plik

Przestrzeń, granice, pogranicze

Marek BARWIŃSKI

Uniwersytet Łódzki

WPŁYW GRANIC ORAZ UWARUNKOWAŃ

POLITYCZNYCH NA ZMIANY STRUKTURY

NARODOWOŚCIOWEJ I WYZNANIOWEJ

NA PRZYKŁADZIE PODLASIA

1. Wprowadzenie

Podlasie jest jednym z najbardziej zróżnicowanych pod względem

narodowościowym  i  religijnym  regionów  Polski.  Podczas  spisu
powszechnego  w  2002  r.,  55,2  tys.  mieszkańców  województwa
podlaskiego (4,6%  ogółu) zadeklarowało narodowość inną niż  polska.
Był  to  trzeci  wynik  po  województwie  śląskim  i  opolskim

. Zwłaszcza

południowo-wschodnia  część  Podlasia  jest  zamieszkana  przez  kilku-
dziesięciotysięczną  społeczność  białoruską.  Ponadto  w  strukturze
etnicznej  regionu  zaznaczają  swą  obecność,  jednak  zdecydowanie
mniej licznie, Litwini, Ukraińcy, Rosjanie, Romowie i Tatarzy. Zróżni-
cowanie  religijne  Podlasia  jest  mniejsze,  jednakże  wschodnia  część
jest obecnie jedynym dużym regionem w Polsce, gdzie wyznawcy kato-
licyzmu  są  mniejszością,  a  zdecydowanie  dominują  wierni  Kościoła
prawosławnego.  Ponadto  na  Podlasiu  zamieszkują  również,  choć
bardzo nielicznie, muzułmanie i protestanci.

Struktura narodowościowa i wyznaniowa ludności Podlasia formo-

wała  się  na  przestrzeni  kilkuset  lat.  Bardzo  istotną  właściwością,
determinującą  początki  kształtowania  się  zasadniczych,  istniejących
do dziś cech narodowościowych tego obszaru, było położenie Podlasia
w  średniowieczu  poza  głównymi  centrami  sąsiadujących  państw,
zarówno  Polski,  Rusi,  jak  i  Litwy.  Konsekwencją  tego  było  pełnienie

Na podstawie danych Głównego Urzędu Statystycznego.

Czas i przestrzeń w naukach geograficznych. Wybrane problemy geografii historycznej

w tym okresie przez Podlasie funkcji nieustabilizowanej granicy  stre-
fowej, swoistych kresów dla wszystkich sąsiadujących państw, a tak-
że częste wówczas zmiany przynależności państwowej. Powodowało to
napływ  na  ten  teren  zróżnicowanych  pod  względem  narodowościo-
wym  i  religijnym  fal  migracyjnych  oraz  częste  przerywanie  ciągłości
osadniczej.

Na współczesne zróżnicowanie narodowościowe i wyznaniowe tego

obszaru  decydujący  wpływ  miały  liczne  zmiany  przynależności  poli-
tycznej  Podlasia.  Należało  ono  kolejno  do  Rusi,  Litwy,  Polski,  Prus,
Rosji,  Polski,  ZSRR,  Niemiec  oraz  ponownie  Polski.  Zmiany  te  de-
terminowały  zarówno  kierunki  i  natężenie  migracji,  jak  i  odmienne
rodzaje  polityki  narodowościowej  oraz  religijnej.  Ponadto  sąsiadujące
państwa  często  dzieliły  pomiędzy  siebie  obszar  Podlasia,  powodując
zerwanie  historycznych  powiązań  etnicznych,  religijnych,  kulturowych
oraz całkowicie odmienny rozwój narodowościowy, wyznaniowy i spo-
łeczny  oderwanych  części.  W  konsekwencji  doprowadzało  to  do  bar-
dzo  istotnego  różnicowania  struktury  etniczno-wyznaniowej  poszcze-
gólnych fragmentów Podlasia. Niejednokrotnie zmiana przynależności
państwowej  wiązała  się  bezpośrednio  z  istotnymi  przekształceniami
polityczno-ustrojowymi, szczególnie w XX w., które również w bardzo
dużym stopniu determinowały stosunki narodowościowe i religijne na
Podlasiu (Barwiński 2004).

Jak wiadomo, funkcje pełnione przez granice państwowe mogą

w  istotny  sposób  wpływać  na  przyległe  obszary,  szczególnie  szeroko
pojęty  proces  przekształceń  politycznych,  gospodarczych  oraz  spo-
łecznych.  Przy  rozpatrywaniu  wpływu  granicy  na  obszar  pogranicza
ważne  jest  rozróżnienie  pojęć  trwałości  oraz  stabilności  granicy,
zdefiniowane i wprowadzone do geografii politycznej przez Marka Sob-
czyńskiego  (1993).  Pod  pojęciem  „stabilność  granicy”  rozumie  się  jej
niezmienność w historycznie znaczącym okresie, czego konsekwencją
jest  zróżnicowanie  obszaru  pogranicza  pod  względem  kulturowym,
gospodarczym,  etnicznym.  „Trwałość  granicy”  jest  z  kolei  rozumiana
jako  fakt  istnienia  zróżnicowanego  pogranicza,  pomimo  ustania
pełnienia  przez  granicę  funkcji  bariery  politycznej.  Trwałość  taka
utrzymuje  się  często  wiele  lat  po  zniesieniu  granicy.  Można  mówić
o  trwałości  przejawiającej  się  w  postaci  bezpośrednich  śladów
granicy,  czyli  jej  oznakowaniu  i  związanej  z  nią  infrastruktury,  oraz
śladów  niebezpośrednich,  czyli  struktury  użytkowania  ziemi,  fizjono-
mii zabudowy, morfologii działki siedliskowej, świadomości mieszkań-

Przestrzeń, granice, pogranicze

ców,  ich  obyczajach  i  języku,  wynikające  z  przynależności  danych
obszarów  do  różnych  organizmów  politycznych.  Niebezpośrednie  śla-
dy granicy z reguły zaznaczają się dużo wyraźniej (Sobczyński 1993).
Wydaje  się,  że  pojęcie  trwałości  granicy  można  zastosować  także  do
przemian  struktury  etniczno-religijnej,  powstałych  w  konsekwencji
podziałów politycznych danego obszaru, które utrzymują się długo po
„likwidacji”  linii  granicznej  i  w  swoisty  sposób  „wyznaczają”  współ-
cześnie przebieg dawnej, historycznej granicy.

