekiedy prowadzą do 
przyjmowania biegunowo skrajnych postaw, np.; „Teraz juŜ wiem, Ŝe nigdy nie 
naleŜy rozmawiać na te tematy", „Powinnam udawać przeŜywanie orgazmu", „Nie 
powinnam mu
pomagać", „Nie naleŜy nigdy ujawniać przed kobietą własnych trudności" itp.
PowyŜszych rozwaŜań nie naleŜy traktować jako negowanie idei partnerstwa 
związku, były to tylko ilustracje pewnych sytuacji Ŝyciowych, W codziennym Ŝyciu
związku kreowane są, niekoniecznie teoretycznie, modele najbardziej optymalne 
dla osiągnięcia wzajemnej satysfakcji.
Jakkolwiek idea partnerstwa opartego na równości w godności, w prawach, 
moralności, egalitaryzmie jest słuszna, naleŜy zawsze pamiętać o pewnych 
prawidłowościach:
Udane Ŝycie związku opiera się na dobrej znajomości własnego JA i osoby 
partnera. KaŜdy związek wymaga improwizacji i indywidualizacji. To, co w jednym 
słuŜy jego dobru, w drugim moŜe szkodzić.
208
nie mogą jednak być bezkrytycznie przyimowane )ako idealna „matry ca" dla 
wspólnego Ŝycia.
Scr0
"'IT;... odc,y;.róe g,dn„c, m„d,y l''"" "
kacji. „,M S S'
jako recepty na szczęście. ... piprdza się w tym wszystkim ogólnie znana zasada,
iŜ Ŝycie seksainefmałŜSńsk.ejest szJką wymagającą mądrości i improwizacji.
14 - Seks partnerski

Strona 88

229

POROZUMIENIE SEKSUALNE
Związek uczuciowy
jest zawsze startem
w nieznane. Dotyczy
to równieŜ więzi ero
tycznej i seksualnej.
Obecnie stwierdza się
coraz częstsze zjawisko
świadomego przygo
towania się do przy
szłej roli seksualnej, m. in. przez lektury, refleksję, dyskusje rówieśnicze 
itp. Oznacza to powstawanie potrzeby kształtowania przyszłego Ŝycia seksualnego,
stworzenia szans sukcesu i powodzenia. Dowartościowanie seksu w obyczajowości 
polega m. in. na tym, Ŝe harmonia więzi seksualnej, ars amandi przepojone 
wspólną radością z bycia razem, stały się oczekiwanym doświadczeniem. Partnerzy 
tworzący związek wprowadzają do niego owe oczekiwania, marzenia i usiłują 
stworzyć porozumienie seksualne, czyli taki świat więzi seksualnej, który daje 
wzajemną satysfakcję z poczucia dobrego przystosowania i zjednoczenia.
WaŜne jest ujrzenie perspektywy tego porozumienia. WspółŜycie seksualne jest 
spotkaniem obu osobowości bardzo zróŜnicowanych pod względem psychicznym, 
doświadczeń Ŝyciowych, wychowaw
210
czym i świata wartości. Inaczej mówiąc w tym spotkaniu współistnieją, poza 
róŜnymi osobami i płciami, równieŜ i róŜne wymiary czasu. Czas przeszły, to 
wpływy wychowania, okresu dojrzewania, urazy, kompleksy, uformowane postawy. 
Czas teraźniejszy, to charakter interakcji między partnerami, budowany przez 
nich świat, nastroje, a czas przyszły, to cele tego związku. Im bardziej złoŜone
i bogate są wspomniane wymiary czasu, tym większa złoŜoność procesu porozumienia
seksualnego.
Osiągnięcie porozumienia seksualnego jest sukcesem, a właściwie
jednym z sukcesów związku, oznacza bowiem stworzenie dobrego fundamentu dalszego
wspólnego Ŝycia, ułatwia i umoŜliwia rozwój
wzajemnej miłości i opromienia codzienność tego związku.
RóŜne są poziomy osiąganego porozumienia seksualnego, im jest ich więcej, tym 
większe jego bogactwo i poczucie wzajemnej satysfakcji, tym większa szansa 
bogatego Ŝycia seksualnego.
Do poziomów porozumienia seksualnego naleŜą:
Poziom fizjologiczny
Poziom fizjologiczny oznacza zgodność poziomów temperamentów seksualnych między 
partnerami, zgodność lub podobieństwo poziomu potrzeb seksualnych, reakcji 
seksualnych, jak równieŜ subiektywne
poczucie dobrego dopasowania.
Istnieje równieŜ jakby ,harmonia ciał", czyli poczucie wzajemnej
atrakcyjności, fascynacji, poŜądania, pełnej akceptacji swej cielesności
przez drugą osobę.
We współŜyciu seksualnym powstaje harmonia reakcji seksualnych
ze wzajemnym osiąganiem orgazmu.
U wielu osób porozumienie seksualne na tym poziomie przebiega
bez problemów na zasadzie optymalnego dobrania się partnerów, jakby przyciągania
podobnych biorytmów seksualnych. JuŜ od początku współŜycie moŜe układać się 
bardzo pomyślnie, dając przyjemne poczucie zaskoczenia tak udanym ,zgraniem".
Inne osoby osiągają ten poziom dzięki stopniowej pracy nad kulturą współŜycia, 
przystosowania się, jakby uczenia się jedno od drugiego.
Poziom porozumienia fizjologicznego często jest utrudniany przez
liczne istniejące stereotypy i mity, np. co do dopasowania na zasadzie zgodności
wielkości budowy czy teŜ ,dopasowania temperamentów" ocenianych na podstawie 
kilku (a nawet jednego) kontaktów seksualnych. Inna przeszkoda, to 
niecierpliwość oczekiwania szybkiego ,zgrania" temperamentów i sztuki miłosnej.
Porozumienie fizjologicznego poziomu bywa okresowo utrudniane, np. w wyniku 
wielu chorób, zmian układu hormonalnego w okresie przed przekwitaniem, zmian po 
porodzie. Są to jednak w zdecydowanej większości procesy przejściowe.
211
Poziom erotyczny
Poziom erotyczny oznacza optymalne dopasowanie się typu męskości z kobiecością. 
Inaczej mówiąc związek tworzą osoby oceniające siebie jako „ulubiony łyp". KaŜdy
ma jakiś ideał drugiej płci, ulubiony typ męskościkobiecości, wyraŜający się w 
wyglądzie, sposobie bycia, w uczuciowości, w róŜnych cechach psychicznych. 
Optymalne dopasowanie się w tych cechach ułatwia wyzwalanie fascynacji, potrzeb 

Strona 89

229

erotycznych, daje wiele codziennego zadowolenia z bycia razem. Ułatwia zatem ars
amandi i tworzenie kultury współŜycia.
Więź z partnerem, ocenianym jako rozbieŜny od oczekiwanych cech, stwarza ryzyko 
nieporozumienia seksualnego. NiŜszy poziom fascynacji erotycznej, brak 
wewnętrznego zadowolenia, tęsknota za niespełnionym oczekiwaniem itp. w 
konsekwencji zmniejszają poziom odczuć seksualnych.
Poziom intuicyjny
Poziom intuicyjny oznacza spontaniczną i naturalną aktywność w ars amandi, 
wyzwalaną przez wyczucie oczekiwań i potrzeb partnera. Jest to twórczy proces 
osób „czujących" siebie i dzięki temu tworzących optymalną sztukę miłosną. Bez 
słów, wywiadu, pytań i odpowiedzi potrafi się odczytać potrzeby, przewidzieć 
reakcje. Tego typu poziom porozumienia seksualnego znamionuje wielkich 
kochanków, ludzi bardzo wraŜliwych, obdarzonych intuicyjnym poznaniem. MoŜe on 
teŜ powstać w wyniku bliŜszego wzajemnego poznania osób. Muszę przyznać, Ŝe ten 
poziom przeŜywa obecnie kryzys. O modelu współŜycia seksualnego coraz częściej 
zaczynają decydować róŜnego rodzaju poradniki seksualne - lektury, z których 
przenosi się poznane wzorce i modele zachowań seksualnych do własnego związku. 
Drugim źródłem utrudnienia jest silna koncentracja na sobie, uniemoŜliwiająca 
otwarcie
się ku drugiej osobie.
Porozumienie intuicyjne jest jednym z piękniejszych przeŜyć w sztuce erotycznej,
daje ono bowiem partnerom poczucie niezwykle silnej więzi, wzajemnego poznania, 
kultury, delikatności i wraŜliwości. Jest ono równieŜ postawą partnerską, czyli 
nastawioną na wzajemne dobro i szczęście. „Mowa bez słów" ma szczególne 
znaczenie w sztuce miłosnej, która przecieŜ jest właśnie sztuką, a nie rutynową,
odruchową czynnością. Poziom porozumienia intuicyjnego wyzwala twórczość i 
tworzy sztukę miłosną.
Poziom uczuciowy
Uczuciowe porozumienie seksualne najogólniej oznacza stworzenie optymalnego 
nastroju, klimatu, podobne jego odczuwanie, oznacza równieŜ przeŜywanie 
psychiczne reakcji i doznań seksualnych na podobnych poziomach intensywności i 
bogactwa. Często się zdarza, iŜ partnerzy mają odmienny świat przeŜyć 
seksualnych; jedna osoba
212
osiąga stan nirwany, ekstazy miłosnej, a druga stan umiarkowanego zadowolenia. 
Dla jednej osoby orgazm oznacza zawrót, oderwanie od rzeczywistości, a dla 
drugiej krótką przyjemność zmysłową. RóŜne są stopnie orgazmów, róŜne skale 
doznań i przeŜyć we współŜyciu. Jednak zbliŜenie się poziomów tych odczuć i 
podobieństwa reakcji psychicznych dają silne poczucie więzi - są specyficznym 
jej wyrazem i pogłębieniem. Stąd tak waŜne jest spotkanie partnerów o zbliŜonym 
poziomie uczuciowości. Nie jest to jednak warunek konieczny dla powstania 
właściwej więzi. Często związek powstaje między partnerami o bardzo róŜnej 
wraŜliwości nastrojowej, róŜnym stopniu uzewnętrzniania uczuć, ich 
intensywności. Jednak w udanych związkach zwykle spotyka się zjawisko wzajemnej 
indukcji uczuciowej, czyli takiego wzajemnego współoddziaływania partnerów na 
siebie, Ŝe ich światy uczuciowe zbliŜają się do siebie. Podobnie często jedno z 
partnerów ułatwia drugiemu zbliŜenie jego świata uczuciowego do siebie przez 
stymulację uzewnętrzniania uczuć i ich rozbudzenie. MoŜe w tekście brzmi to 
nieco niejasno, ale w róŜnych treningach interpersonalnych prowadzonych z parami
wyraźnie widać, jak po pewnym czasie nabierają oni zupełnie nowych właściwości 
uczuciowych. Tego typu „rolę trenera" moŜe równieŜ pełnić partner. Im wyŜszy 
jest poziom uczuciowego porozumienia seksualnego, tym głębsza jest wzajemna
więź partnerów.
Poziom werbalny (słowny)
W naszej obyczajowości erotycznej poziom ten ma bardzo nikłe tradycje, zazwyczaj
jest słaby lub nie ma go w ogóle. Wynika to przede wszystkim z faktu ubóstwa 
słownictwa erotycznego w języku polskim. Obecnie zauwaŜa się wprawdzie wzrost 
kontaktu werbalnego w kulturze współŜycia, ale pozostawia on wiele do Ŝyczenia. 
Bywa to bowiem słownictwo zbyt raŜące fachowością, terminologią medyczną. 
Szkoda, Ŝe w ewolucji języka polskiego zakres słownictwa obejmującego przeŜycia 
i reakcje seksualne nadal pozostaje niezmieniony i zbył jest zabarwiony 
pojęciami medycznymi. Dla ucha są to po prostu
słowa raŜące i niezbyt przyjemne.
Niekiedy słownictwo sprowadza się do języka uczuciowego, czyli
przenosi się na sferę erotyki i seksu zwroty z innego rodzaju kontaktu, np. 
„kochać się" oznacza współŜycie, a zarazem to słowo jest bardzo wieloznaczne i 
oznacza wiele rodzajów miłości. Często spotykam się z tym, Ŝe ludziom trudno 
wypowiedzieć swoje odczucia i przeŜycia seksualne, brakuje im pojęć, słów. Tak 

Strona 90

229

więc ubóstwo językowe sprawia, Ŝe ten tak waŜny dla kultury erotycznej poziom 
porozumienia jest
niezmiernie prymitywny.
Mamy równieŜ przejawy nadmiaru kontaktu werbalnego, sprowadzonego do swoistego 
wywiadu seksuologicznego. Partner przez pytania usiłuje zdobyć informacje od 
drugiej osoby o jej przeŜyciach, orgazmie. Erudycyjne gadulstwo, z zastosowaniem
terminologii facho213
wej wyniesionej z podręczników czy z artykułów, moŜe niekorzystnie odbijać się 
na współŜyciu seksualnym, powodując u drugiej osoby uczucie odarcia erotyzmu z 
intymności, tajemniczości, delikatności. Jesteśmy zatem w obyczajowości rozdarci
między biegunem erotycznym fachowego gadulstwa a biegunem milczenia lub 
niewłaściwej
terminologii.
Odwoływanie się seksuologów do językoznawców jak dotychczas
pozostaje bez echa. Słowo w ars amandi nie jest jedynie bodźcem erotycznym 
(szczególnie w seksualizmie kobiety), ale stwarza równieŜ odpowiedni klimat 
nastrojowy, kontakt, pozwala wyraŜać swoje przeŜycia.
Porozumienie werbalne, oparte na słownictwie erotycznym, figlarne, lekkie, 
delikatne, jest piękną formą dialogu nadającego kontaktowi
erotycznemu ładną oprawę.
Istnieje równieŜ pewien nurt w naszej obyczajowości, nurt słownictwa sprośnego, 
zwulgaryzowanego, najczęściej ograniczającego się do męskich pogaduszek; 
rzadziej jest przenoszony do więzi erotycznej między partnerami w znaczeniu 
bodźców seksualnych. Nie
wszystkim on jednak odpowiada.
Tak więc seksualne porozumienie werbalne pozostaje sprawą otwartą i w naszej 
obyczajowości naleŜy do przyszłości.
Poziom wartości
Poziom wartości oznacza zjednoczenie we wspólnym etosie seksualnym, w podobnym 
celu i sensie współŜycia seksualnego, w jego głębokim powiązaniu z miłością, z 
dobrem wzajemnym, rozwojem osobowości partnerów, z ich postawami rodzicielskimi.
Seks, erotyzm moŜe słuŜyć róŜnym celom: przyjemności, zaspokojeniu własnych 
potrzeb biologicznych, ambicjonalnych, potwierdzaniu siebie w roli męskiej i 
kobiecej, moŜe równieŜ stać się formą wyraŜania swych uczuć, miłości, wzajemnego
uszczęśliwiania, specyficznego bycia z sobą. Im głębszy jest ten poziom i treść 
jaką wyraŜa, tym wyŜszy jest poziom porozumienia seksualnego i wbudowania go w 
ogólne porozumienie między partnerami wspólnie realizującymi cel
i sens swego Ŝycia.
Odnoszę wraŜenie, Ŝe w wielu publikacjach istnieje rozdźwięk
między podkreślaniem znaczenia poziomu fizjologicznego porozumienia oraz poziomu
wartości. KaŜdy z nich jest waŜny i śmieszne byłoby mówienie, który jest 
,waŜniejszy". Porozumienie seksualne powinno przebiegać na wszystkich omówionych
wyŜej poziomach.
PRZYSTOSOWANIE SEKSUALNE
.HHgB
WspółŜycie seksualne jest wartością wzbo
gacającą wzajemną miłość, jest jedną z form jej wyraŜania i pogłębiania, sprzyja
wszechstronnemu rozwojowi osobowości i tworzeniu wielowachlarzowej wspólnoty 
zakochanych. Wartości te prawie zawsze są świadomie lub intuicyjnie odczuwane 
przez zakochanych i nic dziwnego, Ŝe wzbudzają w nich potrzebę harmonii 
seksualnej, szczęśliwego obustronnie współŜycia, pomyślnej i atrakcyjnej więzi 
erotycznej. Jednym z wyrazów tego dąŜenia i oczekiwania jest zagadnienie
przystosowania seksualnego.
Fakt, Ŝe startują w nie znaną przyszłość, znajdują się na etapie
wzajemnego poznania z poczuciem tajemnicy drugiej osoby rodzi pewien niepokój i 
niejasność co do przyszłości więzi erotycznej. Jest to jednak niepokój twórczy, 
mobilizujący do starań, aby wspólne MY uczynić szczęśliwe, udane. Przystosowanie
seksualne jawi się nam zatem jako proces twórczy, cel, nadzieja, choć powiązana 
z niepewnoś215
cią i niepokojem. Popularne stwierdzenie, Ŝe „miłość wszystko moŜe" ma i tu 
swoje znaczenie. Prawdziwa, dojrzała miłość stwarza poczucie bezpieczeństwa, 
stwarza warunki do powstania dobrego przystosowania seksualnego, które nie jest 
traktowane jako pierwszoplanowy, główny cel, ale jedno z głównych zadań. Im 
mniejsza miłość, dojrzałość, tym większa niepewność i skłonność do kładzenia 
nadmiernego nacisku na przystosowanie seksualne, które moŜe stać się głównym 
źródłem zabiegów. Wyzwala się wówczas poczucie zagroŜenia, niepewności, obaw 
przed współŜyciem, zachowaniem drugiej osoby, przekonanie, Ŝe jakość współŜycia 
będzie stanowić o być lub nie być związku. W celu bliŜszego poznania tych 

