wyspianski_wyzwolenie

STANISŁAW WYSPIAŃSKI, WYZWOLENIE (BN) oprac. Aniela Łempicka

NOWY TEATR WYZWOLENIA (BITWA O SZTUKĘ, SCENARIUSZ UTWORU)

1. wyzwolenie Polski z niewoli politycznej

•

zadanie ostateczne, walka o ideologię jest wcześniejsza

•

naród musi się wcześniej wyzwolić ze stanu inercji woli i umysłu

2. wyzwolenie narodu z bezwładu ducha i woli (reforma świadomości)
3. wyzwolenie sztuki

•

jest w niewoli kłamstwa, nikt jej nie bierze na serio

•

Konrad nie pozyska słuchaczy dopóki będzie trwał ten stan

4. wyzwolenie poety, bohatera dramatu

Konrad ma stoczyć walkę. Jego siłą jest prawda (posiada prawdę wyzwolenia) i sztuka (jest
poetą). Ze strony sztuki czyha niebezpieczeństwo – ona sama czeka na wyzwolenie.

Wątek sztuki organizuje cały utwór. Dla tego celu Wyspiański tworzy nowy teatr.

W Wyzwoleniu współŜyje sztuka romantyczna ze sztuką współczesną.

•

z Dziadów cz. III Mickiewicza wywodzi się Konrad

•

po sukcesie Wesela Wyspiański otrzymał wieniec z liczbą 44, Kazimierz Tetmajer nazwał
go „następcą trójcy wieszczów”

postanowił więc wystąpić w nowej roli wieszcza

Wyspiański całkowicie obnaŜył scenę – bez dekoracji, bez płócien, z widokiem na wierzchołki
drzew na plantach przez okna tylnej ściany sceny (1903 – Craig wystawił Ibsena na tle kotar).

•

wynika to z tematu

Konrad ma wyzwolić sztukę, dramat rozgrywa się na scenie teatru

krakowskiego

•

Wyspiański ujawnia teatr, by zniszczyć tradycyjny dramat i uwagę widza skupić na
wypowiedzi autorskiej (chce przemówić wprost)

Podmiotem mówiącym do narodu musi być wieszcz – tradycja ustaliła jego wzór: Konrada.

Konrad wchodzi na pustą scenę. Rozmawia z reŜyserem i aktorami i juŜ nie wiemy, czy to Konrad
Mickiewiczowski (Wziąłem to imię – mówi za Gustawem) czy współczesny Wyspiański.

•

nie jest człowiekiem konkretnym, nie jest osobą

•

jest figurą skonstruowaną na uŜytek autorskiej wypowiedzi, figurą poetyckiego obrazowania

•

jest maską, która kryje autora i znaczy na scenie jego obecność, jego głos

Konrad oświadcza Muzie (i widzom), Ŝe tworzy teatr nowy (Inny? – Zobaczysz. Patrz i uwaŜ!).

W dialogu kaŜda informacja jest podwaŜana przez kolejną (jak z prezentacją Konrada):

•

Muza jest aktorką i grywała w podrzędnych teatrach, ale Konrad nazywa ją „Literaturą”

•

Konrad mówi reŜyserowi, Ŝe przyniósł Nic, ale zaczyna inscenizować sztukę

•

Konrad kaŜe ustawiać husarię z hrabią Henrykiem, ale w widowisku Polski Współczesnej
tych postaci w ogóle nie ma

Przedstawienia nie da się ułoŜyć w logiczną fabułę. Nowy porządek to porządek poezji – mowa
obrazowa. Obrazy zachowują jedność tematu i treści, a nie fabularną konsekwencję. Ujawniany jest
proces konstrukcji (personel wnosi na scenę dekoracje fragmentami)!

Autor mówi wprost (prorok), ale mową poety (wieszcz).

POTĘGA SZTUKI

- królowa

W tym akcie maski znaczyć mają
takich, co myśl swą ukrywają
i nigdy jej nie stawią jasno,
cudzą jest, czyli ich własną. [...]
Człowiek z myślenia ciągłą walką,
tragiczną staje się tu lalką,
zamaskowany maską stałą,
jakby bez duszy było ciało.

Ekspozycja zapoznaje widza z przewodnim wątkiem myślowym – ze sprawą sztuki.

•

reŜyser i osoby z personelu oraz aktorzy to artyści niewielkiej klasy

•

miejsce wydzielone sztuce jest niewielkie – 20 kroków na 20 kroków

•

instrumenty są prostackie, rekwizyty liche, efekty tandetne

•

konflikty poety z ekipą teatru

•

najlepsza scena – przemiana pustej sceny w widowisko: dynamika, humor, ironia, zapał

•

podziw dla wizjotwórczej magii teatru (Konrad: Oto ich widzę! Stoją około mnie Ŝywi: / ci,
kunsztem sztuki pozwani do Ŝycia)

Publiczność jest przyzwyczajona do sztuki mówiącej iluzjami. Trzeba
jej pokazać sztukę objawiającą prawdę. Potrzeba nowej formy.

Muza wzywa:

Ktokolwiek Ŝyjesz w polskiej ziemi
i smucisz się i czoło kryjesz
przybywaj tu – odŜyjesz!
Przybywaj tu – odŜyjesz Słowa łaską.
Przybywamy tu z zapowiedzią.
Tragiczną będzie nasza gra:
skarŜeniem, chłostą i spowiedzią.
Wyzwolin ten doczeka się dnia,
kto własną wolą wyzwolony!!