2. Przemiany struktury narodowościowej i wyznaniowej

Podlasie, stanowiące niestabilne, sporne pogranicze polsko-rusko-

-litewskie, znajdowało się w okresie piastowskim zdecydowanie dłużej
pod  panowaniem  Rusi,  a  następnie  Litwy,  niż  Polski.  Piastowska
granica  mazowiecko-ruska,  kształtowała  się  od  XI  do  XIV  w.  Po
opanowaniu  tego  obszaru  przez  Wielkie  Księstwo  Litewskie,  nieco
przesunęła  się  na  zachód  i  dotrwała  aż  do  unii  polsko-litewskiej
w  1569  r.  (rys.  1)  (Gloger  1903,  Natanson-Leski  1964,  Atlas  histo-
ryczny Polski 1991, Ślusarczyk 1993).

Zwraca uwagę bardzo duży udział rzecznych odcinków średnio-

wiecznej  granicy  mazowiecko-ruskiej,  a  następnie  mazowiecko-
-litewskiej.  Przebiegała  ona  wzdłuż  Biebrzy,  Narwi,  Nurca,  Bugu,
Liwca  (rys.  1).  W  średniowieczu  rzeki  były  zazwyczaj  naturalnymi
osiami  rozwojowymi  poszczególnych  regionów,  a  nie  ich  granicami.
Teoretycznie  pogranicze  polsko-litewsko-ruskie  powinno  przebiegać
najpóźniej  zasiedlaną  strefą  wododziału.  Faktyczny  przebieg  granicy
świadczy  o  tym,  że  słabo  zaludnione  i  narażone  na  ciągłe  najazdy
sąsiadów Mazowsze, nie było w stanie zasiedlić i na stałe zintegrować
ze  sobą  obszarów  w  górnej  części  dorzeczy  Bugu  i  Narwi.  W  efekcie
tereny, które w sensie geograficznym, a szczególnie hydrograficznym,
były  integralną  częścią  Mazowsza,  zostały  z  czasem,  na  trwałe
zasiedlone przez ludność ruską, protoplastów dzisiejszych Ukraińców
i  Białorusinów.  Dla  nich  dolina  Bugu  była  naturalną  osią  migracji,
a  linia  Narwi,  Nurca  i  Liwca  graniczną  strefą  kontaktu  z  polską
ludnością Mazowsza (Koter, Kulesza 2001).

W długim okresie panowania ruskiego oraz litewskiego na Podlasiu

doszło do istotnych zmian osadniczo-etnicznych zarówno pod wzglę-
dem ilościowym, jak i jakościowym. Podlasie zaczęła zasiedlać od

Czas i przestrzeń w naukach geograficznych. Wybrane problemy geografii historycznej

zachodu rzymskokatolicka ludność mazowiecka, a od wschodu i po-
łudnia – prawosławna rusińska. Centralne Podlasie zostało zdomi-
nowane przez ludność rusińską, która przybywała głównie z Wołynia.

Natomiast północne obszary Podlasia (pomiędzy Biebrzą i Narwią)

pozostawały  w  średniowieczu  praktycznie  pustką  osadniczą,  co  było
spowodowane  bardzo  dużym  zalesieniem  tego  obszaru,  rozległymi
bagnami  i  licznymi,  wyniszczającymi  najazdami.  Po  ostatecznym
opanowaniu  Podlasia  przez Litwę  w  XIV  w.  nastąpił  wzrost  polskiego
osadnictwa z Mazowsza, zwłaszcza drobnej szlachty.

Okres ten faktycznie zapoczątkował proces zmiany sytuacji

etnicznej i religijnej. Przenikając na należące do Litwy Podlasie, przez
cały  wiek  XV  i  XVI  polskie  osadnictwo  zmieniało  powoli  kształt
narodowościowy  i  wyznaniowy  tych  ziem.  Pokazuje  to  wyraźnie,  iż
w średniowieczu same granice polityczne nie były istotną barierą dla
osadnictwa.  Zdecydowanie  istotniejsze  były  uwarunkowania  poli-
tyczne  i  gospodarcze,  a  zwłaszcza  wola  władców  i  posiadaczy
ziemskich, którzy bezpośrednio wpływali na ruchy migracyjne i akcje
osiedleńcze.  Granica  etniczna  i  wyznaniowa  pomiędzy  katolicką  lu-
dnością  polską  a  prawosławną  rusińską  (ukraińską)  ukształtowała
się  pod  koniec  XV  w.  zdecydowanie  na  wschód  od  dawnej  granicy
mazowiecko-ruskiej  na  Nurcu.  W  XVI  w.  polska  ludność  Podlasia
zaczęła domagać się połączenia z Koroną, co stało się faktem po unii
polsko-litewskiej  w  1569 r.  W  tym  przypadku  zmiana  przynależności
państwowej,  przesunięcie  granicy  polskiej  na  wschód,  wyraźnie
przyczyniło  się  do  wzrostu  osadnictwa  z  Mazowsza  i  bardzo  istotnie
wzmogło  polonizację  tego  obszaru  (Gloger  1903,  Wiśniewski  1977,
Piskozub  1987,  Hawryluk  1993,  1999,  Ślusarczyk  1993,  Makarski
1996).

W 1596 r. doszło do zawarcia kolejnej unii, tym razem o cha-

rakterze religijnym, tzw. „unii brzeskiej”. W jej konsekwencji, w ciągu
kilkudziesięciu  lat  doszło  praktycznie  do  likwidacji  prawosławia  na
tym  terenie  oraz  konwersji  Białorusinów  i  Ukraińców  na  grekokato-
licyzm.  Podpisanie  i  wprowadzenie  unii  brzeskiej  było  wydarzeniem
niezwykle  istotnym,  nie  tylko  pod  względem  religijnym,  ale  również
politycznym,  narodowościowym,  kulturowym,  którego  konsekwencje
odczuwalne  są  także  współcześnie.  Od  XVIII  w.  rozpoczęła  się,  trwa-
jąca  praktycznie  do  dzisiaj,  latynizacja  Kościoła  greckokatolickiego,
który  zaczął  coraz  bardziej  oddalać  się  od  prawosławia.  Przy-
należność  do Kościoła  unickiego  stała  się  w  ciągu XVIII,  a  zwłaszcza

Przestrzeń, granice, pogranicze

XIX w., głównym czynnikiem polonizacyjnym, należącej do niego
ludności rusińskiej (Wasilewski 1917).

W trakcie trwającej nieprzerwanie przez 226 lat przynależności

Podlasia do Polski, struktury narodowościowe oraz religijne nie uległy
„dopasowaniu”  do  granic  politycznych.  Zarówno  zachodnia,  jak
i wschodnia granica ówczesnego województwa podlaskiego, w żadnym
wypadku  nie  była  granicą  etniczną  ani  wyznaniową.  W  XVIII  w.
granica  pomiędzy  dominującą  na  zachodzie  katolicką  ludnością
polską  oraz  przeważającą  na  wschodzie  greckokatolicką  ludnością
ukraińską  i  białoruską  przebiegała  południkowo,  przez  centralną
część Podlasia. Do tego należy dodać już wówczas licznie występujące
na  Podlasiu,  ale  rozproszone,  osadnictwo  tatarskie  i  żydowskie  (Bar-
wiński 2004).