Strona 91

229

zagadnień konieczne jest zasygnalizowanie pewnych prawidłowości i postaw.
ZałoŜenia podstawowe
Przystosowanie seksualne nie jest czymś statycznym, jest potencjalna
moŜnością
Sam fakt podobieństwa temperamentów seksualnych i upodobań erotycznych, a nawet 
udanego współŜycia, nie decyduje jeszcze o dobrym przystosowaniu seksualnym. 
Nasze Ŝycie uczuciowe, erotyczne, nasze osobowości znajdują się w stałym 
procesie przemian, w dynamicznej interakcji czynników „od" i ,do" w związku i 
dlatego musimy być nastawieni na Ŝycie twórcze, zmienne, wymagające aktywnej, 
wzajemnej współpracy, dialogu, pomocy. Dobre przystosowanie seksualne oznacza, 
Ŝe wzajemna satysfakcja z udanej więzi erotycznej wynika z naszej umiejętności 
współpracy, wzajemnej troski o nasze MY, w tym i seksualne MY. Podkreślam to 
dlatego, Ŝe dla wielu osób sam fakt, Ŝe obecnie, teraz, mamy udane współŜycie 
seksualne łączy się z pewnością Ŝe jesteśmy dobrze „zgrani", „dostosowani". Jest
to tylko pozorna prawda, mówiąca o tym, Ŝe teraz jesteśmy zgrani, a przyszłość 
jest niepewna i nie mamy gwarancji, Ŝe będzie udana, jakkolwiek mamy na nią 
wpływ i moŜemy ją juŜ teraz formować, przygotowywać.
Przystosowanie seksualne jest procesem ewolucyjnym
Nie chodzi tu o zmienność, a o pewne prawidłowości wynikające z samego przebiegu
naszego wspólnego Ŝycia, upływu lat, etapów Ŝycia małŜeńskiego, równowagi 
procesów „od" i „do" w naszym związku. Spróbujmy przyjrzeć się temu bliŜej. Inne
znaczenie ma współŜycie seksualne w początkowej fazie trwania danego związku, 
kiedy, silna jest wzajemna atrakcyjność erotyczna, duŜa intensywność uczuć, 
„docieranie" się charakterów. WspółŜycie przybiera wówczas charakter poznawania 
siebie, jest intensywnie uczuciowo przeŜywane, spełnia rolę więziotwórczą, 
wspomagającą formowanie naszego wspólnego świata MY. W późniejszych latach Ŝycia
małŜeńskiego moŜe przybrać charakter bardziej przyjacielski, jest miejscem azylu
i relaksu w radosnym przebywaniu ze sobą.
W pierwszej fazie Ŝycia małŜeńskiego przystosowanie seksualne 1 będzie miało 
raczej charakter dostosowania rytmów potrzeb fizjologicznych i będzie zmierzało 
do stworzenia własnego stylu współŜycia, równowagi tendencji „biorę" i „daję". W
późniejszych fazach Ŝycia małŜeńskiego przystosowanie to bardziej słuŜy 
realizacji uformowanej juŜ wspólnoty psychicznej, zaspokajaniu potrzeb 
psychicznych, wyraŜaniu małŜeńskiej przyjaźni. Nie są to cechy bezwzględnie
zdeterminowane staŜem małŜeńskim, kaŜde bowiem małŜeństwo ma swój rytm przemian.
Warto jednak zapamiętać samą ideę ewolucji
przystosowania seksualnego.
Przystosowanie seksualne jest procesem wielorako uwarunkowanym
NaleŜy tu właściwie wyjść od określenia, czym jest przystosowanie seksualne. Nie
ma jednej definicji, a najczęściej jest ono róŜnie ujmowane. Wydaje mi się, Ŝe 
przystosowanie seksualne naleŜy rozumieć jako osiągnięcie harmonijnej, udanej, 
wzajemnie satysfakcjonującej więzi erotycznej, zaspokajającej potrzeby 
erotyczne. Takie rozumienie przystosowania seksualnego włącza w nie zarówno 
zagadnienia typowo
fizjologiczne, jak i psychiczne.
Warto się im bliŜej przyjrzeć.
Uwarunkowania fizjologiczne
Budowa moŜe mieć znaczenie dla więzi seksualnej, aczkolwiek
jest w popularnym myśleniu wyraźnie przeceniana. RóŜne są wielkości narządów 
płciowych. U kobiet dość powszechne są tyłozgięcia, przodozgięcia macicy itp. 
Podobnie róŜne są u męŜczyzn rozmiary członka w stanie erekcji. W zdecydowanej 
większości przypadków budowa nie jest Ŝadnym problemem w osiąganiu dobrego 
przystosowania seksualnego. Wynika to z elastyczności ścian pochwy, 
dostosowującej się do danej budowy męskiej. Niekiedy dany typ budowy jednej ze 
stron, zmiany poporodowe u kobiety, mogą początkowo utrudniać powstanie 
fizjologicznego dopasowania seksualnego, ale
odpowiednie ułoŜenie eliminuje moŜliwe trudności.
Chciałbym to wyraźnie podkreślić z dwu względów. Po pierwsze
dlatego, Ŝe dość powszechny jest mit moŜliwej dysproporcji biologicznej budowy, 
rzekomo uniemoŜliwiającej współŜycie, a po drugie dlatego, Ŝe ułoŜenie ciała 
(inaczej zwane pozycjami współŜycia) jest niekiedy traktowane nieufnie, z 
podejrzeniem o wyrafinowanie. Prawda jest taka, Ŝe zdecydowana większość 
małŜonków nie ma trudności z dostosowaniem fizjologicznym co do budowy, niekiedy
tylko konieczne staje się odkrycie optymalnego ułoŜenia. Niekiedy spotyka się 
zaburzenia, ale jest to zjawisko rzadkie, choć wskazuje na potrzebę
badań przedmałŜeńskich. UłoŜenie ciał (pozycje) moŜe mieć zatem charakter wymogu
naturalnego, fizjologicznego, a to, Ŝe niekiedy stają się źródłem postaw 
zabawowych, wyrafinowania wynika juŜ z innych mechanizmów (postawy wobec seksu i

Strona 92

229

współŜycia jako takiego). 217
216
Innym z zagadnień fizjologicznych jest zapach erotyczny. Podkreślam to dlatego, 
Ŝe niekiedy słyszy się przesadzone i podawane w sensacyjnej atmosferze sądy o 
jego znaczeniu w dopasowaniu seksualnym. Jest to tak dalece marginalny problem, 
Ŝe statystycznie wręcz nieistotny. Spotykane niekiedy zaburzenia zapachu 
wynikają z procesów chorobowych, w większości moŜliwych do wyleczenia.
Uwarunkowania wynikające z fzw. temperamentów seksualnych
Temperament seksualny jest cechą indywidualną, określoną przez czynniki 
genetyczne. On właśnie nadaje naszemu seksualizmowi odpowiedni poziom 
fizjologiczny. Dla dobrego przystosowania seksualnego waŜne jest podobieństwo 
temperamentów obu stron, rzecz jednak w tym, Ŝe nie ma obiektywnego kryterium 
dla temperamentu. RównieŜ zbyt wiele innych czynników (zdrowie, nastrój, 
intymność, potrzeby psychiczne, postawa wobec drugiej osoby) determinuje 
współŜycie seksualne, aby sam temperament miał decydujące znaczenie.
Na początku trwania związku zazwyczaj dominują potrzeby seksualne męŜczyzny, po 
kilku latach sytuacja zmienia się na odwrotną, a prawidłowość ta wynika nie z 
cech temperamentu, a z wielu przemian hormonalnych i fizjologicznych. Nie 
oznacza to bynajmniej, aby temperament tak dalece był nieuchwytny do określenia,
Ŝe staje się nieistotny. Sam ,dobór" obu stron, rozumiany w kategoriach pociągu 
erotycznego, wzajemnej atrakcyjności seksualnej, najczęściej ma charakter 
instynktowny i podświadomy, właśnie dzięki podobieństwom przyciągających się 
temperamentów. Brzmi to moŜe mało konkretnie, ale dopiero niedawno odkryto 
pojęcie tzw. biopola (biologiczne promieniowanie u kaŜdego człowieka), będącego 
m. in. cechą temperamentu. Usiłowanie ,sprawdzenia" temperamentów przez kontakt 
seksualny jest zatem pozornie prawdziwym testem.
Uwarunkowania wynikające z męskościkobiecości
Wzajemny pociąg erotyczny, upodobanie w sobie, współŜycie seksualne to formy 
komunikacji między męŜczyzną a kobietą. Popularnie mówi się, Ŝe mamy ,ulubiony 
typ" drugiej płci, co praktycznie oznacza poŜądane i oczekiwane cechy formujące 
właśnie męskość kobiecość. Dobre przystosowanie seksualne oznacza zatem potrzebę
więzi z takim ,ulubionym typem".
Niekiedy w motywacji zawarcia małŜeństwa przewaŜają motywy pozaseksualne i 
pozauczuciowe (potrzeba posiadania domu, usamodzielnienie się, lęk przed 
samotnością itp.). JeŜeli nie ma pociągu erotycznego do drugiej osoby, nie 
wzbudza ona atrakcyjności erotycznej, to przystosowanie seksualne staje się 
wątpliwe i rodzi niebezpieczeństwo co do przyszłości związku. Im większa 
atrakcyjność męskościkobiecości ukochanej osoby, tym większe prawdopodobieństwo 
stworzenia dobrego przystosowania seksualnego.
218
Uwarunkowania wynikające z postaw wobec seksu, współŜycia
Gdy zakochani mają podobne postawy wobec wartości seksualnych, podobne widzenie 
celu i sensu współŜycia, wówczas łatwiej dochodzi do dobrego przystosowania 
seksualnego. Jest to zrozumiałe, gdyŜ podobne widzenie seksu sprzyja powstawaniu
wspólnoty erotycznej, staje się w danym związku tendencją „do". JeŜeli natomiast
obie strony ujawniają tendencje rozbieŜne, to nawet istnienie miłości i 
podobieństwa temperamentów moŜe nie wystarczać dla dobrego przystosowania. 
Posłuzłny się typowym przykładem. JeŜeli dla jednej osoby seks jest pozytywną 
wartością i dominuje w nim afirmacja ukochanego, a dla drugiej seks jest 
niebezpieczną, brudną i „grzeszną" sferą, to wspólne Ŝycie przybiera charakter 
,od" związku, inne bowiem wyraŜa nastawienie. Nie oznacza to bynajmniej, Ŝe 
ujawniające się róŜnice na początku powstawania danego związku mają charakter 
trwały. Miłość i wzajemny dialog potrafią doprowadzić do powstania wspólnej 
„ideologii" seksualizmu. Jedynie osobowości stłumione, zahamowane, o trwałych 
negatywnych postawach wobec płciowości mogą uniemoŜliwić powstanie 
przystosowania seksualnego. Dlatego mówi się, Ŝe jak nie kaŜdy jest zdolny do 
miłości, małŜeństwa, tak samo nie kaŜdy jest zdolny do udanego współŜycia 
seksualnego.
Uwarunkowania wynikające ze struktury potrzeb
erotycznych
Potrzeby erotyczne mają kilka poziomów. Pierwszy z nich nazwijmy umownie 
poziomem biologicznym. Wówczas współŜycie słuŜy
potrzebie zdrowia, rozładowuje napięcia seksualne, zaspokaja podniecenie. Drugi 
z poziomów jest ukierunkowany na realizację siebie w roli kobiecejmęskiej. 
WspółŜycie staje się wówczas źródłem akceptacji siebie i drugiej osoby w tej 
roli, daje poczucie satysfakcji z siebie - „jestem prawdziwym męŜczyzną, 
prawdziwa kobietą". Trzeci poziom jest ukierunkowany na potrzeby więziotwórcze, 
rozwoju obu osobowości, wyraŜania miłości, stwarzania wspólnego świata wartości.

Strona 93

229

Wszystkie z omawianych poziomów mogą i powinny być realizowane przez współŜycie 
i im większa ich zgodność, tym większe jest przystosowanie seksualne. JeŜeli 
jednak jedna ze stron jest „zakodowana" na poziomie pierwszym, a druga dojrzała 
do realizacji wyŜszego poziomu, to przystosowanie seksualne staje się niepełne i
inne zaspokaja potrzeby. Samo współŜycie moŜe być obustronnie udane i 
satysfakcjonujące, nie ma jednak warunków do tworzenia wspólnoty erotycznej, 
wspólnego poziomu przeŜyć i doznań. Wspomniane rozbieŜności równieŜ są typowe i 
często w początkowym etapie danego związku dopiero rozwój wspólnoty małŜeńskiej,
wzajemne dojrzewanie i pogłębiająca się miłość rozwijają strukturę potrzeb 
erotycznych w kierunku osiągania dobrego przystosowania seksualnego.
219
Uwarunkowania wynikające z systemu wartości
Wspólny świat wartości, np. religijnych, widzenia świata, postaw wobec ludzi, 
wspólna filozofia Ŝycia, rodzicielstwa - sprzyjają powstawaniu dobrego 
przystosowania seksualnego. WspółŜycie staje się wówczas nie tylko jeszcze 
jednym z waŜnych czynników jednoczących, ale i sposobem wyraŜania wspólnoty 
wartości. W nim moŜna ujawnić postawę wobec drugiego człowieka, wobec wartości 
Ŝycia. Więź religijna znajduje swoje odbicie w widzeniu seksu w innej panoramie;
wkraczamy tu w istotę i fenomenologię sakramentu małŜeństwa. Szkoda, Ŝe u wielu 
wierzących osób te wartości są tak trudne do połączenia, widzą je rozbieŜnie lub
neutralnie wobec siebie. Wynika to moŜe z pewnej rezerwy wobec płciowości, 
trudności harmonijnego ich powiązania. Brak wspólnoty religijnej nie oznacza 
bynajmniej niemoŜności osiągnięcia odpowiednio wysokiego poziomu wspólnoty 
wartości, reprezentują one po prostu pewną inność. WaŜna jest sama zasada, cel, 
jakim jest wspólnota świata wartości i jej harmonijne powiązanie ze sferą 
płciowości i seksualizmu.
Wspomniane uwarunkowania wskazują, jak złoŜona jest droga tworzenia dobrego 
przystosowania seksualnego. Wkraczamy na nią uwarunkowani swoją naturą, całą 
przeszłością, wychowaniem, nastawieniami i poglądami.
To, Ŝe osiągamy dobre przystosowania i wspólnotę erotyczną, na
pozór wydaje się czymś niecodziennym i trudnym. Wielka jest jednak potęga 
miłości i prawdą jest, Ŝe miłość „wszystko moŜe", Ŝe jest najsilniejszym 
czynnikiem przekształcającym nas samych. Ona właśnie umoŜliwia powstanie 
jedności nawet z przeciwieństw i róŜnic. Dlatego tak waŜna jest motywacja 
zawierania małŜeństwa z miłości, jej stałe pielęgnowanie i rozwój. Dzięki niej -
jeŜeli nawet przystowanie seksualne początkowo będzie przebiegało z trudnościami
- stopniowo staje się wspólnie stworzoną wartością. To, co było potencjalną 
moŜnością, staje się realnym faktem. Zarazem dobre przystosowanie seksualne jest
pewnego rodzaju testem miłości i tego, co łączy obie strony. Jest dowodem, Ŝe 
partnerzy potrafili stworzyć jedność i budują swoje szczęście. Udane Ŝycie 
seksualne staje się źródłem przeŜyć i doznań trudnych do wypowiedzenia, 
przekazania. Jakkolwiek wiele powstało miłosnych traktatów, jednak ich autorzy 
przyznawali, Ŝe to za mało, aby oddać rzeczywistość. Wkraczamy tu bowiem w sferę
czegoś niewyraŜalnego słowem. Istnieje pewna analogia do stanów kontemplacyjnych
i mistycznych - wchodzi się w bogaty świat, wobec którego jakŜe nieporadne 
wydają się słowa. SaintExupery powiedział w ,Małym Księciu", Ŝe najwaŜniejsze 
jest niewidoczne dla oczu, dobrze widzi się tylko sercem. Ma to swoje dobre 
odzwierciedlenie w udanym przystosowaniu seksualnym, kiedy to niewyraŜalne jest 
silniejsze od słów, kiedy powstaje więź nazywana obecnie niewerbalną, 
pozasłowną, niewyraŜalną, o bardzo dyŜym natęŜeniu i intensywności. Dlatego 
słuszna jest stara prawda, 220
ze zakochani nie muszą do siebie mówić, Ŝe więcej niŜ słowa potrafi
powiedzieć ich milczenie, spojrzenie, gest.
Niekiedy słyszy się stwierdzenie, Ŝe przystosowanie seksualne jest
dla wybranych, nie kaŜdemu jest dane. Pozornie jest to prawdziwe. Wielość 
rozmaitych zaburzeń seksualnych, sytuacji konfliktowych, oziębłości zdaje się 
potwierdzać tę wątpliwość. Jednak prawda jest taka, Ŝe wspomniane zaburzenia nie
tyle mówią o niemoŜności osiągania dobrego przystosowania co o trudnościach na 
tej drodze. Właściwie kaŜdy związek oparty na dojrzałej, prawdziwej miłości
dysponuje taką potencjalną moŜnością.
Przystosowanie seksualne w procesie tworzenia
Zakochani tworzący wspólnotę miłości, wkraczający w świat Ŝycia erotycznego 
stają u progu procesu przystosowania seksualnego. WaŜny wpływ na ten proces mają
wymienione juŜ uwarunkowania i prawidłowości, wzajemna miłość, dojrzałość, 
rodzaj pozaseksualnych więzi, wiedza o podstawach Ŝycia seksualnego, płodności, 
naturze psychoseksualnej kobiety i męŜczyzny, wspólny świat wartości, typ 
osobowości, cechy charakterologiczne, ogólna kultura itp. Obecnie chciałbym 
dokładniej przeanalizować nie tyle wyŜej wspomniane determinanty, przekraczałoby

