Technik_farmaceutyczny_322[10]_Z3.02

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Podstawowe procesy technologiczne w preparatyce galenowej.

Klasyfikacja leków zawierających surowce roślinne 7

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Płynne leki galenowe

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Stałe leki galenowe

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik ten pomoże Ci w przyswojeniu wiedzy teoretycznej oraz opanowaniu

umiejętności wykonywania leków recepturowych i aptecznych z surowców roślinnych, a także
w organizacji procesu samokształcenia.

W poradniku zamieszczono:

−

wykaz niezbędnej wiedzy i umiejętności, które powinieneś posiadać przystępując do nauki
wykonywania leków recepturowych i aptecznych z surowców roślinnych,

−

wykaz wiedzy i umiejętności, jakie ukształtujesz w czasie pracy z poradnikiem,

−

materiał nauczania omawiający zagadnienia dotyczące wykonywania leków recepturowych
i aptecznych z surowców roślinnych, pozwalający samodzielnie przygotować się do
ćwiczeń,

−

pytania sprawdzające opanowanie przez Ciebie podanych treści,

−

ćwiczenia umożliwiające nabycie praktycznych umiejętności z wykorzystaniem zalecanych
metod nauczania i środków dydaktycznych,

−

sprawdzian postępów, który po zrealizowaniu każdego podrozdziału pozwoli Ci ocenić
stan Twojej wiedzy oraz wskazać materiał nauczania, który nie został przez Ciebie w pełni
opanowany,

−

zestaw zadań testowych potwierdzający opanowanie wiedzy i umiejętności z zakresu całej
jednostki modułowej. Rozwiązanie przykładowego testu, zgodnie z instrukcją będzie dla
ciebie formą treningu przed testem zaplanowanym przez nauczyciela.

−

wykaz literatury związany z tematyką jednostki modułowej.
Na każdym etapie nauki możesz poprosić nauczyciela o pomoc i wyjaśnienie trudnych dla

Ciebie kwestii.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

322[10].Z3.01

Analizowanie i ocenianie zapisu leku

recepturowego i aptecznego

322[10].Z3.02

Wykonywanie leków recepturowych

i aptecznych z surowców roślinnych

322[10].Z3.04

Wykonywanie

płynnych leków

recepturowych

322[10].Z3.05

Wykonywanie

półstałych leków

recepturowych

322[10].Z3.07

Kontrolowanie

i wydawanie

gotowego leku

322[10].Z3.06

Wykonywanie

jałowych leków

recepturowych

322[10].Z3

Leki recepturowe i apteczne

322[10].Z3.03

Wykonywanie

stałych leków

recepturowych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

przestrzegać zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, zasad ergonomii oraz regulaminu
porządkowego pracowni,

−

współpracować w grupie,

−

korzystać z FP i innych źródeł informacji,

−

organizować stanowisko pracy,

−

posługiwać się wagą i podstawowymi utensyliami używanymi podczas sporządzania leków
recepturowych i aptecznych z surowców roślinnych,

−

czytać receptę,

−

oceniać prawidłowość jej wystawienia,

−

oceniać prawidłowość zapisu recepty,

−

identyfikować łacińskie nazwy substancji leczniczych,

−

interpretować łacińskie skróty zawarte w recepcie,

−

interpretować nazwy synonimowe substancji leczniczych,

−

przeliczać dawki,

−

korygować dawki przekroczone,

−

klasyfikować substancje w zależności od siły działania, oraz rozpoznawać oznakowanie

naczyń w których są przechowywane,

−

formułować ogólne zasady Dobrej Praktyki Wytwarzania,

−

prezentować efekt wykonanego zadania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej, powinieneś umieć:

−

sklasyfikować recepturowe i apteczne leki zawierające surowce roślinne,

−

wyjaśnić podstawowe procesy technologiczne w preparatyce galenowej płynnych i stałych
postaci leków,

−

scharakteryzować jednostkowe procesy technologiczne leków recepturowych i aptecznych
zawierających surowce roślinne,

−

scharakteryzować metody i procesy sporządzania leku roślinnego w zależności od
zawartości substancji czynnych,

−

scharakteryzować roztwory galenowe,

−

scharakteryzować preparaty galenowe stałych postaci leków,

−

przeliczyć stężenie roztworów, w tym etanolu,

−

scharakteryzować syropy i miody,

−

wykonać preparaty galenowe otrzymywane przez ekstrakcję surowców roślinnych,

−

wykonać roztwory spirytusowe i olejowe,

−

scharakteryzować mydła i plastry,

−

określić preparaty z roślin świeżych i suchych,

−

zastosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Podstawowe

procesy

technologiczne

preparatyce

galenowej. Klasyfikacja leków zawierających surowce
roślinne

4.1.1. Materiał nauczania

Surowce roślinne. Znaczącą rolę w lecznictwie, oprócz leków syntetycznych odgrywają

leki  z  surowców  roślinnych,  takie  jak  mieszanki  ziół  lub  pojedyncze  surowce  (w  postaci
herbatek)  do  sporządzania  naparów,  odwarów  i  maceracji,  wyciągów,  nalewek  itp.
Doskonalszą  formą  są  granulaty,  tabletki,  kapsułki,  sporządzane  ze  sproszkowanych  lub
zmikronizowanych  surowców  lub  ich  mieszanin.  Surowce  wyjściowe,  które  mają  być
przetwarzane  powinny  spełniać  określone  wymagania  zarówno  w  zakresie  składu
jakościowego  i  ilościowego  substancji  czynnych,  zawartości  metali  ciężkich  pozostałości
pestycydów jak i zanieczyszczeń mikrobiologicznych.

Świeży surowiec zielarski należy do materiałów nietrwałych, dlatego też stosowany jest

do  niewielkiej  grupy  preparatów  lub  stabilizowany  różnymi  metodami.  Podstawową  metodą
stabilizacji  surowców  roślinnych  jest  suszenie  w  ściśle  określonych  warunkach  temperatury
i wilgotności  powietrza  (świeże  rośliny  w  tym  jednostkowym  procesie  mogą  stracić  nawet
90–95%  wody).  Zahamowane  zostają  procesy  enzymatyczne  oraz  aktywność  części
mikroorganizmów.

Jakość roślinnych surowców leczniczych zależy także od warunków ich przechowywania.

Warunki  te  powinny  uwzględniać  chemiczny  charakter  substancji  czynnych,  które  w  czasie
magazynowania  mogą  ulegać  procesom  utleniania,  hydrolizy,  polimeryzacji,  racemizacji.
Surowce  roślinne  należy  chronić  przede  wszystkim  przed  wilgocią,  tlenem  z  powietrza  oraz
działaniem  światła.  Monografie  farmakopealne  oraz  normy  precyzują  dokładnie  wymagania,
jakim powinny odpowiadać poszczególne surowce.

Ekstrakcja – wytrawianie, jest to podstawowa operacja jednostkowa stosowana podczas

sporządzania wyciągów z leczniczych surowców roślinnych. Jest procesem rozdzielczym,
opartym na zjawisku dyfuzji, polegającym na wyodrębnieniu związków czynnych
z odpowiednio rozdrobnionego surowca za pomocą różnych rozpuszczalników.

W wyniku ekstrakcji otrzymuje się roztwór (wyciąg), zawierający zespół wytrawionych

składników  wraz  z  zanieczyszczeniami  składającymi  się  głównie  z  fragmentów  tkanek
roślinnych.  Zawarte  we  frakcji  płynnej  substancje  czynne  można  całkowicie  oddzielić  od
rozpuszczalnika,  stosując  procesy  odparowania  (zagęszczania),  w wyparkach obiegowych lub
cienkowarstwowych i suszenia w suszarkach próżniowych.

Ważnym elementem w czasie wytrawiania surowca roślinnego jest jego rozdrobnienie.

Przyjmuje się, że w czasie wytrawiania na mniejszą skalę najkorzystniejsze jest rozdrobnienie
surowców, przy którym połowa komórek jest nieuszkodzona.

Do wytrawiania używa się rozpuszczalników jednoskładnikowych lub ich mieszanek. Od

cech fizykochemicznych rozpuszczalnika, takich jak lepkość czy polarność zależy szybkość
ustalenia równowagi stężeń (szybkość ekstrakcji). Ilość wytrawionej substancji oblicza się na
podstawie prawa Ficka:

· [(

C – C

) : h]

S · t

E – ilość wyekstrahowanej substancji,
S – powierzchnia surowca,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

D – współczynnik dyfuzji, który dla każdego surowca i rozpuszczalnika ustala się

doświadczalnie,

C – stężenie substancji w komórce,
C

– stężenie substancji poza komórkami,

t – czas ekstrakcji,
h – grubość warstwy dyfuzyjnej.

Metody ekstrakcji

Maceracja – jest to periodyczna metoda ekstrakcji i dzieli się ją na jednostopniową

i wielostopniową.  W  metodzie  jednostopniowej  całą  ilość  rozpuszczalnika  zużywa  się  na
początku procesu, a proces ten kończy się w momencie ustalenia równowagi stężeń pomiędzy
komórką  a  rozpuszczalnikiem.  Przykładem  tej  metody  jest  maceracja  prosta  (statyczna),
maceracja  z  mieszaniem  (dynamiczna),  maceracja  wibracyjna,  maceracja  ultradźwiękowa,
ekstrakcja wirowa i dygestia.

Maceracja prosta – polega na tym, że surowiec odpowiednio rozdrobniony, zalewa się

przepisaną  ilością    rozpuszczalnika  i  pozostawia  na  określony  czas  (7–10  dni),  w  chłodnym
miejscu, chronionym od światła w szczelnie zamkniętym pojemniku. Po upływie wymaganego
czasu,  ciecz  zlewa  się  znad  surowca,  a  pozostałość  wyciska  w  prasie  (np. śrubowej,
hydraulicznej  czy  ślimakowej).  Wadą  maceracji  prostej  jest  długi  czas  jej  trwania  oraz
niecałkowity odzysk substancji czynnych z surowca.

Proces maceracji można podzielić na następujące fazy:

−

bezpośrednie rozpuszczanie substancji w uszkodzonych komórkach,

−

spęcznienie ściany komórkowej,

−

przenikanie rozpuszczalnika do komórek nieuszkodzonych,

−

rozpuszczanie substancji znajdujących się w komórkach,

−

utworzenie się różnicy stężeń między wnętrzem komórki a jej otoczeniem,

−

dyfuzja rozpuszczonych składników na zewnątrz przez błonę i ścianę komórkową,

−

osiągnięcie równowagi stężeń między wnętrzem a otoczeniem komórki.
Maceracja z mieszaniem (dynamiczna) – polega na tym, że surowiec i rozpuszczalnik

umieszcza się razem w maceratorze obrotowym i miesza w sposób ciągły. Mieszanie może
odbywać się również za pomocą mieszadła np. mieszadła ślimakowego w ekstraktorze Nauta.
Zaletą tej metody jest skrócenie czasu wytrawiania w temperaturze pokojowej.

Maceracja ultradźwiękowa. W przypadku ekstrakcji niewielkich ilości surowców

roślinnych wykorzystuje się ultradźwięki o częstotliwości drgań powyżej 20 kHz, natomiast
przy wytrawianiu ilości na skalę przemysłową, stosuje się częstotliwość w granicach 50–100
kHz. Przepuszczając fale ultradźwiękowe przez zanurzony w rozpuszczalniku surowiec można
w krótkim czasie uzyskać praktycznie całkowite jego wytrawienie.

Wadą tej metody ekstrakcji może być niekorzystny wpływ ultradźwięków na substancje

czynne zawarte w surowcu, przyspieszający niektóre reakcje, między innymi reakcje hydrolizy
czy utleniania.

Ekstrakcja wirowa (turboekstrakcja) – jest jedną z nowocześniejszych modyfikacji

maceracji  klasycznej,  polegającej  na  utrzymaniu  surowca  i  rozpuszczalnika  w  stałym  ruchu
wirowym,  za  pomocą  zanurzonego,  szybkoobrotowego  mieszadła  (liczba  obrotów  =  10000
obr./  min.).  Proces  ten  jest  krótszy  i  bardziej  wydajny.  Korzystanie  z  metody  turboekstrakcji
podczas  sporządzania  niewielkich  ilości  nalewek,  skraca  czas  wytrawiania  surowca  nawet do
15  minut,  gdy  podczas  maceracji  prostej  czas ten wynosiłby 10 dni. Do znacznego skrócenia
czasu  wytrawiania  przyczynia  się  tutaj  przede  wszystkim  rozdrobnienie  surowca  przez  ostre
krawędzie mieszadła.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Dygestia – polega na wytrawianiu surowców roślinnych w podwyższonej temperaturze

30–50ºC. Może być stosowana, gdy zawarte w surowcu związki czynne nie ulegają w tych
warunkach rozkładowi.

