Kapitalizm dla dzieci 

Czyli jak stać się panem własnego losu. Upłynęło juŜ kilka lat, ale ksiąŜka jest wciąŜ 
aktualna. To ksiąŜka nie tylko dla młodzieŜy, choć adresowana jest przede wszystkim do niej. 

Autorzy w przystępny sposób wyjaśniają sens kapitalizmu i wolnego rynku, zachęcają do 
uczestnictwa w nim i przyjęcia jego etyki indywidualnej odpowiedzialności. W sposób 
przystępny, wyjaśnionych jest wiele rzeczy, jak choćby zasada sumowania podatków w USA.  
Karl Hess (1923 – 1994) – jeden z współtwórców anarchokapitalizmu, dziennikarz, autor 
kilkunastu ksiąŜek w tym "Mostly on the Edge", "Dear America","Community Technology" i 
"Capitalism for Kids" oraz dziesiątek przemówień dla "wszystkich najwaŜniejszych 
Republikanów połowy XX wieku" – Richarda Nixona, Dwighta Eisenhowera, Geralda Forda i 
Barrego Goldwatera. To właśnie z przemówienia z napisanego dla tego ostatniego pochodzi 
słynne zdanie – "Ekstremizm w obronie wolności nie jest występkiem. Umiarkowanie w 
dąŜeniu do sprawiedliwości nie jest cnotą".  

W 1969 roku opublikował w Playboyu artykuł “The Death of Politics (Zmierzch polityki)” 
uwaŜany za jeden z najwaŜniejszych manifestów libertariańskich, który jak Ŝaden inny 
przyczynił się do powstania współczesnego ruchu wolnościowego. 

Pieniądze i ty 

Zapewne chciałbyś zarabiać pieniądze. Nie ma w tym nic złego, wręcz przeciwnie, to bardzo 
dobrze. Znaczy to, Ŝe gotów jesteś robić coś, za co inni będą płacić. PomoŜesz w ten sposób 
sobie, pomoŜesz takŜe innym. Spodziewam się, Ŝe chcesz czegoś więcej niŜ zwykłego 
robienia pieniędzy, Ŝe chciałbyś robić coś, co daje ci zadowolenie, co naprawdę cię interesuje. 

Mam równieŜ nadzieję, Ŝe nigdy nie będziesz musiał robić tego, co cię nudzi, czy tego, czego 
nie cierpisz, tylko po to, Ŝeby mieć pieniądze. Wielu tak robi.  
Zadowolenie z załoŜenia interesu, samodzielnie albo razem z przyjaciółmi, bierze się między 
innymi stąd, Ŝe moŜesz .wtedy wybrać coś, czego chcesz, a nie to, co jak ci się wydaje, 
musisz robić. 

Być moŜe jest coś, co pragniesz robić i co sprawia ci taką przyjemność, Ŝe nie przejmujesz się 
tym, czy daje ci to pieniądze, czy nie. Doskonale, ale pamiętaj, Ŝe wtedy ktoś inny musi wziąć 
na siebie twoje utrzymanie – chyba, Ŝe tobie samemu udałoby się pogodzić ową działalność z 
zarabianiem pieniędzy . Nawet jeśli zarabianie pieniędzy nie jest twoim głównym celem, 
pamiętaj o tym, Ŝe w dzisiejszych czasach rachunki prowadzi się właśnie za pomocą 
pieniędzy. Jeśli nie masz ich wcale, będzie ci cięŜej, niŜ gdybyś miał ich trochę. Niektórzy nie 
potrzebują wiele, Ŝeby móc robić to, co chcą. Inni potrzebują duŜo. Wszystko to musi skądś 
się brać. MoŜe od przyjaciół, moŜe od rodziców… Tak czy owak, ktoś musi te pieniądze 
kiedyś, w ten czy w inny sposób zarobić. 

Pieniądze moŜesz albo zarabiać, albo kraść. Nie moŜesz ich zdobyć magicznym zaklęciem 
czy Ŝyczeniem. Czasami słyszysz, jak politycy mówią, Ŝe dadzą ludziom pieniądze. Nie 
zapominaj nigdy, Ŝe najpierw muszą je zabrać innym. Nieraz w sklepach wystawia się róŜne 
rzeczy do wzięcia za darmo. Po prostu rozdaje się je. Wcale nie znaczy to, Ŝe one nic nie 
kosztują. Ktoś musiał za nie najpierw zapłacić. Nie istnieje coś takiego, jak darmowy obiad. 

I jeszcze jedna rzecz, o której, mam nadzieję, pomyślisz czytając tę ksiąŜkę. Niektórzy 
mówią, Ŝe zdobywają pieniądze okłamując lub oszukując ludzi. Z pewnością potrafią to robić. 
Prawda jest jednak taka, Ŝe kiedy kłamiesz albo oszukujesz, to po prostu kradniesz. Nie 
zdobywasz wtedy pieniędzy robiąc uczciwie coś czego inni potrzebują. Kłamiesz i 
oszukujesz. Kradniesz. Nie bądź nigdy kimś takim. Nawet jeśli nigdy me pójdziesz za to do 
więzienia, kłamstwo i oszustwo zrobią z ciebie innego człowieka, kogoś, kto pewnego dnia 
nie będzie mógł ze wstydu spojrzeć w lustro; kogoś, o kim inni w końcu dowiedzą się, Ŝe jest 
zwykłym złodziejem ( niezaleŜnie od tego, w jak wymyślny sposób będziesz starał się 
wytłumaczyć swoje kłamstwa i oszustwa). Ludzie, których podziwiasz najbardziej, na pewno 
nie posługują się kłamstwem i oszustwem.  Przede wszystkim chcesz zdobyć coś, co jest 
jeszcze waŜniejsze niŜ pieniądze. Szacunek dla samego siebie. Chcesz mieć dobre 
samopoczucie. Chcesz móc spojrzeć kaŜdemu prosto w oczy i zdobyć jego uznanie. 

Pieniądze są jedną z miar tego, czy dobrze postępujesz. Jest to jednak tylko jeden ze 
sposobów oceny. Zasadnicza sprawa to twoje zadowolenie. Powinieneś umieć zdobywać 
pieniądze i je tracić, nigdy nie tracąc przy tym poczucia własnej wartości i szacunku dla 
siebie samego. Pamiętaj, Ŝe twoim celem jest zdobywanie pieniędzy poprzez robienie rzeczy 
poŜytecznych – takich, za które inni ludzie zapłacą z ochotą. To ty robisz pieniądze, a nie one 
ciebie! 

Kim jesteś? 

Co myślisz o sobie? Gdzie widzisz swoje miejsce w świecie? To najwaŜniejsze pytanie, jakie 
musisz obie postawić. 

Czy sądzisz, Ŝe potrafisz myśleć samodzielnie? A moŜe musisz czekać aŜ wszystko ci się 
powie? 

Czy kiedy czytasz ksiąŜkę, próbujesz zrozumieć ją sam? A moŜe czekasz aŜ ktoś ci powie, o 
co tam chodzi? 

Czy uwaŜasz, Ŝe jesteś waŜny jako jednostka? A moŜe myślisz, Ŝe liczysz się tylko jako część 
jakiejś grupy? 

Kiedy robisz coś, to dlatego, Ŝe naprawdę sprawia ci to przyjemność? A moŜe dlatego, Ŝe 
właśnie tego oczekują od ciebie inni? 

Czy sądzisz, Ŝe kiedy będziesz starszy, będziesz mógł pracować na własny rachunek lub z 
innymi, którzy dobrowolnie łączą się razem, Ŝeby coś zrobić?  
A moŜe myślisz, Ŝe po prostu musisz iść pracować dla kogoś innego i robić wszystko, co ci 
kaŜą? 

Czy ludzie, którzy produkują i sprzedają róŜne rzeczy są, twoim zdaniem, dobrzy i 
poŜyteczni? A moŜe sądzisz, Ŝe prowadzenie interesów jest czymś niedobrym, przejawem 
chciwości, a politycy powinni trzymać ich w ryzach? 

Czy sądzisz, Ŝe jeśli pracujesz cięŜej lub skuteczniej, to całkiem naturalne jest, Ŝe otrzymujesz 
w rezultacie więcej? A moŜe, według ciebie, kaŜdy powinien dostawać wszystkiego tyle samo 
niezaleŜnie od tego, co robi? 

Czy uwaŜasz, Ŝe powinieneś być oceniany w szkole w zaleŜności od tego, jak sobie radzisz? 
A moŜe sądzisz, Ŝe wszyscy uczniowie w klasie powinni dostawać takie same stopnie bez 
względu na to, jak się uczą ? 

Gdyby większość twoich kolegów powiedziała, Ŝe kradzieŜ to normalna rzecz, czy mimo to 
zaprzeczysz? A moŜe przyłączysz się do większości? 

Czy są takie sprawy, które uznałeś za słuszne i nie odstąpiłbyś od nich nawet wtedy, gdy 
większość się z nimi nie zgadza? A moŜe zanim sam podejmiesz decyzję, czekasz co zrobią 
inni? 

Czy sprawia ci przyjemność rozwiązywanie łamigłówek i zastanawianie się nad róŜnymi 
problemami? A moŜe wolisz rozrywki, których inni dostarczają tobie? 

Czy uwaŜasz, Ŝe kiedy ty i twoi koledzy będziecie starsi, potraficie zadbać o swoje sprawy? A 
moŜe, sądzisz, Ŝe tak naprawdę zadbać o ludzi moŜe tylko rząd? 

Czy zarabianie pieniędzy jest, według ciebie, nagrodą za robienie tego, czego potrzebują inni 
ludzie? 

A moŜe myślisz, Ŝe czerpanie zysku to coś niewłaściwego, i jest przejawem chciwości? 

Czy sądzisz, Ŝe poeci i naukowcy powinni zarabiać pieniądze za to, co robią, dając innym 
ludziom radość lub im pomagając? A moŜe sądzisz, Ŝe twórcy powinni 
"słuŜyć"społeczeństwu i nie trzeba ich za to wynagradzać? 

Czy myślisz, Ŝe troska przede wszystkim o siebie to jedyny sposób, aby mieć kiedyś dość 
czasu i bogactwa, Ŝeby zatroszczyć się o innych? A moŜe uwaŜasz, Ŝe powinieneś myśleć 
głównie o poświęcaniu się dla innych? 

Czy twoim zdaniem ludzie powinni spełniać dobre uczynki wówczas, gdy mają do tego 
przekonanie? A moŜe uwaŜasz, Ŝe ludzi trzeba zmuszać do tego, bez względu na to czy tego 
chcą czy nie? 

Czy uwaŜasz, Ŝe ludzie powinni mieć swobodę robienia tego, na co mają ochotę, jeśli nie 
przeszkadza to innym? A moŜe uwaŜasz, Ŝe wszyscy powinni Ŝyć według jednego systemu 
zasad? 

Czy według ciebie ludzie powinni mieć swoje własne zasady, które uzgadniają z innymi 
ludźmi ze swego otoczenia? A moŜe myślisz, Ŝe jakaś specjalna grupa ludzi powinna 
stworzyć reguły dla wszystkich? 

Czy uwaŜasz, Ŝe sposobem na skończenie z nędzą jest tworzenie bogactwa? A moŜe sądzisz, 
Ŝ

e najlepiej zabrać tym, co mają i dać tym, którzy mają mniej? 

Czy sądzisz, Ŝe najlepszą drogą do zdobycia pieniędzy jest robienie czegoś, w czym jesteś 
dobry i co sprawia ci przyjemność? A moŜe uwaŜasz, Ŝe aby mieć pracę i zarabiać pieniądze, 
musisz zawsze robić rzeczy , których nie lubisz? 