Wyzwolenie to inscenizowana wypowiedź poety-proroka do publiczności.

Miejsce i czas muszą być autentyczne, bo sztuka jest teŜ działaniem rzeczywistym (sztuka = czyn).

Dramat rozgrywa się na scenie teatru, więc jest to teatr (krakowski) w teatrze. Widowisko Polski
Współczesnej to spektakl w spektaklu.

Cz. 1: prezentuje poetę, gramatykę jego inscenizowanej mowy, nowy jawny teatr.
Cz. 2: poeta kreuje obraz współczesnej Polski – widowisko jest jego inscenizowaną mową, ale i
samą aktualnie dziejącą się rzeczywistością.

•

Polska wypędzona z Ŝycia, wegetująca w cieniu ruin i grobów przeszłości, rozpamiętująca
anachroniczne i zwodnicze nauki swych duchowych przewodników

•

W finale I aktu pojawia się spiŜowa postać (niema, nie rozpoznana) – Geniusza

W akcie II być inna dekoracja (wszystko jedno jaka, byle neutralna). WaŜna jest rola Masek:

•

masko to nie alegorie, ale ludzie zakłamani, którzy tłumią
własną myśl

•

maski poglądów obiegowych bronią dostępu prawdzie

•

zainteresowane tym, by poglądy te były nienaruszone,
szpiegują Konrada: czy wie juŜ, czyli nie wie nic

Ma miejsce dyskusja nad ujrzaną i przeŜytą rzeczywistością.
Rozprawa z Maskami zawiera pełną wypowiedź do narodu
Konrada-Wyspiańskiego.

•

mówi się prozą, potocznym językiem

•

terminy: „ludowiec”, „demokrata”, „interes narodowy”, „socjalista”, „rząd polski”

•

to publiczna dyskusja, ale i rodzina rachunku sumienia i myśli poety

NĘDZA SZTUKI

- Ŝebraczka

adresat

program wieczoru i

misji Konrada

warunek spełnienia się

misji wyzwolenia

Siły dokonujące przemiany to

łaska Słowa i własna wola

Konrad najbardziej stanowczy jest w kwestiach: 1. ideologii i polityki narodowej; 2. ogólnych praw
bytu; 3. sztuki.
Poeta waha się, widać jego niepokoje wynikłe z przyjęcia wieszczego posłannictwa.

•

dociekania zasadności roszczeń współczesnych wobec poety

•

badanie uprawnień i kompetencji poety

•

uświadomienie następstw decyzji przyjęcia zadania

Dramat Konrada (kontekst nietzscheańskich apologii Ŝycia, wolności, poza dobrem i złem).

•

Konrad-artysta sprzeciwia się ograniczaniu jego myśli do obsesyjnych polskich tematów

•

broni prawa do osobistej wolności, ma jej świadomość

•

Konrad nie czeka na wyzwolenie, wolność przyniosło mu poznanie prawdy Ŝycia –
wyzwolił się od ścigających go Erynii

•

klątwa niewoli politycznej i niewoli ducha ciąŜy nad całą ziemią, więc Konrad będzie
naprawdę wyzwolony, gdy wyzwoli się świadomość narodu

•

Erynie dościgną go, gdy straci Ŝarów świętą siłę, płomień duszy wolnej (pochodnia)

Nauka Konrada o sztuce:

•

zwalcza poezję półprawdy, bo za jej sprawą naród utracił wiarę w słowo

w akcie III

przepędza ją z narodowej sceny

•

przeciwstawia jej artyzm, który jest całą prawdą, Inna zaś prawda jest niepotrzebna –
toŜsamość sztuki, prawdy i Ŝycia

•

prowadzi to do paradoksów: śycie dla mnie nie istnieje... jako rzeczy, która by nie była
sztuką i wysokim artyzmem

•

w objawieniu artystycznym widać obiektywny porządek rzeczy, konstrukcja artystyczna jest
toŜsama z konstrukcją świata – bo wynikają z działania tych samych praw ogólnych

•

czyn dokonany w sztuce = czyn dokonany w rzeczywistości; niezdolność do czynu w Ŝyciu
= niezdolność twórcza (dla Maski 16 artysta to tytuł degradujący człowieka działającego)

•

sztuki się nie wymyśla, odkrywa się jej konstrukcję artystyczną, która jest od nikogo
niezaleŜna (konstrukcja samej rzeczy)

•

Konrad nie chcę rządu dusz, chce, by przemówiła sama sztuka i ogień prawdy, którą niesie

Kompetencje artysty predestynują Konrada do przyjęcia posłannictwa.