W metodach wielostopniowych na początku procesu wprowadza się tylko część

rozpuszczalnika a po ustaleniu równowagi stężeń wybiera się jedną z poniższych metod.

Maceracja wielokrotna – oparta jest na zjawisku uzyskiwania lepszej wydajności

związków  czynnych  poprzez  wytrawianie  surowca  kilkoma  porcjami  rozpuszczalnika.
W praktyce  stosowana  jest  maceracja  dwukrotna  (podwójna),  rzadziej  potrójna.  Surowiec
roślinny zalewa się pierwszą, większą ilością rozpuszczalnika i pozostawia na określony czas w
celu  ekstrakcji.  Po  upływie  wymaganego  czasu  należy  zdekantować  macerat,  wycisnąć
surowiec  w  prasie,  zalać  ponownie  pozostałą  częścią  rozpuszczalnika  i  postępować  jak
poprzednio.

Maceracja wielokrotna stosowana jest do tzw. surowców twardych: korzeni, nasion,

drewna.

Maceracja stopniowa – opiera się na stosowaniu rozpuszczalnika o zwiększającym się

stężeniu  (gradient  rozpuszczalnikowy).  Polega  na  wytrawianiu  surowca  roślinnego
poszczególnymi składnikami złożonego rozpuszczalnika np. podczas ekstrakcji 70% etanolem.
Surowiec  należy  zalać  najpierw  wodą  w  ilości,  która  przypada  na  całą  objętość
rozpuszczalnika, pozostawić 1 – 3  dni w celu spęcznienia surowca i wytrawiania zawartych w
nim  substancji  rozpuszczalnych  w  wodzie.  W  tym  okresie  występuje  niebezpieczeństwo
rozwoju  niektórych  drobnoustrojów  i  jest  to  wadą  tej  metody.  Następnie  dodaje  się  połowę
etanolu, surowiec wytrawia się przez 5 dni, a następnie dodaje się pozostałą ilość alkoholu. Po
upływie określonego czasu wyciąg zlewa się znad surowca, a pozostałość wyciska w prasie.

Maceracja w podwyższonym ciśnieniu i temperaturze. W metodzie tej osiąga się

przyspieszenie procesu wytrawiania oraz unieczynnienie enzymów. Metoda ta, ma
zastosowanie do sporządzania stabilizowanych wyciągów ze świeżych surowców np.
intraktów.

Perkolacja – zaliczana jest do ciągłych metod ekstrakcji i polega na ciągłym dopływie

świeżego  rozpuszczalnika  do  surowca,  wypierając  jednocześnie  bardziej  stężony  płyn
wyciągowy.  Metoda  ta  umożliwia  całkowite  wytrawienie  surowca  i  pozwala  na  zmniejszenie
ilości  użytego  rozpuszczalnika.  Wytrawianie  surowca  w  sposób  ciągły  przeprowadzane  jest
w tzw. perkolatorach, o kształcie cylindrycznym lub stożkowym.

Ekstrakcja surowca przez perkolację składa się z następujących etapów:

1. Zwilżenie odpowiednio rozdrobnionego surowca w celu jego spęcznienia. Ustalono, że

najkorzystniejsze  warunki,  w  większości  przypadków,  dla  procesu  perkolacji  stwarza
rozdrobnienie  surowca  do  średnicy  cząstek  1,6  mm.  Tak  rozdrobniony  surowiec,  zwilża
się  rozpuszczalnikiem  w  ilości  30–40%  masy  surowca  i  pozostawia  na  2–3  godziny
w szczelnie zamkniętym naczyniu. Etap ten zapobiega pęcznieniu surowca w perkolatorze,
które  powodowałoby  zahamowanie  lub  utrudnianie  przepływu  rozpuszczalnika  przez
surowiec.

2. Załadowanie perkolatora w ten sposób, aby wytworzyć warstwę o równomiernie

rozłożonych kapilarach.

3. Zalanie surowca w perkolatorze rozpuszczalnikiem przy jednoczesnym usunięciu

powietrza z przestrzeni pomiędzy cząstkami surowca, a następnie maceracja 24 godzinna.

4. Właściwa perkolacja. Perkolat zbiera się w porcjach, w ilości odpowiadającej 80–85%

masy surowca. Pierwsza porcja wycieku jest najbardziej bogata w substancje czynne
i nazywana jest „głową perkolatu”. Wytrawianie przerywa się w momencie zebrania

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

określonej ilości lub gdy wypierająca ciecz jest prawie bezbarwna i pozbawiona swoistego
zapachu surowca.
Reperkolacja – jest modyfikacją perkolacji i polega na tym, że surowiec dzieli się na 3

części  i  każdą  część  wytrawia  osobno,  stosując  zwykłą  perkolację.  Jako  część  gotowego
wyciągu  płynnego,  z  każdej  porcji  surowca  zbiera  się    tylko  „głowę  perkolatu”.  Natomiast
następna porcja wycieku, częściowo jeszcze z zawartością substancji wyciągowej, zebrana np.
z pierwszej porcji surowca, wykorzystywana jest  jako rozpuszczalnik do wytrawienia kolejnej
części surowca itd. W porównaniu z perkolacją zwykłą, reperkolacja pozwala na ograniczenie
zużycia  rozpuszczalnika  oraz  eliminuje  konieczną  do  uzyskania  wymaganego  stosunku
wyciągu do surowca (1:1), potrzebę zagęszczania zebranego perkolatu.

Metoda ta stosowana jest głównie do sporządzania wyciągów płynnych, zawierających

związki lotne i wrażliwe na działanie temperatury.

Diakolacja – jest inną modyfikacją perkolacji, przystosowaną do przyspieszonego

wytrawienia niewielkich ilości surowca. W metodzie tej jako perkolatory służą rury szklane
o długości około 1 m i średnicy kilku centymetrów. Rozpuszczalnik tłoczony jest pod
ciśnieniem przez słup surowca, a otrzymane wyciągi płynne nie wymagają zagęszczenia.

Ewakolacja – jest procesem podobnym do diakolacji z tą różnicą, że w metodzie

ewakolacji stosuje się podciśnienie (czyli zasysanie) rozpuszczalnika, przez rury wypełnione
surowcem.

Szersze

wykorzystanie

tych

metod

ogranicza dość pracochłonne ładowanie

i wyładowywanie surowca roślinnego z wąskich rur oraz utrzymanie właściwego ciśnienia,
zaletą natomiast minimalne (2–3%) straty rozpuszczalnika.

Wytrawianie za pomocą baterii perkolatorów – na skalę przemysłową do ekstrakcji

surowców  zielarskich  wykorzystuje  się  zespół  perkolatorów,  połączonych  ze  sobą  systemem
rur, którymi doprowadzany jest rozpuszczalnik lub wyciągi z poszczególnych członów baterii.
Metoda  ta  polega  na  tym,  że  świeży  rozpuszczalnik  jest  kierowany  do  członu  baterii
wypełnionego  surowcem  najbardziej  wyczerpanym,  a  najbardziej  wzbogacony  w  substancje
czynne  płyn  wyciągowy  kierowany  jest  na  świeży  surowiec,  uwzględniając  oczywiście
wszystkie pośrednie człony baterii.

W czasie tej ekstrakcji zachowana jest zasada przeciwprądu, ponieważ rozpuszczalnik

przechodzi od surowca najbardziej wyczerpanego do świeżego. Zastosowanie baterii
perkolatorów skraca czas ekstrakcji.

Wytrawianie w aparacie Soxhleta – polega na tym, że rozpuszczalnik spływa kroplami z

chłodnicy na surowiec, wytrawia go, a następnie przez urządzenie lewarujące, w postaci
ekstraktu wraca do kolby, w której ogrzewa się do wrzenia, a opary skraplają się. Obieg
rozpuszczalnika powtarza się wielokrotnie, pozostawiając nielotną część wyciągu w kolbie.

Klasyfikacja leków zawierających surowce roślinne
Preparaty z roślin świeżych

Do preparatów należących do tej grupy zalicza się alkoholatury, soki i soki stabilizowane.
Alkoholatury (Alcoholaturae), są to preparaty otrzymywane przez wytrawianie świeżych

surowców  zielarskich  alkoholem  etylowym  o  stężeniu  80-95º.  Obecnie  otrzymuje  się
alkoholatury  stabilizowane  tzw.  intrakty  (Intracta).  Ich  trwałość  związana  jest  z inaktywacją
enzymów. Stabilizację surowców przeprowadza się parami wrzącego etanolu, które powodują
denaturację  części  białkowej  enzymu.  W  skali  laboratoryjnej  alkoholatury  otrzymuje  się
metodą Bourquelota, natomiast w warunkach przemysłowych świeży surowiec rozdrabnia się,
a  proces  stabilizacji  i  wytrawiania  prowadzi  się  w  autoklawie.  Stabilizację  przeprowadza  się
95º etanolem przez 3-5 minut pod zwiększonym ciśnieniem (100-200 kPa).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przemysł zielarski produkuje między innymi alkoholatury stabilizowane takie jak:

−

Intrakt z ziela melisy (Melissae intractum) – działa uspokajająco, w trudnościach
w zasypianiu i nerwicach wegetatywnych,

−

Intrakt z ziela dziurawca (Hyperici intractum) – stosowany w chorobach wątroby i dróg
żółciowych,

−

Intrakt z korzeni kozłka (Valerianae intractum) – o działaniu uspokajającym,

−

Intrakt z kwiatostanu głogu (Crataegi intractum) – zalecany w przewlekłej niewydolności
serca,

−

Intrakt z niedojrzałych nasion kasztanowca (Hippocastani intractum) – działa
uszczelniająco na ściany naczyń krwionośnych.
Soki (Succi) – otrzymywane są ze świeżych roślin leczniczych. Wykorzystuje się ich

zielone  części  nadziemne,  owoce  i  części  podziemne  typu  cebula,  kłącza,  korzenie,  przez
wyciśnięcie  w  prasie  ich  soku  komórkowego.  W  celu  uzyskania  soku  stosuje  się  najczęściej
wysokociśnieniową prasę hydraulityczną. Soki zawierają rozpuszczalne składniki, występujące
w  świeżych  roślinach,  są  z  reguły  mętne  wskutek  obecności  w  nich  związków
wielkocząsteczkowych  o  charakterze  koloidów.  Soki  po  przesączeniu  i  odwirowaniu
zanieczyszczeń  mechanicznych,  poddawane  są  procesowi  klarowania.  Soki  zawierające  duże
ilości  pektyn  np.  soki  owocowe,  klaruje  się  przy  użyciu  enzymów  hydrolizujących  esterazy
i glikozydazy.

Soki termolabilne po wyciśnięciu pozostawia się w chłodnym miejscu w celu

odbalastowania, a p sedymentacji powtórnie sączy. Soki odporne na ogrzewanie, klaruje się
ogrzewając do temperatury 80ºC przez krótki czas, a ciała balastowe oddziela przez sączenie.
W procesie tym następuje częściowe unieczynnienie enzymów.

Nowymi technikami klarowania lub odbalastowania soków jest ultrafiltracja i odwrócona

osmoza, która  jest  jednocześnie  metodą zagęszczania  soków.  Tak sporządzane  soki  stanowią
gotową  postać  leku  lub  mogą  być  wykorzystywane  do  produkcji  innych  preparatów  np.
syropów.  Zagęszczone  soki,  szczególnie  zawierające  surowce  witaminowe,  przerabiane  są  na
proszki metodą suszenia rozpyłowego. Produkty te są trwałe i służą jako środki poprawiające
zapach, smak i barwę wielu postaci leków.

Trwałość prawidłowo otrzymanych i przechowywanych soków wynosi 6-12 miesięcy,

a po otwarciu opakowania 7 dni.