Rozbiory Polski doprowadziły do trwałego podziału Podlasia po-

między  różne  państwa  i  jednostki  administracyjne.  Dokonując
rozbiorów,  zaborcy  nie  kierowali  się  w  stosunkach  pomiędzy  sobą
żadnymi  kryteriami  narodowościowymi,  gospodarczymi  czy  histo-
rycznymi.  Granice  zaborów  były  całkowicie  sztuczne.  Konsekwencją
tych wydarzeń było wytyczenie w 1795 r., po raz pierwszy w historii

granicy  wzdłuż  środkowego  Bugu  (prusko-austriackiej),  która
rozcinała  województwo  podlaskie.  Jednak  przynależność  Podlasia  do
Prus  była  bardzo  krótka.  Już  w  1807  r.,  na  mocy  traktatu  w  Tylży,
Napoleon przekazał większość Podlasia Rosji. W wyniku tej decyzji, po
raz  pierwszy  w  historii  Podlasie  zostało  włączone  do  Cesarstwa
Rosyjskiego.  Trwały  podział  polityczny  tego  obszaru  został  dokonany
po  Kongresie  Wiedeńskim  w  1815  r.,  gdzie  potwierdzono  włączenie
zdecydowanej  większości  Podlasia  do  Cesarstwa  Rosyjskiego,  a  nie-
wielkich  fragmentów  w  części  zachodniej  oraz  południowej  do  tzw.
„kongresówki”  (rys.  1).  Podział  ten  utrzymał  się  aż  do  I  wojny  świa-
towej  i  miał  bardzo  istotne  konsekwencje,  w  tym  także  narodo-
wościowe  i  wyznaniowe,  w  dużym  stopniu  utrzymujące  się  do  dziś.
W ciągu XIX w. tereny Podlasia włączone do „kongresówki” zrosły się
z  położonymi  na  zachód  od  nich  ziemiami  polskimi,  jednocześnie
izolując  się  od  Cesarstwa  Rosyjskiego,  a  granica  na  Bugu  w  świa-

Prawdopodobnie wzdłuż środkowego Bugu – pomiędzy Włodawą a Nurcem –

przebiegała  granica  ustanowiona  przez  Bolesława  Chrobrego  na  początku  XI  w.
Jednakże była ona krótkotrwała (utrzymała się zaledwie kilkanaście lat) i w związku
z  tym  jej  przebieg  nie  miał  istotnych  konsekwencji  politycznych  ani  osadniczych
(Atlas historyczny Polski 1991).

Czas i przestrzeń w naukach geograficznych. Wybrane problemy geografii historycznej

domości mieszkańców tych ziem nabrała trwałości do tego stopnia, że
na początku XX w. traktowano ją jako „odwieczną”, pomimo że po raz
pierwszy została ustanowiona dopiero w 1795 r. (Wakar 1917,
Piskozub 1968, 1987, Ślusarczyk 1993, Hawryluk 1999).

Zróżnicowanie spowodowane wytyczeniem tej granicy, wynikało

z odmiennej polityki narodowościowej i religijnej prowadzonej przez
władze carskie na obszarze Cesarstwa oraz na terenie autonomicznej
– przynajmniej w początkowym okresie – „kongresówki”.

Do głównych przejawów „etniczno-wyznaniowej trwałości” tej gra-

nicy, można zaliczyć:

1. Zmianę struktury wyznaniowej. Na obszarze Podlasia włączo-

nym bezpośrednio do Cesarstwa, Kościół unicki, który przez rosyjską
Cerkiew  prawosławną  uważany  był  za  śmiertelnego  wroga,  został
ostatecznie  zlikwidowany  już  w  1839  r.  i  zastąpiony  strukturami
Cerkwi  prawosławnej.  Większość  grekokatolików,  przymuszonych  do
wyrzeczenia  się  unii,  przechodziło  na  prawosławnie,  część  na  katoli-
cyzm. Obecnie na północ od Bugu nie ma żadnej parafii unickiej.

Na terenie „kongresówki” wyznanie greckokatolickie, po licznych

prześladowaniach,  zostało  ostatecznie  zlikwidowane  dopiero  w  roku
1875,  a  jego  wyznawcy  zostali  zmuszeni  do  konwersji  na  prawo-
sławie.  Jednak  była  ludność  unicka,  w  zdecydowanej  większości
narodowości  ukraińskiej  –  zrażona  do  prawosławia  –  nieformalnie
uczestniczyła  w  obrzędach  rzymskokatolickich.  Zdelegalizowany
Kościół  unicki  stał się często  symbolem  polskości,  w  przeciwieństwie
do  rosyjskiego  prawosławia.  W  1905  r.  rząd  rosyjski  wydał  „Akt
tolerancji  religijnej”,  na  mocy  którego  ludność  miała  prawo  swo-
bodnego  wyboru  wyznania  religijnego.  Spowodowało  to  masową  (ok.
100  tys. osób)  konwersję  na  katolicyzm  –  przymusowo  prawosławnej
–  ukraińskiej  ludności  południowego  Podlasia.  W  obwodzie  biało-
stockim  konwersje  na  katolicyzm  po  1905  r.  były  zdecydowanie
rzadsze  (ok.  5  tys.  osób),  głównie  dlatego,  że  w  odróżnieniu  od
„kongresówki”  żyło  tam  już  2–3  pokolenie  urodzone  i  wychowane
w  wyznaniu  prawosławnym  (Wakar  1917,  Wasilewski  1917,  1918,
Darski  1994,  Eberhardt  1996,  Goss  2001).  W  konsekwencji  poli-
tycznych decyzji władz carskich, w ciągu kilkudziesięciu lat większość
unitów  z  obwodu  białostockiego  została  wyznawcami  prawosławia,
natomiast  z  południowego  Podlasia  przechodziła  na  katolicyzm,
zmieniając trwale strukturę wyznaniową Podlasia.

2. Zmiana struktury narodowościowej. W XIX w., zwłaszcza na

Przestrzeń, granice, pogranicze

terenach  wiejskich,  przynależność  religijna  była  podstawową  formą
tożsamości.  Bezpośrednią  konsekwencją  konwersji  wyznaniowych
były  przemiany  tożsamości  narodowej.  Prawosławna  ludność  ukra-
ińska i białoruska  utrzymała swoją odrębność  narodową  praktycznie
wyłącznie  na  obszarze  Podlasia  włączonym  do  Cesarstwa,  natomiast
w  „kongresówce”,  po  powszechnych  konwersjach  na  katolicyzm  na
początku  XX  w.,  z  czasem  w  większości  uległa  polonizacji.  Potwier-
dziły to wyniki XIX-wiecznych oraz międzywojennych spisów ludności
(Wakar 1917, Wasilewski 1917, Eberhardt 1996).