Gdyby było coś, co chciałbyś robić, za czym byś przepadał, czy starałbyś się to robić na 
własną rękę nie oczekując, Ŝe ktoś ci za to zapłaci? A moŜe uwaŜasz, Ŝe tylko dlatego, Ŝe 
chcesz coś robić, "społeczeństwo" powinno ci pomagać? 

Czy sądzisz, Ŝe za decyzje, jakie podejmujesz w Ŝyciu, odpowiedzialny jesteś ty sam? A moŜe 
uwaŜasz, Ŝe zawsze robisz to, do czego, zmuszają cię siły, na które nie masz Ŝadnego 
wpływu? 

Czy moŜesz pójść wszędzie z dumnie podniesioną głową, poniewaŜ szanujesz samego siebie? 
A moŜe wstydzisz się siebie, chociaŜ przez innych jesteś lubiany? 

Gdyby cały świat chciał pójść na północ, podczas gdy ty miałbyś zamiar wybrać się na 
południe, czy wciąŜ próbowałbyś podjąć wyprawę? A moŜe zawsze starasz się podąŜać 
szlakiem innych? 

Czy uwaŜasz, Ŝe są sprawy dla których warto zaryzykować? A moŜe sądzisz, 
Ŝ

e"społeczeństwo" powinno zagwarantować, Ŝe wszystko w twoim Ŝyciu powinno być 

absolutnie bezpieczne? 

Czy uwaŜasz, Ŝe "społeczeństwo" to po prostu pewna nazwa wymyślona na oznaczenie 
innych ludzi? A moŜe sądzisz, Ŝe "społeczeństwo" ma swoisty, tajemniczy Ŝywot i jest czymś 
waŜniejszym niŜ jednostki? 

Jeśli odpowiedziałeś "tak" na pierwsze z kaŜdych dwóch pytań w powyŜszych punktach oraz 
"nie" na drugie z tych pytań, to juŜ opowiedziałeś się za wolnością, jednostką i wolnym 
rynkiem. Jeśli odpowiedziałeś odwrotnie, to jesteś raczej socjalistą i moŜe nie spodobać ci się 
to, o czym mowa w tej ksiąŜce. ZałóŜmy jednak, Ŝe jesteś "za ". 

Celem tej ksiąŜki jest zachęcenie cię do tego, abyś tak szybko jak potrafisz i w jak 
najmłodszym wieku zabrał się za wolnorynkowe przedsięwzięcia. Chodzi równieŜ o to, Ŝeby 
pokazać, iŜ ludzie, którzy wytwarzają i sprzedają róŜne rzeczy, są absolutnie niezbędni do 
tego, aby wielkie wynalazki naukowe i rozwiązania techniczne mogły wkraczać do naszego 
codziennego Ŝycia, dzięki czemu staje się ono zdrowsze i pomyślniejsze. 

Weźmy przykład z dawnych dziejów. Wielki matematyk Euklides dowiódł jak konstruować i 
dokładnie mierzyć figury geometryczne. Był to waŜny krok w rozwoju nauki, dzięki czemu 
mogliśmy obserwować świat i wyciągać wnioski, z niego korzystać i chronić go dla naszych 
własnych celów. Przypuśćmy jednak, Ŝe nie znaleźliby się ludzie interesu, którzy zrozumieli 
to, o czym mówił Euklides, i nie wykorzystaliby tej wiedzy do celów praktycznych? 
Geometria pozostałaby wówczas jedynie zbiorem pewnych reguł w standardowym rękopisie. 
Ludzie praktyki, kupcy, podróŜnicy zorientowali się, Ŝe dzieło Euklidesa dostarczało 
umysłowi wspaniałego narzędzia dla dokonania zmian i ulepszeń w naszym codziennym 
Ŝ

yciu. Twórcy map poznali nową metodę mierzenia odległości. śeglarze mogli w nowy 

sposób wytyczać szlaki swych podróŜy. Sąsiadujący ze sobą ludzie zdobyli moŜliwość 
dokonania pomiaru swojej ziemi, aby kaŜdy mógł dokładnie wiedzieć, za jaki obszar 
odpowiada. Samo posiadanie nabrało nowego sensu, kiedy ludzie mogli zmierzyć odległości 
większe niŜ te, które moŜna było ustalać dotychczas za pomocą kija czy sznura. Dla 
budowniczych było to nowe narzędzie pomocne w projektowaniu budowli. Geometria 
znajdowała i znajduje coraz szersze zastosowanie. Nadal jest jednym z naszych wspaniałych 
narzędzi, głównie dzięki swym praktycznym zastosowaniom dokonanym w Ŝyciu 

codziennym przez praktycznych ludzi. W dzisiejszych czasach ludzie ci wykorzystują 
najnowsze pomysły naukowe i techniczne do pracy na rzecz człowieka we wszystkich 
dziedzinach. Komputery juŜ dawno przeniosły się z laboratoriów do fabryk, domów, firm, 
dostarczają rozrywki, wkraczają w kaŜdą sferę naszego Ŝycia codziennego. 

Ludzi podejmujących ryzyko związane z dostarczeniem czegoś nowego na rynek, gdzie 
kaŜdy z nas ma okazję to kupić i później wykorzystać, nazywa się przedsiębiorcami. Są to 
ludzie, którzy dostrzegają istnienie pewnej potrzeby i zaspokajają ją. Widzą moŜliwość tam.  
gdzie nie zauwaŜył jej nikt inny, a następnie robią interes. 

W dawnych czasach świat odkrywany był przez i wielkich nawigatorów Ŝeglujących na 
statkach dostarczonych przez przedsiębiorców , którzy gotowi byli wiele zaryzykować, Ŝeby 
stwierdzić, czy w innych stronach świata znajdują się jakieś bogactwa. Wielcy naukowcy 
wspierani byli przez przedsiębiorców , którzy moŜe do końca nie rozumieli tego, co robi 
naukowiec, ale wiedzieli, Ŝe kaŜde przełomowe odkrycie naukowe otwiera nowe horyzonty 
dla  moŜliwości praktycznych. Wielcy artyści często korzystali ze wsparcia ludzi, którzy 
wzbogacili się na  handlu i mogli dzięki temu rozwijać własne umiłowanie piękna przez 
wspieranie twórców. 

Postęp cywilizacyjny zawdzięczamy szukaniu nowych dróg wzbogacania się. Jest wprawdzie 
nadal wielu bardzo ubogich, ale stopniowe narastanie bogactwa na Ziemi oznacza, Ŝe jest ich 
stosunkowo coraz mniej i Ŝe nawet najbiedniejsi mogą oczekiwać pomocy , która wcześniej 
nie była moŜliwa. Decydującą rolę w powiększaniu bogactwa odegrali właśnie 
przedsiębiorcy. 

Biblia mówi, Ŝe "miłość do pieniędzy jest źródłem wszelkiego zła ". Ktoś, kto po prostu 
uwielbia pieniądze, nie dbając o to jak zostały zdobyte, moŜe być człowiekiem bardzo złym, 
nawet przestępcą, dyktatorem politycznym czy fałszywym prorokiem. Pieniądze nie są jednak 
złem same w sobie. Są elementem systemu, który wymyśliliśmy po to, aby łatwiej nam było 
płacić za rozmaite rzeczy, bez konieczności, jak niegdyś, ich bezpośredniej wymiany. 

Jeśli pieniądze lub bogactwo powstaje w wyniku tego, co ludzie uwaŜają za potrzebne, albo 
dzięki dostarczaniu tego, co ludzie chcą posiadać i wykorzystywać, to pieniądze lub bogactwo 
jest wówczas po prostu miarą stopnia, w jakim udało się wyjść naprzeciw ludzkim potrzebom 
czy pragnieniom, w tym sensie moŜna by nawet powiedzieć, Ŝe pieniądze mogą być źródłem 
wielu rzeczy dobrych. 

Kiedy widzisz dziś ludzi bardzo zamoŜnych, którzy całe swoje bogactwo zdobyli sami, 
chciałbyś pewnie dowiedzieć się, jaka cecha ich wyróŜnia. OtóŜ ich celem nie było zwykłe 
robienie pieniędzy. Kochali nie pieniądze, ale jakąś określoną pracę lub zajęcie. A jeśli 
wykonywali je bardzo dobrze i ludzie wynagradzali ich za to kupując to co sprzedawali, 
bogacili się jednocześnie zadowalając swoich klientów. Taka wspaniała postawa powinna 
cechować kaŜdego młodego człowieka, który staje się przedsiębiorcą. 

Przyjrzyjmy się teraz istniejącym dziś świecie rozmaitym systemom, które wyznaczają 
sposoby ludzkiego wspólnego Ŝycia i produkcji. 

Kapitalizm i inne izmy 

Wyobraź sobie, Ŝe razem ze swoimi kolegami znalazłeś się właśnie w jakimś dziwnym, 
nowym świecie, gdzie nie ma nikogo, kto powiedziałby wam, co macie robić. Pełno tam 
wszelkich maszyn potrzebnych do produkcji rozmaitych rzeczy i nie brakuje paliwa. Jest 
wiosna, a wokół wiele ziemi uprawnej. Są teŜ komputery, dzięki którym moŜesz otrzymać 
wszystkie informacje potrzebne do działania. A w spiŜarni dość jedzenia, byście mogli 
wyŜywić się przez jakiś czas. 

Co zrobiłbyś najpierw? Być moŜe nic nie chciałbyś robić; niczym byś się nie przejmował i 
trochę się powłóczył. Niestety. Nic z tego. Musisz zacząć planować, co będziesz jadł, kiedy 
spiŜarnia opustoszeje. Będziesz teŜ zapewne potrzebował jakiegoś dachu nad głową zanim 
przyjdzie zima. Stanie przed tobą szereg wyborów. 

Ekonomia, polityka, ideologia – to, o czym czytasz w gazetach, w ksiąŜkach o historii i o 
społeczeństwie, to, co oglądasz w telewizji – wszystko jest związane ze sposobem, w jaki 
ludzie dokonują wyborów. Kiedy zastanawiasz się nad tym, juŜ jesteś w świecie, gdzie jest 
wszystko, czego potrzeba ci do szczęścia, wszystko, co pomoŜe tobie i innym robić to, czego 
pragniecie. Właśnie teraz będziesz mógł dokonać pewnych wyborów dotyczących twojego 
przyszłego miejsca w tym świecie. O tym właśnie mówi ta ksiąŜka: o wyborach. O wyborach, 
których moŜesz dokonać właśnie teraz stając się częścią świata twórczości, pracy, 
pomysłowości i produkcji. 

Nigdy nie jest się za młodym, Ŝeby zabrać się do tego. 

KaŜdy dzień twojego Ŝycia pełen jest rozmaitych wyborów. Nawet wtedy, kiedy nie myślisz, 
dokonujesz wyboru; kiedy robisz tylko to, co ci kaŜą inni, w rzeczywistości dokonujesz 
wyboru, by robić to, co mówi ci ktoś inny. Mógłbyś powiedzieć "nie". Ale moŜesz teŜ 
pomyśleć, Ŝe nie warto przysparzać sobie kłopotów. To takŜe wybór. 

A zatem jesteś w tym zupełnie nowym świecie, który sobie wyobraziliśmy i musisz 
podejmować decyzje. "Czy kaŜdy powinien nauczyć się obsługiwać maszyny, a potem zaraz 
zabrać się do siania jakichś nasion? Czy jedni powinni pracować przy komputerach, podczas 
gdy inni przy maszynach a jeszcze inni przy uprawie roślin? W jaki sposób zdecydowałbyś 
kto ma się czym zająć? Czy kaŜdy powinien czas robić to samo? Jak sobie poradzisz, kiedy 
ktoś będzie chciał robić coś innego? Jak długo pracować? Co powinniście produkować? Jak 
się dzielicie? Kto będzie naprawiał maszyny? Kto myślał o zaopatrzeniu w nowe? " Decyzje, 
decyzje i jeszcze raz decyzje. 