Soki stabilizowane (Succi stabilisatae) – otrzymywane są ze świeżych surowców

roślinnych,  w  odróżnieniu  od  soków  zwykłych,  po  wstępnym  unieczynnieniu  enzymów.
Najczęściej  stosowanym  stabilizatorem  jest  alkohol  etylowy.  Uprzednio  oczyszczony
i rozdrobniony  świeży  surowiec  poddaje  się  stabilizacji parami etanolu 95º, w autoklawie pod
ciśnieniem 200 kPa przez 2–4 godzin, a następnie maceruje rozpuszczalnikiem przygotowanym
z  alkoholowego  płynu  wyciągowego,  uzyskanego  po  stabilizacji.  Po  zakończeniu  maceracji
płyn  wyciągowy  zbiera  się  przez  oddzielanie,  a  surowiec  poddaje  prasowaniu.  Otrzymane
płyny  wyciągowe  łączy  się  i  pozostawia  do  odbalastowania.  Po  przesączeniu  sok  jest
dozowany do butelek.

Przemysł zielarski dostarcza do lecznictwa następujące soki:
Sok z korzenia mniszka (Taraxaci succus) – pobudzający czynność wątroby i wydzielanie

soku żołądkowego,

−

Sok z ziela krwawnika (Millefolii succus) – stosowany w stanach zapalnych przewodu
pokarmowego z krwawieniem,

−

Sok z liści brzozy (Betulae succus) – stosowany w przewlekłych chorobach nerek,

−

Sok z ziela jeżówki purpurowej (Echinaceae succus) – o działaniu immunostymulującym,
poza tym, sok z ziela pokrzywy (Urticae succus), sok z ziela babki lancetowatej
(Plantagini succus) itp.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Preparaty z roślin suchych

Do preparatów należących do tej grupy zalicza się zioła, napary, odwary, maceraty,

nalewki, i wyciągi.

Zioła – (Species), są postacią leku, w skład której wchodzi jeden lub kilka wysuszonych

i odpowiednio  rozdrobnionych  surowców  roślinnych.  Przeznaczone  są  do  stosowania  po  ich
wytrawieniu lub innym przygotowaniu.  Zioła występują w formie dozowanej i niedozowanej.
Służą  głównie  do  sporządzania  wyciągów  wodnych  do  użytku  zewnętrznego,  do  kąpieli,
płukań,  rzadziej  do  okładów  zmiękczających  i  rozgrzewających.  Zioła  do  użytku
wewnętrznego  mogą  zawierać  dodatek  innych  substancji  z  wyjątkiem  substancji  silnie
działających.

Rozdrobnione surowce przesiewa się przez sito 5,6 mm a następnie odsiewa rozkrusz

przez  sito  0,315  mm.  Z  zasady  nie  rozdrabnia  się  kwiatów, koszyczków kwiatowych,  nasion
i owoców,  chyba,  że  monografie  szczegółowe    podają  inaczej  (FP  VI).  Zioła  do  form
dozowanych  przygotowuje  się  z  surowców  miałko rozdrobnionych  lub sproszkowanych  (sito
1,6  mm).  Mieszanie  surowców  rozpoczyna  się  od  składnika  występującego  w  największej
ilości,  na  końcu  dodaje  się  owoce  i  nasiona  oraz  inne  substancje  krystaliczne.  W  recepturze
mieszanie ziółek odbywa się ręcznie na arkuszu papieru lub bibuły.

Mieszanki ziołowe najczęściej pakowane są do papierowych torebek, jednak wygodniejsze

w użyciu są ziółka sprasowane i zapakowane szczelnie w celofan. Na skalę przemysłową,
kilkugramowe porcje ziółek pakuje się w porowate torebki z masy celulozowej, która podczas
zaparzania służy jako materiał filtracyjny (są to tzw. fixy).

Dogodną formą zastępującą mieszanki ziołowe są instanty czyli preparaty ziołowe służące

do rozpuszczania i sporządzania herbatek ziołowych ex tempore. Instanty mogą być
przygotowywane w postaci proszków lub mikrogranulatu pakowanego w opakowania
jednorazowe.

Odwary (Decocta), napary (Infusa), maceraty (Macerationes) – są to płynne, świeżo

przyrządzone wodne wyciągi z suchych surowców roślinnych.

Surowce roślinne powinny być rozdrobnione i przesiane przez następujące sita:

−

liście, kwiaty, zioła i korzeń prawoślazu – przez sito o wielkości oczek 3,15 mm,

−

korzenie, kłącza, kory – przez sito o wielkości oczek 1,6 mm,

−

owoce, nasiona surowce alkaloidowe oraz zawierające glikozydy kardenolidowe – przez

sito o wielkości oczek 0,5 mm

−

nasion lnu się nie rozdrabnia.
Jeżeli lekarz nie przepisze inaczej, z 1 cz. surowca przyrządza się 10 cz. odwaru lub

naparu  i  20  cz.  maceracji.  Dla  surowców  silnie  działających  powinna  być  podana  masa
surowca  i  wody,  jeżeli  nie  podano  inaczej,  z  1cz.  surowca  wykonuje  się  100  cz.  naparu  lub
odwaru.  Jednak  ze  względu  na  brak  możliwości  standaryzacji  tych  postaci  leku,  nie powinno
stosować  się  surowców  bardzo  silnie  działających  do  sporządzania  naparów,  odwarów
i maceratów.

Odwary – odpowiednio rozdrobniony surowiec zalewa się w infuzorce przepisaną ilością

wody  o  temperaturze  pokojowej,  starannie  miesza,  przykrywa  i  umieszcza  na  łaźni  wodnej.
Ogrzewa  się  30  minut  w  temperaturze  wyższej  niż  90ºC  (jeżeli  w  infuzorce  jest  od  100  do
200g  wody,  ogrzewa  się  45  minut  bez  kontroli  temperatury).  Następnie  zawartość  infuzorki
cedzi się przez gazę z watą lub inny materiał filtracyjny, surowiec przemywa wrzącą wodą i po
ochłodzeniu uzupełnia nią odwar cedząc, do przepisanej masy.

W przypadku surowców zawierających alkaloidy lub saponiny kwaśne należy zapewnić im

odpowiednie środowisko w celu lepszego wytrawienia substancji czynnych.

Ipecacuanhae decoctum – surowiec alkaloidowy, należy zalać go w infuzorce przepisaną

ilością wody, do której dodaje się kwas cytrynowy w ilości 0,5g na każde 100g wody. Po

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wytrawieniu gorący odwar należy zobojętnić 10% roztworem amoniaku w ilości 25 kropli na
każde 100,0g użytej wody. Zobojętnienie odwaru ma na celu poprawę jego trwałości oraz
uniknięcie niezgodności.

Wytrawianie surowców zawierających saponiny kwaśne jest najkorzystniejsze

w środowisku  o  pH  ok.7,  dlatego  zaleca się  dodatek  wodorowęglanu  sodu  do  wody w ilości
0,1g  na  1,0g  użytego  surowca.  Nie  należy  alkalizować  środowiska  jedynie  w  przypadku
wykonywania  odwarów  z  korzenia  mydlnicy  (Saponaria  radix),  ponieważ  saponiny  są  mniej
trwałe  w  środowisku  zasadowym,  natomiast  lepiej  rozpuszczalne  w  środowisku  lekko
kwaśnym.

Przykłady surowców z których sporządza się odwary: Absynthii herba, Hyperici herba,

Quercus cortex, Salicis cortex, Sambuci flos, Tormentillae rhizoma, Urticae folium i inne.

Napary – odpowiednio rozdrobniony i przesiany surowiec umieszcza się w ogrzanej na

łaźni  wodnej  infuzorce,  zalewa  przepisaną  ilością  gorącej  wody,  przykrywa  i  ogrzewa  15
minut. Po tym czasie infuzorkę zdejmuje się z łaźni i pozostawia na 15 minut w celu dalszego
wytrawiania, od czasu do czasu mieszając. Następnie zawartość infuzorki cedzi się przez gazę
z watą, surowiec przemywa się wrzącą wodą i po ochłodzeniu uzupełnia napar do przepisanej
masy.  Przykłady  surowców  z  których  sporządza się  napary:  Arnice  anthodium, Anisi fructus,
Auranti  amari  pericarpium,  Carvi  fructus, Foeniculi fructus, Lavandulae flos, Melissae folium,
Thymi herba, Menthae piperitae folium i inne surowce zawierające glikozydy nasercowe.

Maceracje – według farmakopei maceracje wykonuje się z surowców śluzowych

(Althaeae radix, Lini semen). Surowiec zalewa się przepisaną ilością wody o temperaturze
pokojowej i pozostawia na 30 minut, często mieszając. Po tym czasie cedzi się przez gazę
z watą lub inny materiał filtracyjny i przemywa taką ilością wody aby uzyskać przepisaną masę
maceracji.

Ze względu na ograniczoną trwałość w środowisku wodnym wytrawianych substancji

czynnych oraz możliwość rozwoju drobnoustrojów, powyższe preparaty sporządza się ex
tempore.

Odwary, napary, maceracje mogą być stosowane najwyżej przez 7 dni po sporządzeniu,

przy przechowywaniu w temperaturze nie wyższej niż 15ºC. FP VI dopuszcza konserwowanie
ich przez dodatek 0,15% mieszaniny (10:1) hygroksybenzoesanu metylu i hydroksybenzoesanu
propylu.

Nalewki (Tincturae) – są płynnymi, niezagęszczonymi preparatami, otrzymanymi przez

wytrawianie rozdrobnionych, suchych surowców roślinnych mieszaniną etanolu z wodą,
etanolu z wodą i eterem etylowym, względnie przez rozpuszczenie wyciągów gęstych lub
suchych.

Nalewki powinny być przezroczyste o właściwym dla siebie smaku, zapachu i barwie. Po

dodaniu wody nalewki zwykle mętnieją lub wydzielają osad.

Do wytrawiania, o ile nie podano inaczej stosuje się surowce rozdrobnione i przesiane

przez następujące sita:

−

liście, zioła, kwiaty – sito o średnicy oczek 5,6 mm,

−

korzenie, kora – sito o średnicy oczek 3,15 mm,

−

owoce, nasiona i surowce twarde – sito o średnicy oczek 1,6 mm.
O ile monografia szczegółowa nie podaje inaczej nalewki przygotowuje się metodą

maceracji,  w  proporcji  1+5,  natomiast  nalewki  z  surowców  silnie  działających  przygotowuje
się  metodą  perkolacji,  w  proporcji  1+10,  czyli  1cz.  masy  surowca  na  10  cz.  masy
rozpuszczalnika  i  doprowadza  do  wymaganej  zawartości  związków  czynnych.  (Metody
maceracji i perkolacji opisano powyżej).

Trwałość nalewek jest ograniczona ponieważ rozpuszczone w nich koloidalne związki

wielkocząsteczkowe ulegają koagulacji i w czasie dłuższego przechowywania wydzielają się w

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

postaci osadu. Może to doprowadzić do adsorpcji związków czynnych na powierzchni
wytrąconego osadu, a tym samym, do zmniejszenia ich zawartości w nalewce. Innym
niepożądanym czynnikiem wpływającym na trwałość nalewek jest światło, katalizujące reakcje
utleniania i hydrolizy oraz zmniejszenie zawartości etanolu, spowodowane jego wyparowaniem
w czasie przechowywania. Dlatego też wymagane jest przechowywanie nalewek w szczelnych,
ciemnych naczyniach, w temperaturze pokojowej.

Przykłady nalewek:
Nalewka kozłkowa (Valerianae tinctura) – FP VI, syn. krople walerianowe. Sporządzana

jest przez 7-dniową macerację grubo sproszkowanego surowca alkoholem etylowym 70º
w stosunku 1+5. Jest lekiem o działaniu uspokajającym.

Nalewka gorzka (Tinctura amara) – FP VI, jest to nalewka złożona, otrzymywana przez

7-dniową macerację 70º etanolem. Jest to preparat zwiększający łaknienie i poprawiający
trawienie.

Nalewka z korzenia wymiotnicy (Ipecacuanhae tinctura) – FP VI. Nalewkę sporządza się

przez perkolację mianowanego korzenia wymiotnicy etanolem 70º. Nalewka z korzenia
wymiotnicy, dzięki zawartym w niej alkaloidom, stosowana w małych dawkach działa
wykrztuśnie, natomiast w większych dawkach działa wymiotnie. Należy do wykazu B.

Wyciągi  (Extracta)  –  są  to  preparaty  o  określonej  zawartości  substancji  czynnych,
otrzymywanymi  przez  wytrawianie  suchych,    rozdrobnionych  surowców  roślinnych  etanolem
95º,  wodą,  ich  mieszaninami  lub  innymi  rozpuszczalnikami,  metodą  perkolacji  lub  innymi
metodami,  które  pozwolą  na  otrzymanie  preparatu  odpowiadającego  wymaganiom
farmakopealnym.

