plik

CYKL WYKŁADÓW

SYCHOLOGIA JAKO WIEDZA

NAUKA I MĄDROŚĆ śYCIOWA

–

IEDZA

Wiedza

- całokształt doświadczenia społecznego
- jest zobiektywizowany, dzięki symbolicznej formie
- stanowi istotną wartość społeczną i państwową, kontrolowaną zwyczajowo

i prawnie.

- jest przez wyspecjalizowane instytucje: gromadzona, przechowywana,

porządkowana, upowszechniana i rozwijana

Typ wiedzy

- potoczna

- spekulacyjna
- irracjonalna
- artystyczna
- naukowa

–

HARAKTERYSTYKA TYPÓW WIEDZY

Kryteria charakterystyki wiedzy

przedmiot

– dziedzina rzeczywistości, znajdująca się w centrum zainteresowania poszczególnej

wiedzy

zakres

– moŜliwe do określenia granice zadeklarowanego przedmiotu

główna deklarowana wartość

– element szczególnie ceniony, na którym moŜliwie

konsekwentnie opiera się konstrukcja całej dziedziny

dominujący sposób interpretacji

- schemat działań intelektualnych dzięki którym wiedza jest

wykorzystywana do wyjaśnienia świata i nadawania znaczeń jego przejawom,
ale takŜe do transformacji i rozwoju samej wiedzy oraz sposób włączenia informacji
zewnętrznych do istniejącej wiedzy

przykłady

– egzemplifikacje spełniające w moŜliwie wysokim stopniu poprzednio wymienione

właściwości (i moŜliwie sugestywnie)

uwagi

– tu zostały umieszczone kryteria uzupełniające, waŜne, ale specyficzne, tylko

dla niektórych dziedzin

Wiedza potoczna

przedmiot

: sytuacje i zdarzenia Ŝycia codziennego

zakres

: osobisty udział, a dzięki temu świadectwo jest dowodem istnienia, czyli kryterium faktu,

wielokrotna powtarzalność zdarzeń, przekraczająca granice monotonii, koncentracji,
uwagi, zainteresowania

główna deklarowana wartość

: uŜyteczność rozumiana w sposób pragmatyczny, to znaczy jako

umiejętność wspierająca skuteczność działania, dla którego liczy się efektywność,
osiągnięcie celu przy minimalnych kosztach własnych (wysiłek energetyczny, czas,
środki materialne)

dominujący sposób interpretacji

: Na chłopski rozum (common sence):

•

odwoływanie się do oczywistości i naoczności

•

wyjaśnianie przez atrybuty

•

wyjaśnianie przyczynowo-skutkowe przy
powierzchownym pojęciu przyczyny

•

uwzględnianie zaleŜności o charakterze jakościowym

•

tendencja do poszukiwania dynamiki w przeciwieństwach

•

zróŜnicowanie ilościowe w zakresie dopuszczanym przez
język naturalny – konstruuje język jako narzędzie zmysłów
– pojęte jest to, co da się zwerbalizować

•

powierzchowna wizja świata bez tendencji
do rozwarstwiania rzeczywistości na istotę i istnienie

•

nazwy uŜywane są na zasadzie supozycji prostej

przykłady

: Wieloryb jest rybą, bo Ŝyje w wodzie.

Pingwin nie jest ptakiem, bo nie lata.
Słońce i KsięŜyc krąŜą wokół Ziemi, bo to widzimy.
NoŜem łatwo się skaleczyć, bo jest ostry.

uwagi

•

tworzy uproszczony obraz świata (nieomalŜe czarno-biały)

•

jest ograniczona czasowo i przestrzennie (nie ma skłonności do uogólnień)

•

jest pierwotna filogenetycznie

•

jest pierwotna ontogenetycznie

•

jest egalitarna (nie podlega handlowi)

•

jest konkretna (opiera się na zmysłach, daje konkretny obraz świata)

•

jest szczątkowo emocjogenna (najczęściej tam gdzie powoduje dyskomfort)

Wiedza spekulacyjna

przedmiot

: fakty jako przedmioty i zjawiska istniejące realnie, przy czym kryterium istnienia jest

tu raczej umysłowe kryterium konieczności, czyli przekonanie o tym, Ŝe zjawisko
nie mogłoby zaistnieć, bądź przebiegać z całą swą specyfikacją, jeśli nie istniałaby,
bądź nie zostały w nim zaangaŜowane pewne elementy uznane w świetle umysłowej
konstrukcji za niezbędne

zakres

: fakty „w zasadzie” powtarzalne, dopuszczalne są zjawiska jednostkowe, ale mają mniejszą

moc dowodową

główna deklarowana wartość

: uŜyteczność jako kategoria umysłowa. Odpowiednia jednostka

wiedzy staje się uŜyteczna, o tyle o ile jest w stanie przyczynić się do utworzenia
autonomicznej konstrukcji rozwiązującej problem, wyjaśniającej wątpliwość, dającej
poczucie satysfakcji intelektualnej, bądź choćby redukującej niepewność. MoŜe być
intelektualne uzasadnienie planów i działań fizycznych

dominujący sposób interpretacji

: w znaczeniu dosłownym nie istnieje, schemat myślowy

w pełni dowolny, a konstrukcja umysłowa ma dać satysfakcję intelektualną,
specyfiką jest dowolność stosowanych reguł i sposobów interpretacji, brak
ograniczeń w tym względzie

A skoro dowolność uwzględnia okoliczności, upodobania i cele, bo powstaje sytuacja często
uznawana za rdzeń mechanizmu spekulacji. Stąd zapewne wzięła się nazwa tego typu wiedzy.

przykłady

•

naiwna interpretacja zaćmienia Słońca
(przy wykorzystaniu motywu wielkiego smoka, który je połyka)

•

hipotezy Ericha von Danikena
(szukał wyjaśnień niezbadanych sytuacji, najczęściej jego spekulacje dotyczyły
wynalazków które stosowały pradawne cywilizacje, a które jesteśmy w stanie
naśladować dopiero od niedawna (np. nie ulegający korozji metal), najczęściej swoje
spekulacje opierał na istnieniu przyjaznych istot pozaziemskich)

•

frenologia
(do II poł. XIX w. część psychologii, zajmująca się losem, przeznaczeniem
(gr. frenos – przeznaczenie), zbliŜona do wróŜbiarstwa)

•

koncepcja wolnej woli

•

psychoanalityczne interpretacje symboli

uwagi

•

elementy pośredniczące wprowadzone do interpretacji – spekulacja dopuszcza dziwne,
obce elementy (są one rdzeniem, na nich buduje się spekulacje)

•

nieempiryczny charakter tych elementów

•

powszechny błąd interpretacyjny - „ignotum per ignotum” (nieznane przez nieznane)

Wiedza irracjonalna

przedmiot

: treści i natchnienia objawień, urojeń, dogmatów, intuicji, daimonionów, propagandy,

agitacji, indoktrynacji i forma realizowana przez treść (treści a nie same fakty
i okoliczności)

Zgodnie z definicją wiedzy muszą być one zobiektywizowane, zatem podmiot, w którego
świadomości zaistnieją te treści musi je zwerbalizować i sugestywnie z emfazą, z charyzmą proroka,
często w mistycznym kontekście przekazywać innym. W ten sposób tworzą się klany wyznawców,
sekty, partie, ugrupowania ludzi o wspólnych poglądach.

zakres

: w zasadzie fakty jednostkowe lub rzadko powtarzalne, o charakterze konstrukcji

intelektualnych z reguły z silną komponentą emocjonalną

główna deklarowana wartość

: prawda (ale prawda wojująca, zaborcza, zazdrosna, agresywna,

bezkonkurencyjna, np. „jedyna prawda”, „najprawdziwsza prawda”, „Słowo BoŜe”,
„wiara prawdziwa”, „Prawda” oficjalny organ KC KPZR, główny załoŜyciel
i pierwszy redaktor – W. Ulianowicz Lenin)

dominujący sposób interpretacji

: zgodna z regułami logiki, czasem ograniczona rygorami

dogmatu,

czasem

wymuszona

instytucjonalnie

przez

indoktrynację

(inkwizycje, policje polityczne – bliŜsze intencji jest określenie Orwella „policja
myśli”

przykłady

•

eschatologia (Ŝycie po śmierci)