Kapitalizm jest jednym ze sposobów, jaki ludzie wybrali by stworzyć ogólne ramy czy zbiór 
wskazówek – coś w rodzaju przewodnika – dla dokonywania wyborów. Jest to jeden z wielu 
moŜliwych przewodników dających odpowiedzi na pytania dotyczące waszego całkiem 
nowego świata, jego maszyn, ziemi oraz sposobu, według którego macie ułoŜyć wasze 
wspólne Ŝycie. 

Przewodnik ten moŜna porównać z rozmaitymi innymi systemami dokonywania wyborów 
występującymi dzisiaj w świecie – z takimi systemami, jak socjalizm demokratyczny, 
socjalizm, komunizm i totalitaryzm. Zacznijmy od tych innych systemów i przypatrzmy się, 
jakich wskazówek udzielają one nowemu światu, z którym niespodziewanie zetknęliście się 
ty i twoi koledzy . 

Gdybyście chcieli urządzić wasz nowy świat według wskazań socjalizmu, kilku waszych 
kolegów zostałoby wybranych po to, aby podejmować wszystkie decyzje za całą resztę w ich 
posiadaniu znalazłyby się w rezultacie maszyny, większość paliw, a takŜe ziemia. 
Powiedzieliby, Ŝe wszystko naleŜy do ludu, ale kontrolę nad tym sprawowaliby jego 
przywódcy. Mówiliby wam, co i kiedy moŜecie robić. Dozwolona byłaby prywatna własność, 
być moŜe nawet jakieś prywatne domy, samochody, ale rząd socjalistyczny miałby bardzo 
istotny głos w sprawie sposobu ich posiadania i uŜytkowania. Byłoby nieco miejsca na 
niezaleŜną od rządu prywatną przedsiębiorczość, ale w rzeczywistości tylko po to, aby 
dostarczała ona środków, z których będzie się łoŜyć na cele rządu. Ostatnie słowo, w kaŜdej 
sprawie będą mieli przywódcy rządzącej partii socjalistycznej. 

Wasz nowy świat będzie zatem wyglądał tak: kilku waszych kolegów zostanie wybranych, 
aby sprawować władzę. Będą mieli władzę nad najwaŜniejszymi maszynami i większością 
paliwa do nich, a takŜe nad większością ziemi. Będą decydować o tym, ilu ludzi ma pracować 
przy maszynach, a ilu przy uprawie ziemi. Zadecydują równieŜ o tym, czy będziecie mogli 
prowadzić samodzielne interesy, które spłacą rachunki za wszystko, co chciałby zrobić rząd 
socjalistyczny – na przykład za zapewnienie ludziom opieki zdrowotnej, urlopów 
wychowawczych lub za cokolwiek innego. 

Dobrym przykładem kraju, gdzie postępuje się według wskazań socjalistycznych jest 
Szwecja. Rząd nie posiada wprawdzie wszystkich przedsiębiorstw i fabryk, ale moŜe nakazać 
ich faktycznym właścicielom, co mają robić. RównieŜ podatki, jakie rząd ściąga z tych 
przedsiębiorstw , wykorzystywane są do płacenia za przedsięwzięcia rządu, które nie muszą 
przynosić pieniędzy. 

Wielka Brytania to przykład kraju, gdzie znaczna część przedsiębiorstw i przemysłu staje się 
na przemian własnością rządu lub osób prywatnych. W zaleŜności od tego, jaka grupa 
przywódców zostaje wybrana, przewaŜa tam socjalizm albo prywatna przedsiębiorczość. Jest 
to gospodarka mieszana, znaczny nadzór nad wszystkim sprawuje rząd. To takŜe kraj, gdzie 
w gospodarce dzieje się na mian bardzo dobrze lub bardzo źle. 

Są takŜe kraje, które same nazywają się socjalistycznymi, gdzie przywódcy pozwalają 
ludziom na posiadanie jedynie bardzo małych firm. Wszystkie wielkie przedsiębiorstwa i 
przemysł mają być zgodnie z wolą przywódców własnością rządu. KaŜdy z tych krajów ma 
straszne kłopoty gospodarcze. Tu i ówdzie próbuje się rozwiązać te kłopoty zezwalając na to, 
by większą ilością firm i przedsiębiorstw przemysłowych zarządzały osoby prywatne zamiast 
rządowych biurokratów. 

Gdyby kilku twoich kolegów wyrzuciło socjalistów i przejęło wszystko dla siebie, znaczyłoby 
to, Ŝe postępujecie według wskazówek komunizmu. Koledzy ci powiedzieliby wam, co i 
kiedy naleŜy robić. Stworzyliby teŜ partię polityczną, do której naleŜałyby wszystkie maszyny 
i cała ziemia, ale obiecaliby, Ŝe będą dbać o nie tak, byście wyszli na tym jak najlepiej. 
Mielibyście wówczas wybór, uwierzyć im albo nie, ale jeśli chodzi o to, co kaŜą wam robić, 
nie byłoby Ŝadnego wyboru. Od czasu do czasu przywódcy organizowaliby powszechne 
głosowanie, podczas którego moglibyście oddać głos na wybranego przez nich kandydata. 
Zazwyczaj byłby to tylko jeden kandydat na kaŜde miejsce. 

W warunkach komunizmu wasz nowy świat wyglądałby następująco: wasi koledzy mający 
władzę stworzyliby partię ludową i pozwolili ludziom do niej wstępować, jeśli przyrzekną oni 
przestrzegać wszystkich z góry ustalonych reguł. Jeśli wstąpisz do niej będziesz w lepszej 

sytuacji niŜ ci którzy tego nie zrobili.  Skoro partia byłaby właścicielem wszystkich maszyn i 
całej ziemi, jej przywódcy będą decydowali równieŜ o tym, kto dostaje Ŝywność  i ile jej 
dostaje, a takŜe o tym, co ma być produkowane. Powiedzą teŜ wyraźnie komu przypada jaka 
robota i gdzie ma ją wykonywać. Mogą pozwolić wam na wybór przy kupnie towarów w 
swoich sklepach, ale nie pozwolą wam otworzyć własnego. Poziom Ŝycia w kaŜdym kraju 
komunistycznym jest o wiele niŜszy niŜ w tych krajach, gdzie większość przedsiębiorstw i 
przemysłu kierowana jest przez osoby prywatne, które działają na własny rachunek i nie są 
rządowymi biurokratami. 

Wzorzec totalitarny oznaczałby , Ŝe tylko jeden z waszych kolegów przyjąłby władzę nad 
nowym światem, stając się silniejszym od wszystkich innych.  
Mógłby sprać kaŜdego i naprawdę spierze kaŜdego, kto nie będzie posłuszny. Wszystko 
będzie naleŜało do niego. Ustali wszystkie zasady. KaŜdy wasz ruch będzie przez niego 
kontrolowany . Byłaby to całkowita władza dla jednego przywódcy. 

W warunkach totalitaryzmu wasz nowy świat wyglądałby tak: Wielki Wódz, dyktator, 
zatrudniłby część kolegów w swej armii albo w policji. Gdybyś zrobił coś, co by mu się nie 
spodobało, wysłałby ich natychmiast, Ŝeby się z tobą rozprawili. Jeśli robiłbyś wszystko, 
czego chce od ciebie dyktator, być moŜe pozwoliłby ci on nawet na posiadanie wielu rzeczy, 
na które masz ochotę. Tak naprawdę nie obchodzi go to, czy obsługujesz maszyny czy 
zajmujesz się uprawą roli. Dba jedynie o to, aby ktoś to robił i aby robił to dokładnie, dzięki 
czemu on sam będzie mógł mieć wszystko czego chce; Gdybyś był bliskim przyjacielem 
dyktatora, mógłby on ci pozwolić na posiadanie własnej firmy , a nawet na wzbogacenie się, 
ale większą część będziesz zawsze musiał mu oddać. 

W dzisiejszym świecie; istnieją wszystkie te system . Ich zwolennicy mówią, Ŝe w mniejszym 
lub większym stopniu, własność prywatna powinna być albo ograniczona do kilku dóbr 
osobistego uŜytku, albo zupełnie zakazana. Socjaliści uwaŜają, Ŝe powinieneś głosować na 
ludzi, którzy będą szefami, ale nie będziesz mógł zmienić ogólnych zasad. Komuniści 
sprawujący władzę wyznaczają nowych przywódców. Kontrola,  jaką komuniści i totalitaryści 
roztaczają nad wszystkimi swoimi obywatelami jest znacznie ściślejsza. 

We wszystkich tych systemach istnieją ograniczenia skierowane przeciw własności prywatnej 
i prywatnemu zyskowi, przeciw swobodzie pozwalającej ci produkować i sprzedawać to, co 
chcesz, studiować i mówić to, na co masz ochotę, czy choćby mieć spokój, jeśli nie czynisz 
nikomu krzywdy. W latach osiemdziesiątych zaczęło się jednak dziać coś bardzo dziwnego. 
ś

aden z socjalistycznych, komunistycznych i totalitarnych rządów nie jest w stanie 

produkować dostatecznie wiele, aby zaspokoić potrzeby swych obywateli. Nie ma Ŝadnego 
socjalistycznego lub komunistycznego kraju, który odniósłby sukces, który moŜna mierzyć 
swobodą ludzi w dokonywaniu osobistych wyborów i posiadaniem obfitości dóbr 
materialnych i usług w krajach tych ciągle czegoś brakuje i coraz większej liczbie ich 
mieszkańców nie podoba się to, Ŝe są pozbawieni samodzielności. 

I, rzecz dziwna, w niemal wszystkich socjalistycznych i komunistycznych krajach 
dzisiejszego świata przywódcy zaczęli zdawać sobie sprawę, Ŝe wolność jest dla ludzi waŜna, 
Ŝ

e pracują oni lepiej kiedy mają swobodę, i Ŝe usiłowanie planowania gospodarki narodowej 

w najdrobniejszych szczegółach po prostu nie przynosi takich efektów jak pozwolenie 
ludziom, by sami planowali swoje poczynania. W celu poprawy poziomu Ŝycia ludzie na 
całym świecie zaczynają zwracać się w stronę tych zasad, które są istotnymi elementami 
kapitalizmu! 

O kapitalizmie niektórzy mówią, Ŝe jest wstrętny. Zdaje się, Ŝe ci, którzy najbardziej go nie 
lubią, równieŜ w największym stopniu go nie rozumieją.  
Kapitalizm to jeden z systemów , który ludzie stworzyli po to, Ŝeby lepiej Ŝyło im się razem. 
Od wcześniej omawianych systemów róŜnią go dwie bardzo waŜne rzeczy. 

1 . Kapitalizm opiera się na posiadaniu własności przez poszczególnych ludzi i ich 
dobrowolne zrzeszenia. Jest to system, w którym prawo do własności jest podstawowym 
prawem człowieka. Jest to prawo do własności wszelkiego rodzaju, od ziemi po wiersze i 
piosenki, od małych sklepików po wielkie przedsiębiorstwa. 

2.  Kapitalizm opiera się na swobodnym dokonywaniu przez człowieka takich wyborów , na 
jakie ma ochotę, pod warunkiem, Ŝe nie przeszkadza to jakiejkolwiek innej osobie w 
swobodzie dokonywania wyborów . 