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r., cały obszar

historycznego  Podlasia  znalazł  się  w  granicach  Rzeczypospolitej.
Ponadto,  niektóre  obszary,  często  uważane  dziś  za  „rdzennie  pod-
laskie”,  dopiero  po  1918  r.  znalazły  się  pierwszy  raz  w  granicach
Polski, np. Puszcza Białowieska z Hajnówką i Białowieżą oraz obszar
na wschód od Białegostoku.

W okresie międzywojennym Podlasie nie było podzielone żadną

granicą  państwową,  jednak  w  porównaniu  z  wiekiem  XIX,  zasa-
dniczej  zmianie  uległy  uwarunkowania  polityczne,  co  w  konse-
kwencji miało bardzo istotny wpływ na strukturę etniczną ludności.

Wyniki carskiego spisu ludności z 1897 r. potwierdzały zdecy-

dowaną  dominację  ludności  polskiej  na  obszarze  Podlasia.  Ponadto
zamieszkiwały  tu trzy liczne mniejszości  narodowe  –  Żydzi,  Ukraińcy
i  Białorusini  oraz  kilka  zdecydowanie  mniejszych.  Bardzo  charakte-
rystyczną  cechą  było  nierównomierne  rozmieszczenie  tych  społecz-
ności.  Polacy  zdecydowanie  dominowali  na  obszarze  zachodniego
i  południowego  Podlasia,  Żydzi  żyli  głównie  w  miastach,  zwłaszcza
w  Białymstoku,  natomiast  Ukraińcy  koncentrowali  się  pomiędzy
Bugiem  a  Narwią  (powiat  bielski),  a  Białorusini  na  północ  od  Narwi
(Wakar 1917, Eberhardt 1996).

Wyniki spisów przeprowadzonych w okresie II Rzeczypospolitej

pokazują natomiast,  że  w latach  20. i  30. ok.  30%  ludności  powiatu
bielskiego  stanowiła  prawosławna  ludność  białoruska,  której  żadne
XIX-wieczne spisy ludności w tak dużym stopniu na tym obszarze nie
wykazywały.  Nastąpiła  za  to  praktycznie  „likwidacja”  etnosu  ukraiń-
skiego,  który  do  początku  XX  w.  powszechnie  występował  na  tym
terenie.  Według  oficjalnych  danych,  w  powiecie  bielskim,  w  latach
1897–1931  nastąpił  spadek  liczby  Ukraińców  z  60  do  2  tys.  osób,
przy  jednoczesnym  wzroście  liczby  Białorusinów  z  6  do  58  tys.  Na
obszarze  pomiędzy Narwią i Bugiem,  w  ciągu  34 lat nastąpiło całko-

Czas i przestrzeń w naukach geograficznych. Wybrane problemy geografii historycznej

wite odwrócenie ukraińsko-białoruskiej struktury narodowościowej
(Wakar 1917, Eberhardt 1996).

W jaki sposób, w tak krótkim czasie doszło do tak istotnych zmian

struktury  etnicznej  na  obszarze  Podlasia?  Oczywiście,  najistotniej-
szymi  wydarzeniami  pomiędzy  tymi  latami  była  I  wojna  światowa
i powstanie  niepodległej Rzeczypospolitej. Przyczyn  należy upatrywać
właśnie w tych zdarzeniach.

Rodzący się podczas I wojny światowej białoruski ruch narodowy,

zaczął  pod  koniec  wojny  propagować  „poszerzenie”  przyszłego  pań-
stwa białoruskiego o część Podlasia. Stało się to cennym argumentem
dla  polskich  polityków  w  negowaniu  ukraińskich  praw  do  tych
obszarów. Etnos białoruski, w odróżnieniu od ukraińskiego, był przez
większość  ówczesnych  działaczy  polskich  lekceważony  i  uważany  za
zdecydowanie  mniej  „groźny”  dla  odradzającej  się  Rzeczypospolitej.
Ponadto  oficjalne,  „rządowe”  uznanie  podlaskich  Rusinów  za  Biało-
rusinów zmniejszało liczebność  – i tak wówczas największej oraz naj-
bardziej  skonfliktowanej  z  polskimi  władzami  –  mniejszości  ukraiń-
skiej.  Manipulacje  te  były  ułatwione  przez  nadal  słabo  rozwinięte
wśród  wiejskiej  społeczności  poczucie  tożsamości  narodowej  oraz
istniejące  różnice  religijne,  a  w  konsekwencji  brak  poczucia  jedności
pomiędzy  prawosławnymi  Ukraińcami  na  Podlasiu  a  zdecydowanie
dominującymi  wśród  Ukraińców  z  Galicji  grekokatolikami  (Darski
1994, Hawryluk 1999, Goss 2001).

Pomimo tych wyników, szereg polskich badaczy z okresu między-

wojennego (np. Wasilewski 1927, Krysiński 1928) oraz współczesnych
(np.  Tomaszewski  1985,  Sadowski  1995,  Eberhardt  1996,  Hawryluk
1999)  kwestionuje  tak  gwałtowne  zmiany  struktury  etnicznej  na
Podlasiu,  i  na  podstawie  kryterium  językowego  uznaje  ludność
prawosławną, żyjącą między Bugiem i Narwią, za Ukraińców.

Istotnym społecznym novum okresu międzywojennego było poja-

wienie się na tym, tak zróżnicowanym pod względem etniczno-
-religijnym obszarze, konfliktów:

– narodowościowych, związanych z prowadzoną przez władze

akcją polonizacyjną,

– politycznych, wynikających ze wzrostu sympatii komunisty-

cznych wśród ludności prawosławnej,

– religijnych, związanych z rewindykacją należących do prawo-

sławnych, dawnych świątyń unickich, przez Kościół katolicki. Główną
przyczyną takiej sytuacji była niechęć polskiej administracji do

Przestrzeń, granice, pogranicze

wszelkich „mniejszości”. Traktowała ona Podlasie jako obszar etni-
cznie polski, powołując się na przebieg linii Curzona, która zostawiała
ten teren po zachodniej, „polskiej” stronie (Mironowicz 1992, Hawry-
luk 1999).

Wybuch II wojny światowej był początkiem kolejnych, bardzo

istotnych przemian narodowościowych na Podlasiu.