Do wytrawiania, o ile nie podano inaczej stosuje się surowce rozdrobnione i przesiane

przez następujące sita:

−

liście, zioła, kwiaty – sito o średnicy oczek 5,6mm,

−

korzenie, kora – sito o średnicy oczek 3,15mm,

−

owoce, nasiona i surowce twarde – sito o średnicy oczek 1,6mm.
W zależności od stopnia zagęszczenia wyróżnia się następujące rodzaje wyciągów:

−

wyciągi płynne (Extracta fluida) – otrzymywane są przez wytrawianie surowca mieszaniną

etanolu  95º  i  wody,  tak  aby  z  1cz.  surowca  uzyskać  1  cz.  wyciągu.  Wytrawianie  surowca
przeprowadza  się  przez  perkolację  w  dwóch  etapach.  W  pierwszym  etapie  zbiera  się  płyn
wyciągowy  w  ilości  85%  masy  wytrawionego  surowca  i  odstawia,  w  drugim etapie  surowiec
wytrawia  się  do  wyekstrahowania  związków  czynnych.  Płyn  otrzymany  w  drugim  etapie
zagęszcza się do ilości, które po połączeniu z pierwszą częścią perkolatu dadzą masę równą z
masą  surowca  (1:1)  lub  przewidzianą  dla  wyciągu  zawartość  związków  czynnych.  Płyn
pozostawia się na 3 dni w temperaturze nie wyższej niż 15ºC i sączy.
Przykłady wyciągów płynnych:

Wyciąg z korzenia pokrzyku płynny (Belladonnae extractum fluidum) FP IV, sporządza

się go przez perkolację grubo sproszkowanego surowca etanolem 80º.

Wyciąg tymiankowy płynny (Thymi extractum fluidum) – FP VI, wyciąg tymiankowy

płynny sporządza się metodą perkolacji w sposób zmodyfikowany, stosując dwa
rozpuszczalniki. Jeden z nich służy do zwilżania surowca, drugi do przeprowadzenia
perkolacji.

Wyciągi olejowe – otrzymywane są przez wytrawianie suchego surowca roślinnego olejem

roślinnym. Wytrawieniu ulegają substancje o charakterze lipofilowym, z reguły jako metodę
ekstrakcji stosuje się macerację dynamiczną.

−

wyciągi gęste (Extracta spissa) – są to wyciągi, w których rozpuszczalnik został

odparowany do uzyskania masy o konsystencji plastycznej. Duża zawartość wody, do 30%,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

powoduje, że wyciągi te są nietrwałe, podatne na rozwój flory bakteryjnej oraz zmiany
charakteru substancji czynnych spowodowane działalnością enzymów. Otrzymuje się je
metodą ekstrakcji bateryjnej, z zastosowaniem zróżnicowanych technik, a jako rozpuszczalnika
używa się etanolu w mieszaninie z wodą lub wody.

−

wyciągi suche ( Extracta sicca) – są to sypkie proszki, które otrzymuje się po całkowitym

odparowaniu  rozpuszczalnika  użytego do wytrawienia surowca. Rozpuszczalnik usuwany jest
przez  destylację  próżniową  lub  suszenie  rozpyłowe.  O  ile  w  monografii  nie  podano  inaczej
wyciągi  suche  nie  powinny  zawierać  więcej  niż  5%  wody.  Spośród  preparatów
otrzymywanych  przez  ekstrakcję  surowców roślinnych,  wyciągi suche  są  najtrwalszą  postacią
leku  pod  warunkiem  odpowiedniego  przechowywania.  Wyciągi  te  ze  względu  na  ich
higroskopijność  przechowuje  się  w  szczelnie  zamkniętych  naczyniach,  czasami  nad  środkiem
osuszającym np. żelem krzemionkowym ze wskaźnikiem wilgoci. Wyciągi suche stosuje się do
sporządzania proszków lub otrzymywania mniej stężonych preparatów z surowców zielarskich
jak: nalewki, wyciągi płynne, syropy.
Przykłady wyciągów suchych:

Wyciąg z pokrzyku suchy (Belladonnae extractum siccum) – FP VI, otrzymywany metodą

perkolacji za pomocą etanolu 70º. Posiada działanie rozkurczające, należy do wykazu B.

Wyciąg lukrecjowy suchy (Glycyrrhizae extractum siccum) – FP VI, otrzymywany przez

dwukrotną macerację korzeni lukrecji wodą z dodatkiem amoniaku. Wykazuje działanie
przeciwzapalne w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy.

Ze względu na niezbyt dobrą trwałość wyciągi przechowuje się szczelnie zamkniętych,

ciemnych pojemnikach, w temperaturze nie wyższej niż 25ºC.

Inne leki galenowe

Mydła (Sapones) są to sole wyższych kwasów tłuszczowych np. palmitynowego,

stearynowego, oleinowego, linolowego itp. Są związkami powierzchniowo czynnymi,
zmniejszającymi napięcie powierzchniowe na granicy faz.

Możemy wyróżnić mydła alkaliczne, mydła metaliczne i mydła trietanoloamoniowe.
Mydła alkaliczne ze względu na ich dużą alkaliczność mają ograniczone zastosowanie

w farmacji, stosowane są przede wszystkim w lekach do użytku zewnętrznego (maści
i mazideł). Do grupy tej należą mydła sodowe, potasowe i amonowe. Przykłady mydeł: mydło
lecznicze (Sapo medicatus) FP VI, mydło potasowe (Sapo kalinus) FP VI, spirytus mydlany
(Saponis kalini spirytus) FP VI, mydło krezolowe ciekłe (Sapo Cresoli, Lizol) FP IV.

Mydła metaliczne stosowane są jako substancje pomocnicze (praktyczne znaczenie mają

sole wapnia, magnezu i glinu) w tabletkach, pudrach, kremach, maściach, emulsjach itp.
Wykazują także pewne działanie ściągające i przeciwgrzybiczne.

Mydła trietanoloamoniowe otrzymywane są przez zobojętnienie wolnych kwasów

tłuszczowych trietanoloaminą. Są dobrymi emulgatorami emulsji typu o/w. Wchodzą w skład
niektórych preparatów kosmetycznych.

Plastry lecznicze są to preparaty przeznaczone do stosowania zewnętrznego,

w temperaturze pokojowej występują w formie stałej, natomiast po nałożeniu na skórę miękną.
Do plastrów leczniczych zaliczamy:

−

plaster pieprzowcowy (Collemplastrum Capsici) – stosowany w miejscowym leczeniu

mięśniobólów i nerwobólów.

−

plaster przeciw odciskom (Collemplastrum salicylicum) – jego składnikiem leczniczym

dodanym do masy kauczukowej jest kwas salicylowy, działający keratolitycznie na skórę.

−

Plastry woskowo-żywiczne – otrzymywane przez stapianie żywic z woskami i olejami, np.

plaster nostrzykowy (Meliloti emplastrum, FP VI) o działaniu przeciwzapalnym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Jakie wymagania stawiane są wyjściowym surowcom służącym do sporządzania leków

galenowych?

2.  W jaki sposób stabilizowane są surowce zielarskie?
3.  Co to jest ekstrakcja ?
4.  W jaki sposób oblicza się ilość wytrawionej substancji?
5.  Jakie są metody ekstrakcji?
6.  Co to jest maceracja?
7.  Jakie są  modyfikacje maceracji?
8.  Na  czym  polega  maceracja  prosta,  dynamiczna,  ultradźwiękowa,  turboekstrakcja

i dygestia?

9.  Na czym polega perkolacja i jakie są jej modyfikacje?
10.  Jakie są etapy perkolacji?
11.  Na czym polega reperkolacja, diakolacja i ewakolacja?
12.  W jaki sposób można sklasyfikować preparaty roślinne?
13.  Co to są alkoholatury, soki i soki stabilizowane?
14.  Jakie są przykłady intraktów i soków stabilizowanych?
15.  Jak brzmi definicja ziółek i w jaki sposób je sporządzamy?
16.  Co to są odwary, napary i maceracje recepturowe i jakie są różnice w ich sporządzaniu?
17.  Jak brzmi definicja nalewek i wyciągów i czym różnią się te preparaty?
18.  Jakie są przykłady nalewek i wyciągów?
19.  Jaka jest charakterystyka wyciągów płynnych?
20.  W jakich warunkach należy przechowywać preparaty roślinne?
21.  Co to są mydła i jak je można scharakteryzować?
22.  Co to są plastry i jakie są ich przykłady?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykorzystywanie

Farmakopei

Polskiej

oraz

innej

literatury

fachowej

charakteryzowania i opisywania preparatów galenowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dobrać i przygotować literaturę niezbędną do charakteryzowania i opisywania preparatów

galenowych,

2) odszukać w farmakopei lub innej literaturze uzupełniającej preparaty wskazane przez

nauczyciela do indywidualnego opracowania,

3)  scharakteryzować i opisać w zeszycie ćwiczeniowym wybrane preparaty,
4)  zaprezentować na forum grupy zebrane wiadomości,
5)  brać czynny udział w dyskusji na temat przedstawionych preparatów galenowych.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

literatura fachowa,

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Sporządzanie nalewek przez macerację i perkolację.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia dotyczący sporządzania nalewek

metodą maceracji i perkolacji oraz poszerzyć wiadomości z literatury uzupełniającej,

2) zaplanować tok postępowania,
3) przygotować w odpowiedni sposób surowce roślinne, które użyte będą do sporządzenia

maceracji i perkolacji (rozdrobnić i przesiać surowce przez zalecane sita),

4) przygotować rozpuszczalniki potrzebne do wytrawiania surowca,
5) dobrać i przygotować potrzebny sprzęt, macerator i perkolator oraz opakowanie dla

gotowego preparatu,

6) odszukać w FP monografię szczegółową surowców roślinnych zwracając uwagę na

właściwości substancji czynnych zawartych w surowcu, działanie i zastosowanie,

7) scharakteryzować i opisać wykonywane preparaty galenowe wykorzystując FP oraz inną

literaturę,

8)  wykonać nalewki metodą maceracji i perkolacji,
9)  zapakować gotowe preparaty do odpowiednich opakowań,
10)  dołączyć  etykietkę  z  nazwą  preparatu,  datą  sporządzenia  oraz  warunkami

przechowywania leku,

11) ćwiczenie opisać w zeszycie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

sprzęt: moździerze, pistle różnych rozmiarów, łopatki i łyżeczki plastikowe lub metalowe,
naczynia do przechowywania surowców i substancji leczniczych, bagietki, zlewki, lejki,
butelki, sita, parownice, perkolator, wagi apteczne, odważniki,

−

surowce roślinne, rozpuszczalniki,

−

opakowania do leków: butelki i słoiki szklane – różnych rozmiarów,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

literatura uzupełniająca,

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania.

Ćwiczenie 3

Wykonywanie wyciągu płynnego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia dotyczący sporządzania wyciągów

płynnych metodą perkolacji oraz poszerzyć wiadomości z literatury uzupełniającej,

2) zaplanować tok postępowania,
3) przygotować w odpowiedni sposób surowce roślinne, które użyte będą do sporządzenia

perkolacji (rozdrobnić i przesiać surowce przez zalecane sita),

4) przygotować rozpuszczalniki potrzebne do wytrawiania surowca,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5) dobrać i przygotować potrzebny sprzęt, perkolator oraz opakowanie dla gotowego

preparatu,

6) odszukać w FP monografię szczegółową surowców roślinnych zwracając uwagę na

właściwości substancji czynnych zawartych w surowcu, sposoby wytrawiania, działanie
i zastosowanie,

7) scharakteryzować i opisać wykonywany preparat galenowy wykorzystując FP oraz inną

literaturę,

8)  wykonać wyciąg płynny metodą perkolacji,
9)  zapakować gotowy preparat,
10)  dołączyć  etykietkę  z  nazwą  preparatu,  datą  sporządzenia  oraz  warunkami

przechowywania leku,

11) ćwiczenie opisać w zeszycie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

surowce roślinne, rozpuszczalniki,

−

opakowania do leków: butelki i słoiki szklane - nakrętki,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

literatura uzupełniająca,

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania.