Strona 94

229

to bowiem granice tego rozdziału, co bardziej erotyczne i seksualne 
prawidłowości.
Kultura współŜycia seksualnego
Jakkolwiek kultury współŜycia nie moŜna oddzielić od kultury Ŝycia jako takiej, 
są one bowiem ze sobą nierozerwalnie związane, dla większej przejrzystości 
wykładu wprowadzam taki właśnie termin. Kultura współŜycia najogólniej oznacza 
troskę o właściwy przebieg ars amandii, wykształcenie prawidłowego i wzajemnie 
satysfakcjonującego stylu wspłŜycia słuŜącego wyraŜaniu miłości, zaspokajaniu 
potrzeb erotycznych obu stron oraz nastawienia na przekroczenie granic swego JA 
w stronę formowania wspólnoty erotycznej MY.
Nie ma doskonałego, typowego wzorca współŜycia seksualnego. Właściwie kaŜdy 
związek wykształca swój własny styl współŜycia, który jest oparty na wzajemnych 
relacjach, potrzebach, wraŜliwości i oczekiwaniu. Wiedza seksualna jest tu 
bardzo pomocna i wskazana, ale nie daje wszystkiego. Znajomość stref erogennych 
kobiety i męŜczyzny, dróg wyzwalania orgazmu u kobiety, pozycji czy technik nie 
daje jeszcze kultury współŜycia. KaŜdy związek musi najpierw poznać swoje własne
oczekiwania, prawidłowości, naturę psychoseksualną. Tak więc poznanie siebie i 
drugiej osoby jest jedną z podstaw kultury współŜycia. Przez pieszczoty, dialog 
erotyczny, mówienie o swych odczuciach i doznaniach, oczekiwaniach i potrzebach 
zakochani poznają „mapę" erotyczną swego ciała i strukturę swych potrzeb. Do 
tego konieczna jest wraŜliwość, subtelność, delikatność i szczerość. MoŜe się 
np. okazać, Ŝe bodźce wzrokowe
221
są w danym związku wskazane i potrzebne do tworzenia odpowiedniego klimatu do 
współŜycia, w innym natomiast związku początkowe zaŜenowanie i skrępowanie mogą 
eliminować potrzebę takich bodźców. Udane współŜycie seksualne rzadko bywa dane 
od razu, tworzy się je najczęściej stopniowo. Zdolność do przeŜywania orgazmu u 
wielu kobiet rozwija się stopniowo i jego brak w początkach współŜycia jest 
czymś naturalnym i prawidłowym. Sprzyja jednak jego powstawaniu nie tylko ogólny
klimat psychiczny i więź między zakochanymi, ale i poznanie specyfiki 
seksualności danej kobiety i dlatego pieszczoty, ujawnianie odczuć przez kobietę
pozwalają „odkryć" drogę wyzwalania orgazmu. MęŜczyzna w początkach współŜycia 
jest z natury swej skłonny do przyspieszonych reakcji seksualnych. Jest to 
uwarunkowane fizjologicznie oraz związane z samym faktem początku współŜycia. W 
miarę poznawania siebie i upływu pewnego czasu obie strony ,przystosowują" do 
siebie czas swych reakcji seksualnych. Podobnie bywa i z rodzajami, formami 
pieszczot, ułoŜeń ciała. W miarę postępującej ewolucji więzi erotycznej 
zakochani wykształcają swój własny, indywidualny styl współŜycia, dostosowany do
ich natur, wraŜliwości, fizjologii.
W procesie tym konieczny jest dialog erotyczny. Polega on na wzajemnym 
ujawnianiu własnych reakcji i potrzeb. Nadal zbyt często spotyka się osoby, 
które uwaŜają, Ŝe to partner powinien znać ich naturę seksualną i przyjmują 
postawę bierną, wyczekującą. Jest to oczywisty błąd, utrudniający powstanie 
przystosowania seksualnego. Innym stereotypem jest mit aktywności seksualnej 
męŜczyzny (rzekomo typowy dla jego natury) i bierność kobiety (równieŜ rzekomo 
naturalnej). Mit taki zrodził się w wyniku pewnych tradycji kulturowych i 
obyczajowości seksualnej.
We współŜyciu powinniśmy wyraŜać siebie, a nie konwencje, stereotypy i dlatego 
aktywność powinna wypływać z potrzeby, a nie z konwencji. W niejednym związku 
większą aktywność moŜe przejawiać kobieta i wynika to z potrzeb obu stron. Jest 
to wówczas zupełnie prawidłowe i naturalne zjawisko. Kultura współŜycia wymaga 
autentyzmu. Jesteśmy w nim sobą, wyraŜamy siebie i swoje potrzeby. Dla 
niektórych osób wszelkie odstępstwa od typowości współŜycia są traktowane jako 
patologia, wyrafinowanie. Jak juŜ wspomniałem, ułoŜenie ciała jest sprawą 
potrzeb i uwarunkowań fizjologicznych i dlatego np. tzw. pozycje boczne czy inne
nie muszą być ,gorsze" lub ,lepsze" od tzw. pozycji klasycznej. Wyrafinowanie 
pojawia się wówczas, gdy pozycja słuŜy jako cel sam w sobie, jest rozrywką dla 
wzbudzenia podziwu i przekonania o posiadaniu bogactwa
technicznego.
Tak więc postawa wobec danej pieszczoty czy ułoŜenia decydują
o ich wartości czy braku wartości. Kultura współŜycia oznacza równieŜ wraŜliwość
i tolerancję wobec drugiej osoby, liczenie się z jej potrzebami, zdaniem. Nie 
moŜna myśleć jedynie o realizowaniu
swych własnych upodobań i potrzeb kosztem drugiej osoby. JeŜeli jej np. nie 
odpowiada dany typ pieszczot, to nie moŜna do nich nakłaniać, zmuszać. Podobnie 
istotne jest dostosowanie częstotliwości współŜycia seksualnego. Jak juŜ 
wspomniałem, jest ona zróŜnicowana przez temperament seksualny, nastrój, 
potrzeby. Kultura współŜycia oznacza wypracowanie pewnego optymalnego modelu 

Strona 95

229

częstotliwości współŜycia, co wymaga tolerancji, porozumienia i wzajemnego 
poświęcenia. Ideałem byłoby doskonałe zgranie tych potrzeb, ale nie zawsze jest 
to moŜliwe, są to bowiem rzeczy zmienne i bogato róŜnicowane. Celem" współŜycia 
jest teŜ dobro drugiej osoby i dlatego kultura współŜycia zawsze polega na 
braniu pod uwagę tego, co się dzieje w drugiej osobie. Na początku równowaga 
jest tu prawie zawsze chwiejna. Udane przystosowanie seksualne oznacza 
uformowanie bogatej kultury współŜycia, dostosowanej do natury obu
stron.
Wzajemna pomoc
Jedynie część związków ma udane, harmonijne współŜycie seksualne. Wiele innych 
przeŜywa okresy przejściowych niepowodzeń, trudności, zaburzeń, wynikających z 
osłabienia rytmów fizjologicznych, stanu zdrowia, wielu czynników sytuacyjnych, 
stresów itp. Najczęściej te przejściowe trudności bywają traktowane z lękiem, 
jako zapowiedź powaŜniejszych zaburzeń, kiedy indziej są źródłem napięć 
prestiŜowych i ambicjonalnych (zwłaszcza u męŜczyzn). Właściwie kaŜdy 
rozpoczynający współŜycie seksualne powinien przyjąć ryzyko przejściowych 
niepowodzeń, a przynajmniej spodziewać się okresowego ich występowania. JeŜeli 
związek ma właściwy ,podkład", jakim jest miłość, kultura, bliskość, stwarza to 
poczucie bezpieczeństwa. Niepowodzenia mogą przemijać samoistnie lub wymagają 
niekiedy pomocy ze strony osoby drugiej. Pomoc taka polega nie tylko na 
tolerancji i cierpliwości (chociaŜ jest to bardzo waŜne), ale i na aktywnym 
włączeniu się we współŜycie: moŜna np. uatrakcyjnić przygotowanie do współŜycia,
relaksować drugą osobę przeŜywającą aktualnie kryzys. W wielu publikacjach 
podawane są konkretne przykłady pomocy ze strony współpartnera w danego typu 
zaburzeniach seksualnych. NaleŜy przyznać, Ŝe obecnie coraz więcej małŜeństw 
korzysta świadomie z tych informacji, traktując wskazaną pomoc jako coś 
naturalnego i oczywistego. Jedynie w określonych przypadkach wymagana jest pomoc
specjalistyczna, ale i wówczas wskazana i potrzebna jest współaktywność drugiej 
osoby. Dobre przystosowanie seksualne wymaga świadomego przyjmowania takiej 
postawy.
Muszę przyznać, Ŝe podobne wskazówki, jak zachowywać się
i pomagać w ujawniających się niepowodzeniach seksualnych, są bardzo potrzebne w
popularnych wydawnictwach. Oszczędziłoby to z pewnością wielu dramatów i 
zmniejszyłoby liczbę potencjalnych pacjentów.
223
Praca nad sobą
JeŜeli przystosowanie seksualne traktujemy jako zadanie, cel, to zrozumiała jest
konieczność jego formowania, pewnego wysiłku. W tym procesie niezbędna jest 
praca nad sobą. Obejmuje ona wiele róŜnych zagadnień. Jednym z nich jest 
pogłębienie wiedzy na te tematy. Na podstawie swojej dotychczasowej pracy mogę 
wyraźnie stwierdzić, Ŝe ponad połowa wszystkich spotykanych łrudnos'ci 
seksualnych i konfliktów w małŜeństwach wynika z niewiedzy co do prawidłowości 
współŜycia, natury seksu, płciowosci, ewolucji erotycznej związku. Niewiedza, 
stereotypy, mity, irracjonalne kompleksy stają się źródłem dramatów, gdy 
tymczasem niekiedy sama lektura moŜe być wystarczającym „lekarstwem" dla ich 
usunięcia. Nie znaczy to, Ŝe kaŜde małŜeństwo ma zdobywać jakieś specjalne 
kwalifikacje. Wystarczy poznanie zasad fizjologii współŜycia z jednej popularnej
ksiąŜki, podręcznika poświęconego Ŝyciu małŜeńskiemu, aby wypełnić lukę. Jak 
wiele dała wielu ludziom lektura np. „O sztuce miłości" E. Fromma. RównieŜ nowe 
raporty seksuologiczne wyraźnie potwierdziły fakt poprawy jakości i kultury 
współŜycia seksualnego dzięki procesowi uświadamiania seksualnego.
Innym elementem pracy nad sobą jest poznanie siebie, tzn. swej natury 
psychoseksualnej, mechanizmów sterujących naszymi zachowaniami, uwarunkowań 
wypływających z naszego Ŝycia i doświadczeń. U kobiety szczególnie waŜne jest 
poznanie natury płodności, co przecieŜ jest tak waŜne w przyjmowaniu postawy 
sterującej własną płodnością, a nie lęku przed nią (co równieŜ odbija się na 
przystosowaniu seksualnym).
Dalszym etapem jest świadome formowanie siebie, łzn. wykształcenie pozytywnych 
postaw wobec płciowosci, seksualizmu, współŜycia, uformowanie siebie jako 
twórcy, wypracowanie czynnej i aktywnej postawy wobec kultury seksualnej.
Dla dobrego przystosowania seksualnego waŜne jest kształtowanie umiejętności 
sterowania reakcjami seksualnymi - podstawowego warunku dla kultury współŜycia 
(co jest zwłaszcza zadaniem męŜczyzny). Wówczas dzięki pracy nad sobą ułatwiamy 
tworzenie wspólnoty z drugą osobą.
Przeszkody w tworzeniu przystosowania seksualnego
W procesie formowania przystosowania seksualnego przeszkodą mogą być tak róŜne 
czynniki, jak np. niewiedza, niedojrzałość, brak dbałości o kulturę współŜycia, 
róŜne postawy wobec seksu i płciowosci, zaburzenia seksualne itd. Obecnie 

