Teoria poznania – epistemologia

-   nauka   o   poznaniu   (poznanie   jako   akty   poznawcze   –   czynności   psychiczne,   jak   spostrzeganie, 

przypominanie, sądzenie, rozumowanie, itd., jak i rezultaty poznawcze – np. twierdzenia naukowe)

- przedmiot badań psychologii i teorii poznania jest częściowo wspólny, to jednak każda z tych nauk bada 

ten przedmiot z innego punktu widzenia

- akty poznawcze i rezultaty poznawcze poddaje się ocenie, z punktu widzenia ich prawy lub fałszu, lub 

ich uzasadnienia

Teorię poznania interesuje po pierwsze to, według czego poznanie bywa oceniane, a więc prawda i fałsz, 

zasadność i bezzasadność poznania, czym jest prawda (zagadnienie istoty prawdy), a po drugie na czym  

ostetcznie poznanie powinno się opierać i według jakich metod powinno działać, aby było uzasadniownym  

i pełnowartościowym poznaniem rzeczywistości, po trzecie interesuje ją to, co może być przedmiotem 

poznania, a zwłaszcza, czy może zostać poznana rzeczywistość niezależna od podmiotu poznającego.

Prawda

Klasyczna definicja prawdy:  prawda myśli polega na jej zgodności z rzeczywistością  [Veritas est 

adaequatio rei et intellectus]. 

Krytyka: na czym ma polegać zgodność myśli z rzeczywistością? Nie na identyczności myśli z 

rzeczywistością,   którą   stwierdza.   Może   na   byciu   podobną   do   czegoś   rzeczywistego,   do   odbicia 

rzeczywistości? Myśl może być niepodobna do rzeczywistości, a być myślą prawdziwą.

Obrońcy stwierdzają: nie sam proces myślenia winien być podobny do rzeczywistości, ale treść myśli 

musi się do niej upodabniać, żeby być prawdziwą.

Krytycy:   pojęcie   podobieństwa   jest   nieostre,   gdyż   polega   na   częściowej   tożsamości   cech,   ale   jakie 

konkretnie to cechy, nie jest określone. Wobec tego definicja według której prawdziwe byłby takie myśli, 

których treść byłaby podobna do czegoś rzeczywistego, byłaby definicją nieostrą. Na czym więc miałaby 

polegać ta zgodność? Nie znajdując odpowiedzi, uznają tą definicję za pozbawioną rzetelnej treści.

Inny tok krytyki: nie możemy stwierdzić, czy nasze myśli są zgodne z rzeczywistością, ale też 

zasadą pętli nigdy nie będziemy mogli poznać rzeczywistości i dowiedzieć się, czy nasze myśli są z nią  

zgodne czy też nie.

Prawda jako zgodność z kryteriami

Każdy jest gotów uznać za prawdę takie twierdzenie, w które sam wierzy. Jednak nikt nie uważa 

się za nieomylnego i wie, że istnieją także twierdzenia, w które wierzy, a które nie są prawdziwe. Nie  

wahalibyśmy się uznać za prawdziwe takie przekonania, gdybyśmy wiedzieli, że doszliśmy do nich za 

pomocą kryteriów, od których nie ma odwołania, które są ostetczne.

Nowa   definicja   –  twierdzenie   prawdziwe   to   tyle   co   twierdzenie,   które   czyni   zadość 

kryteriom   ostatecznym   i   nieodwołalnym.   Wobec   tego   powinniśmy  prawdę   zdefiniować   jako 

zgodność myśli z ostatecznymi i nieodwołalnymi kryteriami. 

Nieklasyczne definicje prawdy

Koherencyjna  definicja prawdy – definiuje  prawdę jako zgodność myśli między sobą.  Jej 

zwolennicy   uważają,   że   ostetcznym   kryterium   jest  zgodność   danego   twierdzenia   z   innymi 

twierdzeniami przyjętymi; a zgodność ta ma polegać na tym, że nie popada ono z nimi w sprzeczność 

i daje się harmonijnie włączyć w system, który tworzą.