Kiedy sprawa dotyczy wytwarzania i sprzedawania towarów , te dwa punkty łączą się ze sobą 
i tworzą to, co nazywa się wolnym rynkiem. Kraj uwaŜać moŜna za kapitalistyczny , 
socjalistyczny lub komunistyczny w zaleŜności od tego, na ile zwraca się w nim uwagę na te 
dwa punkty, a następnie, czy pozwala się tam ludziom na swobodę w produkcji i sprzedaŜy 
bez mieszania się w te sprawy. 

Nie ma dziś w świecie kraju całkowicie kapitalistycznego. Nie ma teŜ kraju, gdzie 
dopuszczono by absolutnie wolny rynek, na którym ludzie mają swobodę sprzedaŜy czy 
wymiany bez jakichkolwiek ograniczeń. Najbardziej kapitalistycznym ze wszystkich krajów 
są Stany Zjednoczone. Działania wolnorynkowe mają tu tak wielką swobodę, jak w Ŝadnym 
innym wielkim kraju. Jeśli rozejrzeć się po świecie, jedno wydaje się pewne: im szerzej jakiś 
kraj dopuszcza działania wolnorynkowe, tym wyŜszy jest tam poziom Ŝycia. 

W Stanach Zjednoczonych, ogólnie rzecz biorąc, zachęca się jednostki do posiadania 
własności wszelkiego rodzaju, od ziemi po wiersze, muzykę i odkrycia naukowe. Rząd 
wymaga jednak, aby od róŜnych form własności płacono podatki. Jeśli ich się nie płaci, rząd 
moŜe zabrać własność. Posiadanie własności nie jest zatem całkowite, jak byłoby to w kraju 
stuprocentowo kapitalistycznym Jest ono uzaleŜnione od płacenia rządowi pieniędzy. Sam 
rząd, władze federalne oraz wszystkie władze stanowe i lokalne posiadają w istocie niemal 40 
procent całej ziemi w Stanach Zjednoczonych. A tam, gdzie rząd nie posiada własności, moŜe 
ograniczać lub kontrolować jej wykorzystanie. Stany Zjednoczone mają to, co nazywa się 
gospodarką mieszaną. Jest to mieszanina na ogół swobodnych działań wolnorynkowych i 
własności prywatnej oraz rządowej kontroli i własności, co przypomina sytuację w niektórych 
krajach socjalistycznych. 

Jednym z niezmiernie waŜnych wyborów, jakie stoją przed tobą w Ŝyciu, jest to, czy chcesz, 
aby twój kraj był bardziej kapitalistyczny czy bardziej socjalistyczny .  
Ty i twoi koledzy znajdziecie się w nowym świecie, w którym musicie dokonywać jednego 
wyboru za drugim, w sprawie waszej pracy, sposobu Ŝycia oraz sposobu ustalania zasad, od 
których będzie zaleŜało, czy będzie wam łatwiej czy trudniej postępować tak, ja chcecie. 
Kiedy słyszysz, jak ludzie mówią o tych sprawach, moŜe ci się to wydać niezmiernie 
skomplikowane. Niestety, niektórzy mówią o bardzo zawiłych szczegółach, zamiast o 
podstawowych faktach. Podstawowy fakt dotyczący zasad, jakie ustalamy po to, by 
umoŜliwić ludziom wspólne Ŝycie jest taki, Ŝe, mówiąc najogólniej, wszystkie te zasady 
dotyczą stosunku ludzi do własności. 

Sprawa najwaŜniejsza. W absolutnie wolnym społeczeństwie ty i twoje Ŝycie uwaŜane są za 
najwaŜniejszą własność prywatną. MoŜesz wówczas powiedzieć, Ŝe nie naleŜysz do nikogo. 
Ty jesteś swoim panem. Nie ma dziś takiego społeczeństwa. Nawet w kraju o największej 
swobodzie, w Ameryce, posiadanie własności nie jest absolutne – w tym takŜe własności 
twego Ŝycia i ciała. W potrzebie rząd federalny moŜe zaŜądać twojego Ŝycia i ciała, i wziąć 
cię do wojska. Wielu ludzi uwaŜa, Ŝe dobrze robi, bo nie wierzą, Ŝe znajdzie się dość takich, 
którzy broniliby kraju na ochotnika. NiezaleŜnie jednak od tego, jak zdaniem niektórych, jest 
to poŜyteczne czy konieczne, pozostaje fakt, Ŝe ogranicza to twoją wolność i kontrolę nad 
najbardziej osobistą własnością. 

To samo odnosi się do działań, jakie podejmujesz, do twojej pracy , do tego, co tworzysz, do 
twoich pomysłów, odkryć, wierszy, piosenek – do wszystkiego co robisz. W zupełnie wolnym 
społeczeństwie posiadałbyś te rzeczy i mógłbyś robić z nimi co chcesz, o ile nie 
przeszkadzałbyś komuś innemu w korzystaniu z takiej samej swobody. 

NajwaŜniejsza róŜnica pomiędzy wszystkimi systemami istniejącymi w świecie polega po 
prostu na tym, ile z tego, co wytworzysz, wolno ci zatrzymać.  
W Stanach Zjednoczonych, gdzie rząd zabiera część wszystkiego co masz, nazywa się to 
opodatkowaniem. Władze wszystkich szczebli, od federalnych do lokalnych, ściągają z ciebie 
podatki i wydają te pieniądze na cele, jakie uznają za dobre dla społeczeństwa. Amerykanie 
głosują po to, Ŝeby wybrać ludzi, którzy zdecydują ile pieniędzy moŜesz zatrzymać i na co 
wydać resztę. Nigdy nie głosuje się na podatki, czy na to, jak rząd ma je wydawać. W Stanach 
Zjednoczonych, gdzie kaŜda forma opodatkowania jest sumowana, zatrzymasz ponad połowę 
tego, co wytworzysz i zarobisz. Ze swoją połówką moŜesz zrobić co chcesz. MoŜesz równieŜ 
poszukać sposobów na obniŜenie swoich podatków. Niektórzy zmniejszają je do zera. 
Wymaga to jednak sporo zachodu i zazwyczaj oznacza, Ŝe musisz wynająć wielu fachowców, 
Ŝ

eby znaleźli na to sposób. Większość ludzi po prostu płaci. Czasami ludzie korzystają z 

"furtek podatkowych", Ŝeby zatrzymać więcej ze swego zarobku. Brzmi to tak, jakby było w 
tym coś złego. Niektórzy uwaŜają, ze przez te furtki uciekają pieniądze, które w 
rzeczywistości powinny pójść dla rządu. Inni powiadają, Ŝe te furtki sporo "kosztują " rząd. 
Mówią, Ŝe wszystko, co uszczknie się rządowi, odbywa się "kosztem " nas wszystkich i jest 
nie w porządku. Są równieŜ tacy , którzy sądzą, Ŝe jest to coś w rodzaju dawania przez rząd 
pieniędzy nielicznym wybranym. 

Słuchając tych krytyk moŜesz odnieść wraŜenie, Ŝe cokolwiek rząd w istocie  decyduje o 
wszystkim i Ŝe cokolwiek zatrzymujesz jest twoim szczególnym przywilejem. To nieprawda. 

Kiedy myślisz o rządzie, musisz pamiętać o jednej waŜnej rzeczy . NiezaleŜnie od tego, Ŝe 
mogą ci się podobać jakieś jego działania, musisz zrozumieć, Ŝe nie tworzy on sam Ŝadnego 
majątku. Wszystko, co robi, płacone jest pieniędzmi, które w gospodarce rynkowej zarobili 
inni ludzie. Wszystko, co rząd wydaje, musi być najpierw wzięte od ludzi, którzy to zarobili. 
MoŜna powiedzieć, Ŝe rząd tworzy jakiś majątek tylko w jeden sposób, a mianowicie kiedy 
drukuje pieniądze. Drukuje banknot dolarowy kosztem kilku centów za papier i obsługę 
maszyny . Kiedy "sprzedaje" te nowe pieniądze puszczając je w obieg, moŜna by rzec, iŜ 
wytwarza w ten sposób olbrzymi zysk. Tak naprawdę, nawet i tutaj nie ma zysku. Wszystkie 
nowe pieniądze są w rękach banków tworzących Federalny System Rezerw. Pieniędzy 
rządowych nie nazywa się juŜ nawet pieniędzmi Stanów Zjednoczonych. O ilości nowych 
pieniędzy drukowanych co roku decydują same banki. 

Inny sposób "robienia " pieniędzy przez rząd to sprzedaŜ obligacji dla wyrównania róŜnicy 
pomiędzy wydatkami rządu a tym, co otrzymuje on od obywateli w postaci podatków. 
RóŜnica ta zwiększa się z kaŜdym rokiem. Obligacje moŜna uwaŜać za nowy majątek, 
poniewaŜ rząd sprzedaje je ludziom, Ŝeby powiększyć gotówkę, jakiej potrzebuje w danej 
chwili. Później rząd musi płacić odsetki od tych obligacji. Odsetki wpychają rząd w większe 
długi, co oznacza, Ŝe dla uregulowania rachunków trzeba wydrukować więcej nowych 
pieniędzy. Skąd pochodzą pieniądze na odsetki? Od ciebie i od wszystkich ludzi, którzy płacą 
podatki. Odsetki długu federalnego zabierają dziś mniej więcej jedną piątą wszystkich 
dolarów zebranych od podatników. Oznacza to, Ŝe miliony ludzi płacą podatki po to, by 
spłacić odsetki długu federalnego i Ŝe stosunkowo bardzo niewielu kupujących obligacje 
odsetki te otrzymuje. I, co jeszcze ciekawsze, nie musisz płacić podatków od pieniędzy , które 
zarobisz na rządowych obligacjach! Kupowanie wielu takich obligacji to jeden ze sposobów, 
w jaki ludzie mogą zatrzymać więcej niŜ połowę tego, co zarabiają. 

W wielu innych krajach nie pozwolą ci zatrzymać tak wiele z twojego zarobku, jak w 
Ameryce. W krajach komunistycznych wszystko, co zarobisz, naleŜeć będzie do ludzi, którzy 
planują gospodarkę i nią kierują. Kiedy przywódcy chcą zmienić wysokość twojego zarobku, 
twoją pracę lub sposób wydawania pieniędzy, ogłaszają po prostu nowe zarządzenie i musisz 
się do niego zastosować. Polityka, jeśli dobrze się jej przyjrzeć, jest w kaŜdym kraju czymś, 
co zastępuje wolny rynek. To polityka, a nie dobrowolna wymiana, ma decydować o tym, 
komu się naleŜy i ile, a takŜe, co ma być produkowane. 

KaŜdy ma chyba jakieś zdanie o systemie politycznym, coś, co odpowiada mu w nim 
najbardziej. Wielu uwaŜa, Ŝe są rzeczy, które moŜe zrobić tylko rząd. Partie polityczne mówią 
zazwyczaj, Ŝe róŜnice między nimi polegają właśnie na róŜnicach poglądów na temat zakresu 
kompetencji rządu. Jedna partia mówi, Ŝe rząd powinien zajmować się większością spraw. 
Druga, Ŝe powinien brać na siebie nieco mniej. Obie główne partie w Stanach Zjednoczonych 
zgodne są jednak co do tego, Ŝe w ten czy w inny sposób rząd powinien robić mnóstwo 
rzeczy. 

Demokraci sądzą, Ŝe rząd powinien mieć kontrolę nad biznesem. UwaŜają, Ŝe ludziom 
prowadzącym interesy nie moŜna w pełni ufać; jeśliby ich starannie nie pilnować, zarobiliby 
za duŜo pieniędzy. Demokraci nie sądzą, aby na rynku sprzedawca dostawał dokładnie tyle, 
ile kupujący gotów jest zapłacić. Ich zdaniem biznesmeni zdobywają nieraz nieuczciwą 
przewagę, zwłaszcza dzięki reklamie i często mogą wmówić ludziom kupno rzeczy 
niepotrzebnych. (Czy myślisz, Ŝe wydałbyś kupę pieniędzy na coś czego nie chcesz?). 