Strona 96

229

zatrzymamy się nad najczęściej spotykanymi przeszkodami, najbardziej typowymi.
Nastawienie na dane, gotowe
Wiele osób oczekuje we współŜyciu seksualnym szybkich sukcesów. Pierwszy kontakt
traktują jako sprawdzian „dostosowania" i jeŜeli
224
próby wypadną niepomyślnie, zrywają więź, przeŜywają kompleksy, wpadają w 
poczucie winy, poczucie choroby. Niejednokrotnie do poradni zgłaszają się osoby 
juŜ po pierwszych kontaktach, domagając się leczenia w wyniku rzekomych 
zaburzeń. Jest to mechanizm bardzo rozpowszechniony w naszej obyczajowości. 
Wynika on zarówno z rosnącego popularyzowania zagadnień seksualnych, jak i z 
wyczulenia na osiąganie powodzenia i sukcesów w roli męskiejkobiecej często 
sprowadzanych jedynie do seksualnego wymiaru. Niekiedy ci zakochani, którzy są 
autentyczni w swych uczuciach, we współŜyciu seksualnym grają rolę „namiętnych 
kochanków", chcąc sprostać zadaniu wykazania się wobec drugiej osoby. Kobiety 
wówczas udają np. przeŜywanie orgazmu. RównieŜ podczas wykładów w środowiskach 
młodzieŜowych dość często spotykam podobną postawę oczekiwania na sztukę 
seksualną daną natychmiast, a nie wypracowaną. Podobne nastawienie moŜe nawet 
uniemoŜliwić powstanie przystosowania seksualnego, gdyŜ wobec drugiej osoby 
przyjmuje się postawę oczekiwania, aby „wykazała się". Wydaje mi się, Ŝe jest to
zagadnienie, które naleŜy koniecznie podkreślać w pedagogice seksualnej i w 
poradnictwie zbiorowym.
Egocentryzm seksualny
Określenie „seksualny" nie jest przypadkowe. Egocentryzm moŜe wynikać z ogólnej 
postawy Ŝyciowej, jest totalny, ale moŜe teŜ sprowadzać się do sfery seksualnej,
np. w wyniku pewnych uwarunkowań z przeszłości. JeŜeli np. rozpocznie współŜycie
seksualne osoba, która w przeszłości nałogowo samozaspokajała się i rosło u niej
wciąŜ ukierunkowanie na samoobserwację i koncentrację na siebie (inaczej 
nazywamy to homoerotyzmem), to współŜycie moŜe być naturalnym kontynuowaniem tej
postawy.
We współŜyciu egocentryzm polega na potrzebie realizowania własnych potrzeb 
erotycznych, osiąganiu przyjemności, natomiast osoba partnera staje się 
narzędziem, instrumentem (postawa instrumentalna). WspółŜycie słuŜy dobru 
własnego JA, nie ma natomiast wymiaru więziotwórczego, wspólnotorowego. 
Egocentryzm moŜe przybierać róŜne formy: od dąŜenia do uzyskania własnej 
przyjemności do realizowania upodobań (np. wyrafinowanych, perwersyjnych), przy 
braku liczenia się z uczuciami drugiej osoby. Częstą formą egocentryzmu jest np.
narzucanie własnej częstotliwości współŜycia, bez liczenia się z odmiennymi 
potrzebami drugiej osoby. Postawa egocenłryczna uniemoŜliwia powstanie 
przystosowania seksualnego lub daje złudzenie jego istnienia. Inną, bardziej 
zawoalowaną formą egocentryzmu jest przyjmowanie własnych doświadczeń i upodobań
jako prawidłowych i właściwych. Dość często np. spotyka się jeszcze sytuacje, Ŝe
męŜczyźni uznają jedynie stosunek jako właściwą drogę wyzwalania orgazmu u 
kobiety, a formę wyzwalania orgazmu przez pieszczoty traktują jako 
„nienormalną", niewłaściwą. MoŜe to w konsekwencji
15 - Seks partnerski
225
prowadzić do powstania wtórnej oziębłości płciowej u kobiety. Dobre 
przystosowanie seksualne oznacza wykształcenie MY - wspólnoty erotycznej będącej
wypadkowa wzajemnych potrzeb, oczekiwań i upodobań.
Nieautentyczne motywy współŜycia seksualnego
Dla niektórych osób rozpoczęcie współŜycia jest motywowane nie tyle potrzebą 
wyraŜania miłości do drugiej osoby, potrzebami wiziotwórczymi, co 
manipulacyjnymi, np. chęcią pozyskania drugiej osoby, utrzymania jej przy sobie,
ucieczką od samotności, rozładowania swoich neurotycznych napięć, posiadanie 
dziecka (jako celu samego w sobie, w oderwaniu od układu partnerskiego). Inne 
motywy są bardziej ukryte, podświadome, np. współŜycie moŜe słać się okazją do 
rywalizacji, dominacji, a nawet karania, ujawniania swojej przewagi nad drugą 
osobą. Nieautentyczne motywy współŜycia są szczególnie typowe dla osób 
neurotycznych, które mają zachwianą zdolność wykraczania w granic swego JA. 
Przedstawionych motywów nie moŜna oceniać w kategoriach „dobre" - „złe", są one 
bowiem często nieświadome, trudne do odkrycia. RównieŜ często towarzyszą motywom
więziotwórczym wypływającym z miłości, ale wówczas jest istotne, która z tych 
tendencji dominuje. Motywy nieautentyczne nie oznaczają w konsekwencji 
nieudanego współŜycia, np. osoby sadomasochistyczne mogą być bardzo 
usatysfakcjonowane swoją więzią erotyczną, ale wówczas nie realizuje się w niej 
pełna, dojrzała miłość, wspólnota MY, przekraczająca granice JA.
Inne nieautentyczne motywy wynikają z wielu popularnych stereotypów, np. 
współŜyje się po to, aby zaspokoić potrzeby seksualne partnera - „aby nie 

Strona 97

229

poszedł do innej" - lub po to, aby „mieć spokój w domu".
Konflikty i napięcia w Ŝyciu małŜeńskim
Zrozumiałe, Ŝe nieporozumienia między małŜonkami, tłumione urazy, nawarstwiające
się uczucia negatywne, rozczarowania, spięcia znajdują swoje odbicie w Ŝyciu 
seksualnym. Nieprawdziwe jest twierdzenie, Ŝe „dzień dzieli, a noc łączy", jest 
to bowiem moŜliwe tylko na krótki okres lub wówczas, kiedy współŜycie słuŜy 
jedynie potrzebom biologicznym. Wszystkie tendencje „od" związku zakłócają 
proces przystosowania seksualnego i jeŜeli nawet było ono niegdyś udane, to 
nacisk sytuacji konfliktowych moŜe rozbić więź erotyczną i doprowadzić do 
wtórnych zaburzeń, np. impotencji w odniesieniu do określonej osoby, oziębłości 
itp. Tak więc to wszystko, co dzieje się między małŜonkami, ma powiązanie ze 
sferą seksualną, odbija się na niej. Niejednokrotnie sygnałem narastających 
tendencji „od" związku są właśnie pojawiające się trudności seksualne w pozornie
udanym związku. MałŜonkowie nieraz mówią: „wszystko między nami układa się 
dobrze z wyjątkiem Ŝycia seksualnego" - dopiero
226
dokładniejsza analiza ich związku wskazuje, Ŝe trudności seksualne nie wzięły 
się z powietrza, ale mają swoje źródła w tłumionych motywach, często nawet 
nieświadomych.
Patologia seksualna
Nerwicowe reakcje seksualne i nerwice seksualne są dość częstym zjawiskiem w 
wielu związkach. RóŜne są ich przyczyny i mechanizmy rozwoju, ale sam fakt 
istnienia takich zaburzeń moŜe zakłócić lub uniemoŜliwić powstanie 
przystosowania seksualnego. Niektóre osoby czekają aŜ „miną sałne", naraŜając w 
ten sposób związek na nasilenie tendencji „od" i wzbudzenie negatywnych, 
wtórnych reakcji u drugiej osoby. WaŜne byłoby wprowadzenie poradnictwa 
przedmałŜeńskiego, gdyŜ start do małŜeństwa przy istniejących zaburzeniach 
seksualnych (zahamowania, stłumienia, lęki, urazy, oziębłość) moŜe być źródłem 
późniejszej patologii współŜycia. Podobnie niektóre osoby z wyraźnymi 
tendencjami homoseksualnymi traktują małŜeństwo jako formę ucieczki od swoich 
skłonności i usiłowania bycia „normalnym". Rodzi to jedynie trudności i dramaty.
Sam fakt wystąpienia patologii wymaga leczenia, a nadal niestety spotyka się w 
gabinecie małŜeństwa z wieloletnim staŜem, które przychodzą wyczerpane czekaniem
na samoistną poprawę.
Zagadnienie regulacji urodzin
KaŜdy związek zaczynający współŜycie staje przed zagadnieniem regulacji urodzin.
Sterowanie płodnością jest zadaniem obu stron i wymaga wspólnych decyzji i 
współodpowiedzialności. Dość często spotykam się z tendencją do przerzucania 
odpowiedzialności na jedną ze stron, postawą beztroski - , jakoś to będzie" - 
lub działań doraźnych. Lęk przed ciąŜą, obciąŜenie odpowiedzialnością za 
regulację urodzin, narzucenie metody przez drugą osobę, wybór metody 
zakłócającej fizjologię współŜycia seksualnego, postawa antykoncepcyjna, mogą 
zakłócać rozwój przystosowania seksualnego. Odpowiedzialne rodzicielstwo, 
poznanie płodności, wzajemna współpraca i świadoma współodpowiedzialność są 
podstawowymi załoŜeniami w procesie tworzenia udanego przystosowania 
seksualnego.
15"
FAZY śYCIA PARTNERSKIEGO
śycie we dwoje, wspólnota partnerska, zaczynająca się od tzw. chodzenia ze sobą,
a kończąca się w starości, obejmuje wiele etapów tworzących pewną linię 
ewolucyjną. Mają one specyficzne cechy, stawiają nieco inne wymagania, wyraŜają 
róŜne potrzeby. Wprowadzenie takiego zróŜnicowania jest potrzebne dla 
dokładniejszego omówienia wspólnoty małŜeńskiej.
Okres pierwszych miesięcy
Tradycyjnie zaczynał się po obrzędach ślubnych, obejmował tzw. miesiąc miodowy, 
zagospodarowywanie się. W obyczajowości ludowej towarzyszyły mu pewne rytuały, 
czynności magiczne, r
np. uroczyste wprowadzenie panny młodej do domu pana młodego.
l W wielu małŜeństwach zapoczątkowywał więź seksualną.
Obecnie ten okres jest znacznie bardziej zróŜnicowany. Dla niekłó rych małŜeństw
oznacza kontynuowanie dotychczasowego stylu Ŝycia, który został oficjalnie 
zalegalizowany. Dla innych oznacza początek l wspólnego zamieszkania, tworzenia 
gospodarstwa domowego; zdecy1 dowana mniejszość kontynuuje tradycyjne obyczaje.
Jakie są podstawowe cechy i trudności tego okresu!
-wiadomość zostania małŜeństwem zwiększa poczucie bezpie
czeństwa, stabilizuje miłość, wyzwala optymizm, chęć urządzenia się.
U osób zamieszkujących wspólnie jest źródłem róŜnorodnych doświadczeń, 
poznawania przyzwyczajeń, konieczności ułoŜenia planu dnia, rozdzielenie 

Strona 98

229

czynności. Im mniej znaliśmy siebie poprzednio, tym większe mogą być 
rozczarowania; najczęściej wtedy właśnie zaczyna się ,walka o władzę", o 
kierownictwo. Prawdziwa radość z moŜliwości stałego przebywania ze sobą często 
powoduje, ze podział ról i funkcji odbywa się bezkonfliktowo.
i Oddzielne, samodzielne mieszkanie byłoby najlepszym zapoczątkowaniem Ŝycia 
małŜeńskiego. Zamieszkiwanie u rodziny któregoś z małŜonków stanowi potencjalne 
niebezpieczeństwo i tylko wyjątkowo
; w takich warunkach współŜycie układa się zgodnie.
Tworzy się świadomość MY, zapoczątkowuje nowy okres Ŝycia, wielkiej przygody. W 
przeŜyciach wielu osób jest to okres najmilej
wspominany.
Czas do urodzenia pierwszego dziecka jest poświęcony na przyjemności, rozrywki, 
hobby, wzajemne przebywanie w nowym zaciszu
domowym.
śycie seksualne jest waŜnym elementem wzajemnego poznawania, wyraŜania swej 
miłości, pragnienia bycia szczęśliwym. Nieudane, konfliktowe współŜycie 
seksualne bywa bolesnym doświadczeniem;
część małŜonków pomaga sobie, inni liczą, Ŝe samo minie, wszystko się ułoŜy, ale
bywają sytuacje, Ŝe nieudane współŜycie seksualne prowadzi do rozejścia się, 
wyzwolenia wstrętu, niechęci, agresji.
Okres pierwszego dziecka
Coraz wyraźniej zarysowują się dwie tendencje; dziecko przychodzi na świat 
wkrótce po ślubie, często przyspieszając decyzje zawarcia małŜeństwa. Trzeba 
przyznać, Ŝe nie jest to sytuacja optymalna. Druga tendencja, to oddalanie 
narodzin pierwszego dziecka. W poradni młodzi małŜonkowie deklarują okres 57 
lał. Najczęściej podawane motywy, to obiektywna sytuacja materialna, 
mieszkaniowa, chęć przedłuŜenia beztroskiego Ŝycia, obawy związane z posiadaniem
dziecka itp. Warto jednak zaznaczyć, Ŝe odkładanie narodzin dziecka
229
228
wiąŜe się z pewnym zagroŜeniem: moŜe minąć wiek biologicznie najbardziej 
wartościowy dla pierwszej ciąŜy kobiety (do 25 lat), więź małŜeńska moŜe 
rozluźnić się w wyniku „Ŝycia dla przyjemności", atrakcyjność seksualna moŜe 
ulec osłabieniu i wówczas dalsze trwanie małŜeństwa staje pod znakiem zapytania;
uroki Ŝycia, pewna wygoda mogą zniechęcić do posiadania dziecka w ogóle. Wydaje 
się, Ŝe najbardziej optymalnym modelem jest posiadanie dziecka w pierwszych 3 
latach małŜeństwa, Jakie bywają wtedy problemy!
Trudności związane z wychowaniem dziecka, zorganizowaniem
opieki.
Brak przygotowania rodziców do ról rodzicielskich. Dominuje poczucie 
bezradności, stany podenerwowania i niepokoju młodych matek pozbawionych 
jakichkolwiek doświadczeń z własnych domów rodzinnych.
Zmiana w'konstelacji rodzinnej. U niektórych kobiet dziecko oznacza odsunięcie 
od siebie męŜa, przeniesienie go na dalszy plan, co rodzi u niego frustrację, 
wyczulenie. Szczególnie duŜym błędem jest tworzenie układu matkadziecko obok lub
przeciw męŜowi. Kobieta musi tu wykazać duŜo taktu, rozsądku, a nawet strategii,
aby nie zrazić sobie męŜa, a wprost przeciwnie, jeszcze bardziej związać
go ze sobą.
Trudności seksualne wynikające z okresów przerwy we współŜyciu, z konieczności 
zapobiegania ciąŜy. U niektórych kobiet przejściowo zanikają lub znacznie są 
słabsze potrzeby seksualne, inne przez zaniedbanie, nieprzywiązywanie wagi do 
własnego wyglądu mogą utracić atrakcyjność seksualną. Szczególnie duŜo potrzeba 
taktu i wyrozumiałości ze strony męŜa.
Podział funkcji w gospodarstwie domowym. Część męŜczyzn przeprowadza ostry 
podział zajęć domowych na „męskie" i „niemęskie", z tym Ŝe znacznie więcej jest 
tych ostatnich. Zaczynają się pierwsze
konflikty, Ŝale, wypominania.
W wielu kulturach dzieci niejako nobilitują rodziców, a samo ich narodzenie jest
wielkim świętem, wyzwalającym nieukrywaną dumę rodziców. W cywilizacjach Wschodu
niepłodność była wyrazem kary niebios, hańby, choroby, a płodność przedmiotem 
dumy, powaŜania.
Okres funkcji wychowawczych
W tym okresie małŜonkowie utworzyli juŜ lepszą lub gorszą wspólnotę, ich miłość 
osiąga pełnię wyrazu, znają juŜ dobrze siebie i swoje przyzwyczajenia, 
wykształcili pewien styl Ŝycia codziennego, specyficzny klimat domu. Wzajemne 
poznanie, wspólnota umoŜliwiają coraz częściej porozumiewanie się bez słów, 
przez mimikę, gesty, spojrzenie, Jedną z najwaŜniejszych funkcji Ŝycia 
małŜeńskiego staje się proces wychowania dzieci. Jest to nowa rola o wielkiej i 