•

w akcie I przedstawił kondycję Polski, w akcie II walczy o przeobraŜenie postawy
współczesnych

•

Konrad wygrywa walkę o ideologię, Maski znikają

Akt II ma trójczłonowy finał:

1. unicestwienie Masek
2. modlitwa Konrada: by słowa się spełniły / nad ziemią tą szczęśliwą

•

gdy publiczność odzyska wiarę w słowo, sztuka się wyzwoli i stanie czynem

3. izba (dom Konrada) z niewiastą pochyloną nad kolebką, zjawienie się Hestii (bogini ziemi,

straŜniczki domowego ogniska)

•

więtość rodziny, domu, biologiczny fundament Ŝycia znajduje przedłuŜenie w więzach

narodu i narodowego domu, ojczyzny

•

wymowa pochodni: ogień to siła, która świeci i razem spala – jedność przeciwieństw
procesu Ŝycia (Ŝycie, Ŝyjąc, spala się), Ŝycie jest walką i zbrodnią || symbol duszy
wolnej, wolność to świadomość wolności, własnej woli i siły

•

wiadomość wolności kaŜe Konradowi działać, ale wisi nad nim groźba: Gdy straci

arów świętą siłę, / Dościgną mściwe Erynije

Polską współczesną włada Geniusz. W akcie III wiedzie zebranych w czeluść grobów, na
zatracenie. Wbiega Konrad z pochodnią Ŝycia i rozpoczyna walkę o rząd dusz. Chór
zgromadzonych odpędza Geniusza parafrazą zaklęcia z Dziadów.

•

Konrad zwycięŜył, pozostaje na placu boju razem z narodem

•

sztuka sprawdziła posłannictwo Konrada, konieczność poraŜki Geniusza – teraz publiczność
powinna ogłosić rewolucję ducha i umysłu i przyjąć program narodowego wyzwolenia

•

na koniec jednak zagasa pochodnia, aktorzy wychodzą z ról – finał Polski Współczesnej nie
jest finałem Wyzwolenia

•

podwójny wynik misji Konrada – zwycięstwo z Maskami i w widowisku; fiasko
rzeczywiste

Nawyk traktowania sztuki jako przeŜycia „na niby” zwycięŜył. Mówiło się, Ŝe winę za
niepowodzenie ponosi teŜ Konrad, bo nadmiernie zaufał sztuce, a ona go zdradziła.

•

Wyspiański nie dyskredytuje sztuki (jak w ekspozycji), Konrad kaŜde dać nową pochodnię
Muzie, co jest groteską – w jej rękach jest ona sztuczką, kłamstwem

•

to sztuka została zdradzona!

•

lichość narzędzi sztuki przeszkadza w spełnieniu misji (Konrad mówi sztuka mi nie
wystarcza), ale nawet gdyby „tam-tam” był prawdziwym dzwonem Zygmunta – nie byłby
wysłuchany

•

Sztuka mię czarów siecią wiąŜe: sztuka i rzeczywistość nie chronią przed złą przygodą, w
obu moŜna się zgubić lub obie mogą zgubić

Konrad porównany jest do Orestesa (którego ścigają Erynie); do Edypa – rozwiązuje sfinksowe
zagadki i grozi mu ten sam los (zginie jak Edyp); do Prometeusza.

•

wskutek klątwy losu znaleźli się w sytuacji, kiedy spełnienie obowiązku pociąga za sobą
tragiczne dla nich konsekwencje

•

dotarcie do prawdy (Edyp), obowiązek rodowy (Orestes), dobrodziejstwo dla ludzi (Prom.)
wszystkie trzy podejmuje Konrad

•

przekształca  się  mity:  Konrad  będzie  potępiony,  jeśli  nie  da  ognia  ludziom  –  będzie  go
dręczyć groza pytań, męka niepokoju o przyszłość narodu || Konrad ujrzał swój los (przyjdą
Erynie – były jego towarzyszkami jeszcze zanim zszedł na scenę teatru, jak Rozpacz, wołały
o zemstę – opuściły go, gdy poznał prawdę Ŝycia i wolności), a nie odkrył swoje zbrodnie;
gdy  wróciły  Erynie,  wykłuto  mu  oczy  (poznał  los ojczyzny – utrata szansy wyzwolenia – i
swój) || Konrad-Orestes w finale nie staje przed Eryniami, ale staje się Erynnisem, duchem
zemsty  za  krzywdę  Polski  (Erynie  wstają  gdzie  róg  rozprysnął  złoty  –  złoty  róg  był
talizmanem powodzenia walki o wolność Polski); warunkiem było przyjęcie męki

Wyspiański  daje  w  swym  dramacie  wyraz  niewierze  w  to,  Ŝe  prawda  wyzwolenia trafi do narodu.
Jest to odpowiedź na ofiarowany mu wieniec z liczbą 44.

Wybór  tragiczny  Konrada:  wolność  własna  albo  zaprzepaszczeni  jej  dla  sprawy  ojczyzny.  Stał  się
niewolnikiem wielkiej myśli jednej.

Dramat  poety  jest  dramatem  narodu  –  jeśli  poeta  nie  zostanie  wysłuchany,  naród  pójdzie  na
zatracenie. Konrad będzie mścił się nad narodem i ścigał go swą sztuką i swym losem. AŜ prawda
sztuki stanie się rzeczywistością.

•

Konrad dobija się do zamkniętych wrót teatru – chce, by usunięto zaporę między sztuką a
rzeczywistością

•

w posłowiu Wyspiański przepowiada, Ŝe drzwi ustąpią, moŜe nawet za sprawą wyrobnika,
dziewki bosej: Konrad [...] wybieŜy w świat [...] / jako ten WASZ czterdziesty czwarty

„POLSKA WSPÓŁCZESNA”

Pięć pierwszych scen widowiska ukazuje ogólną sytuację narodu: społeczeństwo, polityka, Kościół.