•

cuda (przykład nietypowy, bo są one z „definicji” empiryczne)

•

koncepcja władcy, guru jako „pomazańca boskiego”

•

koncepcja rasy u hitlerowców

•

komunizm jako nieunikniona faza rozwoju społecznego

uwagi

•

nazwa „irracjonalny” nie ma typowych dla języka potocznego akcentów pejoratywnych

•

niesprawdzalna empirycznie (poza cudami)

•

w prawdzie o intersubiektywnym charakterze, ale słabo zobiektywizowana ze względu
na silne akcenty emocjogenne (emocje mają integrować, przekonywać, są wyrazistym
elementem charakterystyki tego typu wiedzy)

•

monopol i wyłączność naprawdę powodują wyjątkowo bezwzględną konkurencję
i drastyczne starcia zwolenników róŜnych doktryn (np. wojny religijne), niespotykane
na innym gruncie

Wiedza artystyczna

przedmiot

: świat przeŜyć wewnętrznych człowieka, będących swobodną wizją własnej osoby

i transformacją rzeczywistego otoczenia

zakres

świat przeŜyć ograniczony zasobem doświadczeń, bogactwem i sprawnością posiadanych

funkcji transformacyjnych, pomysłowością i moŜliwościami wykonawczymi artysty
w postaci zmaterializowanego dzieła.

główna deklarowana wartość

: Piękno jest to załoŜone, jak i zarówno bardzo róŜnie

interpretowana (np. turpizm) wartość.
Piękno jest według wszystkich uznawanych definicji zbiorem wartości estetycznych
i równocześnie deklaracją, Ŝe muszą one występować w sposób kompleksowy.
Najczęściej wymieniane są: harmonia, proporcjonalność, kanon, oryginalność,
emocjonogenność.

dominujący sposób interpretacji

: Dopuszczalne i zarazem cenione są dowolne reguły

interpretacji. Bogactwo środków interpretacyjnych i zarazem towarzysząca temu
niejednoznaczność traktowane są jako waŜne kryteria wartości estetycznych.

przykłady

metafory, skojarzenia przez rym, wieloznaczność formy, literatura science fiction

(światy wirtualne)

uwagi

•

aktywność artystyczna jest kulturowo akceptowanym sposobem lansowania wlanego
obrazu świata

•

brak jednolitości poglądów na kwestię celu działań artystycznych (czynność tworzenia,
dzieło sztuki, świadomość odbiorcy)

•

waŜny  mechanizm:  identyfikacja  odbiorcy  (podmiotu)  z  przedmiotem  dzieła  sztuki
(np. bohaterem  fabuły)  pozwala  na  symulowanie  uczestnictwa  w  wirtualnym  świecie,
odkrywanie  i  rozumienie  istniejących  tam  reguł,  a  przede  wszystkim  akceptowanie  go,
bądź nie, w wymiarze emocjonalnym

•

dzięki powyŜszemu mechanizmowi wiedza artystyczna uczy wraŜliwości i sposobów
wyraŜania emocji

•

wiedza artystyczna wskazuje takŜe wartości, które w drodze analogii (lub innej – bardziej
wyrafinowanej) moŜna dostrzec w świecie realnym (np. problem bohatera pozytywnego),
tym samym stanowi skuteczny mechanizm warunkujący rozwój emocjonalny podmiotu

Wiedza naukowa

przedmiot

: moŜliwie komponenty i szczegółowy obraz świata i człowieka jako jego elementu

(wyeksponowanego)

zakres

: kryteria ograniczające:

(podobieństwo do wiedzy potocznej):

•

tylko fakty sensualnie weryfikowalne

metoda przesunięcia pasma wraŜliwości zmysłu (zmysł odbiera tylko zmysły
o pewnym, odpowiednio silnym paśmie, innych nie odbiera lub odbiera
niedokładnie)

metoda transformacji energetycznej sygnału (zjawisko musi emitować
energię do jakiej przyzwyczajony jest zmysł)

metoda dowodzenia ze śladów (istnieją zjawiska niedostępne zmysłom,
ale pozostawiające ślady dostępne zmysłom, myślowo orientujemy się wtedy
w wyglądzie zjawiska – regulacja pasma)

•

tylko fakty powtarzalne

•

komunikatywność (dająca się wyrazić środkami intelektualnymi)

•

obiektywność (dająca się sprawdzić róŜnymi metodami)

główna deklarowana wartość

: Prawda, rozumiana najczęściej w sposób klasyczny

Koncepcje prawdy:

klasyczna – zgodność świadectwa ze stanem rzeczywistym

koherencyjna – jednorodność poglądów

psychologiczna – jednolitość przekonań

pragmatywna – moŜliwość wykorzystania działań, skuteczna

dominujący sposób interpretacji

••••

zgodna z regułami logiki tzn. zaleŜność deterministyczna między faktami
jakościowymi zostaje odzwierciedlona poprzez zaleŜności logiczne w ich opisie
i wyjaśnieniu

••••

zgodna z zasadami statystycznymi dla faktów ilościowych

przykłady

•

Dlaczego moŜna łatwo skaleczyć się noŜem?

- Łatwo moŜna skaleczyć się noŜem, poniewaŜ jest tępy.

uwagi

•

Funkcje (cele zewnętrzne) wiedzy naukowej

deskryptywna
- opis werbalny

(opis  świata  w  oparciu  o  języki  (najpierw  naturalne)  –  umiejętność  rejestracji
graficznej.  Porównywanie,  koncentracja  na  powtarzalnych  elementach  –
uogólnienia, szybkie wyczerpanie zasobów języka naturalnego, stąd konieczność
rozbudowania  go,  co  interesowało  jednak  tylko  wąską  grupę  ludzi  –  stąd
powstanie  języków  sztucznych,  uŜywanych  przez  specjalistów;  równolegle
powstawał język znaków graficznych, języki sztuczne nabierały własnej składni
(medycyna  –  łacina,  chemia,  matma  –  duŜa  precyzja  i  jednoznaczna  budowa,
dzięki  logice  –  języki  komputerowe),  sztuczne  języki  cały  czas  się  rozwijają
i działają, w psychologii – słowa pochodzą z języka potocznego, ale mają inne
znaczenie

- przechowywanie eksponatów i rekwizytów

(ludy  pierwotne  poznawały  zbyt  wiele  nowości,  dlatego  zamiast  je  nazywać,
przechowywały  eksponaty  i  rekwizyty,  by  później  rozwikłać  ich  tajemnice.
Arystoteles  zaleca  zachowanie  oryginalnych  ziół  z  obcych  krajów,  by
je zasuszyć. Rekwizyty w psychologii nie mają zastosowania!)
Dwie  grupy:  bodźce  wzrokowe  (oprócz  testów)  i  definicja  przez  pokaz  -
demonstracja (np. wzorcowe zapachy).

rejestracja obrazów

(obraz stanowi polisensoryczny konkret, utrwalone rozłoŜenie w przestrzeni
wielobarwnych plam, istnieją obrazy: dotykowe, smakowe, akustyczne)

- pomiar

(przypisywanie

słowom,

elementom

wartości;

najpóźniejsza

forma

i przyśpieszenie rozwoju, psychometria)

„Podoba wam się piękno,
w pięknie kształty,
w kształtach proporcje,
a w proporcjach – liczby.”

św. Augustyn

eksplanacyjna (opisowa, pomaga zrozumieć świat)

prognostyczna
-  jeŜeli  zna  się  juŜ  powiązanie  lub  zaleŜności  między  elementami  rzeczywistości
moŜna  na  podstawie  stanu  rzeczywistego  przewidywać  (tzn.  oczekiwać
z prawdopodobieństwem  wyraźnie  większym  niŜ  oszacowanie  zaleŜności
przypadkowej) następstwa i konsekwencje, nieraz nawet oddalone w czasie
Dzięki temu konieczne, ale zidentyfikowane stany przyszłe przestają zaskakiwać,
a często  takŜe  obezwładniać  emocjonalnie,  ponadto  dają  czas  na  oswojenie  się
z nieuchronnością zdarzeń, oraz przygotowanie ich do wystąpienia.