Strona 99

229

doniosłej randze. Tu właśnie formuje się przyszła osobowość człowieka, gdyŜ 
okres dzieciństwa jest najwaŜniejszy w modelowaniu i formowaniu osobowości; 
zwłaszcza waŜne są pierwsze lała, pierwszych 5 lat. Na rodzicach spoczywa załem 
wielka odpowiedzialność za kształt i typ
przyszłej osobowości.
Jakie są najczęściej spotykane postawy małŜonków wobec funkcji
wychowawczych)
Postawa spontaniczna, Ŝywiołowa, charakteryzująca się działaniem
na zasadzie spontanicznych reakcji, najczęściej mało przemyślanych. UwaŜa się 
wówczas, Ŝe najwaŜniejsze jest postępowanie „naturalne", a umiejętności 
wychowawcze istnieją same przez się. Tu małŜonkowie ujawniają swoje prawdziwe 
cechy, błędy popełnione przez swych własnych rodziców, aspiracje i dąŜenia. 
Osoby nerwowe, impulsywne szybko np. karzą dzieci, traktują je jako istoty w 
pełni odpowiedzialne, nie są wyrozumiałe, a jednocześnie przejawiają skrajnie 
zmienne stany nastrojowe. W zaleŜności od nich przejawiają takie lub inne 
zachowania wobec dzieci. Tego typu postawy łatwo doprowadzają do powstania 
zaburzeń nerwicowych u dzieci, lęków, zahamowań
lub postaw buntowniczych, aspołecznych.
Postawa perfekcjom styczna charakteryzuje się powaŜnym traktowaniem przez 
małŜonków obowiązków wychowawczych. Jedni postępują zgodnie z zasadami zawartymi
w podręcznikach, traktując je dosłownie, skrupulatnie, bez cech plastyczności, 
nie usiłując dostosowywać ich do własnej sytuacji. Chcą wychować przyszłych 
„wielkich" ludzi i dlatego pozbawiają swoje dzieci wszelkich uroków dzieciństwa,
obarczając je juŜ od wczesnych lat wieloma obowiązkami i później chwalą się 
osiągnięciami, np. w formie popisów przed znajomymi. Inni pragną wychować dzieci
na „porządnych" ludzi, ale rozumieją przez to rygorystyczne nakłanianie do 
porządku, przestrzegania planu dnia, surowość. Tego typu postawa równieŜ 
wywołuje niepokojące konsekwencje w rozwoju młodych osobowości, prowadząc do 
postaw legalistycznych, zahamowań rozwoju, tłumień, a zatem nerwic, 
przeciąŜenia.
Postawa racjonalna, w której wychowanie jest rezultatem przemyślanych działań, 
plastyczności, klimatu ciepła, serdeczności, dostosowywania takich lub innych 
form wychowawczych w zaleŜności od typu psychicznego dziecka, w której 
przewaŜają nagrody nad karami, a i te są dostosowane do typu zasług i 
przewinień. StaroŜytni uwaŜali, Ŝe funkcje społeczne mogą sprawować tylko ci, 
którzy we własnym domu potrafią właściwie postępować. Sofokles mówił;
„Kto w swoim domu potrafi się rządzić, ten sterem państwa pokieruje
dobrze".
231
230
Jakie wyłaniają się tu problemy!
Dzieci absorbują czasowo, domagają się kontaktu z rodzicami, którym trudno 
niekiedy godzić róŜnorakie obowiązki z tymi potrzebami.
Dzieci bywają inne od nas, zaznaczają swoją osobowość, nie zawsze
nam miłą, mogą być impulsywne, nudne, co wymaga cierpliwości.
Typ wspólnoty małŜeńskiej jest łatwo rozszyfrowywany przez dziecko; im jest on 
gorszy, tym większa jego frustracja, poczucie
zagroŜenia.
Konflikt między potrzebami zawodowymi, rozrywkami, czasem dla siebie a 
oczekiwaniami dzieci moŜe doprowadzić do izolacji społecznej dziecka, do 
traktowania go jako przeszkody, intruza. Jest to niestety sytuacja dość częsta, 
prawdziwy dramat naszych czasów. M. Czerwiński pisze: „Dziś dopiero w młodszych 
rocznikach zjawia się nowy dramat, którego opowieści starszych nie zawierają: 
złej miłości do rodziców i złej do dzieci, miłości źle odwzajemnianej, w której 
brak
zrozumienia, brak elementu przyjaźni.
Przetrwanie egocentryzmu utrudnia, a nawet uniemoŜliwia bycie
rodzicami.
Upowszechniające się jedynactwo jest problemem społecznym, moŜe bowiem w 
powaŜnym stopniu utrudniać uspołecznienie i dobre
rozwijanie się osobowości.
Jednym z testów Ŝycia rodzinnego jest sposób spędzania wolnego
czasu. Rodziny, w których brak jest udanej wspólnoty, po prostu „zabijają" czas.
Natomiast rodziny szczęśliwe cenią sobie kaŜdą wolną chwilę, kiedy mogą 
przebywać ze sobą.
Okres funkcji wychowawczych nie oznacza bynajmniej zatracenia się w poświęceniu 
dla dzieci, waŜna jest równieŜ miłość, rozwijanie wspólnoty małŜeńskiej. 
Całkowite poświęcenie się dzieciom jest sygnałem niebezpieczeństwa, objawem 

Strona 100

229

kryzysu wspólnoty małŜeńskiej. Podstawowym celem i zadaniem tego okresu jest 
stworzenie szczęśliwego domu, w którym czują się dobrze małŜonkowie, ich dzieci,
który dla obcych jest łatwy do odczytania i odczucia dzięki swemu specyficznemu 
klimatowi i atmosferze.
Lata średnie małŜeństwa
Lała te są okresem stabilizacji Ŝyciowej, dokonywania bilansu swych osiągnięć i 
niepowodzeń, odchodzenia dzieci z domu, ich usamodzielniania się. O ile w 
okresach poprzednich moŜna było mieć złudzenie, oczekiwania, Ŝe jeszcze moŜna 
wiele zmienić, osiągnąć, o tyle obecnie jest się bardziej realnym. Jeśli były 
rzeczywiste, upragnione sukcesy, łatwiej o zdrowie psychiczne. Niezaspokojenie 
róŜnorodnych, upragnionych potrzeb i oczekiwań rodzi stan frustracji, 
niezadowolenia z siebie lub obwiniania okoliczności, otoczenia, a najczęściej 
współmałŜonka.
W codziennym poŜyciu waŜne stają się przyzwyczajenia i nawyki;
jeŜeli są one uciąŜliwe, przykre, niemiłe, stają się źródłem róŜnorodnych 
konfliktów.
Sfera seksualna przybiera niejednokrotnie charakter stabilizacji, monotonii, 
słereotypowości, moŜe nawet utrudniać osiąganie wzajemnej harmonii, są bowiem 
okresy wzmoŜenia potrzeb seksualnych, których nie dostrzega, nie rozumie druga 
osoba, podejrzewając
istnienie kogoś trzeciego.
-wiadomość, Ŝe wiele juŜ jest za nami, a coraz mniej przed nami, większa ilość 
wolnego czasu, stabilizacja materialna, dokonanie podsumowania dotychczasowych 
sukcesów i poraŜek - mogą niejednokrotnie rodzić popłoch, niepokój, Ŝal 
„straconego Ŝycia". Odczuwamy brak wdzięczności ze strony dzieci, ich odejście, 
załoŜenie rodziny. Częste niezrozumienie, pragnienia emancypacyjne młodych 
pogłębiają ten stan niepokoju. RóŜne są wyjścia, sposoby reagowania:
Moralizowanie, prawienie kazań, owe słynne i zawsze znane wybrzydzanie na 
teraźniejszość, gloryfikacja przeszłości „tamtego"
społeczeństwa, utyskiwanie na stan moralności.
Szukanie zapomnienia przez zwiększenie ilości pracy, zajęć. Izolowanie się, 
zamykanie się w kręgu swych nawyków, przyzwyczajeń, wspomnień z przeszłości.
Pogoń za przyjemnością, smakowaniem Ŝycia za wszelką cenę, „nadrabianie 
zaległości".
Niejednokrotnie poszukuje się nowych przeŜyć miłosnych, które pomagają sprawdzić
siebie, swą atrakcyjność; mogą równieŜ być formą ucieczki, zapomnienia się, 
zemsty wobec współpartnera za jego
niechęć do współŜycia itd.
Wiele jednakŜe osób wkracza w ten okres Ŝycia z optymizmem, radością Ŝycia, 
chęcią bycia wśród młodych, z usiłowaniem rozumienia ich. Im większy zakres 
kultury, zainteresowań, akceptacji wartości Ŝycia, umiejętności współŜycia z 
innymi, tym lepsza psychiczna harmonia. Niektórzy odnajdują radość przez 
przebywanie wśród młodych, zajęcie się dziećmi, inni przez podróŜe itd. Troska o
wzajemne doznania i przeŜycia seksualne moŜe utrzymywać pozytywną
więź seksualną.
Okres przekwttania
Przekwiłanie jest okresem Ŝycia związanym z wieloma irracjonalnymi zachowaniami,
obawami, stereotypami co do rzekomego zaniku potencji, zdolności odczuwania 
przyjemności seksualnych, zaniku miłości itd. Innym, dość rozpowszechnionym 
błędem, jest utoŜsamianie przekwitania z płcią kobiecą, gdy tymczasem występuje 
ono i u męŜczyzn, chociaŜ bez tak wyraźnych przemian fizjologicznych, 233
232
Przyczyną dość częstej frustracji seksualnej okresu przekwiłania jest błędne 
ujmowanie psychofizjologii. Biologiczne widzenie spraw seksu (hormony + czynność
narządów płciowych + odruchy seksualne) prowadzi do przekonania, ie przekwiłanie
jest łu okresem przełomowym. l istotnie, mamy przecieŜ do czynienia z 
osłabieniem czynności hormonalnej, sprawności narządowych. Nie pamięta się 
jednak, Ŝe Ŝyciem seksualnym kierują ośrodki połoŜone w mózgu, a świat 
psychiczny ma większe znaczenie niŜ narządy. Jakkolwiek istnieje pojęcie wieku 
biologicznego, waŜniejsze jest odczuwanie wieku psychicznego.
Inną przyczyną frustracji jest kultura masowa, gloryfikująca młodość, piękno, 
sprawność seksualną, duŜą wiłalność. Wiek tzw. średni nie ma „wzmocnień" i nic 
zatem dziwnego, Ŝe w praktyce usiłuje się moŜliwie jak najdłuŜej pokazać sobie i
innym, Ŝe się jest młodym, pręŜnym, sprawnym.
WydłuŜanie się w tym okresie Ŝycia, wolnego czasu, zmniejszenie dzietności, 
aktywność zawodowa - to czynniki modyfikujące w duŜym stopniu obraz 
przekwiłania. Dawniej przekwiłająca kobieta była matroną, która większość 
dotychczasowego Ŝycia poświęcała macierzyństwu i wchodziła w rolę babci. Obecnie

Strona 101

229

małŜonkowie mają znacznie więcej czasu dla siebie. Zwiększa to oczekiwania co do
więzi partnerskiej, uczuciowej, seksualnej.
Okres starości
Interesujące są zmienne modele kulturowe i postawy wobec
starości. W kulturach Wschodu starość oznacza szacunek, powaŜanie, autorytet, a 
dodanie lał jest jednym z najlepszych komplementów. We współczesnej kulturze 
europejskiej starość nie jest ceniona, znalazło to zresztą odbicie i w naszej 
publicystyce. MałŜonkowie są sobie nawet bardziej potrzebni, chociaŜby w 
przeciwdziałaniu poczuciu osamotnienia. Wierny towarzysz Ŝycia i jego przyjaźń, 
a często i miłość - to jedna z rozjaśniających stron starości. Złote czy 
diamentowe gody mają specyficznie uroczysty charakter, są bowiem dowodem trwania
miłości, mimo wszystko, dowodem, Ŝe jest jednak moŜliwe Ŝycie we dwoje.
Przygotowanie do Ŝycia we
dwoje zakłada m. in. przygotowanie do rodzicielstwa, co obejmuje postawy wobec 
płodności, posiadania i wychowania dziecka, konieczność kierowania swoją 
płodnością, realizowanie macierzyństwa i ojcostwa, osiąganie na tej drodze 
satysfakcji. Wśród wielu młodych małŜeństw zauwaŜa się duŜe zainteresowanie tym 
tematem. Wynika ono z kilku przyczyn: upowszechnianie się małŜeństw 
partnerskich, potrzeba dobrego wywiązywania się z tych zadań, uświadomienie 
sobie waŜności pierwszych lał Ŝycia dziecka dla rozwoju całej osobowości, 
niejasność roli macierzyńskoojcowskiej, czyli usiłowanie znalezienia odpowiedzi 
na pytania: co to znaczy być dzisiaj ojcem matką?, jaka wynika z tego faktu 
satysfakcja?, czy ta rola rzeczywiście jest pierwszoplanowa czy teŜ drugoplanowa
wobec roli zawodowokształceniowej?
235
Wielorakie przemiany obyczajowe zmieniły pewne tradycyjne schematy, 
wartościowania. Zaczyna odchodzić w przeszłość tradycyjna, szeroka, 
wielopokoleniowa, wielodzietna rodzina, inna jest więź rodzinna, inne są 
oczekiwania. Wiele mówiono o kryzysie rodzicielstwa, o unikaniu 
odpowiedzialności rodzicielskiej, o Ŝenującej kulturze antykoncepcji. Wydaje 
się, Ŝe zbył mało pisze się natomiast i mówi o fenomenologii rodzicielstwa, o 
jego istocie, wartości. Sądzę, Ŝe wycinkowe i z konieczności uproszczone 
rozwaŜania mogą być
przydatne w formowaniu postaw rodzicielskich.
W kulturze zachodnioeuropejskiej nałoŜyły się na siebie róŜne tradycje 
kulturowe, np. staroŜytnego Rzymu, judeochrześcijańskie, narodowe i dlatego 
warto chociaŜ na krótko zatrzymać się na niektórych z nich. W republikańskim 
Rzymie rodzina miała wielką rangę. Pater familias (ojciec rodziny) był właściwym
wychowawcą dziecka począwszy od 7 roku Ŝycia. W okresie wczesnego dzieciństwa 
wiodącą rolę miała matka, widziana jako „straŜniczka domowego ogniska". Jerome 
Carcopino pisze, Ŝe „rodzina miała być ostoją i straŜniczką tradycji narodowej, 
kuźnią cnót obywatelskich i twardych zasad moralnych". W miarę rozkładu 
Cesarstwa Rzymskiego zmieniła się i struktura rodziny. PowaŜnie osłabła władza 
ojcowska, zasady moralne zaczęły zanikać, coraz więcej małŜeństwa miało 
negatywny stosunek do rodzicielstwa, świadomie doprowadzano siebie do trwałej 
niepłodności, znane były przypadki porzucania dzieci. Jedynie w prowincjach 
odległych od Rzymu pielęgnowano stare wzory rodzinne, o czym mamy przekazy 
jeszcze z IVVI w.
W kulturze judajskiej męŜczyzna był typowym pater familias - niekiedy 
despotycznym, samowładnym, ostro egzekwującym prawa wynikające z IV przykazania 
(„Czcij ojca swego i matkę swoją"). Kobieta, jakkolwiek według prawa traktowana 
była jako niepełnoletnia, miała wielki wpływ na wychowanie dziecka, poświęcała 
się zupełnie Ŝyciu rodzinnemu. Dzieci były traktowane jako skarb i 
błogosławieństwo. Niepłodność w ogóle była hańbą, a świadoma - jednym z 
największych przestępstw. Akceptacja dziecka była tak duŜa, Ŝe w tradycyjnych 
uroczystościach obrzezania, nadawania imienia uczestniczyła cała 
mikrospołeczność. Większa liczba dzieci wyzwalała dumę, dowodziła o pełni 
kobiecości.
W kulturze polskiej rodzicielstwo było duŜą wartością, a przekazy wiele nam 
mówią o kulcie Ŝycia rodzinnego. Do niedawna w środowiskach wiejskich dominował 
tradycyjny model wielopokoleniowej, wielodzietnej rodziny. Jakkolwiek jesteśmy 
świadkami wielu przeobraŜeń społecznych i obyczajowych, to jednak nasza swojska 
rodzinność
nadal jest cechą uderzającą.
Macierzyństwo, ojcostwo są elementami natury człowieka (rozumianej w kategoriach
biologicznopsychologicznokulturowych), kontynuacją i wypełnieniem 
„męskościkobiecości". Rodzicielstwo naleŜy do największych wartości osobowości 
człowieka, co wynika z racji