Krytyka: Sama zgodność myśli między sobą nie może stanowić kryterium prawdy, gdyby tak było, każda 

konsekwentna bajka mogłaby być prawdą.

Obrona:   Chodziło   o   zgodność   myśli   nie   z   obojętnie   jakimi   innymi   myślami,   lecz   z   twierdzeniami,   za 

którymi opowiada się doświadczenie.

Krytyka: Nawet z tego da się stworzyć niejeden system twierdzeń harmonizujących ze sobą, przy czym 

decydując się na jeden system inny trzeba uznac za fałsz. 

Obrona: Wybierano więc dodatkowe kryteria wyboru, np. prostotę systemu, ekonomię środków, itd.

Inna linia rozumowania: twierdzenie jakieś może harmonizować z twierdzeniami dotąd przyjętymi, ale nie 

można przewidzić, czy późniejsze doświadczenia nie zmuszą do reorganizacji systemu,  jeśli więc prawda 

miała   polegać   na   zgodności   twierdzenia   z   całym   systemem   obejmującym   zarówno   teraźniejsze   jak   i 

przyszłe doświadczenia, dopiero w nieskończoności byłoby możliwe sprawdzenie, czy dane twierdzenie 

jest prawdziwe czy nie – stąd sformułowanie, że prawda jest procesem nieskończonym, a nie ma żadnych 

twierdzeń pewnych, ostetcznych i nieodwołalnych.

Kryterium  powszechnej   zgody   -   prawdzwość   jakiegoś   twierdzenia   polega   na 

powszechnej na nie zgodzie. 

Kryterium oczywistości – każdy, kto twierdzenie zrozumie, będzie musiał je uznać. Oczywistość 

jako jasne i wyraźne przedstawianie sobie stanu rzeczy (Descartes). Oczywistość narzucająca się jako 

konieczność,   powinność,   obowiązek   (Rickert).   Twierdzenia   oczywiste   wskazują   się   na   pewną   normę, 

dotyczącą   uznania   twierdzeń.   Rickert   nazywa   ją   normą   transcendentalną.   Twierdzenie   oczywiste   = 

zgodne z transcendentalną normą.

Pragmatyzm – prawda jakiegoś twierdzenia polega na jego zgodności z ostatecznymi kryteriami, 

ale jest nim właśnie pragmatyzm jako pożyteczność danego twierdzenia w działaniu. Definicja więc 

utożsamia prawdziwość jakiegoś twierdzenia z jego pożytecznością.

Właściwe sformułowanie klasycznego pojęcia prawdy

Twierdzenie   jakieś   jest   zgodne   z   rzeczywistością   –   to   znaczy,   że   jest   tak   właśnie,   jak   dane 

twierdzenie   głosi.   Więc   myśl  m  jest   prawdziwa  –  to   znaczy  myśl  m  stwierdznia,   że   jak  tak  a  tak,   i 

rzeczywiście tak jest. Odparcie zarzutów krytyków: jeśliby nigdy nie można było dowiedzieć się o tym, 

czy myśl jest zgodna z rzeczywistością, to wtedy nigdy nie można by było się o niczym dowiedzieć.

Sceptycyzm i jego odparcie

Uważali oni, że niczego się dowiedzieć nie możemy, ani o niczym nie można zdobyć uzasadnionej wiedzy.  

Gdyby przyjąć to za prawdę, powstałaby sprzeczność. Z jednej strony uznalibyśmy, że niczego nie można  

uzasadnić, a z drugiej – przecież rozumowanie sceptyków uzasadniałoby ich tezę, więc przyjęlibyśmy to 

wbrew tezie, że nic nie można uzasadnić. 