“Savoir pour prevoir,
Prevoir pour prevenir.”
(Wiedzieć, aby przewidywać,
Przewidywać, aby zapobiegać.)

August Comte

pragmatyczna
- przewidując następstwa i konsekwencje stanów bieŜących moŜna równocześnie
ocenić ich przydatność dla własnych celów, bądź zagroŜenie dla własnych dąŜeń.
Ponadto  moŜna  wydedukować  z  istniejących  teorii  determinanty  owych  stanów
bieŜących.  Zatem  istniejąca  wiedza  podpowiada,  które  właściwości  stanów
poprzedzających  naleŜy  wzmocnić,  a  które  zablokować,  aby  sprzyjało
to oczekiwanej  teraźniejszości,  bądź  zamierzonej  przyszłości.  Podpowiada  takŜe
jak zrobić to skutecznie.

Formuła pytania

dlaczego?

w jakich okolicznościach?

dzięki jakim właściwościom?

jaką rolę pełni wyjaśniony element?

jak do tego doszło?

w jakim celu?

przeciwko czemu?

w jakim stopniu?

Treść wyjaśnienia

wskazanie przyczyny

wskazanie zbioru czynników prawnych

wskazanie stałych cech strukturalnych

wskazanie roli

rekonstrukcja faz rozwojowych

podanie następstw wyjaśnionego faktu

podanie zjawisk antagonistycznych

wskazanie prawdopodobieństwa

Doktryna
kauzalizm
kondycjonalizm
strukturalizm
funkcjonalizm
genetyzm
teleologia
dialektyka
probabilistyka

CYKL WYKŁADÓW

WIĄZKI PSYCHOLOGII Z RÓśNYMI DZIEDZINAMI WIEDZY

Psychologia na tle kryteriów klasyfikacji wiedzy

1  –  Wszystkie  typy  wiedzy  w  róŜnym  stopniu  i  na  róŜne  sposoby  interesują  się  człowiekiem
i dzięki temu psychologia jest spokrewniona z kaŜdym z nich
2  –  Psychologia  interesuje  się  wszystkimi  typami  wiedzy  jako  produktem  ludzkiej  aktywności.
Są one źródłem pośrednich wiadomości o naturze i moŜliwościach człowieka.
3  –  Rozwiązania  i  pokrewieństwo  czasem  są  dla  psychologii  korzystne  i  podnoszą  jej  prestiŜ,
zwiększają  uŜyteczność;  innym  razem  –  wręcz  przeciwnie  –  godzą  w  dorobek  psychologii,
generują wątpliwości, co do kompetencji i redukują jej autorytet.
4  –  Psychologię  uwaŜa  się  za  wiedzę  naukową  i  chce  być  za  taką  uwaŜana,  ale  od  czasu
ortodoksyjnego behawioryzmu nie jest skłonna płacić za to kaŜdej ceny. Obecnie próbuje swoje
związki  z  innymi  typami  wiedzy  wykorzystać  dla  rozszerzenia  swych  kompetencji,  podkreślenia
odrębności i dla inspiracji.

Psychologia + Wiedza spekulacyjna

Korzystanie (czasem) ze spekulatywnych sposobów poszukiwania hipotez.

Szansa na psychologiczne badania „spekulatywnych” skłonności natury człowieka

Psychologia + Wiedza irracjonalna

Wspólne obszary zainteresowań faktami o charakterze nie empirycznym
-) wspólne zainteresowanie koncentrujące się na istocie, naturze, tradycji, specyfice itd.

człowieczeństwa, ale zdecydowanie odmienne rozstrzygnięcia tych samych problemów

-) tworzenie i rozpowszechnianie wiedzy irracjonalnej jest waŜnym źródłem informacji

o irracjonalnych aspektach ludzkiego zachowania

-) obopólne próby zawłaszczenia wspólnych terenów badań i dyskredytowania

opozycyjnych kompetencji – źródłem konfliktu jest wspólne i zarazem
monopolistyczne traktowanie prawdy jako wartości dominującej

Powinowactwo i antynomia ideologiczne psychologii
-) psychologia pastoralna
-) tortury psychiczne (inkwizycje, cele więzienne, 16 sposobów prowadzenia śledztwa)
-) Borys Tiepkow – Psychologia: „11 cech człowieka radzieckiego” :

zaangaŜowanie ideowe

patriotyzm

kolektywizm

humanizm socjalistyczny

komunistyczny stosunek do pracy

obowiązkowość i odpowiedzialność

gotowość do przezwycięŜania trudności

męstwo

przedsiębiorczość

skromność

dziarskość i optymizm

[„jednostka – zerem”, celem Ŝycia – dobro przyszłych pokoleń, wzorce
osobowe bohaterów pracy, Pawka Morozow, socrealizm, człowiek z marmuru]

-) T. Tomaszewski – Wstęp do psychologii: „NajwyŜszy juŜ czas, aby tezy marksizmu

przenikały teksty psychologiczne, a nie były w nich zawarte w wyodrębnionych
fragmentach”

-) Reykowski – Metodologiczne problemy psychologii współczesnej
-) 1936 – eliminacja psychologii jako nauki burŜuazyjnej z uczelni w ZSRR;

1952 – w Polsce

-) Niemcy hitlerowskie:

postępy psychologii pracy, organizacji, zarządzania, propagandy + wojny
psychologiczne

psychologia rasistowska i eugenika (Francis Gallon, Artur de Gobineue, Erich
Jaensch)

badania z wykorzystaniem więźniów: utrzymywanie sprawności umysłowej
w groźnych dla przeŜycia warunkach, wykonywanie wyroków śmierci środkami
psychologicznymi

-) Przykłady ideologicznych naduŜyć psychologii PRL-u

ekspertyzy przyśpieszające obowiązek szkolny

tzw. nowy system bodźców w początkach lat 70tych

zagadnienie „świętości Ŝycia” (samobójstw, przerywania ciąŜy i eutanazji) –
zwiększenie ilości ludności przydatnej zawodowo

koncepcja osobowości altruistycznej Reykowskiego

-) III Rzeczpospolita

ekspertyzy opóźniające wiek emerytalny

Psychologia + Wiedza artystyczna

Wiedza artystyczna potrafi w sposób „humanitarny” generować tany emocjonalne,
których badaniem zajmuje się psychologia

Inspiruje się licznych badań psychologicznych, szczególnie nad twórczością,
indywidualnością, samodzielnością, etc.

Istnieje pole wspólne w postaci psychologii sztuki

Psychologia + Wiedza naukowa

Staranne definiowanie faktów interesujących psychologię, pod kątem kryteriów
obowiązujących naukę

Podporządkowanie procesu badawczego i oceny rezultatów wymaganiom metodologii

Inwestowanie w rozwój metodologii i twórcza adaptacja jej osiągnięć do specyfiki i
potrzeb psychologii

Tolerancyjny stosunek, ale zarazem wyraźne określenie granic z pozanaukowymi typami
wiedzy

III

CYKL WYKŁADÓW

SYCHOLOGIA NA TLE KRYTERIÓW TYPOLOGII NAUKOWEJ

Funkcja deskryptywna
Funkcja eksplanacyjna

Wiedza naukowa

Funkcja prognostyczna
Funkcja pragmatyczna

Podstawowe właściwości nauk praktycznych:
- cel: jak naleŜy działać i jakie stosować środki, by uzyskać poŜądany stan
- działanie diagnostyczne
- działanie korekcyjne

Psychologia

Wiedza naukowa

Nauki formalne

Nauki empiryczne

Fizyczne

(o przyrodzie nieoŜywionej)

Społeczne

(o przebiegu i efektach

ludzkich interakcji)

Biologiczne

(o przyrodzie oŜywionej)

Humanistyczne

(o aktywności ludzi, jej

specyfice i kulturalnych

następstwach)

działy
dziedziny

•

dyscypliny

•

psychologia

•

filologia

•

historia

•

etnografia

•

socjologia

•

ekonomia

aspekt teoretyczny

(nauka „akademicka”)

aspekt praktyczny

(nauka „stosowana”)

Teoretyczna

Stosowana

Deklarowany cel

budowa teorii

algorytmy działań

Centrum zainteresowań

aktywność psychosomatyczna

sytuacje typowe dla ludzkich

działań

Zakres uogólnień

maksymalny

ograniczony problem

Próba badawcza

reprezentacyjna

wyczerpująca

Psychologia ogólna vs. Psychologia róŜnic indywidualnych

KaŜdy byt autonomiczny zawiera (składa się):

Arystoteles

treść

forma

św. Tomasz

istota (essentio)

istnienie (exsistento)

I. Kant

noumeny

fenomeny

W róŜnych systemach filozoficznych często nadawano róŜne nazwy tym samym rzeczom.