Ćwiczenie 4

Sporządzanie odwarów, naparów, maceracji recepturowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia dotyczący sporządzania odwarów,

naparów, maceracji recepturowych oraz poszerzyć wiadomości z literatury uzupełniającej,

2) zaplanować tok postępowania,
3) przygotować w odpowiedni sposób surowce roślinne, które użyte będą do sporządzenia

odwarów, naparów, maceracji recepturowych (rozdrobnić i przesiać surowce przez
zalecane sita),

4) przygotować rozpuszczalniki potrzebne do wytrawiania surowca,
5) dobrać i przygotować potrzebny sprzęt, utensylia oraz opakowania dla gotowych

preparatów,

6) odszukać w FP monografię szczegółową surowców roślinnych zwracając uwagę na

właściwości substancji czynnych zawartych w surowcu, działanie i zastosowanie,

7) scharakteryzować i opisać wykonywane preparaty galenowe wykorzystując FP oraz inną

literaturę,

8)  wykonać odwar, napar, macerację recepturową,
9)  zapakować gotowe preparaty do odpowiednich opakowań,
10)  dołączyć  etykietkę  z  nazwą  preparatu,  datą  sporządzenia  oraz  warunkami

przechowywania leku,

11) ćwiczenie opisać w zeszycie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

surowce roślinne, rozpuszczalniki,

−

opakowania do leków: butelki i słoiki szklane – różnych rozmiarów, nakrętki,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

literatura uzupełniająca,

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania.

Ćwiczenie 5

Sporządzanie wybranych mieszanek ziołowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia dotyczący sporządzania mieszanek

ziołowych oraz poszerzyć wiadomości z literatury uzupełniającej,

2) zaplanować tok postępowania,
3) odszukać w FP monografię szczegółową surowców roślinnych zwracając uwagę na

właściwości substancji czynnych zawartych w surowcu, działanie i zastosowanie,

4) scharakteryzować i opisać wykonywane preparaty galenowe wykorzystując FP oraz inną

literaturę,

5) dobrać i przygotować potrzebny sprzęt, utensylia oraz opakowanie dla gotowych

preparatów,

6) przygotować w odpowiedni sposób surowce roślinne, które użyte będą do sporządzenia

mieszanek ziołowych (rozdrobnić i przesiać surowce przez zalecane sita),

7)  wykonać mieszanki ziołowe,
8)  zapakować gotowe preparaty do odpowiednich opakowań,
9)  dołączyć  etykietkę  z  nazwą  preparatu,  datą  sporządzenia  oraz  warunkami

przechowywania leku,

10) ćwiczenie opisać w zeszycie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

sprzęt: moździerze, pistle różnych rozmiarów, łopatki i łyżeczki plastikowe lub metalowe,
naczynia do przechowywania surowców i substancji leczniczych, bagietki, sita, parownice,
wagi apteczne, odważniki, arkusze bibuły, kliszki celuloidowe,

−

surowce roślinne, substancje lecznicze,

−

opakowania do leków: torebki papierowe i słoiki szklane - różnych rozmiarów,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

literatura uzupełniająca,

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować pojęcia odwarów, naparów, maceracji i dokonać ich

charakterystyki?



2) zdefiniować pojęcia nalewek i wyciągów?



3) scharakteryzować nalewki i wyciągi?



4) omówić różne metody ekstrakcji surowców roślinnych?



5) omówić modyfikacje maceracji i perkolacji?



6) sporządzić odwary, napary, maceracje?



7) wykonać nalewki i wyciągi metodą maceracji i perkolacji?



8) zapakować i opisać gotowe preparaty?



9) określić warunki przechowywania preparatów roślinnych?



10) podać przykłady różnych preparatów galenowych?



11) skorzystać z farmakopei i innej literatury w celu charakteryzowania

i opisywania preparatów galenowych?



12) sporządzić i zapakować mieszanki ziołowe?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Płynne leki galenowe

4.2.1. Materiał nauczania

Wody aromatyczne (Aquae aromaticae) – są to bezbarwne, przezroczyste lub lekko

opalizujące, rozcieńczone, wodne roztwory olejków eterycznych. Otrzymuje się je przez
poddanie olejkowych surowców zielarskich destylacji z parą wodną lub przez rozpuszczenie
olejku w wodzie.

W metodzie otrzymywania wody aromatycznej przez rozpuszczanie olejku eterycznego

bez korzystania z substancji pomocniczych, olejek eteryczny miesza się ze świeżo
przegotowaną i ostudzoną to temperatury 40-50°C wodą oczyszczoną w stosunku 1:1000,
wytrząsa kilkakrotnie w ciągu godziny i pozostawia na 24 godziny a otrzymany roztwór sączy
przez bibułę. W ten sposób można sporządzać wodę różaną.

Druga metoda, rozpuszczania olejku eterycznego po roztarciu z talkiem, polega na tym,

że olejek eteryczny rozciera się w moździerzu z 10-krotną ilością talku i miesza z wodą
przygotowaną jak poprzednio. Mieszaninę wytrząsa w zamkniętym naczyniu i sączy przez
bibułę.

Ucieranie z talkiem ma na celu rozwinięcie powierzchni olejku, co ułatwia rozpuszczanie

składników hydrofilnych. W ten sposób otrzymuje się wodę koprową (Foeniculi aqua),
stosowaną do leków regulujących trawienie oraz wodę miętową (Menthae piperitae aqua),
służącą jako corrigens do leków stosowanych w zaburzeniach przewodu pokarmowego.

Inną metodą otrzymywania wody aromatycznej jest metoda rozpuszczania olejków

eterycznych  za  pomocą  solubilizatorów.  W  procesie  solubilizacji  micelarnej  znaczna  część
olejku  eterycznego  wnika  do  niepolarnego  wnętrza  miceli  tenzydu,  co  pozwala  na  uzyskanie
wody  o  stężeniu  10-  krotnie  większym.  Tak  otrzymaną  wodę  aromatyczną  należy  przed
użyciem  odpowiednio  rozcieńczyć.  Tym  sposobem  otrzymuje  się  koncentrat  wody  miętowej
(Menthae piperitae aqua concentrata).

Roztwory wodne (Solutiones aquosae) – otrzymuje się je przez rozpuszczenie jednego

lub kilku składników w wodzie oczyszczonej (Aqua purificata).

Roztwór zasadowego octanu glinu (Aluminii subacetatis solutio, Płyn Burowa), FP VI.

Roztwór  ten  zawiera  8,5%  zasadowego  octanu  glinu,  otrzymuje  się  go  na  drodze  reakcji
wymiany  .  Roztwór  octanu  glinu  miesza  się  z zawiesiną  węglanu  wapnia  w  wodzie, po czym
dodaje 30% kwas octowy i pozostawia na 72 godziny aż do zaniku wydzielania się dwutlenku
węgla.  Ciecz  zlewa  się  znad  osadu,  sączy  i  doprowadza  do  wymaganego  stężenia  8,5%.
Preparat stosowany jest zewnętrznie, na stłuczenia, działa antyseptycznie i ściągająco.

Roztwór wodny jodu (Iodi solutio aquosae, Płyn Lugola), FP VI. – zawiera 1% jodu oraz

2% jodku potasu. Jodek potasu rozpuszcza się w niewielkiej ilości wody i w tym roztworze
rozpuszcza się jod, po całkowitym rozpuszczeniu uzupełnia się wodą do 100cz. Preparat ma
zastosowanie w terapii jodowej i w postaci rozcieńczonej jako antyseptyk do płukania gardła.

Wodoru nadtlenek 3% (Hydrogenii peroxydum 3%, woda utleniona), FP VI – jest to 3%

roztwór nadtlenku wodoru w wodzie, sporządzony przez rozcieńczenie 30% nadtlenku
wodoru (perhydrolu). Działa przeciwbakteryjnie.

Woda wapienna (Aqua Calcis), FP VI – jest to nasycony roztwór wodorotlenku wapnia,

zawierający 0,15-0,17% Ca(OH)

. Ponieważ jest to roztwór nasycony, przechowuje się go nad

osadem i zlewa sącząc na krótko przed użyciem. Woda wapienna stosowana jest jako środek
alkalizujący i przeciwzapalny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wykonywanie rozcieńczeń z wykorzystaniem roztworów stężonych
Rozcieńczenia (dilutiones) – są to roztwory o stężeniu mniejszym od stężenia

wyjściowego, wyrażonego w g/l lub procentach. Przykładem są rozcieńczenia kwasu solnego,
kwasu mlekowego, perhydrolu czy formaldehydu.

Przykład:
Ile należy użyć perhydrolu i wody, aby otrzymać 150,0g wody utlenionej 3%?

3% · 150,0g = 30% · x

x = 15g

tzn. że, aby otrzymać 150g 3% wody utlenionej, należy zmieszać

15g perhydrolu (wody utlenionej 30%) i 135g wody oczyszczonej.

Roztwory etanolowe (Solutiones spirituosae) – są to roztwory sporządzone z etanolem

o stężeniu poniżej 40°. FP VI wyróżnia także spirytusy lecznicze (Spirituosa medicata)
i definiuje je jako roztwory przyrządzone z etanolem o stężeniu powyżej 40°.

Wśród roztworów spirytusowych wyróżnia się spirytusy aromatyczne (Spirituosa

aromatica), które są roztworami olejków eterycznych. Stosowane są jako środki poprawiające
zapach i smak lub zewnętrznie do nacierań.

Spirytus kamforowy (Camphorae spiritus), FP VI – Jest to preparat zawierający 10%

kamfory w 70° etanolu. Kamforę rozpuszcza się w etanolu 95° i uzupełnia do 100 cz. wodą.
Stosowany jest do nacierań, jako środek powodujący przekrwienie skóry, ma też działanie
antyseptyczne.

Spirytus mrówczany (Spiritus formicicus), FP VI – Do przygotowania 100cz. preparatu

należy użyć 5 cz. 25% kwasu mrówkowego. Ostateczne stężenie kwasu mrówkowego
w preparacie wynosi 1,2%. Spirytus mrówczany należy przygotowywać ex tempore.
Stosowany jest do nacierań w chorobie reumatycznej.

Krople anyżowe (Ammonii spiritus anisatus), FP VI – aby otrzymać krople anyżowe

należy  2  cz.  olejku  anyżowego  rozpuścić  w  40cz.  etanolu  95°,  a  następnie  zmieszać
z roztworem  3  cz.chlorku  amonu    w  55cz.  wody.  Olejek  anyżowy  nie  rozpuszcza  się
całkowicie  przy  zmniejszonym  stężeniu  etanolu,  dlatego  też  cała  mieszanina  lekko  opalizuje.
Preparat ma działanie wykrztuśne i jest składnikiem mieszanki wykrztuśnej Mixtura pectoralis.

Spirytusowy roztwór jodu (Iodi solutio spirituosa, Jodyna), FP VI – jest to 3% roztwór

jodu w etanolu około 90°. Otrzymywany jest przez rozpuszczenie 1cz. jodku potasu w 6 cz.
wody, dodanie 3cz. jodu i stopniowe dodawanie 90cz. etanolu 95°. Jest to lek stosowany do
odkażania skóry.
Obliczanie rozcieńczeń etanolu:

Według FP VI podstawowym roztworem używanym do sporządzania rozcieńczeń jest

farmakopealny alkohol etylowy 96% (Ethanolum 760g/l, synonim Spiritus Vini rectificatus). W
preparatyce farmaceutycznej stosuje się także mieszaniny etanolu z wodą, jako etanol 70° i 90°
oraz etanol o innym stężeniu, podanym w recepcie.

W celu sporządzenia rozcieńczenia etanolu, należy posłużyć się tabelą zamieszczoną w FP

VI (str. 1101), uwzględniającą różnice gęstości alkoholu etylowego.

% objętościowy, wyrażony w stopniach jest to ilość mililitrów bezwodnego etanolu

w 100 ml roztworu alkoholowego.

% wagowy, jest to moc wagowa etanolu wyrażona liczbą gramów etanolu absolutnego

w 100 g roztworu.

Przykład na obliczenie rozcieńczenia etanolu z uwzględnieniem procentów objętościowych

i procentów wagowych:

Jaką ilość etanolu 95° należy odważyć i zmieszać z wodą, aby otrzymać 150,0g etanolu

o stężeniu 50°?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W tabeli zawartej w FP VI (str. 1101) w rubryce % objętościowy należy odszukać

najbliższą wartość odpowiadającą etanolowi 95,0° oraz 50,0° i odczytać odpowiadający im,
umieszczony w rubryce obok, % wagowy.

95,02° = 92,45 % wag.

50,02° = 42,44 % wag.