Aby  więc   jakieś   twierdzenie   uzasadnić,   wystarczy  dojść   do  niego   stosując  wiarygodne   kryterium,   nie 

trzeba   wiedzieć,   że   to   kryterium   zastosowane   przy   zdobywaniu   tego   twierdzenia   było   wiarygodne. 

Uzasadnienie twierdzenia nie wymaga więc nieskończonej liczby kroków rozumowania.

Nieklasyczne definicje prawdy a idealizm

Nieklasyczne definicje prawdy stały się bowiem jednym z punktów wyjścia dla idealizmu, który świata 

dostępnego poznaniu nie uważa za prawdziwą rzeczywistość, ale degraduje do roli konstrukcji myślowej, 

różniącej się od fikcji poetyckiej tym, że jest zbudowana według pewnych zawartych w kryteriach praw.

Źródła poznania

racjonaliści genetyczni – natywiści

empiryści genetyczni

przyjmują istnienie pojęć wrodzonych; są one wrodzone 

w   tym   znaczenu,   że   niezależnie   od   tego,   czego   by 
umysłowi   dostarczały   zmysły   i   introspekcja,   i   tak 

wytworzy   takie,   a   nie   inne   pojęcia;   zmysły   tylko 
wyzwalają myśli – Platon, Descartes, Leibniz, itd.

odrzucają istnienie pojęć wrodzonych; umysł 

ludzki   jako

 tabula   rasa,   impresje 

przechodzące do pojęć – „nie ma niczego w 

umyśle,   co   by  wpierw   nie   znajdowało   się   w 
myślach” - John Locke, Dawid Hume, itd.

Współcześnie uznajemy za sensowny tylko taki wyraz, którego znaczenie pozwala nam ten wyraz w jakiś 

sposób stosować do przedmiotów – operacjonizm. 

Jak można dojść do pełnowartościowego poznania rzeczywistości?

aprioryzm

empiryzm metodologiczny

podkreśla rolę tzw. poznania apriorycznego, tzn. 

poznania od doświadczenia niezależnego

przyznaje doświadczeniu dominującą rolę w 

poznaniu

aprioryzm 
skrajny

odmawia doświadczeniu wszelkiej 
wartości dla poznania rzeczywistości, 

wiedza oparta na doświadczeniu 
jako wiedza pozorna

(powody: złudzenia, subiektywne 
różnice w spostrzeżeniach, 

przekonanie, że to co naprawdę 
rzeczywiste, musi być niezmienne);

tylko rozum zaznajamia z 
rzeczywistością

empiryzm skrajny wszelkie uzasadnione 

twierdzenie musi opierać się 

pośrednio lub bezpośrednio na 
doświadczeniu

Współcześnie spór między aprioryzmem a empiryzmem polega na pytaniu, czy mamy w ogóle prawo przyjmować 

jakieś twierdzenia, które by się nie opierały na doświadczeniu pośrednio lub bezpośrednio.

aprioryzm 
umiarkowany

istnieją uprawnione twierdzenia a 
priori, nie będące twierdzeniami 

analitycznymi; nazywa się je 
twierdzeniami syntetycznymi – nie 

ograniczają się do wyłuszczenia 
sensu zawartych w nich terminów, 

ale mogą być potwierdzone lub 
obalone przez doświadczenie

empiryzm 
umiarkowany

uznaje za uprawnione 
twierdzenia aprioryczne tylko 

takie, które po prostu 
wyłuszczają jedynie sens 

zawartych w nich terminów, 
są to twierdzenia analityczne 

(Kant), więc tylko twierdzenia 
analityczne są uprawnionymi 

twierdzeniami a priori

Postacie nowożytne – odnośnie charakteru twierdzeń matematyki

aprioryzm

empiryzm

niektórym przynajmniej 

twierdzeniom matematyki 
przypisuje się charakter 

sądów syntetycznych

empiryzm skrajny

wszystkie twierdzenia matematyki są oparte na 

doświadczeniu

empiryzm 
umiarkowany

(+ konwencjonalizm)

ozróżnia matematykę czystą (jej twierdzenia są 
twierdzeniami a priori, przypisuje im jednak charakter 

sądów analitycznych) i stosowaną (obok twierdzeń 
analistycznych także syntetyczne, ale uważane za 

empiryczne, czyli oparte na doświadczeniu).