1.  Karmazyn – Hołysz: społeczeństwo
2.  Prezes – Przodownik: polityka
3.  Kaznodzieja – Prymas: Kościół

•

tylko Karmazyn i Hołysz są zgodni i przeciwstawieni grupie chłopów

•

pozostali grają swoje role jako przywódcy zgodnych z nimi chórów

•

Karmazyn i Hołysz pojawiają się, bo w Galicji był zwyczaj ubierania się w narodowe stroje,
jeśli była duŜa okazja (śeromskiego z zaboru rosyjskiego strasznie to denerwowało) – dają
ś

wiadectwo, Ŝe czasy saskie trwają nadal (zachowano dziedzictwo wad: bezmyślność,

nieróbstwo, pycha, przekonanie, Ŝe Polska to oni) – za ich plecami milczące chłopstwo (ale
chłopi trzymają za ich plecami kosy, jest po 1846 r.)

synteza społeczna

•

część druga dokonuje się z udziałem Geniusza (ducha narodu); wszyscy decydują się na
najlepsze na co ich stać: Karmazyn i Hołysz na „wielki czyn” braterstwa z chłopami
(przekazując im dziedzictwo swoich wad)

•

synteza polityczna

ugodowcy-stańczycy (Prezes) vs. patrioci-demokraci (Przodownik z

Chórem)

•

zanim stańczycy napisali do Franciszka Józefa Przy Tobie, Najjaśniejszy Panie, stoimy i stać
chcemy, byli w większości za powstaniem – Prezes mówi o młodzieńczych dniach ich, Ŝe
cechowały ich sądy porywcze

•

podawali się potem za straŜ ogniową do gaszenia narodowych zapałów, obawiając się
nowej klęski, ale i utraty władzy

•

mowa Prezesa to nie tylko charakterystyka stańczyków, ale i satyryczny ekstrakt orientacji
ugodowej we wszystkich trzech zaborach – patriotyzm schowany w sercu na wieczystą
tajemnicę, wyrzeczenie się pamięci dni młodzieńczych, czujność wobec sądów porywczych,
postawa powolnych biegowi zdarzeń

•

oponentami lojalistów są demokraci (początkowo mieli program ogólnopolski, potem
chcieli zmienić Galicję w Piemont polski, potem romantycznie wierzyli w akcję
międzynarodową, potem juŜ tylko krzewili wiarę w niepodległość, bez myśli politycznej) –
nie mają funduszy, by stać się waŜną opozycją, podobnie jak stańczycy boją się proletariatu
miejskiego i wsi

•

Wyspiański streszcza opozycję demokratów w dwóch słowach: braterstwo i Polska

•

demokraci to teŜ kaŜda inna frazeologia patriotyczna bez programu działania

•

Kościół to Kościół wiernych i władzy: (Kaznodzieja: Do góry bracia, do góry!; Prymas: Na
kolana!)

•

kazanie Kaznodziei to model religijno-patriotycznej egzaltacji czasów niewoli – połączenie
wiary w Boga i w Polskę (Bóg da nagrodę za cierpienia)

•

Kościół władzy Ŝąda bezwzględnej uległości, Prymas powtarza słowa PapieŜa z Kordiana:
Niechaj w postawie wytrwają: / niech wierzą i niech czekają (Niech się Polaki modlą, czczą
cara i wierzą) – Polacy mają oddać siły wojującemu Kościołowi, który walczy z twierdzy
Ś

w. Anioła z niewiernymi (~ Nie-Boska Komedia i Św. Trójca)

•

w drugiej części Kaznodzieja i Prymas dokonują rachunku sumienia – Kaznodzieja szuka
wsparcia u słuchaczy, wątpi razem z wiernymi; Prymas wyznaje przed nimi swą winę

Daty: 1862 – Stańczyk Matejki; 1863 – wystawienie obrazu, ulubionego przez Matejkę symbolu przestrogi

historycznej; 1864 – klęska powstania styczniowego; 1866 – ugoda z Austrią utrwalająca autonomię Galicji; 1869 -
Teka Stańczyka, pamflet polityczny na demokratyczną opozycję, stańczycy wciągnęli do obozu większość inteligencji
(hrabia Stanisław Tarnowski – Prezes)

gruba ryba (potentat) – płotka (przeciętniak)

Dalsze sceny dłuŜą się, nuŜą – mają dać obraz duchowego stanu narodu w przeglądzie idei, przeŜyć
i postaw. Wyeksponowane są te, które pozostają w kręgu tradycji romantycznej.

•

w scenie 6 Mowca rozwija mickiewiczowską naukę miłości na zebraniu młodzieŜy
neofilareckiej (ruch zapoczątkowany przez Wincentego Lutosławskiego 3 lata wcześniej)

•

w akcie II Konrad zaatakuje ideę miłości międzyludzkiej, której istnienie ujawnił Mowca

•

w drugiej części Mowca przepowiada przyszłość: zginiecie, ale nie widzi w tym klęski
swojej misji, cieszy się, Ŝe ocali i rozszerzy Ŝycie własnej duszy

W scenie 7 i 12 widać współczesność w następstwie pokoleń.