Psychologia ogólna

- tworzy wizję abstrakcyjną człowieka, umieszczając w niej tylko te elementy, które się

powtarzają

Komentarz: poszczególne dziedziny mogą się łączyć z obiema rodzajami psychologii – ścisła

współpraca między psychologami poszczególnych dziedzin moŜe pomóc
w rozwiązywaniu problemów.

elementy trwałe, specyficzne,

występujące we wszystkich

egzemplarzach danej kategorii

elementy niespecyficzne dla kategorii,

istniejące tylko i przejściowo
w niektórych egzemplarzach

Psychologia

ogólna

Psychologia

róŜnic

indywidualnych

Psychologia

rozwoju

Psychologia

zdrowia

Psychologia

sztuki

Psychofizjologia

Psychologia

społeczna

Psychologia

pracy

handlu

reklamy

transportu

kosmiczna

inŜynieryjna

przemysłowa

bezrobocia

słuŜby wojskowej

doboru zawodowego

i inne…

starzenia się i starości

wychowania i nauczania

uczenia się i zdolności,
zainteresowań

prenatalna

i inne…

kliniczna

stresu

upośledzeń
umysłowych

psychopatologia

psychoterapia

lekarska

i inne…

estetyki

filmu

literatury

twórczości

i inne…

psychoneurologia

psychofarmakologia

psychologia zwierząt

psychologia poznawcza

i inne…

nieprzystosowania

penitencjarna

zarządzania

propagandy

małych grup

organizacji

kulturowa

sądowa

i inne…

Specyfika badań w naukach psychologicznych:

człowiek jednocześnie przedmiotem i podmiotem badania

powrót do subiektywnej sfery badanych faktów

badanie pośrednie

badanie wieloczynnikowe

powszechne stosowanie pomiaru

Człowiek jednoczenie przedmiotem i podmiotem badań:

„Poznaj sam siebie” (pytia w delfickiej świątyni)

„Człowiek mową wszechrzeczy” (Pitagoras)

„Aby poznać drugiego człowieka trzeba zjeść z nim beczkę soli” (przysłowie semickie)
– trudno poznać drugiego człowieka, często jest to wręcz niemoŜliwe

„Mózg ludzki nie został stworzony po to by sam się badał” (C. F. von Weizsacker)
– nie umiemy zbadać siebie, choć próbowali tego XIX-wieczni psychologowie:
Ebbingons „O pamięci” (opis funkcjonowania pamięci)

„Logika jest niepokonana, gdyŜ aby z nią wygrać naleŜy uŜyć logiki” (P. Boutroux)

Obiektywność faktów naukowych

Subiektywność faktów psychicznych

Koncepcja obiektywizacji:

Intersubiektywność

- przeŜycia i emocje są podobne u pewnej grupy osób

fakty intersubiektywne

fakty obiektywne

fakty subiektywne

Badanie bezpośrednie

Jest zawsze jakąś formą introspekcji, musi zatem podzielić podstawowe zarzuty przeciwko
introspekcjonizmowi, a przede wszystkim nie moŜna udowodnić, czy badana osoba:

•

trafnie i konsekwentnie identyfikuje stany swych przeŜyć

•

zdaje sobie sprawę z niektórych przeŜyć (podświadomość, tłumienie)

•

rzetelnie informuje o swoich przeŜyciach:

w sposób zamieniony (kłamstwo, pozorowanie, fasadowość)

w sposób mimowolny (wpływ konwencji kulturowych np. wstyd)

Badanie pośrednie

Ignoruje treść zeznania introspekcyjnego. Informacje o stanach psychicznych badanego czerpie
z  somatycznych,  behawioralnych,  fonetycznych,  mimicznych  itd.  wskaźników,  objawów,
symptomów  itd.  Takie  podejście  wymaga  dysponowania  wiedzą  teoretyczną,  która  uzasadnia
istnienie  związków  między  stanami  przeŜyć  i  ich  obserwowanymi  wskaźnikami,  a  rzy  okazji
przyporządkowuje im nazwy.

Wskaźniki w badaniach psychologicznych:

poziom analizy teoretycznej

poziom badania empirycznego

poziom rzeczywistości

Fakty psychiczne:

1 …istnieją w czasie
2 …są nie identyfikowalne przestrzennie
3 …są zaleŜne od materialnego podłoŜa
4 …intymne
5 …intencjonalne
6 …dynamiczne
7 …latentne
8 …posiadają właściwości teleologiczne
9 …mogą występować w formie symbolicznej
10 …mogą być świadome

Fakty psychologiczne:

- mają charakter fizyczny
- mają charakter empiryczny
- mogą tworzyć dające się identyfikować związki z faktami psychologicznymi, dla których

stają się wskaźnikami w procesie badania

nazwa

OJĘCIE

SYCHOLOGICZNE

indicatum

AKT

SYCHICZNY

wskaźnik

AKT

SYCHOLOGICZNY

W ramach psychologii empirycznej:

- badamy fakty psychologiczne
- poznajemy fakty psychiczne

(resarch – investigation)

Wskaźniki w badaniach psychologicznych:

- introspekcjonizm
- behawioryzm
- psychoanaliza

Badanie wieloczynnikowe

Badanie jednoczynnikowe (tylko jedna zmienna niezaleŜna główna), chociaŜ jeszcze często
stosowane, jest nieefektywne poniewaŜ:

•

przy powszechnej konieczności zbadania kilku zmiennych niezaleŜnych (czynników
sprawczych) trzeba badanie sukcesywnie powtarzać

•

powtarzanie na tych samych osobach, aby łatwiej kontrolować zmienne uboczne,
grozi zakłóceniem trafności wewnętrznej

•

eliminuje moŜliwość ujawnienia i zbadanie wpływu interakcji

•

interpretacja bazuje na logice indukcji, szczególnie kanonach Milla

Badanie wieloczynnikowe - równocześnie wszystkie zmienne niezaleŜne, wówczas:

•

sytuacja badania staje się bardziej naturalna, bliŜsza sytuacjom Ŝyciowym

•

ujawniają się interakcje

•

ale: powaŜnie wzrastają trudności organizacyjne, np.: wyraźnie wzrasta ilość osób
badanych

•

ale: występuje konieczność stosowania zaawansowanej statystyki, przede wszystkim
analizy wariancji

Powszechne stosowanie pomiaru

opis werbalny
przechowywanie eksponatów i rekwizytów
tworzenie i przechowywanie obrazów
pomiar

Pomiar

jest czynnością konsekwentnego przyporządkowywania liczb badanym obiektom,

bądź ich właściwościom, zgodnie ze zbiorem zasad tworzących tzw. skalę pomiarową.

Rezultaty pomiaru w sposób naturalny poddają się transformacjom matematycznym

i uogólnieniom statystycznym.

