Seweryna Wysłouch „Literatura i obraz. Tereny strukturalnej wspólnoty sztuk”

:



problematyka strukturalnej wspólnoty sztuk – „korenspodencji sztuk”, „sztuk siostrzanych”

,

 negacja związków między sztukami

(„dyskryminacja” problematyki malarskiej w nauce o literaturze)

:

↬ strukturalizm:

- tezy o autonomii i językowym charakterze dzieła literackiego przekreślające „malarskość” w literaturze,
- Rene  Wellek  Teoria  literatury – zwalczanie  malarskich  paraleli  ze  względu  na  niesprawdzalność 

(spowodowaną  oparciem  na  subiektywnej  percepcji  i  ignorowaniem  specyficznych  praw  odrębnych  i 
autonomicznych dziedzin, które rozwijają się niezależnie i mają własny aparat pojęciowy),

- Ernst Curtius,
- rozumienie kategorii obrazowości wyłącznie jako kategorii językowej (tzw. obrazowość pośrednia), 

↬ Jerzy Ziomek, Maria Renata Mayenowa – przekonanie o nieprzekładalności języka na obraz, 
↬ negowanie  możliwości  poznawczych  znaków  ikonicznych,  kwestionowanie  operacji  metaforycznych  i 

metajęzykowych,

 powrót „malarskiej” problematyki, rehabilitacja obrazu:

✏ odwrót od strukturalizmu,

✏ otwarcie na postponowane dotąd zagadnienia ikoniczności literatury i mimesis,

✏ stawianie radykalnych tez o literaturze jako mowie obrazowej (Gottfried Willems),

✏ inspiracje  kognitywistyczne kładące  nacisk  na  niedoceniane  dotąd  procesy  percepcyjne  i  obrazowy  charakter 

wypowiedzi językowej,

✏ semiotyka – Łotmanowskie pojęcie tekstu wykraczające poza komunikat językowy, 

✏ rozwijanie kategorii intertekstualności,

✏ teoria interpretacji otwierająca się na problematyką interdyscyplinarną poprzez włączenie szerokich kulturowych 

kontekstów interpretacyjnych i pozostawienie interpretatorowi swobody w ich wyborze,

 badanie związków interdyscyplinarnych:

» historia literatury:

- zalecenie badania świadomości artystycznej pisarza i jego związków z twórcami i prądami w sztuce, poprzez 

konfrontowanie dzieła literackiego z kontekstem biograficznym i kulturowym (z programami i manifestami 
artystycznymi),

- wartość dokumentarna,

- jeszcze w latach 80. sceptycy i krytycy badań interdyscyplinarnych jedynie tę drogę uznawali za dopuszczalną,

» komparatystyka:

- postulat zajęcia się konfrontacją literatury i sztuki,

- zastrzeżenia  literaturoznawców  i  historyków  sztuki  (krytyka  wiary  w  „Ducha  Czasu”  i  negowania  autonomii  i  swoistości 

poszczególnych dyscyplin),

- Mario Praz Mnemosine. Parallelo tra la letteratura e le arti visive:



egzemplifikacja wszystkich ułomności komparatystyki na tym terenie,



uznanie architektury za sztukę wiodącą,



traktowanie  gatunków  literackich  jako  analogonów  zjawisk  architektonicznych 

(np.  epigramat  jest 

poetyckim odpowiednikiem fałszywej perspektywy)

,

- Ulrich Weissten,

» retoryka:

- kategoria  ekfrazy

(ekphrasis – synonim  opisu,  czyli  descriptio oraz  unaocznienia,  czyli  evidentii)

,  która  służy  jako 

kategoria wyodrębniająca utwory o podobnej genezie (inspirowane sztukami wizualnymi), nie określa jednak 
ich poetyki,

» semiotyka:

- nurt  lingwistyczny

(wywodzący  się  od  Saussure’a)

zakłada,  że  każdy  kod  niejęzykowy  zbudowany  jest 

analogicznie do systemu języka naturalnego (Christian Metz, Jurij Łotman, Borys Uspienski),

- nurt filozoficzno-logiczny

(czerpiący inspiracje z prac Charlesa Peirce’a)

– wprowadzenie kategorii interpretantu –

sfery  pośredniczącej  między  tekstem  a  intertekstem,  do  którego  tekst  się  odwołuje,  trzeciego  tekstu, 
sformułowanego ekwiwalentu znaku w innym systemie,