Strona 102

229

236
biologicznych (prokreacja, przedłuŜanie gatunku, trwanie Ŝycia), pedagogicznych 
(dzięki rodzicielstwu dzieci są wprowadzane w świat wartości kultury, w Ŝycie 
społeczne), psychologicznych (zaspokaja potrzeby samorealizacji, celu i sensu 
Ŝycia, miłości). Rodzicielstwo nadaje wspólnocie małŜeńskiej nową rangę, 
znaczenie, a zarazem
doprowadza do jej pełni.
Rodzicielstwo w przyrodzie to nie tylko przedłuŜenie gatunku, prokreacja. Im 
wyŜej w rozwoju ewolucyjnym, tym głębsze i szersze jest jego znaczenie, 
wystarczy chociaŜby prześledzić Ŝycie rodzinne wysoko zorganizowanych ssaków. 
Rodzicielstwo człowieka równieŜ wynika z tej linii ewolucyjnej, podlega przecieŜ
wewnętrznej ewolucji w róŜnych systemach kulturowych w kierunku rodzicielstwa z 
wyboru, z potrzeby, z powołania, jako partnerstwa macierzyństwa
ojcostwa, partnerstwa w relacji rodzicedzieci.
Macierzyństwo jest najbliŜsze Ŝyciu, egzystencji człowieka, ma naj
' większy wpływ na formowanie się osobowości człowieka. Matka jest synonimem 
ciepła, pokarmu, pełnego błogości stanu zadowolenia, poczucia bezpieczeństwa, 
czyli zaspokaja najbardziej podstawowe i waŜne potrzeby psychiczne osobowości, 
aby mogła być ona ludzka, aby mogła istnieć. E. Frornm tak określa wzór miłości 
matczynej:
„Jestem kochany, poniewaŜ jestem", czyli samo moje istnienie jest źródłem 
radości dla matki. Sumienie matczyne mówi: „Nie ma karygodnego czynu, nie ma 
zbrodni, która mogłaby pozbawić cię mojej miłości, mego pragnienia, abyś Ŝył i 
był szczęśliwy". Brak matki we wczesnym dzieciństwie, brak czasu, niedorozwój 
jej macierzyństwa są najbardziej urazowymi, frustrującymi czynnikami w rozwoju 
osobowości. Wiele o tym mówią analizy tzw. marginesu społecznego, głębokich 
zaburzeń osobowości.
Jednym z zadań męŜczyzny jest pomóc Ŝonie dostosować się emocjonalnie do wizji 
macierzyństwa, jednym z zadań Ŝony jest pomóc męŜowi w przygotowaniu się do 
ojcostwa, poniewaŜ dzięki miłości małŜeńskiej rodzicielstwo nabiera właściwego 
sensu, który powinien być podkreślony przez ukochaną osobę. Jej postawa moŜe 
„wzmocnić" postawę rodzicielską, osłabić ją lub nawet wyeliminować.
Ojcostwo jest naturalną kontynuacją i wypełnieniem męskości. W Ŝyciu psychicznym
dzk ka wpływ ojca rośnie i zaznacza się w tzw. okresie edypalnym (;5 lał). 
Ojcostwo zakłada: samowiedzę, pragnienie i potrzebę bycia ojcem, uznanie 
specyficznych potrzeb dziecka. Ojciec wskazuje dziecku nowe drogi, 
wartościowanie. E. Fromm mówi, Ŝe miłość ojcowska jest uwarunkowana: „Kocham 
cię, poniewaŜ spełniasz moje oczekiwania, poniewaŜ jesteś taki, jak ja". Oznacza
to w praktyce, Ŝe na miłość ojcowską trzeba sobie zasłuŜyć, Ŝe jest ona w 
zasięgu moŜliwości dziecka, co pozwala i umoŜliwia wyzwalanie jego twórczości. 
Elementem zdrowia psychicznego, prawidłowego rozwoju dziecka jest ewolucja 
miłości od
matki do ojca i synteza ich obu.
237
Specyfika wartości rodzicielstwa
Zastanówmy się, jakie wartości wnosi w Ŝycie rodziców dziecko, co ono daje 
rodzicom, co jemu zawdzięczamy, jakie są płaszczyzny tych wartości.
MoŜna wyróŜnić następujące wartości:
Aspekt biologiczny rodzicielstwa
Wiemy, Ŝe popęd zachowania gatunku jest oprócz popędu samozachowawczego 
najsilniejszym mechanizmem w Ŝyciu człowieka. Występujący u kobiet „instynkt 
gniazda" jest przejawem tego mechanizmu. MoŜna zatem powiedzieć, Ŝe 
rodzicielstwo daje zaspokojenie jednego z najsilniejszych mechanizmów Ŝyciowych.
Rozwój biologiczny
Ta wartość rodzicielstwa dotyczy głównie kobiety. Z wielu badań wynika, Ŝe 
macierzyństwo przyczynia się do rozkwitu biologicznego kobiety, jej równowagi 
hormonalnej, do wzmocnienia sił obronnych, odmłodzenia witalności. Organizm 
kobiecy jest przystosowany do specjalnego jego obciąŜenia, którego brak 
przyczynia się do przedwczesnego starzenia się, zaburzeń hormonalnych, 
zmniejszenia sił odpornościowych itd. Z tego punktu widzenia najbardziej 
optymalne jest pierwsze macierzyństwo do 25 roku Ŝycia, odmładza ono 
biologicznie kobietę i pomaga jej spełnić wiele funkcji biologicznych.
Rozwój roli erotycznej
Męskośćkobiecość dzięki rodzicielstwu zyskuje nowe znaczenie, jest jego 
wypełnieniem, daje wewnętrzne poczucie własnej wartości. Przez rodzicielstwo 
subiektywnie stajemy się „w pełni kobietą", „w pełni męŜczyzną".
Rozwój osobowości rodziców
Dziecko poszerza i pogłębia osobowość swoich rodziców o wiele nowych wymiarów. 

Strona 103

229

Ułatwia formowanie postawy dawcy, altruistycznej, przez uczenie bezinteresownej 
miłości. Objawia własną wartość rodzicielską, wyzwala nowe potrzeby psychiczne, 
opiekuńcze, pedagogiczne, rozwija poczucie odpowiedzialności, daje poszerzenie 
granic JA w nieskończony wymiar dalszych pokoleń; stąd uczucie:
non omnis moriar („nie wszystko umiera").
Rozwój miłości partnerskiej
Dzięki dziecku miłość staje się unieśmiertelniona, tworzy inną wartość, nową 
więź uczuciową. Wiele obserwacji wskazuje, Ŝe udane rodzicielstwo staje się 
renesansem miłości i źródłem jej odświeŜenia, utrwalenia.
238
Rozwój wspólnoty partnerskiej
Dziecko stawia rodzicom pewne zadania jednoczące ich w ich spełnianiu; 
małŜeństwo staje się rodziną, czyli wspólnotą poszerzoną, z większym zakresem 
współoddziaływań, zadań, celów. MałŜonkowie jednoczą się w wielu nowych celach i
dziecko staje się jednym więcej z układów dośrodkowych, „do" związku.
Rozwój postaw wychowawczych
Dziecko przyczynia się do powstania nowej orientacji psychowychowawczej. Rodzice
"wprowadzają je w świat wartości, tradycji kulturowych, formują jego osobowość. 
Dziecko staje się więc potencjalnym źródłem wielu wartości i satysfakcji.
Radość przebywania z sobą
Uśmiech dziecka, jego gesty, formy zwracania się do rodziców, ufność, podziw, 
sympatia są niezastąpionymi i wyjątkowymi wartościami. RównieŜ obserwacja jego 
rozwoju, powstawania jego indywidualności wyzwala zdumienie i podziw. Dziecko 
moŜe stać się radością dnia codziennego. Wiele osób przyznaje, Ŝe to prawda, ale
do określonego wieku, później zaczyna się proces odwrotny. Jest to mit.
Wiele badań wskazuje, Ŝe tzw. konflikty rodzinne wcale nie muszą prowadzić do 
niezrozumienia i obcości między pokoleniami. W wielu rodzinach silne i pozytywne
uczucia istnieją we wszystkich fazach rozwojowych osobowości dziecka, a okres 
dojrzewania nie musi prowadzić do rozdźwięków. Istnieje wiele rodzin radosnych, 
pogodnych, pełnych humoru. Inna rzecz, Ŝe ten klimat nie powstał sam z siebie; 
jest on rezultatem postawy i osobowości rodziców i ich wzajemnych uczuć. Oni w 
zasadzie tworzą klimat psychiczny w domu;
wymaga to jednak pewnej sztuki.
Dochodzimy zatem do pojęcia sztuki Ŝycia rodzinnego, podobnie jak istnieje 
sztuka miłości, seksualna, małŜeńska.
Jak wynika z tych rozwaŜań dziecko stanowi wartość poznawczą, emocjonalną, 
egzystencjalną, słuŜącą rozwojowi osobowości rodzica, rozwojowi wspólnoty 
małŜeńskiej; jest teŜ wartością autonomiczną. wiadomie pomijam jeszcze inny 
świat - wartości społecznej. Uwidocznienie tych wartości, ich doświadczenie 
wymaga m. in. wykształcenia w sobie odpowiednich postaw rodzicielskich, sztuki 
Ŝycia rodzinnego. MoŜna tu dopatrywać się analogii z miłością. Jest ona 
niewątpliwie wartością, ale brak pielęgnowania miłości moŜe doprowadzić do jej 
zaniku. Podobne wartości, jakie daje dziecko, mogą słać się przejściowe, a nawet
mogą subiektywnie słać się antywartościami, kiedy traci się kontakt z dzieckiem 
i rodzina przybiera charakter konfliktowy. Dochodzimy zatem do pojęcia 
pielęgnowania wartości, jakie reprezentuje dziecko, inaczej mówiąc do sztuki 
Ŝycia rodzinnego.
BARIERY W PARTNERSTWIE SEKSUALNYM
JA l WIAT
Nasze kontakty i związki uczuciowe z ludźmi
w duŜej mierze wywodzą się z wcześniejszych faz rozwoju: z dzieciństwa, wieku 
szkolnego i okresu dojrzewania. Kontakt z matką w niemowlęctwie i w okresie 
przedszkolnym wpływa na ukształtowanie późniejszych uczuć i stosunku do ludzi. 
Rozwój przebiega na wielu poziomach: intelektualnym, uczuciowym, seksualnym, 
estetycznym itp.
Dość często - w wyniku błędów wychowawczych, niekorzystnych wpływów, wadliwego 
samorozwoju i samowychowania - człowiek zatrzymuje się na jakimś poziomie i 
mówimy o nim, Ŝe jest infantylny. Infantylizm (niedojrzałość) moŜe dotyczyć 
wszystkich sfer rozwoju lub jednej z nich. Mamy liczne przykłady wszechstronnie 
wykształconych ludzi, o wysokich walorach intelektualnych, których rozwój 
uczuciowy kształtuje się na poziomie piętnastolatków. Spotykam się często z 
problemem niedojrzałości w terapii małŜeńskiej. MałŜonkowie dojrzali wiekiem i 
staŜem, po studiach, dobrze wykonujący swój zawód, w stosunku do siebie 
ujawniają zachowania infantylne, a poziom ich Ŝycia seksualnego odpowiada 
okresowi dojrzewania.
Zajmę się obecnie kilkoma przykładami zatrzymania się w rozwoju psychoseksualnym
i konsekwencjami infantylizmu we współŜyciu dwojga ludzi.
ł ó 243

Strona 104

229

Myślenie magiczne
Myślenie magiczne charakterystyczne jest dla wieku dziecięcego. Dziecko uwaŜa 
się za „pępek świata", nie liczy się z realiami Ŝycia, Ŝyczenie traktuje jako 
rzeczywistość. Taki sposób myślenia moŜe jednak trwać do późnego wieku, l 
wówczas zakłóceniu ulegają kontakty z ludźmi, a szczególnie z płcią odmienną. 
Swemu JA przypisuje się nadmierną wartość, a partner ma grać rolę ,satelity". 
Wobec Ŝycia przyjmuje się postawę pełną wymagań i oczekiwań. Inni mają 
zaspokajać potrzeby JA, które ogranicza się do postawy biorcy. W Ŝyciu 
seksualnym oczekuje się realizacji Ŝyczeń, bez liczenia się z moŜliwościami.
Mit Tytani!
Dziewczęce fantazje przepojone są narcyzmem. Oto ma zjawić się wspaniały ksiąŜę 
z bajki, uosobienie męskości, wzór cnót. W wyobraźni widzi się nie tylko jego 
posłać, ale i jego zachowanie. Siebie natomiast we wspaniałej scenerii ciekawego
Ŝycia. KsiąŜę się nie zjawia, a ten, który staje się męŜem, nie dorasta do tego 
ideału i później „odpowiada" za to. Fantazje owe nie tylko mogą przetrwać, lecz 
takŜe zniekształcają rzeczywistość. Niejeden mąŜ słyszy, jakich to miał 
konkurentów, jakie wspaniałe perspektywy zostały zniweczone. MoŜna równieŜ innym
przypisywać nieistniejące uczucia i motywy. Oto kłoś podobny do wymarzonego 
księcia z bajki uśmiechnął się, powiedział coś miłego. Budzi to na niczym nie 
oparte przekonanie, Ŝe się zakochał, jego gesty nabierają innych znaczeń. MoŜna 
powiedzieć, Ŝe u tak odczuwających kobiet rozwój zatrzymał się na poziomie
wczesnego dojrzewania.
Marzenia seksualne
Budząca się zmysłowość w okresie dojrzewania, lektury, filmy sprzyjają marzeniom
o współŜyciu „idealnym". Powstaje dokładny scenariusz ars amandi, zachowania 
partnera, własnych reakcji, które są powielaniem zasłyszanych lub poznanych 
sytuacji z lektur, z filmów. Rzeczywistość często odbiega od tego ideału. 
Wówczas wini się partnera, Ŝe to nie takie przeŜycia, nie taka sceneria, nie 
takie zachowanie. Zaburzenia seksualne mogą nawet rozwinąć się w wyniku 
rozminięcia się rzeczywistości z marzeniami. W wielu listach czytamy:
„Chciałabym, aby mąŜ przed współŜyciem zaprosił mnie na dansing, Ŝeby wykazał 
czułość, zainteresowanie mną, a we współŜyciu, aby dał mi to wszystko, co 
powinien dać prawdziwy kochanek. Zupełnie inaczej wyobraŜałam sobie współŜycie. 
Podsunęłam mu „MałŜeństwo doskonałe", ale on nic się nie zmienił". Oczywiście, 
Ŝe lepiej byłoby nawet rzadziej współŜyć za cenę wzbogacenia scenerii i ars 
amandi, ale świat marzeń zawsze moŜe być bogatszy od moŜliwości, jakimi 
dysponujemy.
244
Moja płeć, druga płeć
Tak naprawdę, to chyba do końca płeć odmienna pozostanie dla nas jakąś zagadką, 
l to dobrze. Czym innym jednak jest zagadkowość, a czym innym poczucie dystansu 
i obcości. Znamy typowe obrazki z okresu szkolnego, kiedy chłopcy i dziewczęta 
mają własne paczki, a wobec płci odmiennej przyjmują postawę lekcewaŜącą, 
pogardliwą, pełną dystansu. Dzięki temu okresowi rozwojowemu rodzi się poczucie 
toŜsamości własnej płci, model zachowań i reakcji. MoŜe to jednak przetrwać i do
wieku dojrzałego. W wielu związkach istnieje nieprzekraczalna barierS inności, 
prowadząca do dystansu, niezrozumienia i braku przyjaźni. Kobieta potrafi swej 
przyjaciółce opowiedzieć z największymi detalami intymne sprawy swego 
współŜycia, lecz nigdy nie przemoŜe się, aby porozmawiać na ten temat z męŜem. 
Zastanawiający jest paradoks, Ŝe przyjaciel męŜczyzny czy przyjaciółka kobiety 
wiedzą wszystko o ich małŜeństwie, współŜyciu, są ich doradcami, powiernikami, 
ba, instruktorami, a wieloletnie małŜeństwo pozostaje na poziomie nastolatków (w
sensie kontaktu psychicznego)
i nie potrafi dojść ze sobą do porozumienia.
JA realne i JA Idealne
Dla okresu dojrzewania typowe są kompleksy związane z wyglądem, budową ciała. 
PrzewaŜnie nie mają one uzasadnienia. Większość kompleksów jest irracjonalna i 
wynika z niezadowolenia z siebie, z rozbieŜności między tym, co jest, a tym, co 
chciałoby się mieć. MęŜczyzna moŜe np. marzyć o muskularnej budowie, obfitym 
owłosieniu, wysokim wzroście itp. Natura obdarza nas jednak niezaleŜnie od 
naszych chęci. Istnieje więc konieczność akceptacji samego siebie, swego 
temperamentu, budowy (z wyjątkiem, rzecz jasna, wyraźnych wad, zaburzeń, 
nieprawidłowości). Stałe niezadowolenie z siebie prowadzi do poczucia niŜszości,
smutku, braku samoakceptacji. Niekiedy w kontaktach z innymi usiłuje się te 
kompleksy kompensować lub teŜ „steruje się" z poczuciem niŜszości. IleŜ to 
atrakcyjnych kobiet uwaŜa siebie za kopciuszków. Inni ludzie natomiast odwrotnie
- będąc przeciętnymi - starają się udowodnić ponadprzeciętność. Akceptacja 
samego siebie oparta na znajomości swego JA, zbliŜenie JA realnego do idealnego,