Republikanie uwaŜają, Ŝe rząd powinien określać sposób, w jaki ludzie w naszym kraju i w 
innych mają postępować. Nie sądzą, aby wszyscy mogli postępować samodzielnie; jeśliby 
ludzi nie pilnować, mogą mówić lub czytać niewłaściwe rzeczy, albo Ŝyć w sposób niezgodny 
z przyjętymi zasadami. Republikanie uwaŜają teŜ, Ŝe Ŝołnierze amerykańscy powinni bronić 
wolnego świata. Ich zdaniem, w obronie naszego kraju przed komunizmem musimy 
posługiwać się karabinami, rakietami i kulami. (Inni twierdzą, Ŝe nasze idee wolności są o 
tyle lepsze od idei komunistycznej, a nasz poziom Ŝycia o tyle wyŜszy, Ŝe najlepszym 
sposobem rywalizacji i obrony jest jak największa wzajemna wymiana handlowa. Kiedy 
tamci zobaczą jak dobrze Ŝyje się innym w społeczeństwie rynkowym, być moŜe będą chcieli 
je naśladować, a nie zniszczyć.) 

Gospodarka rynkowa dlatego jest tak wydajna i podoba się tak wielu ludziom, poniewaŜ 
pozwala kaŜdemu dokonywać wyboru. Ludzie produkują towary albo oferują usługi, 

poniewaŜ uwaŜają, Ŝe inni potrzebują tych towarów lub usług. Podejmują ryzyko. Jeśli klienci 
nie zechcą tego, to ludzie ci nie będą mogli sprzedać swoich towarów i dostaną po kieszeni. 
Ale pozostali nie są naraŜeni na straty. Ponoszą je tylko ci, którzy podjęli ryzyko. Z drugiej 
strony jednak, jeśli wielu ludzi zdecyduje się kupić oferowane towary, to interes będzie 
udany. Ci, którzy podjęli ryzyko, zostaną wynagrodzeni. A nabywcy otrzymają to, czego 
chcą. W systemie rynkowym moŜesz dokonać dowolnego wyboru. MoŜesz postanowić coś 
produkować. MoŜesz zdecydować się na pracę dla kogoś, kto produkuje. MoŜesz postanowić 
coś kupić. MoŜesz zdecydować, Ŝe czegoś nie kupujesz. MoŜesz wynająć ludzi, Ŝeby dla 
ciebie coś robili. MoŜesz robić to sam. MoŜesz odłoŜyć trochę pieniędzy i załoŜyć 
samodzielny interes. MoŜesz przekonać innych, Ŝe to czego chcesz, jest dobre – i załoŜyć 
wspólny interes. PoniewaŜ ludzie na wolnym rynku zawsze dokonują swobodnych wyborów, 
prędko moŜesz zorientować się, czego ludzie chcą, a czego nie chcą. Szybko będziesz 
wiedział, czy ceny są za wysokie, czy za niskie. 

Kiedy rząd próbuje ustalić te rzeczy odgórnie, nie pozwalając ludziom na dokonywanie 
wyboru na rynku, musi po prostu zgadywać albo ustanowić sztywne reguły, nie wiedząc tak 
naprawdę, czego ludzie potrzebują, lub co będą chcieli robić. Rząd mówi niektórym ludziom, 
aby robili pewne rzeczy, niezaleŜnie od tego, czy tego chcą czy nie. Następnie oferują te 
towary innym, równieŜ nie patrząc, czy oni tego chcą czy nie. Nigdzie na świecie taki system 
nie działa naleŜycie. Jedną z najwaŜniejszych spraw w systemie, gdzie ludzie mogą posiadać 
rzeczy i wybierać, jest to, Ŝe ci, którzy naprawdę chcą coś zrobić, i uwaŜają, Ŝe będą za to 
wynagrodzeni, wykonują swoją pracę o wiele lepiej niŜ ci, którym mówi się co mają robić, 
nie zwaŜając na ich własne chęci. 

Nawet jeśli pod wieloma względami ludzie mają w swoim Ŝyciu swobodę, to kiedy nie mogą 
wybierać tego jak, kiedy i gdzie mają pracować, są niewolnikami w swojej pracy. Niewolnicy 
muszą robić to, co kaŜe im ich pan. Podobnie jest z ludźmi, którzy nie mogą dokonywać 
swobodnych wyborów na wolnym rynku.  
Sednem systemu rynkowego, gdzie ludzie dokonują swobodnych wyborów , jest proces 
zwany popytem i podaŜą. Kiedy popyt na jakąś rzecz jest bardzo wielki, ludzie, którzy jej 
dostarczają, prawdopodobnie zwiększą produkcję. Mogą równieŜ podnieść ceny skoro jest tak 
wielu chętnych. Muszą jednak być bardzo ostroŜni. Jeśli cena będzie za wysoka, ludzie 
przestaną kupować. Jeszcze waŜniejsze jest to, Ŝe kiedy wzrośnie cena, zachęci to innych do 
wejścia na rynek. Kiedy cena zacznie być za wysoka, inni mogą po prostu obniŜyć swoje 
ceny. Jeśli tak zrobią, będą zapewne mieli więcej klientów niŜ ci, którzy ustalili ceny wyŜsze. 
To był przykład rywalizacji cen. Zapobiega ona zbytniej ich zwyŜce. 

Jest oczywiście i inna forma rywalizacji. Występuje ona wtedy , gdy ktoś dostarcza towar czy 
usługę, które są po prostu lepsze od wszystkich innych. Mogą ustalić wyŜsze ceny i wciąŜ 
mieć wielu klientów, poniewaŜ wiadomo, Ŝe to, co sprzedają, jest dobre. W przypadku tej 
rywalizacji inni mogą starać się produkować lepsze rzeczy, aby przyciągnąć choćby część 
nabywców. Wielu ludzi dowiaduje się o towarach na rynku dzięki reklamie. RóŜne ogłoszenia 
starają się namówić ludzi do kupowania rozmaitych rzeczy tylko na podstawie wyglądu 
reklamy. I niektórzy, patrząc jedynie na obrazek, lekkomyślnie kupują. Ale nie muszą. W 
systemie rynkowym nikt nikogo nie zmusza do kupowania czegokolwiek. Inni natomiast 
sprawdzają towary, które mają zamiar kupić. Porównują jakość. Porównują ceny. Czytają 
relacje o towarach. Radzą się innych, którzy juŜ uŜywali tych rzeczy. A zatem, jak widać, 
reklama jest tylko jednym ze sposobów zdobywania informacji w systemie rynkowym. 

Tak samo jak nikt nie moŜe cię zmusić do dokonania jakiegoś konkretnego wyboru w 
systemie rynkowym, nikt teŜ nie moŜe cię zmusić do przyjęcia w nim jakiejś konkretnej roli. 
MoŜesz postanowić pracować dla kogoś innego. MoŜesz spróbować załoŜyć własny interes. 
MoŜesz kupować mnóstwo rzeczy. MoŜesz zdecydować, ze nie kupujesz niczego (jeśli masz 
na przykład zamiar poświęcić czas uprawie wszystkiego, co potrzebne ci do jedzenia). System 
rynkowy jest pod kaŜdym względem sprawą indywidualnego wyboru. 

Jeśli postanowisz załoŜyć samodzielnie interes, nie ma znaczenia, jak jesteś młody – są na to 
sposoby. JuŜ teraz moŜesz stać się twórczym elementem systemu rynkowego. MoŜesz być 
kapitalistą. Wszystko jest kwestią wyboru. A takŜe dobrej pracy i decyzji wykonywania jej, 
podczas gdy twoi koledzy mogą postanowić robić coś, co ich zdaniem jest bardziej 
przyjemne. Być moŜe uznasz, Ŝe praca dla siebie to największa radość ze wszystkich. Kiedy 
postanowisz pracować dla siebie, szybko zetkniesz się z kwestią prywatnej własności i praw 
własności. 

Niektórzy nie lubią, kiedy przywiązuje się duŜą wagę do praw własności. Mówią, Ŝe własność 
nie moŜe być waŜniejsza niŜ ludzie. Własność moŜe być o tyle nazywana własnością, o ile 
jest czyjaś. Własność to coś, co naleŜy do osoby lub organizacji. Własność nie moŜe mieć 
Ŝ

adnych praw. To nie człowiek. Prawa mają ludzie. Ustanowili oni ideę praw człowieka jako 

rzecz najwaŜniejszą. Mają prawa, poniewaŜ zgodzili się na nie w ten czy w inny sposób, lub 
dlatego, Ŝe ludzie z potęŜnych instytucji, takich jak rząd, ogłaszają, jakie są te prawa. Prawa 
tego rodzaju nie istnieją w przyrodzie. Są czymś, co wymyślili ludzie. 

Tak czy owak, wszystkie prawa człowieka to prawa podstawowe. Jednym z nich jest prawo 
do posiadania własności. Niektórzy mówią, Ŝe jest ono waŜne, poniewaŜ jeśli ludzie nie 
posiadają czegoś – jakiejś własności, pomysłu, pieniędzy , domu, narzędzi, ksiąŜek czy 
czegokolwiek – nie mogą planować swojej przyszłości, nie mogą zawierać umów z innymi 
ludźmi w sprawie wspólnych przedsięwzięć. Kiedy tylko nielicznym wolno posiadać 
własność, bardzo łatwo mogą oni rozkazywać innym, co mają robić. 

W krajach socjalistycznych i komunistycznych rządzący posiadają tak wiele, Ŝe mogą 
kaŜdemu nakazywać co ma robić. W krajach komunistycznych uwaŜa się nawet, Ŝe ty sam nie 
jesteś właścicielem siebie. Rząd uwaŜa, Ŝe naleŜysz do niego. Rządy komunistyczne i 
socjalistyczne twierdzą, Ŝe są przeciw prawom własności, natomiast za prawami 
społeczeństwa. Tak naprawdę jednak chodzi im o to, Ŝeby własność naleŜała raczej do 
polityków czy przywódców niŜ do ludzi.  
W społeczeństwie kapitalistycznym bardzo waŜne jest, aby kaŜdy miał prawo i moŜliwość 
posiadania własności. W całkowicie kapitalistycznym społeczeństwie podstawą byłoby to, 
aby rząd nie próbował powstrzymywać cię przed posiadaniem własności. W gospodarce 
mieszanej, takiej jak w Stanach Zjednoczonych, rząd wydaje zarządzenia i przepisy mówiące, 
ile własności mogą posiadać ludzie i co mogą z nią robić, ale na ogół rząd pozwala by 
korzystali ze swej własności jak chcą. Pamiętaj, Ŝe przez całe Ŝycie będziesz musiał 
podejmować decyzje wyraŜające twoje zdanie w tej sprawie. Czy będziesz chciał, aby 
posiadanie własności było w jak największym stopniu sprawą wolnego wyboru, czy będziesz 
wolał, aby rząd wkraczał tu coraz bardziej? 