•

s.7: dwa pokolenia okresu 3-zaborowej stabilizacji – pokolenie Ojców przeŜyło klęskę
powstania, czuwają, by synowie nie ściągnęli na siebie niebezpieczeństwa

•

Ojciec jest ugodowcem (Prezes), Starzec kultywuje pamięć dawnej Polski (Przodownik) –
są to uczucia prywatne zwykłych Polaków

•

Ojcu dusze zjadł 1863 r. i troszczy się tylko o biologiczne trwanie, Syn przyjmuje ten
program Ŝyciowy ulegle – jest to program przeciw Ŝyciu, Syn jest juŜ tylko cieniem Ojca

•

Harfiarka (wchodzi w kontakt ze wszystkimi) odwraca uwagę Syna od Ojca, ale potrafi
budzić tylko tęsknotę, nie miłość

•

Harfiarka prezentowana jest na początku jako Lilla z rodu Wenedów – uosobienie poezji
wartości idealnych, która nie sprostała fizycznej sile brutalnych Lechitów, złota harfa
dostała się do niewoli najeźdźców

•

Harfiarka przychodzi śpiewać na zgliszcze – świadczy to o klęsce sił i wartości, jakie
uosabia; Ojciec boi się jej pychy zwodniczej, widzi ją w stroju złotym

•

Syn widzi ją w łachmanach, choć urzeka urodą (rytm i melodia wiersza - rusałczany)

•

Harfiarka jak Chochoł gra skrytą myśl zgromadzonych, duszy sen – nie da się rozszyfrować
partii jej śpiewu – w kaŜdym razie nic się nie zmieni

Dwie przedostatnie sceny przypominają cel zgromadzenia – czekanie na męŜa zapowiedzianego
liczbą 44. Sceny zbiorowe z Harfiarką motywują te oczekiwania – jeśli ma się zjawić prorok, to
teraz, gdy nie zostało juŜ nic.

Są tacy, którzy myślą, Ŝe to oni są owymi męŜami.

•

Samotnik chce wydobyć ze swego ducha IDEĘ, która innych poprowadzi – finał: CóŜ ze
mnie ludziom – Bogu?, echo odpowiada: Śmiech

Zbiorowa  scena  z  WróŜką  jest  jak  scena  oczekiwania  w  Weselu  –  wytęŜenie  wzroku  i  słuchu.  Po
napięciu  rozpoznania  (Konrad!),  scena  wraca  do  sytuacji  wyjściowej  –  nadzieja  wybucha  i
przygasa. Jest to przygotowanie do wejścia Konrada w akcie II.

W  ostatnie  scenie  widać  nędzę  Polski,  juŜ  bez  szukania  winnych.  Starzec  wtajemnicza  córki  w
polskość – patriotyczne misterium. Oni pierwsi widzą Geniusza.

ALUZJE PERSONALNE W POLSCE WSPÓŁCZESNEJ

Prezes – hrabia Stanisław Tarnowski
Arystokrata z ultrakatolickiej rodziny. W więzieniu austriackim za działalność powstaniową. Jeden
z  autorów  Teki  Stańczyka,  współredaktor  „Przeglądu  Polskiego”,  prof.  historii  lit.  pol.  na  UJ  (nie
znosił  Młodej  Polski,  z  wzajemnością),  prezes  Akademii  Umiejętności,  poseł  na  sejm  galicyjski,
członek  Izby  Panów w parlamencie austriackim. Boy pisał o nim: mizdrzący się hetman – miał za
duŜą głowę i głos na krawędzi maniery, aŜ proszący się parodiowania.

Wyspiański  jest  oszczędny  w  charakterystyce  Prezesa  i  innych  (vs.  postacie  Wesela).  MoŜna  się
domyślić,  Ŝe  to  on  po  tytule,  stylu  mówienia,  po  tym,  Ŝe  był  on  najbardziej  widocznym
stańczykiem, a sam Wyspiański go nie lubił, bo ten zarzucał jego dziełom dziwaczność.

Poczuł  się  uraŜony  osobą  Hetmana  w  Weselu  (jego  Ŝona  była  Branicka  z  domu).  Napisał  pamflet
Czyściec  Słowackiego  (1903),  naśladujący  dramaty  Wyspiańskiego  i  parodiujący  jego  twórczość  –
w Czyśćcu Erynie z Kulparkowa (zakład dla obłąkanych pod Lwowem) oświadczają Krasińskiemu
i  Mickiewiczowi  zmierzch  ich  chwały.  Nowy  wieszcz  to  Papkin,  Lew  północy,  którego  artemiza
zamieniła się w pochodnię. Cześnik mówi: Bo do czubków zamknąć kaŜę!

Kaznodzieja – ojciec Wacław Nowakowski (cywilnie: Edward Nowakowski)
Umarł  w  przeddzień  ukończenia  druku  Wyzwolenia.  Jego  patriotyzm  podnosiła  głównie  „Nowa
Reforma”. Urodził się na Ukrainie zadnieprzańskiej w 1829 r. Uczył się na uniw. Św. Wojciecha w
Kijowie.  Był  bibliotekarzem,  a  w  wieku  31  lat  wstąpił  do  zakonu  OO.  Kapucynów.  Był  w  spisku
czerwonych  w  czasie  powstania  –  aresztowany  i  skazany  na  śmierć.  Zesłano  go  na  Syberię  dzięki
wstawiennictwu polskich protektorów. Uratował chorego brata sądzonego na cięŜkie roboty, podał
się  za  niego  na  apelu.  W  1872  r.  uciekł  z  Rosji.  W  1878  r.  osiadł  w  Galicji  u  kapucynów.
Interesował  się  literaturą  i  starymi  drukami.  Zdobył  rozgłos  kazaniami  patriotycznymi,  niektóre
opublikowano.