Oznacza to, że 92,45cz. wagowych „etanolu 100%” znajduje się w 100cz. etanolu 95°

i 42,44 cz. wagowych „etanolu 100%” w 100cz. etanolu 50°.

jeżeli

92,45g – 100g

to 42,44g – x g

x = 45,9g na 100,0g etanolu 50°, to aby otrzymać 150,0 g etanolu 50° należy

zmieszać 68,85g etanolu 95° z 81,15g wody.

Roztwory olejowe (Solutiones oleosae) – są to roztwory otrzymywane przez

rozpuszczanie substancji leczniczych w olejach ciekłych pochodzenia roślinnego np. oleju
lnianym, rzepakowym, arachidowym, bawełnianym, sojowym lub zwierzęcego np. tran. Do
grupy tej zaliczyć możemy również roztwory w olejach mineralnych takich jak parafina płynna.

Olej kamforowy (Oleum camphoratum), FP VI – jest to 10% roztwór kamfory w oleju

rzepakowym. Aby ułatwić rozpuszczanie kamfory, należy ogrzewać ją w oleju na łaźni wodnej
o temperaturze 40°, w szczelnie zamkniętym naczyniu. Preparat ma działanie rozgrzewające,
powodujące miejscowe przekrwienie.

Ze względu na zawartość substancji czynnych za oleje lecznicze uważa się olej rycynowy

(Ricini oleum), w którym działanie przeczyszczające wykazują glicerydy kwasu rycynolowego
oraz olej wątłuszowy, czyli tran, bogaty w witaminy A i D.

Roztwory olejowe są mało trwałe i łatwo ulegają jełczeniu, należy przechowywać je zatem

w naczyniach szczelnie zamkniętych, w chłodnym miejscu i chronić od światła.

Syropy (Sirupi) – są płynną postacią leku przeznaczone do podawania doustnego,

charakteryzujące się słodkim smakiem oraz zwiększoną lepkością i gęstością. Są stężonymi
roztworami sacharozy (nie mniej niż 45%), innych cukrów lub alkoholi wielowodorotlenowych
w wodzie, wyciągach roślinnych, sokach owocowych lub ich mieszaninach. Mogą zawierać
substancje lecznicze w postaci rozpuszczonej lub zawieszonej.

Syropy sporządza się przez rozpuszczenie cukru w gorącym płynie, a po doprowadzeniu

do wrzenia syrop jest filtrowany i uzupełniony do przepisanej masy świeżo przegotowaną
wodą. Po ochłodzeniu syrop rozlewa się do jałowych opakowań.

Na zimno syropy otrzymuje się przez zmieszanie z syropem, najczęściej prostym,

składników płynnych np.. syrop z owocni pomarańczy gorzkiej lub przez rozpuszczenie stałej
substancji leczniczej w odpowiednim syropie np. syrop z sulfogwajakolem.

Syropy przeznaczone do dłuższego przechowywania mogą zawierać roztwory substancji

konserwujących np. kwas benzoesowy lub benzoesan sodu w stężeniu 0,1-0,2 %, FP V zaleca
stosowanie mieszaniny 1,25g/l pirosiarczanu sodu z 50g/l etanolu 96° lub 1,0g/l
p-hydroksybenzoesanu etylu z 2,0g/l benzoesanu sodu i 50,0g/l etanolu.

Trwałość wykazują nasycone roztwory cukru ze względu na wysokie ciśnienie

osmotyczne, dzięki któremu drobnoustroje wegetujące w syropach tracą wodę, co pozbawia je
możliwości rozwoju. Nie giną jednak i w momencie rozcieńczenia preparatu następuje ich
wzmożony wzrost.

Dlatego też bardzo ważny jest nie tylko ich sposób sporządzania ale i warunki

przechowywania. Syropy należy przechowywać w zamkniętych, najlepiej jałowych
pojemnikach, w temperaturze nie wyższej niż 25°C.
Przykłady syropów prostych i złożonych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Syrop zwykły (Sirupus simplex), FP VI – jest to 64% roztwór sacharozy w wodzie.

Prawidłowy skład sprawdza się przez pomiar gęstości (1,310 – 1,320 g/ml), w przypadku zbyt
dużej gęstości syrop można rozcieńczyć, natomiast w przypadku zbyt małej gęstości, dodać
stężony roztwór cukru i doprowadzić nim gęstość syropu do odpowiedniej wartości. Syrop
prosty jest preparatem wyjściowym do otrzymywania innych syropów, stosowany jest również
jako corrigens do leków płynnych lub jako środek wiążący w tabletkach, granulatach itp.

Syrop z owocni pomarańczy gorzkiej (Aurantii pericarpii amari sirupus), syrop

pomarańczowy, FP VI – otrzymuje się go przez zmieszanie syropu zwykłego 90,0 cz. z 5,0 cz.
nalewki pomarańczowej i 5,0 cz. płynnego wyciągu z owocni pomarańczy. Jest lepką cieczą  o
zapachu  pomarańczy  i  gęstości  1,260-1,285  g/ml.  Zawiera  gorycze  i  olejki  eteryczne.
Zawartość  sacharozy  w  syropie  wynosi  jedynie  58%,  jednak    obecność  etanolu  i  olejków
eterycznych  zapewnia  mu  trwałość.  Służy  jako  corrigens  smaku  i  zapachu  oraz  jako  nośnik
substancji leczniczych.

Syrop z sulfogwajakolem (Sirupus Kalii guajacolosulfonici), FP VI – otrzymywany jest

przez rozpuszczenie 6,0 cz. sulfogwajakolu w 94,0 cz. podgrzanego syropu z owocni
pomarańczy. Działa wykrztuśnie, wykazuje słabe działanie odkażające.

Syrop tymiankowy złożony (Thymi sirupus compositus), FP VI – otrzymywany jest przez

zmieszanie płynnego wyciągu z ziela tymianku z syropem prostym z dodatkiem bromku amonu
i tymolu, jest ciemnobrunatną cieczą o zapachu tymianku o gęstości 1,255-1,275 g/ml. Syrop
wykazuje działanie wykrztuśne.

W postaci syropów stosuje się również substancje lecznicze o działaniu

przeciwhistaminowym, przeciwalergicznym, przeczyszczającym, a stężone roztwory sacharozy
są nośnikami związków wapnia np. Calcium-syrop.
Miód  –  jest  syropowatą  cieczą,  składaną  przez pszczoły  w komórkach plastrów woskowych.
Obecnie  miodami  leczniczymi  zaleca  się nazywać  preparaty zawierające powyżej 60% miodu.
Natomiast  preparaty,  które  zawierają  wyciągi roślinne  i  substancje  lecznicze a stężenie miodu
waha się od 25-60%  nazywane są syropami miodowo-ziołowymi.
W  preparatyce  farmaceutycznej  stosowany  jest  miód  oczyszczony  (Mel  depuratum),
otrzymywany  z  miodu  naturalnego,  posiada  działanie  wzmacniające,  tonizujące,  w większych
dawkach działa przeczyszczająco.
Miód  prawoślazowy  (Mel  Althaeae)  –  do  otrzymywania  tego  preparatu  stosuje  się  korzenie
prawoślazu  i  lukrecji,  wodę  i  benzoesan  sodu,  sacharozę i miód oczyszczony. Stosowany jest
jako lek osłaniający, wykrztuśny i łagodzący kaszel.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to są wody aromatyczne i jakie jest ich zastosowanie?
2.  W jaki sposób wykonuje się rozcieńczenia ?
3.  Jaki  jest  skład,  otrzymywanie  i  zastosowanie  płynu  Lugola,  wody  wapiennej,  płynu

Burowa?

4.  Jaka jest różnica między roztworami etanolowymi a spirytusami leczniczymi?
5.  Jaki jest skład i zastosowanie spirytusu kamforowego, kropli anyżowych, jodyny?
6.  W jaki sposób oblicza się i wykonuje rozcieńczenia etanolu?
7.  Co to jest procent wagowy i objętościowy?
8.  Co to są roztwory olejowe?
9.  Jaki jest skład i zastosowanie oleju kamforowego?
10.  Co to są syropy?
11.  Jaka jest rola cukru w syropie?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

12.  W jaki sposób otrzymuje się syropy?
13.  Jakie są przykłady i zastosowanie syropów prostych i złożonych?
14.  Co to są miody?
15.  W jakich warunkach przechowuje się płynne leki galenowe?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonywanie farmakopealnych i lekospisowych galenowych roztworów wodnych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia dotyczący wykonywania

farmakopealnych i lekospisowych galenowych roztworów wodnych oraz poszerzyć
wiadomości z literatury uzupełniającej,

2)  zaplanować tok postępowania,
3)  przygotować substancje lecznicze i  rozpuszczalniki,
4)   dobrać  i  przygotować  potrzebny  sprzęt,  utensylia  oraz  opakowania  dla  gotowych

preparatów,

5) odszukać w FP monografię szczegółową substancji leczniczych oraz monografię wodnych

roztworów galenowych zwracając uwagę na właściwości, skład, otrzymywanie, działanie
i zastosowanie,

6) scharakteryzować i opisać wykonywane preparaty galenowe wykorzystując FP oraz inną

literaturę,

7)  wykonać wodne roztwory galenowe,
8)  zapakować gotowe preparaty do odpowiednich opakowań,
9)  dołączyć  etykietkę  z  nazwą  preparatu,  datą  sporządzenia  oraz  warunkami

przechowywania leku,

10) ćwiczenie opisać w zeszycie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

substancje lecznicze, rozpuszczalniki,

−

opakowania do leków: butelki i stoliki szklane – różnych rozmiarów, nakrętki,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

literatura uzupełniająca,

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Wykonywanie rozcieńczeń z wykorzystaniem roztworów stężonych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia dotyczący wykonywania rozcieńczeń

oraz poszerzyć wiadomości z literatury uzupełniającej,

2)  zaplanować tok postępowania,
3)  dokonać niezbędnych przeliczeń do sporządzenia rozcieńczeń,
4)  przygotować stężone roztwory i  rozpuszczalniki,
5)   dobrać  i  przygotować  potrzebny  sprzęt,  utensylia  oraz  opakowania  dla  gotowych

preparatów,

6) odszukać w FP monografię szczegółową substancji leczniczych zwracając uwagę na

właściwości, działanie i zastosowanie,

7)  scharakteryzować opisać wykonane rozcieńczenia wykorzystując FP oraz inną literaturę,
8)  wykonać rozcieńczenia z wykorzystaniem roztworów stężonych,
9)  zapakować gotowe preparaty do odpowiednich opakowań,
10)  dołączyć  etykietkę  z  nazwą  preparatu,  datą  sporządzenia  oraz  warunkami

przechowywania leku,

11) uporządkować miejsce pracy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

sprzęt: moździerze, pistle różnych rozmiarów, łopatki i łyżeczki plastikowe lub metalowe,
naczynia do przechowywania surowców i substancji leczniczych, bagietki, zlewki,
cylindry, lejki, butelki, parownice, wagi apteczne, odważniki,

−

substancje lecznicze, rozpuszczalniki,

−

opakowania do leków: butelki i stoliki szklane – różnych rozmiarów, nakrętki,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

literatura uzupełniająca,

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania, kalkulator.

Ćwiczenie 3

Obliczanie rozcieńczeń etanolu oraz sporządzanie etanolu o różnych stężeniach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia dotyczący obliczania rozcieńczeń

etanolu i sporządzania etanolu o różnych stężeniach oraz poszerzyć wiadomości
z literatury uzupełniającej,

2)  zaplanować tok postępowania,
3)  odszukać w FP monografię szczegółową alkoholu etylowego i zapoznać się z nią,
4)  wykorzystać tablice gęstości mieszanin etanolu z wodą, zawarte w farmakopei,
5)  dokonać niezbędnych obliczeń do wykonania etanolu o różnych stężeniach,
6)  pobrać odpowiednią ilość etanolu, wpisując dane do książki spirytusowej,
7)  dobrać  i  przygotować  potrzebny  sprzęt,  utensylia  oraz  opakowania  dla  gotowych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

preparatów,

8)  wykonać etanol o różnych stężeniach,
9)  zapakować gotowe preparaty do odpowiednich opakowań,
10)  dołączyć  etykietkę  z  nazwą  preparatu,  datą  sporządzenia  oraz  warunkami

przechowywania leku,

11) sprzątnąć miejsce pracy,
12) opisać wykonanie ćwiczenia z uwzględnieniem niezbędnych obliczeń w zeszycie

ćwiczeniowym.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

sprzęt: bagietki, zlewki, lejki, butelki, cylindry , wagi apteczne, odważniki,

−

etanol, rozpuszczalnik (woda oczyszczona),

−

opakowania do leków: butelki z nakrętkami – różnych rozmiarów,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

literatura uzupełniająca,

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania, kalkulator.