Strona 105

229

to warunki zdrowia psychicznego
i autentyzmu w kontaktach z innymi.
PowyŜsze przykłady, bynajmniej nie tak rzadkie, wskazują na utrzymanie się u 
wielu ludzi poziomu rozwoju z ich lat młodzieńczych. Konsekwencje tego typu 
myślenia rzutują na kontakty z innymi, pozbawione autentyzmu, naturalności i 
zwykłego, ludzkiego szczęścia. Natomiast czym innym jest budowanie świata marzeń
i fantazji, aby osiągnąć dalszy rozwój. Trudno przecieŜ poprzestać na tym, co 
jest. We współŜyciu między dwojgiem ludzi moŜna dąŜyć np. do rozkwitu ars 
amandi, stworzenia związku bogatego w doznania uczuciowe
245
i seksualne. Lekłury łakich podręczników jak np. „Sztuka kochania" lub 
„MałŜeństwo doskonałe" mogą pomóc w urzeczywistnieniu tych planów. Czym innym 
jednak jest wzbogacenie rzeczywistego, realnego Ŝycia, a czym innym naginanie go
do dziecięcych i młodzieńczych fantazji.
Udana więź partnerska wymaga dojrzałego JA partnerów i realnego widzenia świata.
Właśnie wspomniana potrzeba realizmu moŜe mobilizować związek do budowy własnego
świata, który poza poczuciem konieczności adaptacji do rzeczywistości obejmuje i
wspólny świat marzeń, fantazji, nonkonformizmu, szczypty szaleństwa. Inne jednak
jest znaczenie tych marzeń, snów powstałych spontanicznie w związku, czym innym 
wejście z nimi w związek, jako wyraz „posagu psychicznego".
POCZUCIE NIśSZOCI
U wielu osób prawdziwym problemem jest po
czucie niŜszości. Rzutuje to na nasze kontakty z ludźmi, którzy mogą odczuwać 
sprzeczność między obrazem naszej osoby „nadanym" przez nas a obrazem stwarzanym
przez nich samych i prowadzi do sytuacji konfliktowych.
Nie będę tutaj zajmował się genezą poczucia niŜszości, jest to obszerne 
zagadnienie. Sygnalizuję tylko, Ŝe moŜe ono powstać w wyniku niewłaściwego 
rozwoju psychicznego, błędów wychowawczych, rozbieŜności między wyidealizowanym 
i nierealnym JA a rze
247
czywistością, jak równieŜ w wyniku sytuacji stresowych, które odbieramy jako 
kompromitujące (dość to powszechny mechanizm u męŜczyzn mających zaburzenia 
sprawności seksualnej).
Istota poczucia niŜszości polega na zdeformowaniu sygnałów odbieranych od 
otoczenia w wyniku innego widzenia JA.
Do typowych zniekształceń naleŜą:
NadwraŜliwość wobec ocen otoczenia
Człowiek mający prawidłową samoocenę kształtuje ją m. in. poprzez odbiór siebie 
przez otoczenie, przyjmowanie ocen, opinii. W tym przypadku waŜniejsze się 
staje, co widzi u mnie otoczenie, przewaŜa widzenie siebie przez pryzmat innych.
Wyczulenie na sposób traktowania
Zrozumiałe, Ŝe w kontaktach z ludźmi stany zmęczenia, rozdraŜnienia, euforii, 
nastroju wpływają na nasz sposób porozumiewania się z nimi. Nieraz powiemy to, 
czego nie chcieliśmy powiedzieć itd. Człowiek z poczuciem niŜszości kaŜde 
zachowanie wobec siebie analizuje i wyciąga wnioski co do tego, jak jest 
oceniany. Nie potrafi abstrahować od swej osoby, tylko kaŜde zachowanie innych 
wiąŜe ze sobą.
„Nadmuchiwanie" negatywnych postaw i ocen
Wiemy, Ŝe nie wszyscy nas lubią, cenią, nie wszystkie nasze cechy i zachowania 
odpowiadają innym. W tym jednak przypadku kaŜda negatywna ocena, reakcja 
odbierana jest jako totalne odrzucenie („nic nie znaczę", , jestem nic nie 
wart"). W skrajnych przypadkach poczucie niŜszości nawet przypadkowe reakcje 
mimiczne drugiej osoby są zniekształcane i np. uśmiech kobiety moŜe być odebrany
jako ośmieszenie, zlekcewaŜenie, skrzywienie brwi, grymas - jako nienawiść, 
niechęć, powiedzenie ,muszę juŜ pójść" - jako niechęć do przebywania razem, 
znudzenie itd.
Bagatelizowanie ocen pozytywnych
Pochwały, pozytywne oceny, wyrazy wdzięczności są odbierane jako wyrazy nic nie 
znaczącej grzeczności czy teŜ litości, współczucia, a nawet subtelnej, acz 
zjadliwej ironii. Obojętność odbierana jest natomiast jako wrogość. Dla 
człowieka z poczuciem niŜszości nie ma pojęcia obojętności, wszystko ma mieć 
konkretny znak uczuciowy. Obojętność zatem odbierana jest jako forma ukrywanej 
wrogości czy niechęci. Nieraz istnieje dąŜenie do zmuszenia takiej osoby do 
ujawnienie bardziej jasnych uczuć, prowokuje się ją do „powiedzenia wprost, co o
mnie myśli"
Tego typu zniekształcenia informacyjne w kontaktach z ludźmi najczęściej 
prowadzą do lęków, poczucia wrogości, izolacji, dystansu.
248

Strona 106

229

Inni są odbierani jako ci, którzy zagraŜają. Ujawnienie wobec nich wrogości 
najczęściej przyjmuje formę obrony przez atak, wyprzedzający przewidywaną 
wrogość i negację. Powstaje nadmierna koncentracja na sobie, okopywanie się na 
pozycjach obronnych. Inni stają się „obcy", są potencjalnymi agresorami. Nic 
więc dziwnego, Ŝe odbija się to na kontaktach seksualnych.
Najczęściej mamy do czynienia z następującymi formami związków seksualnych:
ź
Postawa rezygnacyJna
Unika się nawiązywania sympatii, kontaktów seksualnych. Potrzeby seksualne 
bywają głęboko tłumione lub realizowane w formie samozaspokajania się. 
Otoczeniu, zaniepokojonemu takim stanem rzeczy, deklaruje się pozorne motywy, 
wyjaśnienia. Niekiedy obiera się sposób Ŝycia umoŜliwiający trwałą izolację od 
związków erotycznych.
Związki bez zaangaŜowania uczuciowego
Chodzi tu o związki typu „zdroworozsądkowego", umowne, z uprzedzającym 
nastawieniem „na nie" co do miłości. Mogą to być związki typu towarzyskiego, ale
bywają teŜ i erotyczne, w których realizuje się swoje potrzeby seksualne.
Związki z zaburzeniami seksualnymi
Z psychopatologii seksualnej wiemy, Ŝe wele przypadków oziębłości płciowej, 
pochwicy, impotencji ma poczucie niŜszości jako „punkt startowy". Istnieje 
niewiara w swoje moŜliwości, w bycie atrakcyjnym dla drugiej osoby. Tego typu 
postawa wyjściowa oczywiście potwierdza to przekonanie i współŜycie jest 
nieudane, co z kolei staje się potwierdzeniem nastawienia i mamy do czynienia z 
typowym błędnym kołem.
Erotomania
Erotomania to znany mechanizm przezwycięŜania swego poczucia niŜszości. Liczne 
przygody erotyczne, prowokowanie innych, porzucanie ich później, zachowania 
cyniczne bywają nieraz wyrazem ukrywanego poczucia niŜszości. W ten sposób 
dokonuje się stałego sprawdzania siebie i innych.
Związki homoseksualne
Niejeden z tych związków jest formą rozwiązywania swego poczucia niŜszości. 
Osoba płci odmiennej jest odbierana jako ktoś budzący poczucie zagroŜenia, lęk. 
Osoba ze świata własnej płci stwarza natomiast poczucie swoistego 
bezpieczeństwa.
RóŜne są drogi wyzwalania się z kompleksu niŜszości. Znamy przykłady 
kompensowania tego poczucia na innym polu i np. impotent
249
moŜe zdobywać sukcesy i uznanie w innych sferach działalności. Oziębła płciowo 
kobieta moŜe starać się o zyskanie uznania w roli zawodowej, w byciu idealną 
Ŝona i matką itp. Innym przykładem wyzwolenia jest poznanie mechanizmu 
powstawania poczucia niŜszości u siebie, co moŜe prowadzić do powstania wobec 
niego dystansu.
W procesie psychoterapii często omawia się z pacjentem obraz własnej osoby i 
wskazuje na to, Ŝe kaŜdy człowiek ma swoje słabe i mocne strony, a obraz JA 
składa się z wielu sfer: intelektualnej, uczuciowej, moralnej, zawodowej, 
erotycznej itd. Podkreśla się to co dobre, pozytywne. Sam fakt, Ŝe w sferze 
seksualnej mam trudności, nie oznacza, Ŝe jako człowiek nie przedstawiam 
wartości. Istotą wyzwolenia jest przełamanie zniekształcenia odbioru przez 
innych. Często odbywa się to bez pomocy z zewnątrz. Przyjaciel lub zakochana 
osoba moŜe przełamać ten impas. Przełamanie poczucia niŜszości ma znaczenie nie 
tylko dla poprawy związków uczuciowych, ale i dla lepszego rozumienia innych, 
pozwala bowiem przyjąć postawę tolerancji i zrozumienia.
KOMPLEKS ONANISTYCZNY
Aułoerołyzm (samogwałt, onanizm, ipsacja, samozaspokajanie się) oprócz złoŜonej 
problematyki współŜycia przedmałŜeńskiego, nerwic seksualnych stanowi bardzo 
rozpowszechniony temat wszelkich pytań. Osoby mające we współŜyciu zaburzenia 
typu nerwicowego najczęściej wiąŜą je z samogwałtem. Ponad połowa młodzieŜy 
uprawiającej samogwałt przejawia niewłaściwe wobec niego postawy;
albo nadmiernie przecenia jego następstwa, albo lekcewaŜy problem, nie 
dostrzegając róŜnorodności przyczyn i form samogwałtu.
251
Obecnie chciałbym zastanowić się nad tzw. kompleksem ona
nistycznym, którego źródła sięgają do okresu dojrzewania, a następstwa jeszcze 
długo dają znać o sobie (np. w poczuciu małowartościowości seksualnej, w próbach
tłumaczenia późniejszych niepowodzeń we współŜyciu seksualnym).
Kompleks ten rozwija się u części młodzieŜy, która styka się z samogwałtem. 
Najczęściej dotyczy to osób, które uprawiały samogwałt nałogowy, dość często, z 
jednoczesnym poczuciem winy. Jest równieŜ sporadycznie spotykany i u tych, 

Strona 107

229

którzy przelotnie praktykowali samozaspokajanie się.
Kompleks onanisłyczny polega na przekonaniu, Ŝe samogwałt zawsze wyzwala 
patologiczne następstwa, uniemoŜliwiające lub powaŜnie utrudniające współŜycie 
seksualne. Samogwałt jako taki traktowany jest jako rodzaj perwersji, zboczenia,
powaŜnej patologii. Kompleks wiąŜe się z uczuciem lęku, niepokoju, z poczuciem 
małowartościowości. Tego typu uczucia są tak trwałe, Ŝe nawet racjonalne próby 
wyjaśnienia, rozmowy z lekarzem, lektura nie są w stanie ich wyeliminować. MoŜe 
zmienić się werbalna strona kompleksu, ale pozostaje emocjonalna. Kompleks 
prowadzi w rezultacie do załamania się obrazu JA w roli seksualnej. Lęki, obawy 
związane z kompleksem onanisłycznym mogą zablokować wszelkie próby nawiązania 
kontaktów heteroseksualnych. Wobec przedstawicieli płci odmiennej odczuwa się 
strach, niepewność, nieśmiałość. Przewiduje się juŜ z góry swoją niezdolność do 
współŜycia, niepowodzenie we współŜyciu, impotencję, niezadowolenie ewentualnego
partnera. Zaczyna się wykluczać moŜliwość podjęcia współŜycia seksualnego. 
JeŜeli nawet dojdzie do sytuacji sprzyjającej czy prowokującej współŜycie, 
następuje reakcja ucieczki, wycofania się.
Niekiedy dokonywane są próby przełamania kompleksu przez
tzw. sprawdzenie się w moŜliwie „najbezpieczniejszej sytuacji". Bezpieczeństwo 
ma zapewnić brak więzi uczuciowej z partnerem, wykluczenie trwalszego związku. 
Najczęściej jest to tylko przelotna próba z anonimowym partnerem. W trakcie 
„próby" cała uwaga jest koncentrowana na czynności narządów płciowych, 
analizowaniu podniecenia seksualnego, samoobserwacji swych doznań. Oczywiście w 
takiej sytuacji niepowodzenie utrwala kompleks. JeŜeli nawet osoba z kompleksem 
nawiąŜe trwały kontakt uczuciowy i rozpocznie współŜycie seksualne, nadal będzie
jej towarzyszyć niepewność, ukryty lęk, potrzeba kontrolowania siebie. Tego typu
postawa sprzyja powstawaniu zaburzeń i reakcji nerwicowych, które stają się 
rzekomym potwierdzeniem kompleksu.
Kompleks onanistyczny zdecydowanie częściej jest spotykany u męŜczyzn niŜ u 
kobiet. Jego utrwalenie się moŜe równieŜ wynikać z wybiórczego i subiektywnego 
korzystania z lektury. Wyczulenie jest tak duŜe, Ŝe wszelkie rozwaŜania na temat
ewentualnych następstw autoerotyzmu są przyjmowane „do siebie", a wszelkie 
rzeczowe
252
próby ukazania róŜnych stron samozaspokajania się są wypierane, nie przyjmowane 
i omijane.
Co sprzyja rozwojowi tego kompleksu, dlaczego powstaje on tylko u części 
dojrzewających osobowości?
Aby odpowiedzieć na to pytanie, przeanalizujmy przyczyny, które najczęściej 
sprzyjają rozwojowi kompleksu.
Niewłaściwa atmosfera wychowawcza w domu, w którym samogwałt jest naznaczony 
piętnem „zboczenia", „choroby"; stwarza to oczywiste pogotowie" lękowe i 
pierwsza próba samogwałtu wyzwala lęk, a następnie przeradza się w kompleks.
Niewłaściwa lektura, w której samogwałt jest kwalifikowany jako zboczenie o 
powaŜnych następstwach.
Jednostronnie negatywne ujmowanie autoerofyzmu młodzieńczego przez wychowawców, 
prelegentów.
Połączenie się w krótkim czasie praktyk samozaspokajania się z nieudanymi 
próbami współŜycia seksualnego; następuje powiązanie obu tych zjawisk na 
zasadzie przyczyny i skutku.
Poczucie winy, niesmaku, niechęci do samej formy samozaspokajania się z 
jednoczesnym niezadowoleniem z siebie; u dojrzewających osób niezadowolenie z 
siebie jest częstym i prawidłowym odczuciem wynikającym z przebudowywania 
swojego JA, z tzw. dezintegracji pozytywnej tego okresu, ale nałoŜenie się na 
siebie tych róŜnych negatywnych emocji sprzyja rozwojowi kompleksu.
Trudności w nawiązywaniu kontaktów z odmienną płcią, wynikające z róŜnych 
przyczyn, są niekiedy przenoszone, rzutowane na samozaspokajanie się.
Kompleks onanistyczny często mija dzięki sprzyjającym okolicznościom - aktywnej,
rozumiejącej, uczuciowo zaangaŜowanej partnerce, zmianie postawy dzięki dobrej 
lekturze, dyskusji. Niekiedy jednak tkwi tak głęboko, Ŝe wymaga specjalistycznej
porady, a nieraz - leczenia psychoterapeutycznego.
Najlepszym przeciwdziałaniem jest odpowiednia atmosfera wychowawcza, w której 
osoba rozwijająca się jest uświadomiona i uprzedzona o pokusie samozaspokajania 
się jeszcze przed samym dojrzewaniem, oraz właściwie przeprowadzone 
uświadomienie i wychowanie seksualne w szkole. Z pewnością dałoby się w ten 
sposób ułatwić Ŝycie niemałej liczbie osób, które niepotrzebnie czują się 
małowarłościowe seksualnie.
KOMPLEKSY AMAZONKI l PALIASATENY
Udane partnerstwo seksualne