Według ojca Wacława naleŜy kierować się zasadami sprawiedliwości i dobra ludzkości. Polska ma
oŜywić samolubnego ducha ludzkiego: przez Polskę – prawdzie, sprawiedliwości, ludzkości i Bogu.
Przeciw takiej nauce występuje Konrad: Na co mamy być Chrystusem narodów, wyłącznie na mękę
i krzyŜ i dla cudzego zysku?

Kaznodzieja  uczy  miłości  ogólnoludzkich  ideałów,  mistycznego  nieba.  Cnoty  dźwigną  dusze,  ale
nie państwo. Naukę miłości rozwinie Mowca, by Konrad mógł polemizować z ideą wszechmiłości.

Niebo  (idealizm)  to  program  Geniusza,  wrogi  ziemi,  który  grozi  narodowi  zagładą.  Streszczają  to
słowa  Kaznodziei:  do  góry,  bracia,  do  góry,  /  gdzie  orzeł  ptak  białopióry,  /  Polskę  na  skrzydłach
ponosi – Wyspiański wolałby, Ŝeby orzeł zszedł na ziemię i uŜył swych pazurów.

Prymas – kardynał Jan Puzyna
Kardynał  wszedł  kiedyś  do  klasy  gimnazjum  i  uznał  przywitanie  księdza  Puszeta  za  nie  dość
pokorne,  krzyknął  więc:  Na  kolana.  Socjalistyczny  „Naprzód”  opisał  ten  incydent  w  1901  r.  –
artykuł  pt.  Pocałuj  w  rękę!...  Ksiądz  był  stryjem  rzeźbiarza,  barona  Ludwika  Puszeta,  który
krytykował w cyklu artykułów Nowe klejnoty Krakowa („Czas”) gospodarkę artystyczną kardynała
w katedrze wawelskiej.

Prymas to godność z czasów Rzeczypospolitej – pierwszy po królu. Za Wyspiańskiego nie było w
kraju prymasa. Prymas to polska władza duchowna całych stuleci. Banalna historyjka posłuŜyła do
ukazania władzy Kościoła w ogóle, a przy okazji Ŝartuje z lokalnych spraw krakowskich.

Mowca – Wincenty Lutosławski
Filozof  głoszący,  Ŝe  najwyŜszą  realnością  metafizyczną  jest  naród  pojęty  jako  zespół  duchów,
nawiązywał do mesjanistów połowy XIX wieku. Wydał pracę umoŜliwiającą ustalenie chronologii
dzieł  Platona.  W  1900  r.  stworzył  „Bractwo  polskich  Filaretów”,  w  1901  –  „Seminarium
Wychowania  Narodowego”,  gdzie  wygłaszał  wykłady  zawieszone  przez  władze  UJ  (na  podstawie
orzeczenia  o  braku  jego  równowagi  umysłowej).  Najtrwalszą  organizacją  była  Eleuzis  z  1903  r.
ś

artowano z neofilareckiego nakazu abstynencji od trunków, tytoniu, gier i rozpusty (chodziło o to,

by nie tracić sił na marne). Była to reakcja na przybyszewszczyznę, dekadentyzm i nihilizm.
Chciano znaleźć niesocjalistyczną ideę pozytywną dla świata i Polski.

Lutosławski  wzywał  do  przemiany  etycznej,  realizacji  idei  miłości  jednoczącej  bliźnich,  naród,
ludzkość.  Jednostka  mogłaby  doskonalić  swoją  jaźń.  Lutosławski  chce  powrotu  do  odnowionego
katolicyzmu.

Wyspiański  pobawił  Mowcę  osobistych  rysów  pierwowzoru.  Mowca  głosi  głównie  ideę  miłości  –
odrzucone jest to, co mogłoby śmieszyć. Chodziło o prezentację idei generalnej (miłośc jako zasada
ludzkiego współŜycia) chrześcijaństwa, humanizmu.

Wyspiański  krytykuje  tę  ideę:  1)  rozpoznanie  w  Mowcy  Lutosławskiego  juŜ  ją  kompromituje;
2) Konrad w rozmowie z Maskami; 3) Mowca sam przewiduje przyszłość (Zginiecie), chodzi mu o
ocalenie jaźni, na ziemi wiedzie ku zagładzie

Samotnik – Tadeusz Miciński (Boy myślał, Ŝe to Lutosławski)
W  1902  r.  wyszedł  tom  liryków  W  mroku  gwiazd,  który  zdobiły  3  rysunki  Wyspiańskiego.
Wypowiedź  Samotnika  naśladuje  klimat,  obrazowanie,  tok  i  rytmik  wierszy  oraz  ich  wątki
myślowe. Komentarz autorski odpowiada wyglądowi Micińskiego: Ni młoda jego twarz ni stara, /
nos orli, wielkie łyse czoło. Mówi się, Ŝe męczą go myśli, wspomina się o jego wyszukanej erudycji
(płaszcze starych kronik). Owe płaszcze świecą jak pełne gwiazd rzeszoto – aluzja do tytułu tomiku.

Motywem liryków Micińskiego jest m.in. zdobywanie świadomości w aktach burzenia tego, co jest,
w  kataklizmach,  których  się  jest  ofiarą  lub  sprawcą,  w  męczarniach  samozniszczenia.  Bohaterem
liryków jest duch wieczny rewolucjonista i wieczny męczennik (Król Duch, Genezis z ducha).

W  wypowiedzi  Samotnika  widać  motywy  ruin  i  zgliszczy,  motywy  walki  duchów  i  lucyferycznej
walki z Bogiem (szatani i aniołowie w lirykach).