Fenomenaliści i poznanie aprioryczne według nich – Edmund Husserl; wszelkie poznanie, które wychodzi 

poza   wiedzę   czysto   słowną,   polegającą   na   wyłuszczaniu   sensu   wyrazów,   musi   opierać   się   na 

doświadczeniu.   Husserl   wskazuje   na   inną   formę   doświadczenia   niż   empiryści   –   istoty   rzeczy,   poza 

światem tworów realnych (świat fizyczny i psychiczny, znajdujący się w czasie), tworzą świat tworów 

idealnych,   bezczasowych.     Doświadczenie  więc,   w  którym   są  nam   rzekomo  bezpośrednio   dane   istoty 

rzeczy,   nazywa   on   wglądem   w   istotę   (np.   poznanie,   że   czerwień   jest   nieodłączna   od   przestrzennej  

rozciągłości). Uznając uprawnienie do wydawania sądów syntetycznych a prori, fenomenologia opowiada 

się po stronie aprioryzmu umiarkowanego. 

racjonalizm (antyirracjonalizm)

irracjonalizm

ceni takie poznanie, któego wzorem jest poznanie 

naukowe; a jest nim tylko taka treść myślowa, 
która daje się drugiemu zakomunikować w słowach 

rozumianych dosłownie, oraz miano twierdzenia 
racjonalnego przysługuje tylko takiemu 

twierdzeniu, o którego słuszności lub nie może się 

intuicja, przeciwnicy racjonalizmu, głównie mistycy, 

którzy   doznają   olśnienia,   uzyskują   subiektywną 
pewność   (najczęściej   istnienia   bóstwa);   posiadają 

niezachwianą pewność swoich przekonań.

przekonać każdy, jeśli tylko będą ku temu 

odpowiednie warunki zewnętrzne; poznanie 
naukowe jest poznaniem intersubiektywnie 

komunikowalnym i takoż kontrolowanym; 
sprowadzałby się więc do przyznawania wartości 

tylko takiemuż poznaniu naukowemu
zarzuty: schematyczność, abstrakcyjność, brak  

intymnego kontaktu z przedmiotami

Granice poznania

Rozumienie transcendencji 

Czy podmiot poznający może w akcie poznania wyjść poza siebie, przekroczyć swoje granice?

1) Przedmiotem transcendentnym, czyli zewnętrznym dla poznającego podmiotu, jest każdy przedmiot, 

który nie jest jego własnym przeżyciem psychicznym. Więc tutaj to pytanie brzmi, czy podmiot poznający 

zdolny jest poznać cokolwiek, co nie jest jego własnym przeżyciem psychicznym? Własne przeżycie = 

twór dla danego podmiotu immanentny. Zagadnienie immanentnych granic poznania.

epistemologiczny realista immanentny

epistemologiczny idealista immanentny

przyznaje zdolność podmiotowi do wykroczenia 

w aktach poznawcznych poza jego sferę immanentną

odmawia tejże zdolności; Berkeley (jedynym 

przedmiotem spostrzeżenia zmysłowego jest 
własne wrażenie, ogranicza ten idealizm tylko do 

spostrzeżenia zmysłowego; obok niego uznaje 
inne formy poznania, które mogą wykroczyć poza 

własne przeżycia psychiczne podmiotu – poznanie 
własnej duszy i innych duchów, co nie było dla 

niego przeżyciami psychicznymi podmiotu), Hume 
(rozciąga tezę Berkeleya także na spostrzeżenie 

wewnętrzne – jeśli jaźń to coś, co jest dane w 
doświadczeniu wewnętrznym, nie może być 

niczym innym, niż strumieniem przeżyć 
psychicznych – w doświadczeniu wewnętrznym 

nie wychodzimy poza sferę immanentną)