Pomiar sprzyja osiąganiu celów wewnętrznych nauki: ścisłości, ogólności, wysokiej

informacyjnej zawartości. Stosowanie pomiaru jest dowodem metodologicznego zaawansowania
dyscypliny.

funkcja deskryptywna

wiedzy naukowej

System skal Stevensa

(1951)

Obejmuje 4 skale (nominalna, porządkowa, przedziałowa, ilorazowa) wyraźnie zróŜnicowane
konstrukcyjnie i funkcjonalnie:

Istotną jego cechą było wyeksponowanie skal słabych. Dzięki tej skali psychologia osiągnęła
pewne przyśpieszenie, oraz przesunięcie metodologiczne w kierunku nauk przyrodniczych.

Z biegiem czasu koncepcja została upowszechniona i bezrefleksyjnie zaanektowana przez prawie
wszystkie dyscypliny humanistyczne.

NajwaŜniejszy problem praktyczny: stosowanie pomiaru w sposób świadomy. Nadają się one
do pomiaru zjawisk niepoznanych całkowicie. Koncepcja została przygotowana specjalnie dla
psychologii.

nominalna
porządkowa (rangowa)
przedziałowa (interwałowa)
ilorazowa (stosunkowa)

Właściwości skali pomiarowej dotyczą:

•

istnienia (lub nie) wektora – kierunku i charakteru uporządkowania

•

jednostki pomiarowej - czyli wzorca elementarnie odpowiadającego jednostce podziałki,
czyli wielokrotnościom wzorca

•

zera – stanowiącego jednostronną granicę skali

Kryteria charakterystyki skali:

nazwa

funkcje

opis właściwości

kategorie zastosowania liczb

dopuszczalne operacje (logiczne, arytmetyczne, statystyczne)

W psychologii nie wiadomo, co oznacza np. pamięć zerowa, emocja zerowa. Skala

ilorazowa jest prawie nie uŜywana, jednak psychologowie starają się jej uŜywać np. przy pomiarze
czasu.

Skala

Funkcje

Nazwa skali

Zliczanie

(ustalanie liczebności)

Porządkowanie

(ustalanie kolejności)

Pomiar

(ustalanie wielkości)

Nominalna

Porządkowa

Przedziałowa

Ilorazowa

Nazwa skali

Opis właściwości

Nominalna

B C D E F G

(moŜliwe grupowanie)

Porządkowa

e d

b g f

(wektor)

Przedziałowa

C < e d

< a < b < g f

(jednostka podziałowa)

Ilorazowa

C < e d < a < b < g f
0

((skala z jednej strony zamknięta)

Ogólne zasady korzystania ze skal:

KaŜdorazowo dopuszczane jest wykonywanie przeznaczonych dla wykorzystywanej skali
lub skal od niej słabszych

Staraj się pracować na najsilniejszej skali przysługującej posiadanym symbolom

Wykorzystywanie skali słabszej niŜ właściwości danych pomiarowych wiąŜe się z utratą
części informacji zawartych w wynikach

Nazwa skali

Dopuszczalne operacje logiczne i arytmetyczne

Nominalna

równość, nierówność, toŜsamość, zliczanie elementów w podgrupach,
proporcja, procenty, podziały logiczne

Porządkowa

badanie relacji „większy niŜ”, „mniejszy niŜ”

Przedziałowa

sumowanie, róŜnicowanie (porównywanie przedziałów)

Ilorazowa

mnoŜenie, dzielenie (porównywanie stosunków)

Nazwa skali

Kategoria zastosowania liczb

Nominalna

liczbowe symbole konwencjonalnie porządkujące

Porządkowa

liczby naturalnie rangujące

Przedziałowa

liczby naturalne

Ilorazowa

liczby rzeczywiste

Nazwa skali

Przykłady

Nominalna

nr telefonów, nr samochodów, nr zawodników na boisku, odpowiedzi w teście
projekcyjnym, klasyfikacja profili psychologicznych, typologia charakteru,
temperamentu, zachowania

Porządkowa

numeracja porządkowa na początku listy, rangi, wyniki surowe testów, kwestionariuszy

Przedziałowa

czas względny (kalendarz), temperatura, skale standaryzowane, skala Tharstonea

Ilorazowa

temperatura, długość, masa, czas bezwzględny (np. czas reakcji), skale psychofizyczne
(jasności, głośności itp.)

CYKL WYKŁADÓW

WOLUCJA PRZEDMIOTU PSYCHOLOGII

Cztery fazy ewolucji:

okres koncepcji związanych z duszą

(kończy się wraz ze średniowieczem)

II.

okres koncepcji procesów psychicznych

(po 200 latach po średniowieczu, początek renesansu, trwa

przez oświecenie do końca XIX w.)

III.

okres badań zachowania

(2,3,4 dziesiątek kaŜdego stulecia)

IV.

okres koncepcji człowieka działającego

(połowa zeszłego stulecia)

Faza I

Przedmiotem refleksji człowieka nad samym sobą byłą antropologia. Obserwował siebie, ludzi

otaczających i przyrodę: * nie wszystkie obiekty są ruchome (włącznie z nim) np. kamień, rusza
się tylko, gdy będzie kopnięty, to nie jest ruch spontaniczny, rośliny poruszają się.

Arystoteles: mówił o tym, co ten ruch powoduje – dusza, rozwarstwił duszę na:

-) czuciową (dzięki niej odbieramy wraŜenia;

była przypisywana wszystkim istotom

lub przez innym przedmiotom czującym - pantychizm)

-) animalną (generowanie ruchu)
-) myślącą (wewnętrzne przetwarzanie obrazów)

Jak wyodrębnić duszę i jej warstwy?

Ludwik Foejerbach – I połowa XIX w., filozof amator, idaefix – szukał wyjaśnień

jak człowiek  wymyślił  Boga,  wg  niego  dusza  jest  materialną  cząstką  Boga,  którą  dostaje
człowiek,  wygenerował  kilka  sytuacji  w  których  w  umyśle  człowieka  mógł  powstać  Bóg
(np. we wspólnocie  pierwotnej  szanowano  ludzi  starszych,  przejmowali  oni  dominującą
pozycję,  rozszerzali  swoją  wiedzę;  któryś  z  nich  powiedział,  umierając:  „Przy  ostatnim  moim
tchnieniu  wyjdzie  ze  mnie  coś  niewidzialnego  –  dusza  i  będzie  obserwować  wasze
postępowanie.  Ja  będę  was  karał  za  pomocą  ducha,  jeŜeli  mi  się  sprzeciwicie”  –  tak  powstała
hipoteza na temat istnienia duszy; okazało się, Ŝe ludzie byli w stanie w to uwierzyć), koncepcje
te z czasem przejęły poglądy religijne (systemy).

Schyłek I fazy – w średniowieczu rewelacyjnie funkcjonowały systemy religijne, które

wymagały  ludzi  im  oddanych,  wykształconych.  Edukacja  dla  wtajemniczonych  w  klasztorach,
którzy  zrozumieli,  Ŝe  edukacja  pogłębia  władzę  w  społeczeństwie.  Systemy  religijne  były
skłonne  słuŜyć  edukacją  dla  innych,  nowych  państw.  Tworzyli  oni  administrację,  bo  umieli
pisać  i  liczyć.  W  zamian  za  wspieranie  państw  otrzymywali  monopol  na  pewne  dziedziny
wiedzy:  wiedzy  o  Bogu  (teologię).  Z  biegiem  czasu  problematyka  duszy  została  poddana
monopolizacji  na  rzecz  systemów  religijnych.  Monopol  strzeŜony  był  w  zakresie  późnego
średniowiecza  w  sposób  dość  ostry  (palenie  na  stosach  itp.).  Struktury  religijne  były  na  tyle
silne,  Ŝe  zniechęciły  innych  ludzi  do  refleksji  na  temat  duszy.  Następuje  około  200-  letnia
przerwa (XII – XIV w.) w myśleniu o duszy i Bogu.