Ćwiczenie 4

Rozwiązywanie zadań na przeliczanie procentów objętościowych i procentów wagowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia dotyczący przeliczania procentów

objętościowych i procentów wagowych oraz poszerzyć wiadomości z literatury
uzupełniającej,

2) przeanalizować zadania wydane przez nauczyciela,
3) odszukać w tabelach wartości procentów objętościowych i odpowiadające im wartości

procentów wagowych,

4) wykonać obliczenia,
5) opisać zadania w zeszycie ćwiczeniowym.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

literatura uzupełniająca,

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania, kalkulator.

Ćwiczenie 5

Wykonywanie roztworów spirytusowych i spirytusów leczniczych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia dotyczący roztworów spirytusowych

oraz poszerzyć wiadomości z literatury uzupełniającej,

2) przygotować substancje lecznicze i rozpuszczalniki,
3) dobrać i przygotować potrzebny sprzęt, utensylia oraz opakowania dla gotowych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

preparatów,

4) odszukać w FP monografię szczegółową substancji leczniczych oraz monografię

roztworów spirytusowych i spirytusów leczniczych zwracając uwagę na właściwości,
skład, otrzymywanie, działanie i zastosowanie,

5) scharakteryzować i opisać wykonywane preparaty, wykorzystując farmakopeę oraz inną

literaturę,

6)  sporządzić  wybrane roztwory etanolowe i spirytusy lecznicze,
7)  zapakować gotowe preparaty do odpowiednich opakowań,
8)  dołączyć  etykietkę  z  nazwą  preparatu,  datą  sporządzenia  oraz  warunkami

przechowywania leku,

9) sprzątnąć miejsce pracy,
10) opisać wykonanie ćwiczenia z uwzględnieniem niezbędnych obliczeń w zeszycie

ćwiczeniowym.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

sprzęt: bagietki, zlewki, lejki, butelki, cylindry, wagi apteczne, odważniki,

−

substancje lecznicze, rozpuszczalniki,

−

opakowania do leków: butelki z nakrętkami – różnych rozmiarów,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

literatura uzupełniająca,

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania, kalkulator.

Ćwiczenie 6

Wykonywanie roztworów olejowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia dotyczący roztworów olejowych

oraz poszerzyć wiadomości z literatury uzupełniającej,

2) przygotować substancje lecznicze i rozpuszczalniki,
3) dobrać i przygotować potrzebny sprzęt, utensylia oraz opakowania dla gotowych

preparatów,

4) odszukać w FP monografię szczegółową substancji leczniczych oraz monografię

roztworów olejowych zwracając uwagę na właściwości, skład, otrzymywanie, działanie
i zastosowanie,

5)  scharakteryzować i opisać wykonywane preparaty  wykorzystując FP oraz inną literaturę,
6)  sporządzić  wybrane roztwory olejowe,
7)  zapakować gotowe preparaty do odpowiednich opakowań,
8)  dołączyć  etykietkę  z  nazwą  preparatu,  datą  sporządzenia  oraz  warunkami

przechowywania leku,

9) sprzątnąć miejsce pracy,
10) opisać wykonane ćwiczenie w zeszycie ćwiczeniowym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

sprzęt: bagietki, zlewki, lejki, butelki, cylindry, wagi apteczne, odważniki,

−

substancje lecznicze, rozpuszczalniki,

−

opakowania do leków: butelki z nakrętkami – różnych rozmiarów,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

literatura uzupełniająca,

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania.

Ćwiczenie 7

Sporządzanie syropów prostych i złożonych. Mierzenie gęstości surowców oraz sposoby

jej korygowania.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia dotyczący syropów oraz poszerzyć

wiadomości z literatury uzupełniającej,

2) przygotować substancje lecznicze, rozpuszczalniki i surowce roślinne,
3) dobrać i przygotować potrzebny sprzęt, utensylia oraz opakowania dla gotowych

preparatów,

4) odszukać w FP monografię syropów oraz monografię szczegółową substancji leczniczych

wchodzących w skład syropów, uwzględniając właściwości, skład, otrzymywanie,
działanie i zastosowanie,

5)  scharakteryzować i opisać wykonywane preparaty  wykorzystując FP oraz inną literaturę,
6)  sporządzić  wybrane syropy proste i złożone,
7)  zmierzyć i ewentualnie skorygować gęstość sporządzonych syropów,
8)  zapakować gotowe preparaty do odpowiednich opakowań,
9)  dołączyć  etykietkę  z  nazwą  preparatu,  datą  sporządzenia  oraz  warunkami

przechowywania leku,

10) sprzątnąć miejsce pracy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

sprzęt: bagietki, zlewki, lejki, butelki, cylindry, areometr, wagi apteczne, odważniki,

−

substancje lecznicze, rozpuszczalniki,

−

opakowania do leków: butelki z nakrętkami – różnych rozmiarów,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

literatura uzupełniająca,

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) podać przykłady płynnych leków galenowych?



2) zdefiniować wody aromatyczne i dokonać ich charakterystyki?



3) zdefiniować, scharakteryzować i sporządzić galenowe roztwory

wodne?



4) wykonać rozcieńczenia z wykorzystaniem roztworów stężonych?



5) obliczyć rozcieńczenia etanolu?



6) sporządzić etanol o różnych stężeniach?



7) rozwiązać zadania na przeliczanie procentów objętościowych

i wagowych?



8) wykonać roztwory spirytusowe i spirytusy lecznicze?



9) wykonać roztwory olejowe?



10) określić warunki przechowywania płynnych preparatów roślinnych?



11) sporządzić i zapakować syropy proste i złożone?



12) zmierzyć i skorygować gęstość syropów?



13) skorzystać z farmakopei i innej literatury w celu scharakteryzowania

i opisania płynnych preparatów galenowych?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Stałe leki galenowe

4.3.1. Materiał nauczania

Granulaty (Granulata) są postacią leku, którą stanowią agregaty sproszkowanych

substancji  charakteryzujące  się  jednolitym  składem,  podobną  wielkością  i  odpowiednią
odpornością  mechaniczną.  Granulaty  zawierają  jedną  lub  kilka  substancji  leczniczych,  mogą
zawierać  substancje  pomocnicze  np.  substancje  wiążące  (zwilżające,  lepiszcza:  woda  etanol,
żelatyna, guma arabska itp.), substancje rozsadzające (np. skrobia, pochodne celulozy, pektyny
itp.),  substancje  hydrofilizujące  –zwiększające  zwilżalność  hydrofobowych  substancji
leczniczych  (np.  alkohol  cetylowy,  monostearynian  glicerolu),  substancje  utrzymujące  wilgoć
(np.  glicerol,  glikol  propylenowy  itp.),  substancje  wypełniające  (np.  cukry,  skrobia  i  jej
pochodne, chlorek sodu itp.). Granulaty przeznaczone są do podawania doustnego, mogą być
połykane, rozgryzane i żute, mogą być też rozpraszane lub rozpuszczane w wodzie lub innym
rozpuszczalniku. Granulaty do stosowania zewnętrznego służą do sporządzania roztworów lub
zawiesin.  Wielkość  ziaren  granulatów,  jako  postaci  leku  wynosi  1,6  –  3,2  mm,  natomiast
granulatów do tabletkowania z reguły 0,5 – 1,6 mm.

W zależności od obecności powłoczki lub jej braku granulaty dzieli się na:

−

granulaty niepowlekane (Granulata),

−

granulaty powlekane (Granulata obducta) – powlekane najczęściej powłoczką cukrową

lub substancjami wielkocząsteczkowymi.

W zależności od przeznaczenia wyróżnia się następujące rodzaje granulatów:

a) granulaty uwalniające substancję leczniczą w jamie ustnej

−

do rozgryzania

−

do ssania

b) granulaty do połykania

−

uwalniające substancję leczniczą w żołądku

−

uwalniające substancję leczniczą w jelicie – dojelitowe

−

o modyfikowanej szybkości uwalniania substancji leczniczej

c) granulaty do sporządzania płynów

−

do sporządzania roztworów

−

do sporządzania zawiesin

−

granulaty musujące (Granulata effervescens)

d) granulaty ziołowe (Granulata herbacea), otrzymywane ze sproszkowanych surowców

roślinnych

e) granulaty do stosowania zewnętrznego

−

do sporządzania roztworów,

−

do sporządzania zawiesin.

Granulaty otrzymywane są:

−

klasyczną metodą granulowania na mokro,

−

metodą fluidyzacyjną,

−

za pomocą rozpryskiwania,

−

przez aglomerację w urządzeniach z mieszadłami szybkoobrotowymi

−

metodą na sucho.
Granulaty powinny być wytrzymałe mechanicznie tak, aby w prawidłowych warunkach

przechowywania i transportu nie uległy kruszeniu ścieraniu. W procesie produkcji, pakowania,
przechowywania i dystrybucji należy zachować warunki zapewniające odpowiednią czystość

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

mikrobiologiczną. Jeżeli granulaty zawierają składniki lotne, lub jeżeli składniki muszą być
chronione należy go przechowywać w hermetycznym pojemniku.

Przykłady granulatów:
Granulatum simplex ad tablettas:
I

Solani amylum

70cz.

Lactosum

30cz.

II Glycerolum 86%

2cz.

Gelatinae mucilago 4%

98cz.

Mieszaninę proszków I należy zwilżyć roztworem II, wilgotną masę zgranulować przez

sito 0,5 mm i suszyć w temperaturze pokojowej lub suszarce do 35°C.

Calcii et Natrii phosphatis granulatum (Granulofosfat):

Calcii phosphas

5,0

Natrii phosphas

1,0

Saccharum album

94,0 cz.

Auranti tinct.

V gtt.

Aqua

q.s.

Fosforan trójwapniowy i sodu dwuwodorofosforan miesza się w moździerzu z cukrem

sproszkowanym i zarabia odpowiednią ilością wody do powstania plastycznej masy. Następnie
granuluje w granulatorze przy zastosowaniu tarczy o średnicy oczek 2,5 mm. Granulat suszy
się w temperaturze około 40°C.

Proszki (Pulveres) – są stałą postacią leku, którą tworzą sypkie, homogenne cząstki

o odpowiednim stopniu rozdrobnienia.

Wykonanie proszków galenowych – polega na doborze odpowiedniej wielkości

moździerza  i tłuczka porcelanowego oraz kolejnym odważaniu, rozdrabnianiu i proszkowaniu
przepisanych  składników.  Kolejność  odważania  i  ucierania  składników  jest  następująca:  po
przeczytaniu  recepty  i  przeanalizowaniu  jej  pod  względem  poprawności  zapisu,  wybiera  się
proszek  najbardziej  obojętny  lub  przepisany  w  największej  ilości  i  o  strukturze  najbardziej
ziarnistej.  Część  proszku  przenosi  się  do  moździerza,  dokładnie  rozciera,  w  tym  czasie
następuje  zatarcie  porów  moździerza,  co  zapobiega  stratom  dodawanych  substancji  silniej
działających.  W  następnej  kolejności  odważa  się  i  uciera,  przy  ciągłym  zgarnianiu  kliszką
proszku  ze  ścianek  moździerza,  proszki  silniej  działające,  po  roztarciu  których  kolejno
dodajemy  i  ucieramy pozostałe składniki, aż do uzyskania jednorodnej, miałko sproszkowanej
mieszaniny.

Proszki galenowe stosowane w recepturze i lecznictwie:

1) Aluminium hydroxydatum cum Extr. Belladonnae – glinowy wodorotlenek z wyciągiem z

liści pokrzyku, syn. Allusal cum Extr. Belladonnae:

Aluminium hydroxydatum

99 cz.

Extractum Belladonnae

1 cz.

2) Aminophenazonum cum Allobarbitalo – aminofenazon z allobarbitalem, syn. Pabialgin:

Aminophenazonum

88 cz.

Allobarbitalum

12 cz.

3) Aminophenazonum cum Noraminophenazonomethanosulfonico Natrii syn. Gardan:

Aminophenazonum

39,7 cz.

Noraminophenazonomethanosulfonicum Natrium

60,3 cz.

4) Pulvis od Gargarisma – proszek do płukania, syn. Gargarin:

Natrii tetraboras

35 cz.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Natrii bicarbonas

35 cz.