W konsekwencji podpisania tzw. paktu Ribbentrop-Mołotow,

Podlasie  zostało  ponownie  podzielone  wzdłuż  linii  Bugu,  tym  razem
pomiędzy  ZSRR  i  hitlerowskie  Niemcy,  z  tym  że  zdecydowana
większość  tego  obszaru  została  zajęta  po  17  września  1939  r.  przez
ZSRR,  a  tylko  niewielki  fragment  na  południe  od  Bugu  przypadł
Niemcom (rys. 1).

Białostocczyzna już jesienią 1939 r. została włączona w skład

Białoruskiej  Socjalistycznej  Republiki  Radzieckiej  (BSRR).  Jednym
z  następstw  było  przedłużenie,  do  linii  Bugu  (na  południe  od  Brześ-
cia),  granicy  pomiędzy radzieckimi republikami: białoruską i  ukraiń-
ską.  Konsekwencją  tej  decyzji  było  uznanie  przez  radziecką  admini-
strację  całej  ludności  prawosławnej,  zamieszkującej  na  obszarze
BSRR, za ludność wyłącznie białoruską. Spowodowało to m.in. wpisy-
wanie  „narodowości  białoruskiej”  we  wszystkich  dokumentach
(Hawryluk  1999).  Można  powiedzieć,  że  było  to  swoiste  „ukoronowa-
nie”  międzywojennych  manipulacji  wynikami  spisów  powszechnych
na  Podlasiu.  Odtąd,  konsekwentnie  przez  kilkadziesiąt  lat,  a  nie-
jednokrotnie i współcześnie, stereotypowo utożsamia się całą ludność
prawosławną,  zamieszkującą  na  północ  od  Bugu,  z  ludnością  biało-
ruską.

Jednak najtragiczniejszym oraz bardzo istotnym, z punktu wi-

dzenia  struktury  narodowościowej,  epizodem  radzieckiej  okupacji
były  masowe  deportacje  miejscowej  ludności  w  głąb  Rosji.  Na  całym
obszarze  włączonym  do  BSRR  w  latach  1939–1941  objęły  one  około
miliona  osób,  wśród  których  Polacy  stanowili  50–60%,  Białorusini
i Ukraińcy 20–30% i Żydzi ok. 20% (Wróbel 1990).

Okres II wojny, a także sytuacja polityczna lat powojennych, bar-

dzo pogłębiły animozje pomiędzy głównymi narodowościami Podlasia.
Było  to  w  głównej  mierze  spowodowane  całkowicie  odmiennym  sto-
sunkiem  do  Armii  Radzieckiej  i  systemu  komunistycznego.  Biało-
rusini  we  wrześniu  1939  r.  i  w  1944  r.  witali  Rosjan  z  sympatią,
często  wręcz  entuzjastycznie,  a  następnie  włączyli  się  bardzo  akty-
wnie  w  budowanie  nowego  ustroju  politycznego.  Było  to  odbierane

Czas i przestrzeń w naukach geograficznych. Wybrane problemy geografii historycznej

bardzo  negatywnie  przez  Polaków,  którzy  wkroczenie  Rosjan  przyj-
mowali  z  obawą  i  przygnębieniem,  a  wprowadzanie  władzy  komu-
nistycznej  z  niechęcią,  a  często  wrogością  (Wróbel  1990,  Eberhardt
1993, Mironowicz 1993).

Lata okupacji hitlerowskiej były jednak najbardziej tragiczne dla

mniejszości  żydowskiej.  Wojnę  przeżyli  tylko  nieliczni.  Z  Podlasia  na
zawsze  zginął  naród,  który  przez  kilkaset  lat  stanowił  znaczną  część
tutejszej  społeczności,  odgrywający  dużą  rolę  ekonomiczną,  kultu-
rową  i  polityczną.  Przed  wojną  żyło  na  tym  terenie  ponad  150  tys.
Żydów,  w  roku  1946  było  ich  zarejestrowanych  zaledwie  1580,
w  kolejnych  latach,  w  wyniku  ruchów  migracyjnych  ta  liczba  syste-
matycznie spadała, doprowadzając współcześnie do sytuacji, w której
po raz pierwszy od kilkuset lat, na obszarze Podlasia nie ma skupisk
ludności żydowskiej

(Rykała 2002, 2007).

W wyniku zmian granic po II wojnie, podobnie jak w okresie

międzywojennym,  Podlasie  w  całości  pozostało  w  granicach  Polski.
W  latach  1944–1946  miały  miejsce  przesiedlenia  ludności  ukraiń-
skiej, łemkowskiej,  białoruskiej i litewskiej  pomiędzy  Polską a  ZSRR.
Ludność  prawosławna  na  Podlasiu  pozostawała  lojalna  w  stosunku
do  polskich  władz  komunistycznych  i  nie  wykazywała  powszechnej
chęci  wyjazdu  do  ZSRR.  Nie  było  również  istotnych  powodów,  dla
których  nowe  polskie  władze  mogły  być  zainteresowane  ich  pozby-
ciem  się.  Wręcz  przeciwnie,  stanowili  oni  główny  trzon  komunisty-
cznych struktur administracyjnych, partyjnych i milicyjnych. Dlatego
też  polska  administracja  początkowo  nie  podejmowała  żadnych
działań sprzyjających ich przesiedleniu. Nie zdecydowano się także na
użycie wojska, jak miało to miejsce w południowo-wschodniej Polsce.
Ostatecznie,  z  województwa  białostockiego  wyjechało  ponad  36  tys.
osób,  czyli  zaledwie  ok.  20%  ogółu  zamieszkującej  na  tym  obszarze
ludności prawosławnej. Pozostałą część, przez cały okres PRL-u utoż-
samiano  wyłącznie  z  Białorusinami  (Tomaszewski  1991,  Mironowicz
1993, 1998, Sadowski 1995).

Jednak wyniki wielu badań naukowych negują utożsamianie całej

ludności  prawosławnej  Podlasia  z  narodem  białoruskim,  podkreślają
jej  postępującą  polonizację,  dominację  autoidentyfikacji  „Polak-
prawosławny”,  a  także  utrzymywanie  się  wśród  niewielkiej  części

W trakcie spisu powszechnego w 2002 r. w województwie podlaskim narodowość

żydowską zadeklarowały tylko 22 osoby (dane GUS).

Przestrzeń, granice, pogranicze

prawosławnych  ukraińskiej tożsamości  narodowej (Mironowicz  1992,
Sadowski  1995,  Hawryluk  1999,  Barwiński  2001,  2004).  W  dużym
stopniu  zostało  to  potwierdzone  wynikami  spisu  powszechnego
z  2002  r.,  w  którym  dzięki  przemianom  politycznym  lat  90.  i  demo-
kratyzacji życia w Polsce, możliwe było umieszczenie pytania dotyczą-
cego  tożsamości  narodowej.  Według  wyników  spisu,  na  Podlasiu  46
tys.  osób  zadeklarowało  narodowość  białoruską,  1,2  tys.  ukraińską,
a  0,5  tys.  rosyjską

. Liczba ludności prawosławnej na tym obszarze,

według danych GUS, wynosiła w 2002 r. aż 355 tys.