Wspólnym  motywem  Micińskiego  i  Wyspiańskiego  jest  motyw Ŝycia uwięzionego w kamieniu. U
Wyspiańskiego  –  jeden  z  motywów  oŜywania  form  martwych  lub  nieruchomienia,  martwienia
Ŝ

ywych ludzi. U Micińskiego motyw ten występuje w wątkach legend o skamieniałych w Tatrach

rycerzach.

Samotnik nazywa posąg rycerza (Boratyński lub Kmita, obok jest teŜ posąg biskupa Sołtyka –
wszystkie z Wawelu) „potęgą” i domaga się odpowiedzi na pytania o tajemnicę bytu. Posąg to
symbol, którego znaczenia moŜna szukać w wierszach Micińskiego. Jest to albo bohater Umarłego
ś

wiata – Chrobry, albo Bolesław Śmiały (ty lwie) z Króla w Osjaku lub Samobójcy. Obydwaj są

duchami lucyferycznymi.

Postać  Samotnika  kwestionuje  uŜytek  wolności  trwonionej  na  szamotanie  się  wśród  pytań,
roszczeń, bezpłodnych. Ostatnie słowa Samotnika kwitują dumę błądzenia: echo mówi, Ŝe ludziom
i Bogu pozostaje z niego śmiech.

IDEA,  którą  chce  wprowadzić  Samotnik  to  (wg  słów  Micińskiego)  „odrodzenie  w  duchu
wieszczów”.  Widać  ją  w  wierszu  Resurrecturi  i  rozmowie  Konrada  z  Maską  5  (Miciński),  której
tematem jest utopia słowiańska (wg Konrada To jest NIC!!!).

Miciński  i  Wyspiański  naleŜeli  do  bractwa  nestorianów  z  ulicy  Batorego  (Nestor  –  Ignacy
Maciejowski  „Sewer”).  Artur  Górski,  Miciński  i  Marian  Zdziechowski  –  trzech  propagatorowie
powrotu do wieszczów chodzili tam najczęściej.

Przedmiotem polemiki nie jest jednak w dramacie doktryna krakowskich mesjanistów, ale tradycja
romantyczna szeroko pojęta.

GENIUSZ I KONRAD

Konrad walczy z Geniuszem, umysłem Polaków, bo to w nim tkwi romantyzm.

Geniusz od zawsze był personifikacją ducha, umysłowych zdolności człowieka. Teodor Rygier na
pomniku Mickiewicza umieścił figurę Geniusza (wg tej postaci ubrany jest Geniusz w dramacie).

Dwa rodzaje figur alegorycznych:

1. idea ujęta w kształt personifikacji – znaczenie dominuje nad figurą
2. o powołaniu figury decyduje jej wyobraŜeniowa atrakcyjność – postać zachowuje pierwotną

samodzielność, dominuje nad ideą (Chochoł, Geniusz)

Geniusz zjawia się jako postać poteŜna. Poznajemy moc jego władzę (uwięził spojrzeniem
wszystkich), ale nie wiemy, kim jest (Jakie twoje IMIĘ?).

1. Jest on panem grobów, duchem przeszłości narodu. Włada wszystkim, czyli Polską

wyobraŜoną na scenie (pełna rekwizytów z katedry wawelskiej i zamku). Obraz sceniczny
podsuwa, Ŝe Geniusz to genius loci umarłego polskiego Akropolis.

w Kazimierzu Wielkim w królu oburzenie rodziła miłość Polaków do przeszłości;
woleli patrzeć na jego powtórny pogrzeb niŜ zająć się teraźniejszością

w Weselu Stańczyk zarzuca Dziennikarzowi, Ŝe czeka aŜ się trupy odświeŜą

bezwład śmierci (chocholi taniec) paraliŜuje Ŝywych

w Akropolis, w chwili zwycięstwa Ŝycia rozpadnie się wawelska katedra

2. Z dialogu Konrada z Maską 20 dowiadujemy się, Ŝe Geniusz to Archanioł poezji. Polacy

pragną posłannictwa – ono przyniesie nieśmiertelność (w poezji) i śmierć Ŝywych
(Maska 7).

3. Geniusz to duch Mickiewicza – w kryptach katedry wawelskiej leŜy jego ciało,

przewiezione z cmentarza Montmorency pod ParyŜem. Uzasadniano to geniuszem z
projektu Rygiera, ale on ostatecznie nie został zaakceptowany (w 1898 r. stanął pomnik z
Adasiem w płaszczu z epoki). Mickiewicz to po prostu symbol tradycji, którą tu się obala.

4. W ostatnich scenach widowiska Geniusz głosi swój program – jedyna droga wiedzie przez

mierć. Jego imię to śmierć. Łudzi, Ŝe da w zamian Boga, szczyty ducha, Polskę, Wielkość,

ale nie na ziemi.