Natrii chloridum

15 cz.

Natrii benzoes

15 cz.

Mentholum

0,5 cz.

5) Pulvis pro irigatione

Zinci sulfas

33,3 cz.

Acidum boricum

33,3 cz.

Alumen

33,3 cz.

6) Asprocol:

Acidum acetylosalicylicum 50,0 cz.
Glycocolum

20,0 cz.

7) Pyrenol:

Natrii salicylas

49,4

Natrii benzoes

49,4

Acidum benzoicum

0,9

Thymolum

0,3

8) Veramid:

Aminophenazonum

71,8

Acidum diaethylbarbituricum 28,2

9) Sal. Erlenmeyeri:

Ammonii bromidi 1 cz.
Natrii bromidi

2 cz.

Kalii bromidi

2 cz.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jaka jest definicja granulatów?
2.  Co wchodzi w skład granulatów?
3.  Jaką rolę spełniają substancje pomocnicze w granulatach?
4.  Jakie są przykłady substancji pomocniczych?
5.  Jaki jest podział i zastosowanie granulatów?
6.  Jakie są metody otrzymywania granulatów?
7.  W jaki sposób przygotowuje się proszki galenowe?
8.  Jakie są przykłady proszków galenowych?
9.  Co wchodzi w skład soli Erlenmeyera?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonywanie proszków galenowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia dotyczący proszków galenowych

i poszerzyć wiadomości z literatury uzupełniającej,

2)  wykorzystać podane recepty lub zestawy przepisów przygotowane przez nauczyciela,
3)  przeczytać poprawnie receptę,
4)  przeanalizować skład proszków galenowych,
5)  odszukać  w  FP  monografię szczegółową poszczególnych składników recepty, (zwracając

uwagę na postać i właściwości substancji leczniczej, dawkę, działanie i zastosowanie,
sposób przechowywania oraz przynależność do wykazu leków),

6) zaplanować tok postępowania (kolejność odważania, mieszania oraz sposób

rozdrabniania proszków),

7)  przygotować odpowiedni sprzęt, substancje, opakowanie i sygnaturę leku,
8)  wykonać pracę zgodnie z zasadami dobrej praktyki wytwarzania,
9)  zapakować proszki, dołączyć odpowiednią sygnaturę i etykietę,
10)  sprzątnąć miejsce pracy,
11)  opisać wykonanie recepty w zeszycie ćwiczeniowym.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

sprzęt: moździerze, pistle różnych rozmiarów, kliszki celuloidowe, łopatki i łyżeczki
plastikowe lub metalowe, naczynia do przechowywania substancji leczniczych, wagi
apteczne: techniczne i elektroniczne, odważniki,

−

surowce farmaceutyczne, substancje lecznicze i substancje pomocnicze,

−

opakowania do leków: pudełka tekturowe i winidurowe, torebki papierowe
i pergaminowe,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

zestaw oryginalnych recept i przepisów na proszki galenowe,

−

obowiązująca literatura fachowa,

−

zeszyt i przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Sporządzanie granulatów.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia dotyczący granulatów i poszerzyć

wiadomości z literatury uzupełniającej,

2) wykorzystać podane recepty i przepisy na granulaty przygotowane przez nauczyciela,
3) przeczytać i zanalizować skład,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4) odszukać w FP monografię szczegółową poszczególnych składników recepty, (zwracając

uwagę na postać i właściwości substancji leczniczej, działanie i zastosowanie, sposób
przechowywania),

5) zaplanować tok postępowania (kolejność odważania, mieszania oraz sposób rozdrabniania

substancji),

6)  przygotować odpowiedni sprzęt, sita, substancje, opakowanie i sygnaturę leku,
7)  wykonać pracę zgodnie z zasadami dobrej praktyki wytwarzania i przepisami BHP,
8)  zapakować, dołączyć odpowiednią sygnaturę i etykietę,
9)  sprzątnąć miejsce pracy,
10)  opisać wykonanie ćwiczenia w zeszycie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

sprzęt: moździerze, pistle różnych rozmiarów, kliszki celuloidowe, łopatki i łyżeczki
plastikowe lub metalowe, naczynia do przechowywania substancji leczniczych, granulator,

−

sita, wagi apteczne: techniczne i elektroniczne, odważniki,

−

surowce farmaceutyczne, substancje lecznicze i substancje pomocnicze,

−

opakowania do leków: stoliki szklane, pudełka tekturowe i winidurowe, torebki
papierowe i pergaminowe,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

zestaw przepisów na granulaty,

−

obowiązująca literatura fachowa,

−

zeszyt i przybory do pisania.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) podać przykłady stałych leków galenowych?



2) zdefiniować proszki galenowe?



3) wymienić i podać skład wybranych proszków galenowych?



4) wykonać proszki galenowe?



5) zdefiniować i podzielić granulaty?



6) wymienić substancje pomocnicze?



7) wymienić metody otrzymywania granulatów?



8) sporządzić granulaty?



9) określić warunki przechowywania stałych preparatów roślinnych?



10) skorzystać z farmakopei i innej literatury w celu scharakteryzowania i

opisania stałych preparatów galenowych?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test  zawiera  22  zadań  dotyczących  „  Wykonywania  leków  recepturowych  i  aptecznych

z surowców roślinnych”. Do każdego zadania dołączone są 4 możliwości odpowiedzi
i tylko jedna odpowiedź jest prawidłowa.

5. Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej

rubryce znak X. W przypadku pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem,
a następnie ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

6. Kolejność rozwiązywania zadań jest dowolna.
7. Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie sprawiało Ci trudność, wtedy odłóż jego rozwiązanie

na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

8. Po zakończeniu rozwiązywania zadań, sprawdź w KARCIE ODPOWIEDZI, czy dla

wszystkich zadań zaznaczyłeś odpowiedzi.

9. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
10. Na rozwiązanie testu masz 45 minut.

Powodzenia !

Materiały dla ucznia:

−

instrukcja,

−

zestaw zadań testowych,

−

karta odpowiedzi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Podstawową metodą stabilizacji surowców roślinnych jest proces

a)  rozdrabniania.
b)  przesiewania.
c)  sączenia.
d)  suszenia.

2. Diakolacja jest modyfikacją

a)  perkolacji.
b)  maceracji.
c)  dygestii.
d)  turboekstracji.

3. Surowce alkaloidowe i glikozydy nasercowe do sporządzania odwarów i naparów

powinny być przesiane przez sito
a)  0,16.
b)  0,5.
c)  3,15.
d)  1,6.

4. Aby otrzymać 20g 3% wody utlenionej należy odważyć

a)  6g perhydrolu.
b)  3g nadtlenku wodoru.
c)  30g nadtlenku wodoru 30%.
d)  2g perhydrolu.

5. Miodami leczniczymi zaleca się nazywać preparaty zawierające powyżej

a)  50% miodu.
b)  30% miodu.
c)  60% miodu.
d)  34 % cukru.

6. Olej kamforowy jest to

a)  5% roztwór kamfory w oleju rzepakowym.
b)  1% roztwór kamfory w oleju lnianym.
c)  5% roztwór kamfory w oleju rycynowym.
d)  10% roztwór kamfory w oleju rzepakowym.

7. Wyciąg suchy z liści pokrzyku otrzymuje się metodą

a)  maceracji.
b)  podwójnej maceracji.
c)  perkolacji.
d)  reperkolacji.

8. Syrop zwykły według FP VI jest roztworem sacharozy w wodzie o stężeniu

a)  34%.
b)  64%.
c)  36%.
d)  66%.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

9. Synonim nalewki kozłkowej to

a)  nalewka gorzka.
b)  krople żołądkowe.
c)  nalewka emetynowa.
d)  krople walerianowe.

10. Intrakt jest to

a)  wodny roztwór olejków eterycznych.
b)  wodnoetanolowy roztwór substancji leczniczej zawierający cukier.
c)  wodny  wyciąg  z  surowców  roślinnych  z  dodatkiem  rozpuszczalnych  substancji

leczniczych.

d) alkoholatura stabilizowana.

11. Wielkość ziaren granulatów, jako postaci leku wynosi

a) 1,6 – 3,2

b)  0,5 – 1,6 mm.
c)  1,6 – 3,2 mm.
d)  0,5 – 1,6

12. Sok z kwiatów i liści podbiału stosowany jest jako środek

a)  o działaniu odtruwającym, zalecany w zaburzeniach przemiany materii.
b)  do stosowania w przewlekłych chorobach nerek.
c)  o działaniu wykrztuśnym, w przewlekłych nieżytach dróg oddechowych.
d)  pobudzający czynność wątroby i wydzielanie soku żołądkowego.

13. Jeżeli lekarz nie przepisze inaczej, odwary sporządza się w stosunku

a)  1:20.
b)  1:50.
c)  1:2.
d)  1:10.

14. Surowce służące do przyrządzania mieszanek ziołowych należy przesiać przez sito

a)  3,2 mm, a rozkrusz przez sito 0,16 mm.
b)  3,15 mm, a rozkrusz przez sito 0,5 mm.
c)  5,6 mm, a rozkrusz przez sito 0,315 mm.
d)  0,5 mm, a rozkrusz przez sito 0,315 mm.

15. Płynnymi, niezagęszczonymi preparatami otrzymanymi w wyniku wytrawiania suchych

surowców roślinnych lub przez rozpuszczenie wyciągów suchych lub gęstych są
a)  nalewki.
b)  alkoholatury.
c)  ziółka.
d)  wyciągi płynne.

16. Plaster nostrzykowy oprócz wosku i olejowego wyciągu z nostrzyku w swym składzie

zawiera
a)  kwas salicylowy.
b)  masę kauczukową.
c)  kalafonię.
d)  lanolinę.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

17. Substancje hydrofilizujące, stosowane w procesie granulowania mają za zadanie

a)  łączenie cząstek proszku w większe agregaty.
b)  spowodować jak najszybszy rozpad granulatu.
c)  zwiększenie zwilżalności hydrofobowych substancji leczniczych.
d)  zabezpieczyć granulat przed nadmiernym wysychaniem.

18. Z wymiotnicy lekarskiej wykonuje się

a)  odwar.
b)  napar.
c)  macerację.
d)  napar i macerację.

19. Spirytusy lecznicze definiuje się jako roztwory przyrządzane z etanolem o stężeniu

powyżej
a)  40º.
b)  25º.
c)  95º.
d)  70º.

20. Jodyna według FP VI jest to

a)  1% roztwór jodu w wodzie.
b)  3% roztwór jodu w etanolu 90º.
c)  3% roztwór jodu w wodzie.
d)  1% roztwór jodu w etanolu 90º.

21. Dogodną formą zastępującą mieszanki ziołowe są tzw.

a)  intrakty.
b)  inserty.
c)  inwerty.
d)  instanty.

22. Krople anyżowe mają działanie

a)  wykrztuśne.
b)  rozgrzewające.
c)  przeciwbólowe.
d)  antyseptyczne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Wykonywanie leków recepturowych i aptecznych z surowców roślinnych

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1.  Farmakopea Polska IV. PZWL, Warszawa 1970
2.  Farmakopea Polska V. PTFarm., Warszawa 1995–1999
3.  Farmakopea Polska VI. PTFarm., Warszawa 2002
4.  Farmakopea Polska VII. PTFarm., Warszawa 2006
5.  Jachowicz R.: Receptura apteczna. PZWL, Warszawa 2005
6.  Janicki  S.,  Sznitowska  M.,  Zieliński  W.:  Dostępność  farmaceutyczna  i dostępność

biologiczna leków. Polfa OIN, Warszawa 2001

7.  Janicki S., Szulc J., Woyczikowski B.: Zbiór recept. Gdańsk 2003
8.  Janicki S., Fiebig A., Sznitowska M.: Farmacja stosowana. PZWL Warszawa 2006
9.  Krówczyński L.: Ćwiczenia z receptury. PZWL, Warszawa1996
10.  Krówczyński L.: Technologia postaci leku. PZWL, Warszawa 1969
11.  Krówczyński L.: Zarys technologii postaci leku. PZWL, Warszawa 1994
12.  Krówczyński  L.,  Jachowicz  R.  (red.):  „Ćwiczenia  z  receptury”.  Wydawnictwo  UJ,

Kraków 1998

13. Mueller R.H., Hildebrand G.E. (red.): Technologia nowoczesnych postaci leku. PZWL,

Warszawa 1998

14. Modrzejewski F.: Farmacja stosowana. PZWL, Warszawa 1997