Ryszard Przybylski
Eros i Tanatos. Proza Jarosława Iwaszkiewicza 1916-1938.
Pierwszy okres twórczości prozatorskiej J.I. (1916-1924) upłynął pod znakiem polemiki z
romantyczną antynomią ducha i życia, narzuconą pisarzowi przez estetykę modernizmu. Pod
wpływem Oskara Wilde’a na początku objawiła się ona jako przeciwieństwo piękna i życia
(m.in. w: „Ucieczce do Bagdadu”, „Legendzie i Demeter”, „Zenobii Palmurze”, „siedmiu
bogatych miast nieśmiertelnego Kościeja” i „Wieczorze u Aldona”).
Pierwszy okres twórczości jest czasem gwałtownych poszukiwań nowego poglądu na
charakter związków między sztuką a życiem. W modernistycznym modelu świata życie nie
mogło przynieść wiedzy o sztuce czy też rzucić na nią cień krytyki. Wyższość sztuki nad
ż
yciem jest prawdą absolutną. Schemat kompozycyjny Iwaszkiewicza zrodziło przekonanie,
iż modernistyczna problematyka sztuki i życia jest całkowicie uzasadniona, aktualna i żywa.
Ale jednocześnie Iwaszkiewicz ukazuje krytyczny jego stosunek do modernistycznego
aksjomatu wyższości sztuki nad życiem oraz nirwanizmu, a ogromny szacunek do życia, jako
wartości nadrzędnej.
Wcześniej jak np. w „Hilarym” dostrzegamy proces destrukcji światopoglądu i rozpadu
osobowości artysty, a już w 1924r. w powieści „Księżyc” widzimy integrację osobowości
młodego twórcy i jego poszukiwania estetyczne. Temat ten znalazł wyraz w gatunku, który
nazywany jest przez Francuzów le roman de l’adolescence, przez Anglików- the novel of
adolescence. Po polsku najlepiej jest określić przy pomocy tytułu sławnej książki Jamesa
Joyce’a: portret artysty z czasów młodości. Agresywny autotematyzm tej literatury sprawił, że
powieść o młodym artyście stała się więc utworem o „wychowaniu artystycznym” twórcy. Z
reguły oznaczało to porachunek z modernizmem. Charakterystyczną cechą tego porachunku
była próba ustalenia jakiejś pozytywnej zasady estetycznej, która mogłaby stać się podstawą
dalszej pracy artystycznej. Wiążą się z nią dwa zagadnienia szczegółowe: autobiografizm i
liryzm. Novel of adolescence stanowi czystą i piękną realizację obiektywizacji przeżyć i życia
artysty, ale mimo tej obiektywizacji gatunek ten jest z reguły przesiąknięty liryzmem,
szlachetną czułością.
W „Księżycu” Iwaszkiewicz podjął temat miłości mistycznej, w której kryje się zagadnienie
przezwyciężania samotności jednostki, opanowania „metafizycznego lęku”, który przenika
człowieka w chwili, gdy zaczyna sobie uświadamiać swą rozpaczliwą odrębność. Miłość i
uniesienia mistyczne są w filozofii chrześcijańskiej nierozdzielne. Klęska erotyczna wywołuje
z reguły pytanie o „sens życia” i w rezultacie stawia przed bohaterem szereg zasadniczych
pytań. Mistyczna sublimacja erotyki zamienia się niekiedy lekcję miłości do życia. Miłość
wprowadziła więc do powieści Iwaszkiewicza motyw mistycznej łączności człowieka ze
ś
wiatem.
Głównego bohatera „Księżyca” Antoniego nie interesowało intelektualne poznanie świata.
Poznać rozumowo, znaczy wpisać się w jakiś przyjęty z góry system myślenia pojęciowego,
który odcina człowieka od bezpośredniego przeżywania życia i zamienia je w abstrakcje. Ten
zabieg niszczy możliwość połączenia się z całością, w wszechświatem. A właśnie wpisanie
siebie w koło kosmiczne, w odwieczny rytm natury wydaje się głównym pragnieniem
Antoniego. Chcę on bowiem połączyć się z całością w „nieustającym tworzeniu”. Tylko taka
ś
wiadomość pozwala przezwyciężyć „lęk istnienia”(który ma wymiar religijny).
Symbolika księżyca- każdy z dwóch głównych bohaterów, Antoni i Jerzy, rozumie życie po
swojemu i wobec tego każdy z nich widzi księżyc nieco inaczej. Nad dwoma „ogrodami
ż
ycia” świecą dwa różne księżyce. Jerzy nie wiąże z księżycem treści symbolicznych w
przeciwności do Antoniego, który ma dla niego wymiar religijny albo widzi księżyc, jako
okrutnego niemego świadka wydarzeń. Był to ów milczący potwór romantyków, którzy