Oznacza to, że

współcześnie  zaledwie  niecałe  14%  prawosławnych  mieszkańców
Podlasia  deklaruje  narodowość  białoruską,  ukraińską  lub  rosyjską.
Na  terenie  wschodniego  Podlasia  zdecydowanie  dominuje  kategoria
„Polak-prawosławny”.  Powszechność  tego  typu  tożsamości  wynika
z bardzo silnych na  tym terenie, w okresie  PRL-u jak i współcześnie,
procesów asymilacji społeczności  prawosławnej do  narodu  polskiego,
jednak  bez  konwersji  religijnej  (Mironowicz  1992,  Sadowski  1995,
Barwiński  2001,  2004).  Stąd  też  tak  mała  liczebność  narodowości
białoruskiej  według  ostatniego  spisu,  zwłaszcza  w  porównaniu
z  wcześniejszymi  szacunkami,  wahającymi  się  najczęściej  w  grani-
cach 200–250 tys. (Barwiński 2005, 2006).

Bardzo ciekawym wynikiem spisu jest fakt, że aż 73% deklaracji

narodowości  białoruskiej  na  Podlasiu  przypada  na  obszar  pomiędzy
Bugiem  i  Narwią  (rys.  2),  czyli  na  ziemie,  które  według  badań
historyków i językoznawców zostały w średniowieczu zasiedlone przez
ludność  pochodzenia  ukraińskiego  i  aż  do  okresu  międzywojennego
wykazywały  zdecydowaną  dominację  ludności  ukraińskiej  nad
białoruską (Wakar 1917, Sadowski 1995, Eberhardt 1996, Hawryluk
1999,  Barwiński  2004,  2006).  Często  podkreśla  się  „ukraiński
charakter  etniczny”  prawosławnych  mieszkańców  tego  fragmentu
Podlasia.  Trzeba  jednak  zaznaczyć,  że  ten  „charakter”  jest  współ-
cześnie  prawie  wyłącznie  teoretyczny.  W  praktyce,  np.  w  trakcie
badań  socjologicznych  (Mironowicz  1992,  Sadowski  1995,  Barwiński
2001,  2004)  lub  podczas  spisu  powszechnego,  poczucie  tożsamości
ukraińskiej  jest  tu  marginalne.  Jednak  bardzo  niewielki,  ale  za-
znaczający  się  udział  deklaracji  narodowości  ukraińskiej,  negowanej

Na podstawie danych Głównego Urzędu Statystycznego.

Na podstawie Wyznania religijne, stowarzyszenia narodowościowe i etniczne

w Polsce w latach 2000–2002, 2003, Wyd. GUS, Warszawa.

Czas i przestrzeń w naukach geograficznych. Wybrane problemy geografii historycznej

na  tym  obszarze  przez  praktycznie  cały  XX  w.,  jest  wynikiem
ponownego  kształtowania  się  ukraińskiej  świadomości  narodowej.
Trudno  obecnie  przewidywać,  jak  dalej  potoczy  się  proces  swoistej
rerutenizacji  części  ludności  prawosławnej  zamieszkującej  pomiędzy
Narwią  i  Bugiem.  Można  mieć  tylko  nadzieję,  że  w  demokratycznym
społeczeństwie  będzie  o  tym  decydować  wyłącznie  indywidualne
poczucie tożsamości narodowej, a nie arbitralne wytyczne polityczno-
-administracyjne.

Choroszcz

Gródek

Michałowo

Supraśl

Suraż

Wasilków

Boćki

Brańsk

Wyszki

Białowieża

Kleszczele

Narewka

Grodzisk

Mielnik

Milejczyce

Nurzec Stacja

Siemiatycze

Krynki

Sokółka

Szudziałowo

Sokoły

Białystok

Hajnówka

Orla

Czyże

Narew

Bielsk

Podlaski

Juchnowiec

Kościelny

Turośń

Zabłudów

Kościelna

Dobrzyniewo

Duże

Czarna

Białostocka

Dziadkowice

Czeremcha

Dubicze

Cerkiewne

Liczba Białorusinów

4 000

2 000

6 000

1 000

200

Rys. 2. Rozmieszczenie Białorusinów na Podlasiu na podstawie wyników

spisu ludności z 2002 r.

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS

Przestrzeń, granice, pogranicze

3. Podsumowanie

Porównując historyczną „stabilność” oraz etniczno-wyznaniową

„trwałość” głównych granic politycznych na obszarze Podlasia, można
zauważyć kilka zależności.

Tabela 1. Najbardziej stabilne granice na Podlasiu

Przebieg

Pomiędzy

Okres

Łączny

czas

Wzdłuż Biebrzy, od ujścia
Ełku, po ujście do Narwi

Polska (Mazowsze) – Ruś
Polska (Mazowsze) – Litwa
Cesarstwo Rosyjskie –
Księstwo Warszawskie
oraz „kongresówka”

XI–XIII w.

XIV w. – 1569

1807–1914

ok. 600 lat

Od Liwca na płn. od
Siedlec, po Piwonie
w okolicach Parczewa

Polska (Mazowsze) – Ruś
Polska – Litwa

XI–XIII w.

XIV w. – 1569

ok. 500 lat

Od okolic Augustowa
po okolice Parczewa

Polska – Litwa zabór
pruski – zabór rosyjski
(środkowy odcinek)

1569–1795
1795–1807

238 lat

Źródło: opracowanie własne.

Spośród granic politycznych wytyczonych na Podlasiu w ostatnim

tysiącleciu,  zdecydowanie  najbardziej  stabilne  są  dwa  fragmenty
ograniczające Podlasie od zachodu (tab. 1, rys. 1). Są to w większości
granice średniowieczne, biegnące wzdłuż rzek lub bagien. Granice te,
pomimo  że  bardzo  stabilne,  absolutnie  nie  mogą  być  uznane  za
„trwałe”,  ponieważ  w  żaden  sposób  nie  spowodowały  zróżnicowania
pogranicza  pod  względem  etniczno-wyznaniowym.  Złożyło  się  na  to
szereg czynników:

– wytyczenie we wczesnym średniowieczu, ponadto od wieków te

granice nie funkcjonują;

– w okresie, kiedy pełniły funkcję granic państwowych, osadni-

ctwo na tym obszarze było bardzo nieliczne i rozproszone, ponadto
często miało miejsce przerwanie ciągłości osadnictwa w wyniku
najazdów;

– nigdy nie były istotną barierą dla osadnictwa, w kreowaniu

natężenia i kierunków migracji istotniejsza była wola władcy, a nie
przebieg linii granicznej;