Zawsze, gdy dochodzić będzie do politycznych dyskusji nad prawami do własności, usłyszysz 
mnóstwo słów o tym, Ŝe prawa człowieka są waŜniejsze niŜ prawo do własności. Pamiętaj 
wtedy, Ŝe sprawa w rzeczywistości dotyczy tego, czy wszyscy ludzie powinni mieć prawo do 
posiadania własności, czy teŜ powinien o tym decydować rząd. Wszystkie rzeczy, które 

nazywamy własnością, są w czyimś władaniu. Wielkie debaty polityczne dotyczą tego, czy 
powinieneś posiadać jakąś część tych rzeczy, czy powinni posiadać je politycy. Kiedy atakuje 
się prywatne firmy dlatego, Ŝe czyimś zdaniem stawiają one wyŜej prawa do własności niŜ 
prawa człowieka, musisz pamiętać, Ŝe te firmy to zrzeszenia ludzi. Ludzi, którzy mają prawa. 
A jednym z tych praw, jak uwaŜa wielu z nas, powinno być prawo do posiadania własności. 
Nie chodzi zatem w istocie o własność, ale o prawa człowieka, o to, którzy ludzie powinni 
mieć prawa do posiadania własności. Jednostki, grupy jednostek, stowarzyszenia i spółki? A 
moŜe politycy? Tej kwestii zapewne nigdy nie rozstrzygnie się raz na zawsze. Powinieneś 
jednak zastanowić się, co ci jest bliŜsze. Nigdy nie jest za wcześnie, Ŝeby zacząć o tym 
myśleć. 

MoŜesz się spotkać z jeszcze innym zdaniem na temat własności. Mówi się czasem, Ŝe nikt 
nie powinien posiadać jakiejkolwiek własności – ani rząd, ani jednostka. Własność, twierdzi 
się, powinna naleŜeć do kaŜdego. Zazwyczaj uŜywa się tego argumentu w przypadku ziemi. 
Powiada się, Ŝe nikt nie powinien jej posiadać, Ŝe powinna być dostępna dla kaŜdego. 

Zastanów się nad tym przez chwilę. Jeśli ziemia nie jest niczyją własnością, to nikt nie jest za 
nią odpowiedzialny. Jak ludzie troszczą się o własność, która do nich nie naleŜy? Dbają o nią, 
czy tylko uŜytkują? Przypuśćmy, Ŝe jest jakiś kawałek ziemi, do którego wszyscy mają 
dostęp. ZałóŜmy, Ŝe ziemia ta nadaje się do wypasu bydła. Powiedzmy, Ŝe masz nieco krów. 
Puszczasz je tam na wypas. Wtedy kto inny przyprowadza tam swoje bydło. Teraz moŜesz 
zacząć się martwić. Zdasz sobie sprawę, Ŝe pewnego dnia cała trawa zostanie zjedzona. 
Zanim tak się stanie, będziesz zapewne chciał wykarmić jak najwięcej swoich zwierząt. 
Zapędzasz ich coraz więcej na ziemię "naleŜącą " do kaŜdego. Twój sąsiad robi to samo. Nikt 
z was nie jest odpowiedzialny za ziemię. Nikt jej nie posiada. Jest darmowa. Zanim się 
zorientujesz, ziemia zostanie zniszczona, ogołocona, nie będzie juŜ nadawać się do uŜytku dla 
nikogo. Gdyby ktoś posiadał tę ziemię, byłby w stanie dbać o nią i zapewnić jej właściwe 
uŜytkowanie. Miałby powód, aby to robić, poniewaŜ byłaby to jego własna ziemia, miejsce, 
które miałoby mu słuŜyć przez lata. Ludzie zawsze bardziej dbają o swoją własność niŜ o 
taką, która do nich nie naleŜy . 

Niegdyś w Stanach Zjednoczonych firmy drzewne wycięły ogromne połacie lasu w północno-
zachodniej części kraju. Ludzie zaczęli winić za to kapitalizm. Mówili, Ŝe chciwi kapitaliści 
wycięli wszystkie drzewa dla zysku i nie zadbali o posadzenie nowych. To zupełne 
nieporozumienie. Prawda jest taka, Ŝe ziemia naleŜała do rządu. Rząd nie pozwolił 
poszczególnym osobom, grupom ludzi czy firmom posiadać tej ziemi na własność, lecz na 
krótko puścił ją w dzierŜawę. DzierŜawcy nie mogli być zainteresowani tą ziemią na dłuŜej, 
więc ogołocili ją jak tylko mogli w ciągu tego krótkiego okresu. Tam, gdzie ludzie mogli 
posiadać lasy na własność, opiekowali się nimi bardzo dobrze, dzięki czemu mamy dziś 
drzewa dostatek. Sprawy tego rodzaju wolny rynek rozwiązuje bardzo dobrze. Skłania ludzi, 
by planowali perspektywicznie w celu jak najlepszego wykorzystania swej własności. 

NiezaleŜnie od tego jak drobny na początku moŜe być twój udział w wolnym rynku, 
przyczyni się on do ogólnej pomyślności ludzi. Niektórzy mogą nazwać cię chciwym dlatego, 
Ŝ

e chcesz coś mieć i zarabiać pieniądze. Nie daj się zbić z tropu. Nie czuj się winny z tego 

powodu, Ŝe chcesz samodzielnie zarabiać pieniądze. Nie czuj się winny dlatego, Ŝe zamiast 
naśladować kolegów, masz zamiar robić coś, co tobie daje zadowolenie. Jeśli wolisz raczej 
zarabiać pieniądze niŜ patrzeć w telewizor, to nie ma powodu Ŝebyś czuł się winny. Nikomu 
nie szkodzisz. Będziesz pomagał ludziom. Zarabiasz pieniądze dla siebie, robiąc coś, lub 

sprzedając coś, czego potrzebuje ktoś inny. Dopóki tego nie zrobisz, po prostu nie 
zdobędziesz Ŝadnych pieniędzy. Czy to chciwość? Wygląda to raczej na uczciwą wymianę. 

Jeśli jesteś bardzo dobry w tym co robisz i zdobędziesz dość pieniędzy, aby podjąć coś 
nowego, albo kupić nowe wyposaŜenie dla rozwijania twojego przedsięwzięcia, pomoŜesz 
wszystkim ludziom, którzy tobie chcą coś sprzedać. Być moŜe będziesz nawet mógł pozwolić 
sobie na zatrudnienie innych. To z kolei pomoŜe im. Zarabianie pieniędzy w systemie 
kapitalistycznym to pod kaŜdym względem robienie tego, czego chcą inni. Im więcej dla nich 
robisz, tym większy będzie twój dochód. Tym więcej będzie miejsc pracy. Tym więcej kupisz 
rzeczy , co pomoŜe z kolei tym, którzy je produkują. Ten cykl działań wolnorynkowych 
zatacza szerokie kręgi, a wraz z nim coraz bardziej podnosi się poziom Ŝycia ludzi. 

Niektórzy sądzą, Ŝe gdyby rząd nie kontrolował kapitalistów, pewnego dnia jeden z nich 
mógłby zawładnąć wszystkim i zagarnąć wszystkie pieniądze. Nie jest to mądre. Co zrobiliby 
wówczas pozostali? Oczywiście zaczęliby wymianę między sobą i znów zapoczątkowaliby 
tym samym cykl kapitalistyczny. Zastanów się, kto potrafiłby sprzedać cokolwiek komuś, kto 
posiadałby wszystko? Jego rynek byłby skończony – a wasz stałby otworem! 

Wolny rynek i prywatna własność oraz gospodarcze działanie popytu i podaŜy pomogły 
ludziom dokonać wielu rzeczy. Dzięki temu moŜna było między innymi napisać wiele 
piosenek, zbudować wiele mostów, dokonać wielu wynalazków, wyleczyć i wyŜywić wielu 
ludzi. Dokonano tu więcej wspaniałych rzeczy, które pragną robić ludzie, niŜ w jakimkolwiek 
innym spośród istniejących kiedykolwiek systemów. Amerykanie mają szczęście, Ŝe Ŝyją w 
kraju o takiej wolności. Miliony ludzi chętnie zamieniłoby się z nimi miejscami. 

Reszta ksiąŜki mówi o tym, w jaki sposób moŜesz przyczynić się do utrzymania Ŝywotności 
wolnego rynku i jak moŜesz skutecznie włączyć się w niego, niezaleŜnie od tego, jak jesteś 
młody. 

Praca – wspaniały świat 

NiezaleŜnie od tego ile masz lat, nie jesteś za młody, Ŝeby zacząć pracować. MoŜesz 
pracować dla siebie, Ŝeby zdobywać pieniądze na własne potrzeby.  
MoŜesz pracować pomagając ludziom z sąsiedztwa lub z okolicy. MoŜesz pracować po to, 
Ŝ

eby pomóc swojej rodzinie. MoŜesz pracować, aby nauczyć się czegoś więcej o rzeczy, którą 

naprawdę robiłbyś z wielką ochotą. Powód, dla którego chcesz pracować, zaleŜy od ciebie. 
Ale fakt, Ŝe moŜesz pracować jest jedną z zalet Ŝycia w kraju o takiej wolności jaką ma 
Ameryka. 

Słyszałeś chyba, Ŝe istnieją prawa, które nie pozwalają na pracę dzieci. Są takie prawa. 
Zostały ustanowione w czasach, kiedy wiele małych dzieci zatrudniano za bardzo niską płacę 
do pracy w ciemnych, niezdrowych pomieszczeniach, do wykonywania czynności 
niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia, a dniówka była tak długa, Ŝe zupełnie nie miały 
one czasu, Ŝeby nauczyć się robić czegoś innego. Ale nawet gdy tak było, wiele spośród tych 
dzieci, kiedy stały się dorosłymi ludźmi, załoŜyło własne interesy i znalazło szczęście we 
własnej rodzinie. Jeszcze i dzisiaj wcale nie jest łatwo zatrudnić dzieci, a niemal 
niemoŜliwością jest zrobienie tego w pełnym wymiarze godzin. Nie jest jednak niemoŜliwe, 
aby młodzi ludzie zajęli się prowadzeniem interesu – pracując na własną rękę, razem z 
kolegami, lub ze swoimi rodzicami. Muszą jeszcze chodzić do szkoły , ale czas po lekcjach 

naleŜy do nich. Niektóre dzieci odbywają zajęcia szkolne w swoich własnych domach. Dla 
nich praca moŜe być po prostu częścią codziennego Ŝycia. 

Ale dlaczego miałbyś pracować? Niektórzy mówią, Ŝe kiedy jesteś młody powinieneś tylko 
się bawić. Mówią, Ŝe dzieciństwo to okres, w którym powinieneś zachowywać się jak 
dziecko. A jak zachowują się dzieci? Niektóre bardzo niemądrze. Część chce tylko oglądać 
telewizję. Inne chcą wyłącznie się bawić. Jeszcze inne – chodzić po sklepach. Kiedy Mozart 
był dzieckiem, tworzył wspaniałą muzykę Paul Jones jako nastolatek dowodził okrętem 
wojennym. Edison juŜ jako dziecko dokonywał róŜnych wynalazków. Wiele dzieci pomaga 
dziś w dokonywaniu odkryć naukowych, komponuje muzykę, pisze opowiadania, maluje 
obrazy , zakłada samodzielny biznes. Ci młodzi ludzie pracują. 

Nie ma jakiegoś jednego sposobu dziecięcego zachowania. NiezaleŜnie od tego, jak jesteś 
młody, jesteś osobą, osobą ludzką o takich samych moŜliwościach robienia dobrych a nawet 
wielkich rzeczy jak inny, stary czy młody. Myśl, Ŝe dzieci powinny się tylko bawić, jest dla 
nich obraźliwa. Kiedy młody człowiek postanawia robić coś innego niŜ zabawa, to 
przypuszczalnie dlatego, Ŝe to, co wybrał, jest bardziej interesujące, przyjemniejsze. Kiedy 
znajdziesz coś, na co miałbyś więcej ochoty niŜ na zabawę, jesteś juŜ dostatecznie dorosły , 
Ŝ

eby przestać się bawić i zacząć znajdować radość w czymś innym. Niektórzy spośród 

starszych mogą powiedzieć, Ŝe to wstyd, Ŝe nie zachowujesz się jak dziecko, skoro jeszcze 
moŜesz. Być moŜe Ŝałują, Ŝe sami nie mogą juŜ się bawić. A moŜe nie lubią swojej pracy? 
Czy jest coś, co sprawia ci większą radość niŜ dziecięca zabawa? Jeśli tak – powinieneś to 
robić! 