 

2) Przedmiot transcendentny to przedmioty, które istnieją naprawdę, w przeciwieństwie do przedmiotów 

tylko pomyślanych, ale nie istniejących naprawdę. Chodzi o to, czy przedmioty naprawdę istniejące są  

dostępne w poznaniu, czy też poznanie może dotyczy tylko jakichś konstrukcji myślowych naprawdę nie 

istniejących.

epistemolgiczny idealizm transcendentalny

epistemologiczny realizm transcendentalny

przedmioty   naprawdę   isteniejące   nie   są   dostępne 

poznaniu,   ale   poznanie   może   dotyczyć   tylko 
konstrukcji myślowych; twory, za którymi opowiada 

się doświadczenie jako kryterium prawdy, nazywają 
fenomenami lub zjawiskami; Kant

poznanie może dotrzeć do prawdziwej rzeczywitości

Realizm – przedstawia idealizmowi transcendentalnemu tezę o reczywistym istnieniu przedmiotów danych 

w   doświadczeniu.   Doświadczenie   tak   slnie   uzasadnia   naszą   wiarę   w   rzeczywistość   i   niezależne   od 

podmiotu istnienie świata, że żadna krytyka epistemologiczna nie jest w stanie jej podważyć ani umocnić. 

Pozytywizm – przyjmuje tezę empiryzmu, według której tylko na podstawie doświadczenia można poznać 

rzeczywistość,  ale  dodaje, że  podmiotem  poznania może być  tylko  to,  co  jest lub może  być dane  w 

doświadczeniu. Pozytywiści występują przeciwko poznaniu jakiegoś świata nadzmysłowego. Nie ma innej 

wiedzy   o   świecie   niż   ta,   której   dostarczają   nauki   przyrodnicze.   Zadaniem   filozofii   jest   synteza   i 

systematyzowanie wyników tych nauk. Filozofia jako teoria nauki. August Comte. 

pozytywizm idealistyczny

pozytywizm realistyczny

pozytywizm neutralny

przedmiotem spostrzeżenia 

zewnętrznego są tylko treści 
naszych wrażeń, wewnętrznego – 

własne przeżycia psychiczne

spostrzegamy niezależne od 

podmiotu spostrzegającego ciała

spostrzegamy układy pewnych 

elementów, które jednak nie są 
czymś ani psychicznym, ani 

fizycznym same w sobie – są 
neutralne; mogą istnieć 

niespostrzegane (Ernst Mach – 
jaźń to tylko wiązka wrażeń, 

wspomnień, myśli, itd.; Bertrand 
Russell)

Neopozytywizm  – postawa realistyczna, wyłonił się jednak z neutralnego pozytywizmu Macha. Wszelkie 

poznanie,   o   ile   nie   polega   na   wyłuszczaniu   znaczenia   wyrazów,   musi   się   opierać   na   doświadczeniu.  

Wszelkie   zdania   syntetyczne,   o   ile   nie   dają   się   przez   doświadczenie   obalić   czy   potwierdzić,   są 

twierdzeniami bezpodstawnymi i pozbawionymi sensu. Cała wiedza mieści się w naukach empirycznych. 

Filozofia może być tylko teorią języka naukowego. Fizykalizm – ich zdaniem – właściwymi przedmiotami 

poznania są tylko przedmioty fizyczne (ciała). 

Teoria poznania a inne nauki 

Teoria nauki – nauka rozumiana jako system twierdzeń naukowych, a więc gotowych rezultatów. Zajmuje 

się elementami, z których nauka się składa (np. twierdzenia, terminy naukowe) oraz strukturami z nich  

zbudowanymi.

Metodologia – zajmuje się sposobami postępowania, czyli metodami stosowanymi przy tworzeniu nauki. 

Bada metody dowodzenia, eksperymentowania, itd.