Zasadnicze fazy

ewolucji przedmiotu

psychologii

Faza II

Faza IV

Przykłady typowych problemów badawczych

pamięć – wyobraźnia
temperament – emocje
wyobraźnia – myślenie
rozróŜnianie barw – emocje
popęd – koncentracja uwagi
lęk a marzenia senne

…kobieta w ciąŜy
…osoba w więzieniu
…w warunkach inwalidztwa
…w warunkach rywalizacji
…w konflikcie z przełoŜonym
…przy braku motywacji
…przy braku zdolności
…przy braku kompetencji
…przy wstręcie do odŜywania się

Przykład definicji

- zdolność dostrzegania związków

- zdolność skutecznego działania w nowych sytuacjach

AKTYWNOŚĆ

(zdolność układu [organizmu] do przechowywania i wydatkowania energii)

DZIAŁANIE

AKTYWNOŚĆ

+ cel

CZYNNOŚĆ =

DZIAŁANIE

+ organizacja

Czynność jest ukierunkowaną na osiągnięcie celu strukturą operacji (ruchów fizycznych i aktów
psychicznych), kształtującą się stosownie do warunków w takich sposób, aby moŜliwość
osiągnięcia celu była utrzymana mimo zmieniających się okoliczności.

Oczekiwania związane z koncepcją czynności

szansa zbudowania uniwersalnej teorii aktywności człowieka (czynność jako rdzeń teorii)

nadzieja na integrację dyscyplin psychologicznych (czynność wspólnym mianownikiem,
a poszczególne dyscypliny rozpatrują ją w róŜnych, specyficznych dla siebie sytuacjach.

Koncepcja czynności

jest paradygmatem współczesnej psychologii

PARADYGMAT – zasada, która potrafi ujednolicić badania w obrębie jakiejś dyscypliny (czasem

dziedziny, bądź kategorii nauki), zintegrować istniejące teorie, a takŜe otwiera
nowe moŜliwości poznania.

cel

wynik

wegetatywne – dotyczą narządów wewnętrznych

lokomocyjne – umoŜliwiają przemieszczenia organizmu względem

zewnętrznych punktów odniesienia

manipulacyjne – przemieszczenia elementów otoczenia względem organizmu

powodowane przez jego wyspecjalizowane narządy

sygnalizacyjne – generowanie symboli słuŜących porozumiewaniu się

umysłowe – złoŜone z operacji psychicznych i słuŜące reprezentacji

otoczenia, planowaniu i kontroli działań

modalna

przedmiotowa

funkcjonalna

formalna

Struktura modalna

– ma charakter podmiotowy, stanowi kategorialny wykaz elementarnych

operacji  (motorycznych  lub  psychicznych)  wykonywanych  w  ramach
konkretnej czynności.
Struktura  modalna  moŜe  ujawnić  róŜnice  pomiędzy  ludźmi  w  zakresie
składu  wykonywanych  operacji,  moŜe  ułatwić  dokonanie  wyboru
najbardziej  optymalnego  wariantu  czynności  dla  określonego  zadania.
MoŜe  ujawnić  wzajemne  zastępowanie  (kompensację)  niektórych
narządów lub procesów.

Struktura przedmiotowa

– jest moŜliwie szczegółową charakterystyką dynamiki operacji,

najczęściej motorycznych, uwzględniającą ich fizyczne parametry
uwarunkowane

właściwościami

obiektu

będącego

przedmiotem

czynności.
Na przykład: siła, szybkość, zasięg, okresowość, rytmiczność

Struktura funkcjonalna

– stanowi zbiór operacji, wyróŜnianych ze względu na role, które pełnią

w stosunku do generalnego celu czynności.
Na przykład: wykonawcze, przygotowawcze, pomocnicze, kontrolne,
korekcyjne.
Wśród pomocniczych: uchwycenie, przemieszczenie (przesunięcie,
przeniesienie,

przerzucenie),

połoŜenie,

ułoŜenie,

upuszczenie,

odrzucenie, oparcie

Struktura formalna

– jest planem czynności uwzględniającym poszczególne ruchy lub operacje

i ich wzajemne chronologiczne i przestrzenne powiązania

Typologia

czynności

Analiza

struktury

czynności

predyspozycje

doświadczenie

motywacja

sytuacja

obraz sytuacji

Predyspozycje

– względnie trwałe właściwości organizmu i psychiki, które róŜnicują osobników

wewnątrz gatunku pod względem właściwości ilościowych.
Pod względem genetycznym są dziedziczne lub wrodzone (ukształtowane
w okresie Ŝycia płodowego).
Podobne są u rodzeństwa, szczególnie bliźniąt: prawie identyczne są u bliźniąt
jednojajowych.
Zdolności, temperament, odporność na choroby, siła fizyczna

Doświadczenie

– zbiór właściwości psychofizycznych , wysoce zindywidualizowanych

ze względu na osobiste losy ludzi i odmienne okoliczności. JednakŜe
upodobniają się w tramach wspólnot kulturowych.
Mają wyłącznie charakter nabyty. Celowe nabywanie doświadczenia to proces
uczenia się. Ale większa część zgromadzonego doświadczenia to niezamierzony
skutek uboczny róŜnych czynności.
Mechanizmem administrującym doświadczeniem jest pamięć.

Motywacja

– mechanizm kształtujący cel, inicjujący czynność i zabezpieczający dla niej bazę

energetyczną.
Opiera się na:

potrzebach – stanach zaburzonej równowagi, objawiających się brakami
obiektów, stanów bądź informacji niezbędnych do zachowania Ŝycia,
zdrowia i sprawności

motywach – powtarzalnych, zoptymalizowanych schematach działań
zaspokajających potrzeby

zadaniach – zamierzonych sposobach redukcji rozbieŜności między
diagnozą stanu rzeczywistego a wizją stanu poŜądanego

Sytuacja

– ogół czynników reprezentujących środowisko, dynamicznych, posiadających naturę

fizyczną, ale takŜe stanowiących relacje między elegantami składowymi.
Czynniki sytuacji oprofilowują moŜliwości działania swoją materialną naturą.
W konkretnych przypadkach mają charakter facylitujący albo destrukcyjny.

Obraz sytuacji

– psychiczna reprezentacja sytuacji rzeczywistej. Powstaje dzięki zmysłowemu

odbiorowi sygnałów emanowanych przez zjawiska fizyczne sytuacji
i ukształtowanych dzięki percepcji. Pełna reprezentacja zawiera takŜe informacje
wyabstrahowane z sygnałów.
Jest zarówno warunkiem detekcji celu, bazą dla organizacji i czynnikiem kontroli
jej przebiegu.

Determinanty

czynności

CYKL WYKŁADÓW

RZETWARZANIE INFORMACJI JAKO NACZELNY PARADYGMAT

WSPÓŁCZESNEJ NAUKI

Sygnały – zjawiska dysponujące energią, które mogą pobudzić zmysły

Abstrahowanie – pobieranie sygnału informacji
Granica subcepcji – posiadamy wiedzę o zjawiskach, które są bliskie granicy percepcji (między

obiema granicami) np. pamiętamy, Ŝe ktoś się do nas uśmiechnął, ale szybko
zapominamy (bodziec okołoprogowy)

Zbiór bodźców – reakcji automatyczna na nic

Informacja jest:

- treścią sygnału
- znaczenie sygnału
- uŜytecznością sygnału
- wiadomością o aktualnie zachodzącej zmianie
- komunikatem o rozpoznawalnym zjawisku (sygnale)
- czynnikiem decydującym o organizacji sygnału
- czynnikiem warunkującym istnienie sygnału

Sygnał jest:
- nośnikiem informacji

Informacja

Sygnał

Przedmioty

i procesy fizyczne

Granica abstrahowana

Granica percepcji

Granica subcepcji

Wszystko, co istnieje

- odpowiedni rodzaj, czyli taki, który dzaiła na receptory
- odpowiednia ilość, Ŝeby przekroczyć granicę pasma wraŜliwości

próg bólu – granica, po przekroczeniu której zmysły przestają

odbierać w sposób normalny;

próg wraŜeń (próg absolutny) – granica, po której bodziec jest

odbierany

Ilość informacji – strategia połówkowa

pomarańczowy

niebieski

brązowy

zielony

Ŝółty

czarny

czerwony

złocisty

Szukamy barwy

czerwonej

Krok 1: Czy poszukiwana barwa mieści się w górnej połówce?