RównieŜ wówczas, kiedy jest to praca. Jeśli chcesz zarabiać na tym pieniądze, powinieneś 
spróbować. Ale jeśli chcesz to robić bez zarabiania pieniędzy i moŜesz znaleźć na to sposób – 
to teŜ świetnie. Chodzi o to, Ŝe im wcześniej zaczniesz robić coś, co lubisz, coś co mógłbyś 
robić nawet wtedy, kiedy będziesz starszy, tym lepiej dla ciebie. Nigdy nie jest za późno na 
to, Ŝeby zacząć. Dlaczego nie zacząć od dzisiaj? 

Aby zorientować się we wszystkich istniejących moŜliwościach, przyjrzyj się teraz, co zrobili 
inni młodzi ludzie. A następnie spróbuj wymyśleć coś, co być moŜe nikomu innemu nie 
przyszło do głowy. Kim Moriarty i Julie Tervo z Lancaster w stanie Massachusetts, załoŜyły 
swój własny interes o nazwie Wiejskie Koty. Kiedy miały po dwanaście lat, zaczęły robić 
zwierzątka z gałganków. Robiły duŜe koty jako stopery do drzwi i małe "kociaki" jako 
maskotki i zabawki na choinkę. Pracowały po lekcjach, a w czasie wakacji przez cały dzień. 
Julie zszywała kawałki materiału na maszynie, a Kim malowała ręcznie kocie mordki. 
OdłoŜyły nieco zarobionych pieniędzy i kupiły za nie większą ilość materiałów. Interes szedł 
bardzo dobrze. Po jakimś czasie przerzuciły się na misie z perkalu. 

Dziewięcioletni Jesse Bartels z Laguna Beach w Kalifornii robił z gliny rączki do szczotek do 
zębów. Uchwyty zrobione były w kształcie potworków, jakie Jesse widział na filmach albo 
sam wymyślał. Jego ojciec jest artystą ceramikiem i ma pracownię blisko domu. Jesse 
sprzedaje swoje wytwory na miejscowym targu rzemieślniczym. 

Heather Brackeen i Stacey Smit, wtedy jedenastolatki, z Albuquerque w stanie Nowy 
Meksyk, otworzyły swój własny sklep o nazwie Czółenko. Mieścił się on w sypialni Heather. 
Dziewczęta zaprosiły znajomych i krewnych do obejrzenia sklepu, gdzie moŜna było 
zamówić ręcznie tkane szaliki, dywaniki, portmonetki i uchwyty do czajników. Dziewczęta 
zaczęły prowadzić swój interes, kiedy dostały od rodziców na gwiazdkę warsztaty tkackie. 

Interes przynosił dość pieniędzy zarówno na wydatki, jak i na oszczędności. Do notowania 
swych kosztów i zysków dziewczynki uŜywały domowego komputera. 

Nick i Alex Karvounis, czternastoletnie bliźniaki z Timonium w stanie Maryland, Ŝonglowali 
i wykonywali magiczne sztuczki na dziecięcych przyjęciach urodzinowych. Część swoich 
zysków chłopcy odłoŜyli na opłacenie szkoły , a część na nowe przybory magiczne. 

Trzy dziewczynki w wieku 11, 12 i 13 lat, prowadziły własny interes w Bexley, w stanie 
Ohio. W okolicznych pojemnikach na śmiecie znajdowały przedmioty wymagające jedynie 
drobnych napraw, odmalowania, zszycia, wyczyszczenia czy innej niewielkiej reperacji. 
Następnie dziewczynki sprzedawały to do sklepu z tanimi towarami, prowadzonego przez 
Towarzystwo Walki z Rakiem, a zyski dzielone były z tą organizacją po połowie. 

Michael Whiting z Douglas na Alasce, został rybakiem w wieku ośmiu lat. Jego brat, Cory, 
został rybakiem, kiedy miał jedenaście lat. Michael pracował głównie na łodzi swego ojca, ale 
teŜ i dla innych rybaków. Układał sieci, czyścił ryby, przekładał je lodem. Latem pracował w 
pełnym wymiarze godzin. "Musisz nauczyć się obywać niewielką drzemką i nie moŜesz bać 
się krwi, brudu i cięŜkich ładunków", powiedział Michael. 

Hal Abrams z Denver w stanie Colorado miał czternaście lat, kiedy nakręcił swój pierwszy 
trzyminutowy film i sprzedał go telewizji. Zrobienie filmu zajęło mu tylko parę tygodni. Film 
opowiadał o psie stepowym Ŝyjącym w okolicy. 

Javier Corral Jurado z Ciudad Juarez z Meksyku, miał zaledwie 13 lat będąc załoŜycielem, 
reporterem, fotografem, redaktorem i wydawcą El Chisme, ("Plotka "). Jego pismo ukazywało 
się co dwa tygodnie mając 1500 czytelników . 

Szósta klasa szkoły podstawowej w Buckingham w stanie Pensylwania załoŜyła własną firmę 
w ramach programu zajęć przewidującego naukę prowadzenia interesów. Dzieci postanowiły 
ozdabiać nadrukami koszulki sportowe i je sprzedawać. Sprzedawały je do róŜnych firm 
drogą pocztową. Zarobione pieniądze poszły na cele dobroczynne, na zakup ksiąŜek dla 
szkoły i opłacenie wycieczek klasowych. 

Siedmioletni Donny Kanz postanowił zostać spawaczem. Produkował i sprzedawał młotki. 
Przycinał kawałki metalu piłą elektryczną, następnie spawał je i szlifował ostre brzegi. 
Gotowy produkt malował. Wyrób jednego młotka zajmował mu około piętnastu minut. 
Młotki sprzedawane były do kompletów narzędzi dla kierowców cięŜarówek. Donny 
pracował w warsztacie spawalniczym swego ojca. 

Kiedy Carlson Levit z Belveder w Kalifornii miał czternaście lat, odłoŜył juŜ tysiąc dolarów z 
pracy przy roznoszeniu gazet. Po przeczytaniu ksiąŜki o inwestowaniu w akcje, zainteresował 
się giełdą. Zainwestował swój tysiąc, a czternaście miesięcy później jego inwestycja warta 
była juŜ osiem tysięcy dolarów. "Inwestowanie wymaga wiele cięŜkiej pracy. Muszę badać 
wszystkie firmy, w które inwestuję", powiedział Carlson. Kiedy będzie starszy, chce być 
koszykarzem i bankierem. 

Shawn Welcome z Sedro Wooley w stanie Washington, pracował w lecie przy zwózce 
drzewa. Zakładał liny wokół pnia ściętego drzewa, a maszyna je wyciągała. Jego praca często 
zaczynała się o trzeciej rano. Kiedy skończy szkołę, chce na stałe zatrudnić się przy 
karczowaniu drzew. 

W jednym z najbardziej znanych czasopism w kraju, Nation’s Business z listopada 1985 roku, 
znajdujemy informację o młodych ludziach, którzy załoŜyli własny interes: "Piętnastoletni 
Robert Lewis Dean poŜyczył od rodziców tysiąc pięćset dolarów, kupił Cadillaca z 1972 roku, 
wyremontował go i sprzedał z zyskiem. Był to początek jego kariery . W wieku lat szesnastu 
załoŜył firmę, następnie sprzedał ją za sto tysięcy dolarów i załoŜył nową. Jeszcze jako 
nastolatek Dean prowadził wiele interesów w branŜy samochodowej". "Badania wykazały, Ŝe 
ponad połowa spośród wszystkich młodych przedsiębiorców to pierworodni, a wielu z nich 
pochodziło z rodzin imigrantów.  Niektórym chodzi głównie o zdobycie pieniędzy, ale 
większość kieruje się pragnieniem samodzielnego kształtowania swego losu". 

"Wszyscy oni posiadają oczywiście cechy, jakich moŜna oczekiwać u takich jednostek:  
pomysłowość, inteligencję, zdrowe samopoczucie, energię, świadomość celu działania ". 

"Być moŜe najbardziej ujmującą cechą nastoletnich przedsiębiorców jest ich bujny optymizm. 
Wychowywani w czasach terroryzmu, nieszczęść i groźby katastrofy nuklearnej, wyrośli na 
praktycznie myślących ludzi sukcesu". 

"Wcześnie zakochali się w świecie biznesu i szybko wyszli poza tradycyjne dziecięce 
przedsięwzięcia, jak sprzedawanie lemoniady, pilnowanie małych dzieci itd. , stając się 
prawdziwymi ludźmi interesu. Są wytworem pokolenia wychowanego tak, by doceniać sztukę i 
naukę biznesu". 

"Verne C. Harnish, prezes Stowarzyszenia Przedsiębiorców powiedział: Młody 
przedsiębiorca pojawia się jako bohater tego pokolenia. Są juŜ początki ruchu na rzecz 
wprowadzania w szkołach średnich, a nawet w podstawowych, zajęć o przedsiębiorczości. 
Społeczeństwo przechodzi okres przemiany.  
Wkraczamy w epokę informacji". 

"Przedsięwzięcia nastolatków często zaczynają się skromnie, ale rozwijają szybko. John Storb 
kiedy był w szóstej klasie zaczął od koszenia trawników .  
Skoncentrował się na zebraniu klienteli w zamoŜnej okolicy północnozachodniej części okręgu 
Kolumbia. Gdy poszedł do szkoły średniej, znał się juŜ na wszystkich gatunkach roślin 
ogrodowych hodowanych w całym okręgu. Dzisiaj, w wieku lat dziewiętnastu, jest szefem 
firmy świadczącej usługi ogrodnicze. Jego obroty wyniosły 125 tysięcy dolarów. W ciągu 
dziesięciu lat ma zamiar stworzyć największe centrum ogrodnictwa w całym okręgu".  
"Młodzi przedsiębiorcy dostrzegli przyszłość – i ona naleŜy do nich". 

Jedna z naszych ulubionych historii opowiada o chłopcu, który załoŜył własną firmę. 
Informacja pochodzi z czasopisma Black Enterprise z czerwca 1986 roku. Kenneth Carter ma 
piętnaście lat i od dwóch lat jest właścicielem firmy dostarczającej produkty spoŜywcze w 
Gary w stanie Indiana. Jego ojciec jest hutnikiem, a matka inspektorem policji. Ma czterech 
braci i uwielbiających go dziadków, którzy zawsze wspierali jego przedsiębiorcze działania. 
Pracował niemal całe swoje Ŝycie, sprzedając wszystko – od gazet i hot dogów po słodycze i 
karty na BoŜe Narodzenie. "Wcześnie zająłem się biznesem, bo nie mogłem znaleźć nikogo, 
kto by mnie zatrudnił" mówi Carter. Jest układnym i powaŜnym młodym człowiekiem; lubi 
nosić garnitury i krawaty, a kiedy pokazuje się publicznie, ma zawsze za sobą teczkę. Zasiada 
w radzie młodzieŜowej przy burmistrzu, występował w znanym programie 
telewizyjnym"Donahue", a jako młody przedstawiciel Krajowej Konwencji Baptystów 
objechał juŜ cały kraj. 