– w średniowieczu Podlasie pełniło funkcję swoistych „kresów” dla

Czas i przestrzeń w naukach geograficznych. Wybrane problemy geografii historycznej

Polski,  Litwy,  Rusi,  osadnictwo  z  tych  państw  „przenikało”  przez
granice  i  „spotykało”  się  w  centralnej  części  regionu,  tworząc  tam
(a  nie  w  strefach  nadgranicznych)  –  istniejące  do  dziś  –  pogranicza
etniczno-wyznaniowe;

Innym przykładem granicy bardzo stabilnej (funkcjonującej przez

238  lat),  za  to  o  niezwykle  słabej  trwałości,  jest  dawna  granica
polsko-litewska  (tab.  1,  rys.  1).  Kaczyński,  badając  jej  trwałość
w  świadomości  mieszkańców,  stwierdził,  że  ok.  90%  respondentów
nic  nie  wiedziało  o  przebiegu  tej  granicy.  Taki  wynik  nie  może  być
zaskakujący.  Jest  to  spowodowane  przede  wszystkim  bardzo  słabym
wykształceniem  miejscowej  ludności.  Ponadto  granica  ta  nie
funkcjonowała od 200 lat i nie pełniła nigdy funkcji granicy etniczno-
-religijnej.  Na  Podlasiu  w  przeciągu  ostatnich  dwóch  wieków  istniało
wiele  innych  granic,  które  są  zdecydowanie  silniej  postrzegane  przez
mieszkańców.  W  świadomości  społecznej  jako  główna  bariera
graniczna  (także  o  charakterze  etnicznym)  jest  obecnie  postrzegana
linia  Bugu.  Ponadto  podczas  tych  badań  nie  stwierdzono  żadnych
różnic we współczesnej strukturze etnicznej, wyznaniowej, językowej,
kulturowej  oraz  społecznej,  pomiędzy  ludnością  zamieszkującą
dawną  „polską”  oraz  „litewską”  stronę  granicy.  Także  pod  względem
cech  krajobrazu  kulturowego  granica  ta  jest  bardzo  słabo  utrwalona
(Kaczyński  1997).  Nie  ma  współcześnie  żadnych  podstaw,  by  dzielić
wschodni  obszar  województwa  podlaskiego  na  dawną  część  „polską”
i „litewską”, tak samo jak nie ma takich podstaw w części zachodniej.

Natomiast dwoma granicami, których wytyczenie w bardzo istotny

oraz trwały sposób wpłynęło na zmiany struktury etniczno-
wyznaniowej ludności Podlasia, była granice niezbyt stabilna (107 lat)
i wręcz „epizodyczna” (dwuletnia) (tab. 2, rys. 1).

Tabela 2. Granice na Podlasiu o trwałym wpływie na przemiany

struktury narodowościowej i religijnej

Przebieg

Pomiędzy

Okres

Łączny czas

Wzdłuż Bugu, od
Niemirowa do Nurca,
dalej rzekami Nurzec,
Narew, Biebrza

Cesarstwo Rosyjskie –
Księstwo Warszawskie
oraz „kongresówka”

1807–1914

107 lat

Wzdłuż Bugu, od
Niemirowa do Nurca

ZSRR – Rzesza Niemiecka
(Generalna Gubernia)

1939–1941

2 lata

Źródło: opracowanie własne.

Przestrzeń, granice, pogranicze

Wpływ tych granic został dokładnie omówiony powyżej, dotyczył on

głównie:

– likwidacji wyznania greckokatolickiego;
– konwersji na katolicyzm, a następnie polonizacji większości

ludności ukraińskiej na południe od Bugu;

– odrodzenia wyznania prawosławnego wśród ludności ukraiń-

skiej i białoruskiej na północ od Bugu;

– utrzymania narodowej tożsamości ukraińskiej i białoruskiej na

północ od Bugu;

– przymusowego uznania po 1939 r. ogółu ludności prawosła-

wnej na obszarze zajętym przez ZSRR za ludność wyłącznie biało-
ruską i „likwidacji” narodowości ukraińskiej na Podlasiu;

– deportacji ludności w latach 1939–1941 z obszaru zajętego

przez ZSRR.

O tak istotnej „trwałości narodowościowo-wyznaniowej” tych granic

w głównej mierze zadecydowało:

– wytyczenie w XIX oraz XX w., czyli relatywnie niedawno, w okre-

sie bardzo istotnych przemian narodowościowych i ostatecznego
kształtowania się tożsamości narodowej, zwłaszcza wśród ludności
wiejskiej;

– konsekwencją wytyczenia tych granic były istotne przekształ-

cenia polityczno-ustrojowe, które w bardzo dużym stopniu determino-
wały politykę narodowościową i wyznaniową;

– polityka rosyjska, która w czasach carskich i komunistycznych

oraz współcześnie, niejednokrotnie bardzo instrumentalnie i brutalnie
traktowała kwestie narodowe i wyznaniowe, czego mieliśmy liczne
przykłady na terenie samej Rosji i np. na Kaukazie, Zakaukaziu,
Ukrainie, w Polsce, Mołdawii czy państwach bałtyckich.

Można stwierdzić, że gdyby te dwie granice wytyczono gdzie indziej,

np. bardziej na wschód lub północ, dzisiejsza struktura etniczno-
-wyznaniowa Podlasia z pewnością wyglądała by inaczej.

Literatura

Atlas historyczny Polski, 1991, Czapliński W., Ładogórski T. (red.), War-

szawa.

Barwiński M., 2001, Stereotypy narodowościowo-religijne na Podlasiu, [w:]

Lesiuk W., Trzcielińska-Polus A. (red.), Colloquium Opole. Polacy–Niemcy–
Czesi. Sąsiedztwo na przełomie wieków, Opole, s. 192–199.

Czas i przestrzeń w naukach geograficznych. Wybrane problemy geografii historycznej

Barwiński M., 2004, Podlasie jako pogranicze narodowościowo-wyznaniowe,

Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.

Barwiński M., 2005, Struktura narodowościowa i językowa mieszkańców

południowo-wschodniej  części  województwa  podlaskiego  –  porównanie
wyników  badań  terenowych  i  Narodowego  Spisu  Powszechnego,  [w:]
Sadowski  A.  (red.),  Pogranicze.  Studia  społeczne,  t.  12,  Białystok,  s.  67–
84.

Barwiński M., 2006, Liczebność i rozmieszczenie mniejszości narodowych

i  etnicznych  w  Polsce  w  2002  roku  a  wcześniejsze  szacunki,  [w:]
Bieńkowska-Ptasznik  M.,  Krzysztofek  K.,  Sadowski  A.  (red.),  Obywatel-
stwo  i  tożsamość  w  społeczeństwach  zróżnicowanych  kulturowo  i  na
pograniczach, t. 1, Białystok, s. 345–370.