Strona 108

229

wymaga m. in. spotkania osób
z uformowaną męskością i ko
biecością, dla których świat
drugiej płci jest fascynującą od
miennością, potrzebą zjedno
czenia z nią. Męskośćkobiecość formują się głównie w środowisku rodzinnym i 
uczócia wobec rodziców, ich naśladownictwo i identyfikacja z nimi stanowią bazę,
, matrycę" do widzenia siebie jako
męŜczyzny i kobiety.
ZłoŜone mechanizmy związków uczuciowych w rodzinie wiąŜą
się niekiedy z rozwojem pewnych postaw, zachowań określanych mianem kompleksów, 
które rzutują później na nawiązywanie kontaktów z płcią odmienną. Powszechnie 
juŜ znane są kompleksy Edypa i Elektry, u podstaw których tkwi zazdrość dziecka 
o rodzica płci odmiennej. Mniej natomiast są znane inne kompleksy, mające 
równieŜ znaczenie w formowaniu postaw wobec płci odmiennej. Dla przykładu opiszę
krótko dwa kompleksy występujące u kobiet.
254
Kompleks amazonki powstaje w wyniku nadmiernej identyfikacji córki z matką. wiat
kobiecy jest wyŜej wartościowany niŜ męski, dochodzi nawet do rozwoju swego 
rodzaju narcyzmu. W zachowaniach ujawniana jest „męska" forma bycia, pewność 
siebie, siła, samowystarczalność. MęŜczyzna zostaje sprowadzony do roli 
inseminatora, inaczej mówiąc zapładniacza, i właściwie na tym się kończy 
widzenie jego wartości w Ŝyciu takiej kobiety. Zrozumiałe, Ŝe tego typu postawa 
wobec męŜczyzn, połączona z potrzebami seksualnymi, kobiecymi stwarza róŜnorodne
napięcia. Istnieje sprzeczność między „do" i „od" męŜczyzn, między potrzebą 
miłości a agresywnością. Często obiektem uczuć staje się „kobiecy" męŜczyzna, 
któremu partnerka matkuje, ale nad którym jednocześnie dominuje. Agresywność 
wobec świata męskiego często bywa pozorowana poświęceniem i współczuciem: „oni 
są tacy biedni i słabi, potrzebują opieki".
We współŜyciu seksualnym ujawnia się dąŜenie do ujarzmienia męŜczyzny, 
narzucenia mu określonego zachowania. Wynikiem istniejących sprzeczności w 
postawie wobec męŜczyzn bywają dość typowe dla kobiet z kompleksami Amazonki 
zaburzenia seksualne, np. bolesne współŜycie (dyspareunia), brak orgazmu, 
sprzeczne uczucia w trakcie stosunku. Istnieje równieŜ jeszcze inna ciekawa 
prawidłowość dotycząca marzeń i fantazji seksualnych - męŜczyźni są w nich 
uśmiercani, okaleczani, pozbawieni atrybutów męskości (kastracja).
Sprzeczność dotyczy nie tylko postaw wobec świata męskiego, _ale i 
macierzyństwa; z jednej strony jest ono wyrazem kobiecej potrzeby, z drugiej 
jednak strony budzi opór wobec odczuwanego w nim ograniczenia swej wolności.
Kobiety z kompleksem Amazonki są władcze, dominujące, agresywne wobec męŜczyzn, 
wychwytują wszelkie sygnały potwierdzające ich postawę wobec męŜczyzn, tak więc 
pozornie jest ona dla nich uzasadniona. Wspomniana identyfikacja z matką 
powstaje łatwiej wówczas, gdy rola ojca w domu bywa drugorzędna. Tak więc 
kompleks Amazonki ujawnia związek wczesnodziecięcych mechanizmów rozwoju z 
późniejszym typem kontaktu z męŜczyznami.
Kompleks PallasAłeny powstaje w wyniku identyfikacji z obrazem Ojca lub innych 
WaŜnych MęŜczyzn. wiat męski jest odczuwany jako „swojski", bliŜszy psychicznie 
aniŜeli świat kobiecy. Nieraz jest on zauwaŜalny w większej rodzinie, kiedy 
córka nie tylko podkreśla swoje podobieństwo psychiczne do ojca, ale i wobec 
młodszych wiekiem braci przyjmuje postawę „ojcowską". Wspomniany mechanizm 
powstaje niekiedy równieŜ w wyniku rywalizacji córki z matką o względy ojca. 
Wówczas podkreślanie swego podobieństwa wobec niego moŜe zyskać akceptację ojca,
wyróŜnienie.
Badania wspomnianego kompleksu wskazują, Ŝe tego rodzaju
kobiety zazwyczaj są inteligentne, mają cechy męskiej mentalności, chłopięcą 
sylwetkę, ze słabo zaznaczonymi cechami kobiecości. Nie
255
stwierdza się jednak nieprawidłowości genetycznych ani nieprawidłowości w 
budowie narządów płciowych.
W Ŝyciu seksualnym tych kobiet równieŜ ujawniają się trudności i zaburzenia. 
Zrozumiałe, Ŝe męski typ psychiczny rzutuje na rozwój potrzeby dominacji, 
aktywności. W powstałych związkach uczuciowych partner zazwyczaj jest 
zdominowany, istnieje równieŜ duŜe poczucie bliskości i podobieństwa 
psychicznego. Są to niekiedy świetne związki - tzw. kumplowskie. We współŜyciu 
seksualnym ujawnia się jednak niekiedy pochwica lub oziębłość, istnieje bowiem 
wewnętrzna bariera, uniemoŜliwiająca oddanie się partnerowi. Mówiąc obrazowo - 
ciało kobiety mówi „nie" zdobywaniu go przez
męŜczyznę. Pozornie mogłoby się wydawać, Ŝe odwrócenie roli we współŜyciu 

Strona 109

229

rozwiąŜe problem. PrzecieŜ kobieta moŜe przyjąć rolę aktywną i zdobywać 
męŜczyznę. Okazuje się jednak, Ŝe nie jest to takie proste. Sam fakt aktywności 
seksualnej ze strony kobiety nie zmienia faktu, Ŝe jej ciało oddaje się 
partnerowi, ,oddaje mu ona część swego terytorium, część swego JA" - jak mówią 
psychoanalitycy. Specyfika przeŜyć seksualnych kobiety polega równieŜ na tym, iŜ
w miarę nasilania się podniecenia, zwęŜa się u niej obszar świadomości, powstaje
poddanie się narastającej fali podniecenia, a orgazm jest kulminacyjnym tego 
wyrazem. Kobiety z kompleksem PallasAteny mając męską mentalność z trudem 
poddają się tej fali;
podświadomie dąŜą one bowiem do panowania nad sytuacją.
Kompleks Amazonki i kompleks PallasAłeny są wyrazem skrajnych identyfikacji z 
matką lub z ojcem. Obie skrajności, jak widać, utrudniają rozwój kobiecości i 
seksualizmu. Rozwój ten wymaga udanej więzi uczuciowej z obojgiem rodziców. 
Przeczy to stereotypom typu: „syn
jest dla ojca, a córka dla matki".
NIEPEWNOĆ W ROLI SEKSUALNEJ
WspółŜycie seksualne zawsze jest poprzedzone określo
nym nastrojem, widzeniem siebie jako partnera. Dla jednych współŜycie jest 
pogodnym, fascynującym misterium, w którym czują się pewnie, w którym są wolni 
od lęku i niepokoju, a przejściowe niepowodzenia traktują jako zjawisko 
naturalne i przemijające. Dla innych współŜycie jest przede wszystkim 
poszukiwaniem przyjemności;
w związkach tego typu partnerzy mogą mieć wysokie mniemanie o sobie, o swej 
sprawności; w ars amandi są zbyt pewni siebie.
Wiele osób oczekuje jednakŜe współŜycia z niepokojem, obawą, z napięciem. Są 
rozdarci między sprzecznymi uczuciami: „chcę i nie chcę, bo się boję". 
WspółŜycie staje się sferą zagraŜającą, wyzwala - Seks partnerski
257
łającą nadmierną koncentrację, samoobserwację swych funkcji fizjologicznych, 
zachowań partnera. W postrzeganiu siebie jako partnera seksualnego dominuje 
niepewność, poczucie zagroŜenia. WspółŜycie nie jest radosnym misterium i 
źródłem satysfakcji, lecz staje się stałym sprawdzaniem siebie i sprawdzaniem 
przeŜyć drugiej osoby, jej stosunku do nas.
Opisane zachowania charakteryzują niekiedy osoby, które mogłyby mieć zupełnie 
sprawne, udane współŜycie, ale ciąŜąca przeszłość, róŜnorodne kompleksy, 
frustracje zmieniają koloryt uczuciowy współŜycia. W tych przypadkach 
najczęściej dochodzi do zaburzeń nerwicowych i trudności z osiąganiem orgazmu. 
We współŜyciu następuje przesunięcie w kierunku samoobserwacji, autoanalizy ,na 
gorąco". Pieszczoty nie spełniają swej naturalnej funkcji - fascynacji ciałem 
drugiej osoby, spontaniczności, przekazywania uczucia, lecz stają się techniką 
mającą gwarantować powodzenie. Akt moŜe przebiegać sprawnie, moŜe nawet wyzwolić
orgazm, ale w świecie przeŜyć istnieje skupiona czujność, samoobserwacja, 
szukanie potwierdzenia u partnera i np. w bardzo zaawansowanej fazie aktu pada 
pytanie:
„podobam ci się?" lub „czym to jest dla ciebie?". Padające w takim momencie 
pytania potwierdzają rozszczepienie między fizjologią a przeŜyciami.
Jeśli partner nie ma takich neurotycznych potrzeb i traktuje współŜycie 
właściwie, to tego typu sytuacja moŜe być coraz bardziej uciąŜliwa. Początkowa 
akceptacja partnera, więź uczuciowa i erotyczna mogą w wyniku braku 
współbrzmienia, współodczuwania pełnego partnerstwa ewoluować w kierunku 
zniechęcenia, rosnącego zobojętnienia, poczucia bezsilności, skoro kolejne 
zapewnienie czy potwierdzenie udanej więzi nie zmniejszają niepewności partnera.
Jakie są najczęstsze przyczyny niepewności seksualnej!
Kompleksy z okresu dojrzewania
We wczesnej fazie okresu dojrzewania dość powszechne są
kompleksy związane z budową, wyglądem, widzeniem siebie jako kobietymęŜczyzny. 
JeŜeli ulegną one utrwaleniu lub potwierdzeniu, to powstaje niepewność, potrzeba
akceptacji. Nie wystarcza obiektywna ocena, istnieje rdzeń niewiary, nieufności.
Bardzo często dotyczy to męŜczyzn z tzw. kompleksem małego członka. Niekiedy nie
wystarcza uspokojenie w wyniku badania lekarskiego, które wyklucza nieprawidłową
budowę. Szuka się wówczas porady u kolejnych specjalistów, a ich zgodne opinie 
wyzwalają przekonanie: „Mówią tak, bo nic tu nie moŜna pomóc". We współŜyciu 
stale obserwują reakcje swoich partnerek i kaŜda trudność, zaburzenie, 
przejściowe nawet zniechęcenie tłumaczą wadą swej budowy. Tego typu kompleksy 
wyczulają na sposób traktowania przez partnera i wówczas kaŜdy uśmiech, gest 
moŜe być odbierany jako potwierdzenie kompleksu.
258
Niepowodzenia w początkach współŜycia seksualnego

Strona 110

229

Mechanizm polega na tym, Ŝe prestiŜowe, ambicjonalne przeŜywanie pierwszych 
niepowodzeń seksualnych (które są czymś zrozumiałym i naturalnym w początkach 
współŜycia) zaczyna wyzwalać głębokie poczucie niepewności. Utrwala się lęk 
przed ponownym pojawieniem się niepowodzeń.
W takiej sytuacji najczęściej powstaje błędne koło: lęk wyzwala zaburzenia, a 
zaburzenia pogłębiają lęk.
Niepewność swej atrakcyjności jako męŜczyznakobieta
Jeśli powstanie niepewność w roli seksualnej, współŜycie staje się sprawdzianem 
swej atrakcyjności. Zachowania, gesty, reakcje mimiczne partnera interpretowane 
są według jednego kryterium; „Podobam się - nie podobam się". To, co dla innych 
byłoby czytelne i zrozumiałe, tu wymaga wyraźnego potwierdzenia, wielokrotnego 
powtarzania, udowadniania. W nieskończoność mogą trwać rozmowy typu: „Dlaczego 
jesteś ze mną?", „co właściwie podoba ci się we mnie?". KaŜda wypowiedź moŜe być
uznana za zbyt racjonalną, nieautentyczną, pocieszającą. Niekiedy dochodzi do 
kolejnych zmian partnerów i mimo to nadal utrzymuje się niedosyt akceptacji, 
niepewność. WspółŜycie seksualne zmienia się w obserwację zachowań drugiej 
osoby, jej reakcji, sposobu traktowania, otrzymywania pieszczot.
DuŜa rozbieŜność między JA idealnym a realnym
Model JA idealnego w roli seksualnej formowany jest w wyniku oddziaływań, 
poglądów, wzorców środowiska rówieśniczego, kultury masowej, publikacji, 
oczekiwań partnerów, własnych wyobraŜeń o sobie. U niektórych ludzi istnieje 
bardzo duŜa dysproporcja między tym wymarzonym, wyidealizowanym, 
perfekcjonistycznym JA w roli partnera a tym, które istnieje aktualnie. MoŜe to 
rzutować na innych i wówczas przypisuje się im takie wygórowane potrzeby i 
oczekiwania, których nie są w stanie zaspokoić. W takiej sytuacji partnera 
obwinia się o rzekome rozczarowania sobą, ma się poczucie „niewywiązywania z 
roli partnera" itp.
Niewiara w zaspokojenie potrzeb seksualnych
partnera
Niewiara ta moŜe być rezultatem ww. czynników, ale bywa teŜ i skutkiem 
subiektywnej oceny róŜnic temperamentu, porównań z innymi partnerami. JeŜeli np.
w pierwszych swych doświadczeniach seksualnych męŜczyzna poznał partnerkę z 
intensywnym, wyraźnym typem przeŜywania orgazmu, to inne formy orgazmu będzie 
traktował jako rzekomy brak satysfakcji, objaw swojej niezdolności doprowadzenia
partnerki do określonego typu szczytowania. Mimo Ŝe współŜycie jest
17'
259
najzupełniej normalne i udane, moŜe jednak zrodzić się niepewność zmieniająca 
charakter więzi na konfliktową.
W wymienionych formach i źródłach niepewności często powtarzał się motyw 
irracjonalności, przewagi nastawienia uczuciowego nad rozsądkiem. W wielu 
potencjalnie udanych związkach te właśnie przyczyny powodują narastanie 
konfliktów. Najczęściej potrzebna jest pomoc specjalistyczna.
Niepewność w roli seksualnej jest obecnie zjawiskiem rosnącym, co m. in. jest 
wynikiem niepełnej identyfikacji z własną rolą męskokobiecą oraz poczuciem 
zagroŜenia wobec drugiej płci, odbieranej jako wymagającej, oceniającej. W 
przypadku powstania związku partnerskiego, osoba niepewna w swej roli róŜne moŜe
wzbudzać uczucia: opiekuńcze, litość, rozczarowanie, agresję, sama równieŜ 
ujawnia róŜne uczucia do ,pewnej siebie" osoby partnera. Mamy zatem do czynienia
z róŜnym układem więzi uczuciowej, której pośrednim , testem" jest współŜycie 
seksualne. JeŜeli np. partner w swych marzeniach sennych ujawnia, iŜ jest 
gwałcony, zdobywany siłą, moŜe to oznaczać, iŜ kontakt z osobą niepewną w swej 
roli seksualnej nie daje satysfakcji uczuciowej. W innych przypadkach partner 
„matkuje" osobie niepewnej i współŜycie seksualne ujawnia tkliwość, 
opiekuńczość. Osoba niepewna w swej roli seksualnej nie zawsze występuje w roli 
„słabszej", często dla kompensacji poczucia niŜszości ujawnia zachowania 
agresywne. Niekiedy taki mechanizm pojawia się w gwałtach seksualnych.
Niepewność w roli seksualnej wymaga poznania, jakie pozaseksualne mogą być jej 
następstwa, jakie w relacjach partnerskich.
LĘK PRZED INICJACJĄ
Inicjacja seksualna
stała się problemem wychowawczym, etycznym i obyczajowym, widzianym przez 
pryzmat przedwczesnej decyzji, niewłaściwe) sytuacy)nej motywacji, zupełnego 
niezrozumienia odmiennego startu obu płci do dojrzałego Ŝycia seksualnego. 
RozwaŜania na te tematy dominują w spotkaniach z rodzicami, znajdują równieŜ 
odbicie w postawach samych zainteresowanych, usiłujących określić wiek: „Kidy 
l"2 moŜna...". Problemem natomiast mniej dostrzeganym jest lęk przed inicjacją. 
Coraz częściej spotykają się z jego skutkami lekarze seksuolodzy i psychiatrzy. 

Strona 111