łańcuszek  intersemiotyczny

, 

np.  film  Katedra Tomka  Bagińskiego  złożony  z  trzech  katedr:  rzeczywistej  (Gaudi),  literackiej 

(Dukaj) i filmowej (Bagiński)

,



strukturalna  wspólnota  sztuk

nie 

polega

na  powtarzalności  tych  samych  tematów  czy  motywów,  ale 

na 

przeprowadzaniu tych samych operacji wykonywanych w innym materiale

: 

w języku, na płótnie czy na ekranie

; 

jej terenami w dziele literackim są styl i kompozycja

;

⊱ poziom stylistyczny:

 skala „mikro” (proces powstawania tropów):

↬ strukturalna  wspólnota  sztuk  polega  na 

obecności  tych  samych  operacji  intelektualnych 

przeprowadzanych  w  różnym  materiale

:  zestawiania  i  utożsamiania  odrębnych  zjawisk  na 

zasadzie  kontrastu  lub  analogii  czy  deformowania:  pomniejszania  i  powiększania, wyodrębniania  itp. 
(wszystkie  te  operacje  prowadzą  do  zmian  znaczeniowych,  unieważniają  referencje  i  uruchamiają 
dodatkowe konotacje) –

identyczny mechanizm tworzenia tropów

,

↬ np.  operacja  reifikacji:  Mrowiska Szajny 

(cykl  plansz,  na  których  kontur  Polski  wypełniony  jest  schematycznymi 

sylwetkami  ludzi)

,  „okna  gotyckie”  (np.  Wszystkie  pociski  są  jednym  pociskiem) Kulik 

(zmultiplikowana  fotografia 

nagiego  człowieka  przestaje  cokolwiek  znaczyć  i  pełni  rolę  odsemantyzowanego  ornamentu,  zdobiącego  socrealistyczne 
emblematy)

,  Klisze pamięci Kołodzieja 

(powrót  do  koszmaru  przeżyć  obozowych)

,  Sny  i  kamienie Tulli,  Terminal

Bieńczyka, Numery Tokarczuk,

 skala „makro” (płaszczyzna literackiego opisu):

↬

identyczny mechanizm widzenia

(w sztuce)

i opisu

(w literaturze),

↬ „malarska” terminologia uświadamia identyczność operacji, którym podlegają obraz malarski i literacki 

opis,  i  które  prowadzą  do  specyficznego  ukształtowania  podmiotu 

(postawa  obiektywna  lub  wrażeniowa, 

emocjonalna)

,  wyznaczają  sposób  widzenia  przedmiotu 

(substancjalny  czy  zjawiskowy,  psychizowany  czy 

reifikowany)

i udział aktu percepcji,

⊱ poziom kompozycyjny:

o

obecność tych samych operacji na poziomie kompozycji (które można śledzić, analizując układ jednostek 
konstytuujących się ponad zdaniem),

o

zapożyczenia  terminologiczne  bywają mylące,

tak  jak  np.  w  przypadku  fabuły,  która  przeniesiona  na  teren  filmu 

podlega innym regułom kompozycyjnym (np. w filmie charakterystyczne są dla niej inwersje czasowe),

o

techniką  kompozycyjną  najpełniej  zaświadczającą  strukturalną  wspólnotę  literatury, plastyki,  muzyki  jest 
technika  kolażu

(z  punktu  widzenia  intersemiotycznego  jest  manifestacją  swoistości  wypowiedzi  artystycznej  uzyskaną 

poprzez selekcję i kombinację elementów, które – wykonane z dowolnej materii – podkreślają fragmentaryczność, niespójność 
i chaos rzeczywistości),

 operacje nie są  zdeterminowane  rodzajem tworzywa  (można  je  wykonywać i  na znakach językowych, i  na  znakach 

ikonicznych),

 dzieło literackie jest przekładalne na inny system znaków,
 tworzywo nie decyduje o jego wartości 

(ekranizacja może być lepsza od pierwowzoru)

,

 nie  musimy  szukać pokrewieństwa  sztuk  (jest  nam dane),  należy  szukać różnic  (które  świadczą  o  talencie  twórcy  i 

manifestują specyfikę poszczególnych dyscyplin).