Darski J., 1994, Białoruś. Historia, współczesność, konflikty narodowe,

Warszawa.

Eberhardt P., 1993, Polska granica wschodnia 1939–1945, Warszawa.
Eberhardt P., 1996, Między Rosją a Niemcami, Warszawa.
Gloger Z., 1903, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków.
Goss K., 2001, Struktura wyznaniowa mieszkańców byłego województwa

białostockiego, [w:] Pogranicze. Studia społeczne, t. 10, s. 114–136.

Hawryluk J., 1993, Z dziejów cerkwi prawosławnej na Podlasiu w X–XVII

wieku, Bielsk Podlaski.

Hawryluk J., 1999, „Kraje ruskie Bielsk, Mielnik, Drohiczyn”. Rusini–

Ukraincy na Podlaszu – fakty i kontrowersje, Kraków.

Kaczyński D., 1997, Trwałość historycznej granicy polsko-litewskiej w krajo-

brazie kulturowym i świadomości mieszkańców Podlasia, praca magister-
ska, maszynopis, Łódź.

Koter M., Kulesza M., 2001, Geographical and Historical Grounds of

Formation of Borders of Former and Present-day Poland [w:] Koter M.,
Heffner K. (eds.), Changing Role of Border Areas and Regional Policies,
Region and Regionalism, No. 5, Łódź–Opole, s. 165–179.

Krysiński A., 1928, Liczba i rozmieszczenie Białorusinów w Polsce, „Sprawy

Narodowościowe”, z. 3–4, s. 351–378.

Makarski W., 1996, Pogranicze polsko-ruskie do połowy wieku XIV. Studium

językowo-etniczne, Lublin.

Mironowicz E., 1992, Świadomość narodowa społeczności prawosławnej

Białostocczyzny, Zeszyty Naukowe Instytutu Nauk Politycznych UW, 17,
s. 109–142.

Mironowicz E., 1993, Białorusini w Polsce 1944–1949, Warszawa.
Mironowicz E., 1998, Białorusini, [w:] Madajczyk P. (red.), Mniejszości

narodowe w Polsce. Państwo i społeczeństwo polskie a mniejszości na-
rodowe w okresach przełomów politycznych (1944–1989), Warszawa,
s. 11–65.

Natanson-Leski J., 1964, Rozwój terytorialny Polski. Od czasów najdawniej-

szych do okresu przebudowy państwa w latach 1569–1572, Warszawa.

Piskozub A., 1968, Gniazdo orła białego, Warszawa.

Przestrzeń, granice, pogranicze

Piskozub A., 1987, Dziedzictwo polskiej przestrzeni. Geograficzno-histo-

ryczne podstawy struktur przestrzennych ziem polskich, Zakład Naro-
dowy im. Ossolińskich, Wrocław.

Rykała A., 2002, Trwanie i powroty do żydostwa – Żydzi we współczesnej

Polsce, „Folia Geographica”, 6, Acta Facultatis Studiorum Humanitatis et
Naturae Universitatis Prešoviensis, s. 54–68.

Rykała A., 2007, Przemiany sytuacji społeczno-politycznej mniejszości

żydowskiej w Polsce po drugiej wojnie światowej, Łódź.

Sadowski A., 1995, Pogranicze polsko-białoruskie. Tożsamość mieszkańców,

Białystok.

Sobczyński M., 1993, Trwałość dawnych granic państwowych w krajobrazie

kulturowym Polski, Zeszyty IGiPZ PAN, nr 15, Warszawa.

Ślusarczyk J., 1993, Granice Polski w tysiącleciu, Toruń.
Tomaszewski J., 1985, Rzeczpospolita wielu narodów, Warszawa.
Tomaszewski J., 1991, Mniejszości narodowe w Polsce w XX wieku, War-

szawa.

Wakar W., 1917, Rozwój terytorialny narodowości polskiej, cz. 2: Statystyka

narodowościowa Królestwa Polskiego, Warszawa.

Wasilewski L., 1917, Kresy Wschodnie, Warszawa–Kraków.
Wasilewski L., 1918, Dzieje męczeńskie Podlasia i Chełmszczyzny, Kraków.
Wasilewski L., 1927, Istotna liczba Ukraińców w Polsce, „Sprawy Naro-

dowościowe”, 5–6, s. 227–236.

Wiśniewski J., 1977, Osadnictwo wschodniosłowiańskie Białostocczyzny –

geneza, rozwój oraz zróżnicowanie i przemiany etniczne, „Acta Baltico-
-Slavica”, t. 4.

Wróbel P., 1990, Kształtowanie się białoruskiej świadomości narodowej

a Polska, Prace Instytutu Historycznego UW, Warszawa.

Nurzec

Bug

Liwiec

Brok

rza

Jez.

Wigry

Cza

rna

ań

cza

Narew

Jez.

Siemianowskie

Siedlce

Liw

Węgrów

Brok

Nur

Sokołów

Łosice

Międzyrzec

Biała Podl.

Radzyń

Niemirów

Mielnik

Siemiatycze

Drohiczyn

Czeremcha

Hajnówka

Bielsk Podl.

Brańsk

Łomża

Wysokie

Maz.

BIAŁYSTOK

Goniądz

Augustów

Suwałki

Granice:
od XI do XIII w.

od XI do 1795 r.

od XIV w. do 1569 r.

od XIV w. do 1795 r.

zaborów w latach 1795-1807

polsko (maz.)-ruska

polsko (maz.)-pruska

rusko-litewska

polsko (maz.)-litewska
prusko-litewska

prusko-litewska

pruskiego i rosyjskiego
pruskiego i austriackiego
austriackiego i ros.

Rajgród

Tykocin

Knyszyn

W O J. P O D L A S K I E

M A Z O W I E C K I E

W O J.

W O J. L U B E L S K I E

od 1569 do 1795 r.

Granice:

Granice współczesne:

w latach 1807-1914

Cesarstwa Rosyj-
skiego i Ks. Warszaw-
skiego, a następnie
Królestwa Polskiego

Prus Wschodnich
i Księstwa Warszaw-
skiego, a następnie
Królestwa Polskiego
Polski i Prus Wsch.
w latach 1918-1939

Rzeszy Niemieckiej
i ZSRR od IX 1939
do VI 1941 r.

państw
województw
powiatów

polsko-litewska
polsko-pruska

Rys. 1. Przebieg głównych granic państwowych na obszarze Podlasia

od XI do XX w.

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Atlas historyczny... (1991),

Eberhardt (1993), Makarski (1996), Piskozub (1968, 1987),

Sobczyński (1993), Ślusarczyk (1993)