Zjawiska współczesne, do jakich odnosi się protest poety przeciw władzy tradycji:

•

tradycja miała cementować wspólnotę Polaków, przeciwstawić się rzeczywistemu
rozczłonkowaniu; swobodna Galicja najbardziej dbała o pamiątki historii (literatura polska
w szkołach, patriotyczne sztuki, Kościuszko pod Racławicami Anczyca, Matejko, narodowe
stroje, rocznice)

tradycja zastępuje ojczyznę, Polska to dobro duchowe

•

szkoły kształciły głównie humanistów (edukacja romantyczna), inteligencję, która ideologię
czerpała z literatury i uwaŜała literaturę za najwyŜszą moc energio- i ideotwórczą (ta
ideologia literacka mogła współistnieć ze wszystkimi kierunkami politycznymi)

powierza się literaturze rząd dusz, ale nie wierzy w słowo, poezja wieszcza jest frazesem

Konrad to antagonista Mickiewicza. Nie jest przywołany, by wywyŜszyć romantyzm walczący nad
romantyzm mistyczny. Spór dotyczy wartości – Wyspiański stawia realne nad urojone. Konrad
głosi zwycięstwo ze krwi i ciała, z woli Ŝywej i Ŝywej potęgi.

•

duch – ciało; niebo – ziemia; kłamstwo wartości idealnych – prawda rzeczywistych wartości
Ŝ

ycia

•

Konrad sprzeciwia się temu, co Nietzsche pojmuje jako chrześcijańską tradycję myśli europ.

•

głosi wolę i Ŝywota prawo – Ŝycie to walka, depcze umarłych, by mieć miejsce dla siebie,
hartuje własną moc, jest wartością najwyŜszą! Wyspiański tego Ŝycia chciał nie tylko dla
jednostki, ale i dla narodu (pierwsze ujęcie totalne nietzscheanizmu)

Spadkobiercą duchowego dorobku poezji wieszczej został śeromski – pisał o wielkości sumienia.

Spór o wartości i widzenie świata ma wpływ na spór o ideologię narodową.

•

1890 – przewiezienie trumny Mickiewicza na Wawel; 1898 – 100 rocznica urodzin Adama
(pomniki w Krakowie, Warszawie i Lwowie)

wywołały spór o ideologię

•

Tarnowski odsłaniając pomnik w Krakowie mówił, Ŝe skoro nie moŜemy mieć bohaterów,
to dobrze stawiać choć pomnik temu, kto duchem i słowem zwycięŜał

•

Konrad zabrania zabierania głosu w sprawie narodu przez byle kogo, by sprawy nie
przegadać; Maska 11 jest za demokracją

•

Ludwik Popławski w piśmie dla ludu „Polak”, w roku 1898 snuł wizje powstania
narodowego z ludem w roli głównej (Mickiewicz ma być patronem tej idei) – Wyspiański
daje ludowi wady dawnej szlachty

•

socjaliści głosili ogólnoludzki porządek miłości, braterstwa, równości – Konrad go
dyskredytuje, prawo Ŝycia to prawo siły, walki, woli potęgi

Spierano się o to, czy Polska ma być demokratyczna. ludowa czy socjalistyczna. W Wyzwoleniu jest
teŜ pośrednio spór o ideologię polityczną.

•

program Konrada widać w rozmowach z Maskami 11, 12, 14 i 15

•

chce dla narodu normalnego Ŝycia, państwa takiego jak inne

•

domaga się napięcia woli i sił, mobilizacji i dyscypliny narodowej

•

cenzura dla osłabiania energii: przeciętny Polak ma nie tworzyć stronnictw, nie filozofować;
przewodnictwo obejmą najlepsi; zabronić małŜeństw z obcymi (~ Narodowa Demokracja,
nacjonalizm)

Tradycja romantyczna kryje za sobą innych przeciwników Konrada. Jest on przeciwny łączeniu
sprawy polskiej z nadrzędnymi wobec sprawy wartościami. JeŜeli Polska miałaby być ideałem –
byłaby marzeniem. Poezjo, precz! jesteś tyranem! – ideały poezji wieszczej są nierealne.

Ramy sztuki: robotnicy teatralni rozkuwają Konrada z kajdan – epilog: wyrobnik lub dziewka bosa
mają przynieść wyzwolenie.

•

w przebiegu sztuki o tych postaciach się nie mówi

•

Wyspiański widział w ludzie siłę, ale takiej, której Ŝywiołowości nie moŜna zawierzyć
(Piast, Legion, Wesele)

Mówi  się  o  filozofii  woli  Ŝycia  i  mocy,  uczy  współczesnych  zrozumienia  amoralizmu  historii,
przepędza ideały, sięga do nacjonalizmu

Spór  analogiczny  do  Konrada  z  Geniuszem  wiedzie  Tomasz  Mann  w  Czarodziejskiej  Górze  –
romantyzm zastępuje humanizmem.
Rozrachunki  z  romantyzmem  prowadzili  śeromski  i  Berent,  a  takŜe  Nowaczyński  (bluźnierca,
gwiŜdŜę na waszą romantyczną trójcę) i Stanisław Brzozowski.

OD WYZWOLENIA 1903 DO WYZWOLENIA 1906

Wyspiański po Wyzwoleniu nie podjął więcej aktualnych problemów, zajął się filozofią (Nietzsche).
Zygmunt  August  (niedokończony)  to  rewizja  ideologii  Wyzwolenia  –  pozostał  postulat  mobilizacji
sił i woli narodu, porzucił ewangelię nienawiści, wszechmocy, młota. Racje Ŝycia i racje siły narodu
są pochodnymi racji moralnego porządku świata.

Wyspiański nie podjął roli wieszcza narodu. Gdy w 1905 r. przyszedł do niego Piłsudski, ofiarował
na  rzecz  sprawy  odbitki  rysunku  Matki  Boskiej.  Zamiast  manifestu  narodowego  dał  parafrazę
hymnu Veni Creator.