- Nie, czyli musi być w dolnej.

Krok 2: Czy jest w górnej części dolnej połowy?

- Nie, czyli jest w dolnej.

Krok 3: Czy jest w górnej części?

- Tak.

Wielkość prawdziwego zbioru

Zapis dwójkowy
Zapis potęgowy
Zapis logarytmiczny
Wartość logarytmu

2
2
2

log

4
2*2
2

log

8
2*2*2
2

log

16
2*2*2*2
2

log

Uogólnienie formuły:

Ilość koniecznych kroków = log

+ wielkość zbioru

np. log

8 = 3

Ilość informacji = ilość koniecznych kroków

I = log

N (załoŜenie: kaŜdy element w zbiorze N jest równie prawdopodobny)

Informacja jest czynnikiem organizującym zbiór elementów stanowiących jej nośnik. Zbiór

pozbawiony informacji jest niezorganizowany, nieuporządkowany, chaotyczny, bezpostaciowy.
Taki stan zbioru nazywamy entropią.

Informacja =

Jednostką informacji jest bit

(binowy digit)

1 bit =

KaŜdy bit informacji redukuje nieuporządkowanie zbioru (układu elementów) o połowę:

I = log

jeŜeli I = 1 bit

to N = 2

krok 1

krok 2

krok 3

entropia

Przykłady pojemności informacyjnej nośników:

Karty perforowane – 20

Tekst maszynowy – 10

Tekst drukowane – 10

3,5

Taśma magnetyczna – 10

Fotografia – 10

Mikrofilm – 10

Mózg człowieka – 10

Substancja genetyczna – 10

Struktura kryształów – 10

Prawdopodobieństwo wystąpienia liter w alfabecie:

A – 0,085
I – 0,083
O – 0,078
Z – 0,058

Wzór na ilość informacji w zbiorze, którego elementy nie są jednakowo prawdopodobne

musi uwzględniać dodatkowo sumę indywidualnych współczynników prawdopodobieństwa
wystąpienia kaŜdego elementu.

W rzeczywistych obszarach wizualnych mamy sąsiadujące ze sobą obszary identycznych

pikseli,  czyli  powierzchnia  optycznie  identyczna.  Skoro  informacja  dotyczy  zmiany  lub
zróŜnicowania to na takich obszarach nie ma informacji, a jej zawartość w obrazie jest faktycznie
znacznie  mniejsza  niŜ  przedstawiają  to  podane  przykłady.  NaleŜy  je  zatem  traktować  jako
sposoby  obliczania  maksymalnej  pojemności  informacyjnej  odpowiednio  skonstruowanego
obrazu.

Sygnał  niosący  informację  trwa  w  czasie,  pozwalając  na  zróŜnicowany  okres  przesyłania
(pobierania) informacji.

Jednostka przesyłania informacji to bod (bd – jednostka ta róŜnicuje dynamikę)

1 bd – 1bit/s.

Czasem sygnał zawiera więcej informacji niŜ moŜna skutecznie wykorzystać. Tę nadwyŜkę

nazywa się redundancją (informacją redundantną).

Informacja redundantna = informacja uŜyteczna + redundancja

Kategoria

informacyjna

we współczesnej psychologii

- fascynacja cybernetyką
- konstatacja, Ŝe człowiek pobiera, przetwarza, przechowuje, generuje i nadaje informacje
- tendencja do utoŜsamiania procesu psychologicznego z procesem przetwarzania informacji
- nadzieja na rozpowszechnienie moŜliwości pomiaru aktywności psychicznej wykorzystującej

jednostkę bit

- nadzieja na płaszczyznę wspólnych i porównywalnych badań róŜnych faktów

psychologicznych

postać (forma)

kod (język)

alfabet (słownik)

Kod

– jeden z wariantów istniejących w obrębie postaci zawierający informację ekwiwalentną

z pozostałymi kodami

Alfabet

- zbiór znaków, z których moŜliwe jest tworzenie kombinacji o znaczeniach odrębnych

od samych znaków

Przykłady kodów:

konwencje zmysłowe (np. kod wizualny, słuchowy)

Przetwarzanie informacji polega najczęściej na:

- zmianie postaci tzw. transformacji (ten sam obiekt moŜna sobie wyobrazić, a potem o nim

pomyśleć)

- zmianie kodu tzw. przekodowanie (ten sam obiekt wyobrazić w róŜnych modalnościach

zmysłowych)

- zmianie alfabetu, czasem zwana konwencją (tą samą informację moŜna wyrazić innym

znakiem w obrębie tej samej modalności)

Przykłady wykorzystania teorii informacyjnej w psychologii:

- ujednolicenie pomiaru przetwarzanej informacji

Psychologiczny

opis informacji

OSTAĆ INFORMACJI

Kryteria charakterystyki

Figuralna

Symboliczna

Semantyczna

Nośnik

Obraz

Znak

Pojęcie

Charakter znaczenia

Naturalny

Konwencjonalny Naturalny

Forma

Zmysły, pamięć

Asocjacje

Abstrakcje

Przetwarzanie

Wyobraźnia

Język

Myślenie

Wyniki przetwarzania

WyobraŜenie

Zdanie

sąd

Prawo Hick’a

Dynamika przetwarzania informacji w świadomości

wymienianie kolejnych liczb wprost

- 140/160 bd

wymienianie kolejnych liczb wspak

- 100/120 bd

wymienianie co trzeciej liczby wprost

- 80/90 bd

rozpoznawanie figur geometrycznych

- 60/70 bd

czytani ze zrozumieniem

- 40/50 bd

nowe struktury semantyczne

- 2/3 bd

Oszacowanie globalnej ilości odbieranej i przetwarzanej informacji

Ilość przetwarzanych informacji

[w bodach]

[

700

600

500

400

300

200

sygnały
wejściowe

sygnały
wyjściowe

eksteroreceptory

świadomość

efektory

CYKL WYKŁADÓW

RZEGLĄD METOD WSPÓŁCZESNYCH BADAŃ PSYCHOLOGICZNYCH

stanowisko metodologiczne

procedura badawcza

metoda badania

technika badania

narzędzie badawcze

Stanowisko metodologiczne

- zbiór załoŜeń o charakterze filozoficznym, mającym często charakter

światopoglądowy, dotyczących natury badanych faktów i moŜliwości ich rozpoznania

Stanowisko metodologiczne określa procedury. Rozstrzyga wątpliwości czy np. sensowne jest psychologiczne
badanie osób bez kontaktu z nimi, czy moŜna planować badanie zdarzeń przyszłych, czy moŜliwość
poznawania ludzkiej (takŜe własnej) psychiki dostępna jest człowiekowi itp.
Wybór stanowiska metodologicznego jest wyborem modelu świata i języka opisu rzeczywistości.

Procedura badawcza

- zbiór zasad dotyczących moŜliwości i specyfiki prowadzenia badania

psychologicznego ze względu na relację czasową „wystąpienia badanego zjawiska –
planowanie i realizacja badania”

przeszłość – procedura retrospektywna (model ex post facto)

teraźniejszość – procedura symultaniczna (model korelacyjno – regresyjny)

przyszłość – procedura prospektywna (model eksperymentalny)

Metoda

- sposób osiągania jakiegoś celu

Metoda badania

- zespół czynności, które naleŜy wykonać i procesów, które muszą się odbyć,

aby moŜna było uzyskać uzasadnione i sprawdzone twierdzenie o badanych faktach

Metody stosowane w psychologii:

heurystyczne – słuŜą do gromadzenia wiedzy o faktach

diagnostyczne - słuŜą do rozpoznania stanu rzeczy

terapeutyczne – słuŜą do działań zmieniających stan rzeczy

Narzędzie badawcze

- materialna konstrukcja (werbalna lub techniczna) wymuszająca swą strukturą

specyficzny, jednoznaczny i konsekwentny tok postępowania podczas realizacji
badania

Narzędzia badawcze oraz sposoby posługiwania się bywają często ujednolicone. To znaczy, Ŝe wszyscy,
którzy się nimi posługują są zobowiązani – pod rygorem niewaŜności wyniku – po postrzegania:

- szczegółowych dyrektyw posługiwania się konkretnym narzędziem
- korzystania ze specyficznego sprzętu, wykonanego identycznie, bez względu na producenta
- identycznego testu instrukcji, podobnie przedstawionego
- tych samych, szczegółowych reguł interpretacji wyników

Spełnienie tych warunków nazywamy wystandaryzowaniem narzędzia. Wówczas posiada ono w swej
nazwie nazwę metody+nazwisko konstruktora+ewentualnie informację o wersji

obserwacja

rozmowa

kwestionariusz

test

eksperyment

analiza wytworów

Metody badań we współczesnej psychologii

specyficzne – właściwe tylko dla psychologii, jeśli nawet niegdyś zapoŜyczone z innych

dyscyplin, to szczegółowe i wszechstronnie dopasowane do warunków
i potrzeb badania psychologicznego; mają charakter poufny, a ich
kompetentne

legalne

stosowanie

wymaga

specjalistycznego

wykształcenia i uprawnień zawodowych

niespecyficzne – opracowane w szczegółach przez inne dyscypliny, często stosowane

w róŜnych dziedzinach nauki, a w psychologii stosowane bez
konieczności adaptacji
logiczne
statystyczne
fizjologiczne
informatyczne

Metody badań

stosowane

we współczesnej

psychologii

procedura
retrospektywna

metody:

- do rekonstrukcji przyczyny:

•

rozmowa

•

kwestionariusz

•

analiza wytworów

- do diagnozy skutku:

•

obserwacja

•

test

•

analiza wytworów

procedura
symultaniczna

metody:

•

obserwacja

•

test

•

rozmowa

•

kwestionariusz

procedura
prospektywna

metody:

•

eksperyment

Obserwacja

- sposób systematycznego uzyskiwania informacji (w kodzie figuralnym) obejmujący 3 fazy:

1. spostrzeganie

(celowe, polisensoryczne, konsekwentne, dyskretne)

2. rejestracja

(pełna, ciągła, zamaskowana)

3. interpretacja (przejście na kod symboliczny)

(szczegółowa, subtelna, konsekwentna)

Celem obserwacji jest rekonstrukcji determinant zmian (takŜe psychicznych) obserwowanych
obiektów.

systematyczna

selektywna

migawkowa

uczestnicząca

chronometraŜowa

chronocyklografia

…………………

kierunek

upływu

czasu

Obserwacja

metoda

techniki

Środki techniczne wspierające profesjonalne doświadczenie obserwatora:

np.: lornetka, zasłona, lusterko, szyba jednostronnie przepuszczalna, światło, okulary
maskujące

np.: arkusz obserwacyjny, zeszyt obserwacyjny, stoper, mikrofon + …, aparat
fotograficzny, kamera + czujnik ruchu, sterowanie kamerą, therbligi (Gilberth) i inne
systemy kodowania

np.:

sprzęt

mikserski

umoŜliwiający

spowolnione

odtwarzanie

rejestracji,

oprogramowanie komputerowe umoŜliwiające analizę dynamiki i wychwytywanie
sekwencji, skalowanie

rozmowa bezpośrednia

wywiad

Rozmowa

- polega na zbieraniu informacji przez stawianie pytań otwartych + selektywnej obserwacji

rozmówcy

Rozmowa  bezpośrednia  ma  miejsce  wówczas,  kiedy  pytania  stawiamy  podmiotowi  naszego
badania,  a  wywiad  –  osobom  trzecim.  Za  kaŜdym  razem  zakres  tematyczny  pytań  i  strategia
postępowania  są  nieco  inne.  Odpowiedzi  wymagają  rejestracji.  W  rozmowie  bezpośredniej
Ŝądana  jest  ciągła  rejestracja  multimedialna  [pytanie,  odpowiedź,  ew.  komentarz,  intonacja,
czas zwłoki, mimika, pantomimika]. W wywiadzie na ogół wystarcza robienie notatek, w miarę
moŜliwości  dosłownych.  Odejście  od  dosłowności  jest  niekontrolowanym  początkiem
interpretacji,  która  ma  charakter  jakościowy.  Jej  zasadnicza  część  ma  za  zadanie  –  jak
zazwyczaj – znalezienie psychologicznego wyjaśnienia zarejestrowanych faktów oraz powinna
być wykonana z pewną zwłoką i niekoniecznie przez osobę zadającą pytania.

W  metodzie  rozmowy  narzędzia  mają  charakter  zbiorów  pytań.  Zbiory  te  mogą  być
w ograniczonym  zakresie  (uzaleŜnionym  od  treści  odpowiedzi  i  doświadczenia  psychologa)
modyfikowane w trakcie badania pod względem kompletności, kolejności oraz szczegółowości
i subtelności sformułowań.
O  standaryzacji  narzędzi  moŜna  mówić  w  ograniczonym  zakresie,  w  stosunku  do  stabilnego
powtarzania badania na kolejnych osobach w obrębie jednego problemu.

o faktach
[obrazach faktów]

o opiniach

ówczesnych

o ocenach

aktualnych

Rozmowa

metoda

techniki

Podstawowe kategorie

informacji zawarte

w odpowiedziach na pytania

prosty

dynamiczny

skalujący

psychometryczny

selekcyjny

biograficzny

komputerowy

ankieta

………………

Kwestionariusz

- sztywny zbiór pytań diagnostycznych, przedstawianych osobie badanej do indywidualnego

wykonania

wariant pytania

technika

zamknięty

otwarty

występowanie skali

k. psychometryczny

k. biograficzny

ankieta

Kwestionariusze (zwłaszcza psychometryczne) zawierają często:
- pytania buforowe
- pytania paralelne
- skale kłamstwa

Skala

- ujednolicony sposób kodowania informacji o natęŜeniu objawu będącego przedmiotem

pytania

skala graficzna

skala numeryczna

skala przymiotnikowa

Kwestionariusz

metoda

techniki

zupełnie

nie dotyczy

trudno

powiedzieć

często

z reguły

stale

odczuwam

czasami

bardzo
rzadko

plamy

obrazy

psychometryczny

niedokończone zadania

grupowy

niedokończone opowiadania

projekcyjny

psychodrama

scenotest

……………

Test

- zbiór zadań, których proces rozwiązywania w ujednoliconych warunkach staje się próbką

zachowania i podlega ocenie łącznie z uzyskanym wynikiem rozwiązania

Testy (a szczególnie psychometryczne) podlegają ocenie z względu na następujące kryteria:

trafność – zgodność faktycznego przedmiotu badania konkretnego narzędzia

z deklarowanymi intencjami jego autora [istnieje kilka kryteriów jego trafności]

rzetelność – stabilność uzyskiwanych wyników przy powtarzaniu badań
standaryzacja – stopień ujednolicenia warunków i okoliczności powtarzanych badań
normalizacja – istnienie duŜego, ujednoliconego zbioru wyników pomiarów,

stanowiącego odniesienie dla porównań

obiektywizacja – zbiór zasad postępowania interpretacyjnego uniezaleŜniający rezultat

od osoby dokonującej interpretacji

laboratoryjny

naturalny

granie roli

symulacyjny

w transie

……………

Eksperyment

- wywołanie lub modyfikacja przebiegu zjawiska kontrolowanych warunkach dla celów

badania

Eksperymentator

- manipuluje czynnikami determinującymi badane zjawisko
- kontroluje czynniki tworzące sytuację badania
- eliminuje czynniki zakłócające proces badania
- mierzy zachodzące zmiany

Analiza wytworów:

- wykorzystujemy: korespondencje, pamiętniki, dzienniki, blogi, prace szkolne, dokumenty

typu CV, rękodzieła i inne prace artystyczne, itp.

- moŜemy się wspierać: dokumentami pozostającymi w związku z podmiotem naszego

badania sporządzanymi przez instytucje i róŜne osoby, np. dokumentacja medyczna,
opinie, świadectwa, itp.

Test

metoda

techniki

Eksperyment

metoda

techniki