W wieku dwunastu lat Carter brał udział w weselu obsługiwanym przez wynajętą firmę. 
Wykorzystując okazję do zdobycia doświadczeń, podszedł do właścicieia firmy i 
zaproponował, Ŝe będzie pracował w kuchni za darmo. Kiedy pokazał, Ŝe potrafi coś więcej, 
właściciel zaoferował mu stałą płacę. Po pewnym czasie Carter doszedł do wniosku, Ŝe 
mógłby oferować te same usługi przy mniejszych kosztach. Rozmawiał o pomyśle załoŜenia 
tego rodzaju własnej firmy z kolegami, głównie ze szkoły średniej, ale oni starali się go 
zniechęcić. "Nie wierzyli, Ŝe dam radę to zrobić. Ich wątpliwości oczywiście jeszcze bardziej 
mnie zdopingowały".  
Pracował jeszcze pół roku dla tamtej firmy, po czym odszedł z niej, Ŝeby otworzyć własny 
interes. 

"Niektórzy wciąŜ uwaŜają mnie za dziecko. Nawet jeśli mam piętnaście lat, nie znaczy to 
wcale, Ŝe jestem gorszy. Muszę im grzecznie mówić, Ŝe znam swój fach". Carter zatrudnia stale 
dziesięć osób, w tym zastępcę do spraw zarządzania i kierowcę, właściciela mikrobusu, jakim 
się posługują (Carter jest za młody, Ŝeby mieć prawo jazdy). Ci dwaj mają po osiemnaście lat. 
Pozostała ósemka to koledzy i koleŜanki ze szkoły Cartera i mają od czternastu do szesnastu 
lat. Pracują jako kelnerzy lub myją naczynia. 

Chłopak nauczył się wykorzystywać fakt posiadania własnych pieniędzy. Zaraz po otwarciu 
swojej firmy załoŜył konto w pobliskim banku. Później, kiedy chciał wycofać część 
pieniędzy, powiedziano mu, Ŝe nie moŜe tego zrobić bez podpisu rodziców. Jego matka była 
akurat w pracy, więc Carter broniąc swego odparł: "Skoro byłem wystarczająco dorosły, Ŝeby 
złoŜyć tu pieniądze, to jestem teŜ dość dorosły, Ŝeby je podjąć". I udało mu się. Ostatnio jego 
dochody brutto wynoszą około dziesięciu tysięcy dolarów. 

W Ameryce tradycyjnym symbolem pracy dla dziecka jest stoisko z lemoniadą wystawiane w 
lecie na chodniku przy podmiejskim domu. Nie ma w tym nic złego. Im więcej takich stoisk, 
tym lepiej. Przyjrzyjmy się jednak temu bliŜej i spróbujmy zrozumieć, kiedy moŜe to być 
czymś innym niŜ autentycznym prywatnym przedsięwzięciem – czymś, co jest raczej złą 
lekcją dla dziecka, które chce załoŜyć własny biznes. 

MoŜe być na przykład tak, Ŝe wszystkie cytryny uŜywane do lemoniady zostaną kupione 
przez rodziców . Dziecko prowadzące stoisko moŜe po prostu uwaŜać to za normalne i nie 
pomyśleć o tym, Ŝe aby jego punkt naprawdę przynosił pieniądze, musi ich być dosyć na 
zwrócenie mamie czy tacie za wszystkie cytryny i jeszcze trochę powinno zostać. To co 
zostaje, będzie nazywało się zyskiem. Będą to pieniądze rzeczywiście zarobione na sprzedaŜy 
lemoniady. 

Są i inne rzeczy, które musisz wziąć pod uwagę. Jeśli ich nie uwzględnisz, będzie to zabawa 
w biznes, a nie prawdziwe prowadzenie interesu. ZałóŜmy, Ŝe dzbanki, których uŜywasz do 
mieszania i podawania lemoniady pochodzą z domowej szafki. Gdybyś prowadził prawdziwy 
interes, dzbanki stanowiłyby część tak zwanegowyposaŜenia kapitałowego, wyposaŜenia, 
które jest ci niezbędne zanim zabierzesz się do dzieła. Cytryny, to będzie część twoich 
surowców. Chodzi o to, Ŝe skądś musisz to wyposaŜenie zdobyć. Nikt ci go raczej nie da. 
Jednym ze sposobów jego zdobycia będzie zaoferowanie akcji lub udziałów w twojej firmie. 
Te udziały wymieniasz za pieniądze, które ktoś ci daje na zakup wyposaŜenia. 

Wróćmy zatem do dzbanków. śeby twoje stoisko było prawdziwie prowadzonym biznesem 
moŜesz sprzedać rodzicom udział w nim w zamian za dzbanki. Oznacza to, Ŝe mają oni udział 
we wszystkich twoich zyskach. Jeśli wyłoŜyli równieŜ pieniądze kolejny na cytryny, powinni 

za to otrzymać udział. A co z tym kawałkiem trawnika, który zajmie twoje stoisko? W 
prawdziwym biznesie musiałbyś albo kupić albo wydzierŜawić teren pod swoje 
przedsięwzięcie. Jeśli zatem chcesz, Ŝeby wszystko było prawdziwe, powinieneś 
zadecydować, ile zapłacisz za dzierŜawę terenu. Jest jeszcze lód. TeŜ nie jest za darmo. Ktoś 
musiał zapłacić za prąd zuŜyty do jego zrobienia. w prawdziwym interesie ten koszt byłby 
bardzo waŜny i musiałbyś wiedzieć dokładnie co do grosza, ile wynosi. Nie zapomnij teŜ o 
koszcie szklanek, których uŜyjesz do podawania lemoniady. A koszt tablicy, którą umieścisz, 
Ŝ

eby powiedzieć ludziom o twoim stoisku? To jest reklama. TakŜe powinieneś wiedzieć, ile 

to kosztuje. Co do grosza. 

Dlaczego wszystko to tak waŜne? OtóŜ gdybyś tego nie wiedział, nie mógłbyś w Ŝaden 
sposób zorientować się, czy twój interes jest udany czy nie. Zupełnie nie wiedziałbyś, ile 
Ŝą

dać za lemoniadę. Nie wiedziałbyś, czy w ogóle warto było zabierać się za prowadzenie 

interesu. NiezaleŜnie od tego, jaki rodzaj interesu będziesz chciał prowadzić, musisz wiedzieć 
wszystko o kosztach, jakie się z tym wiąŜą. O niczym nie zapomnij. RóŜnica pomiędzy 
sukcesem a niepowodzeniem moŜe zaleŜeć od kilku groszy, które zapomnisz wziąć pod 
uwagę. 

Mówiąc o lemoniadzie zapomnieliśmy na przykład o cukrze. Niektórzy z twoich klientów 
będą na pewno chcieli lemoniadę bardziej słodką, inni mniej. Wybór między słodką a cierpką 
lemoniadą moŜe być istotną sprawą przy sprzedaŜy lemoniady. Musisz jednak wliczyć koszt 
cukru. Przypuśćmy teŜ, Ŝe bierzesz do pomocy jednego ze swoich kolegów. MoŜesz go 
zatrudnić. Będzie to oznaczało, Ŝe obiecujesz płacić pewną ilość pieniędzy (miesięcznie lub 
tygodniowo ) temu, kto ci pomaga. Będziesz musiał płacić te pieniądze niezaleŜnie od tego, 
czy stoisko przynosi dochód, czy nie. Są to koszta pracy. Jeśli zgodzisz się je płacić, są to 
koszta stałe, bez względu na to, ile zarobisz. MoŜesz je zmienić na przykład w ten sposób, Ŝe 
przyjmiesz tę osobę jako wspólnika. Znaczyłoby to, Ŝe dzielicie wszystkie pieniądze, jakie 
przynosi interes – po opłaceniu wszystkich kosztów produkcji! – ale takŜe wszystkie straty, 
jakie mogą powstać, jeśli interes się nie powiedzie. 

A co z zapłatą dla ciebie? Dobrze, bądźmy realistami, poniewaŜ przedsięwzięcie jest 
naprawdę twoje, będziesz musiał zapłacić sobie z tego, co zostanie po opłaceniu wszystkich 
kosztów . Te pieniądze to zysk, a jedną z wielkich zalet posiadania własnego biznesu jest to, 
Ŝ

e moŜesz zdecydować, jak ten zysk wykorzystasz. MoŜesz zatrzymać wszystko. MoŜesz 

włoŜyć część do banku. MoŜesz kupić za to więcej lemoniady, szklanek i innego sprzętu. 
MoŜesz zuŜyć zysk na rozpoczęcie nowego przedsięwzięcia. MoŜesz wydać wszystko na 
adapter – na co chcesz. PoniewaŜ podejmujesz całe ryzyko, poniewaŜ to ty byłeś 
przedsiębiorcą, masz prawo do nagrody. Nie zapominaj jednak – to wszystko jest ryzykiem. 
Jeśli pójdzie ci źle i nie zarobisz Ŝadnych pieniędzy, koniec będzie taki, Ŝe zamiast duŜo 
zarobić, znajdziesz się w długach. 

Podejmowanie ryzyka to sedno sukcesu na wolnym rynku. Ludzie podejmujący ryzyko 
tworzą miejsca pracy dla innych. Mogą zatrudniać tych, którzy nie chcą podejmować ryzyka. 
Dostarczają potrzebnych innym towarów i usług. śycie wielu ludzi staje się dzięki nim 
odrobinę lepsze. Mogą stać się bardzo bogaci. Ale mogą teŜ spłukać się do cna. Właśnie 
dlatego, Ŝe nie boją się podjąć ryzyka są tak waŜni dla nas wszystkich. A kiedy postanowisz 
załoŜyć własny interes – bez względu na to jak mały i niezaleŜnie od tego, ile sam masz lat – 
staniesz się jednym z tych bardzo poŜytecznych ludzi; staniesz się przedsiębiorcą, 
człowiekiem podejmującym ryzyko, twórcą, produktywną istotą ludzką. 

Aby podjęcie się pracy albo prowadzenia interesu było dla ciebie waŜne, powinna to być pod 
kaŜdym względem wyprawa w prawdziwy świat. śeby miało to istotne znaczenie dla twojej 
przyszłości, powinno pobudzić w tobie ducha przedsiębiorczości i dać ci odpowiednie 
doświadczenie. Nie chodzi ci o pozory , drobne prace, którymi twoi rodzice będą później 
mogli chwalić się przed znajomymi. Chcesz zrobić coś poŜytecznego i autentycznego, co 
byłoby waŜne takŜe wówczas, gdyby zrobił to ktoś starszy, a nie dlatego, Ŝe robi to dziecko. 
Chcesz być prawdziwym przedsiębiorcą, a nie karykaturą małego biznesmena. Łatwo jest 
mówić o kapitalizmie i przedsiębiorczości. Ludzie mogą pomyśleć, Ŝe ten, kto wiele o tym 
mówi, jest bardzo powaŜną osobą. Jest jednak stare powiedzenie: "gadanie nic nie kosztuje". 
Naprawdę się liczy tylko działanie. 

Sama praca teŜ nie wystarczy, Ŝeby nabyć twórczego ducha ryzyka będącego najbardziej 
fascynującym elementem kapitalizmu i wolnego rynku. Mógłbyś na przykład pracować po 
lekcjach w barze. Mógłbyś kosić trawnik sąsiada. Mógłbyś pilnować małych dzieci. To 
prawda, byłaby to praca. To nie ona jednak tworzy przedsiębiorcę. ZałoŜenie własnego 
interesu pociąga za sobą zarówno pracę, jak teŜ podejmowanie ryzyka i planowanie. 

Nie zrozum tego jednak źle. Dziecko podejmujące się takich zajęć, Ŝeby zaoszczędzić 
pieniądze na rozpoczęcie czegoś innego, gromadzi kapitał. Podejmowanie się tego rodzaju 
pracy po to, by kupić sobie modne ciuchy czy coś w tym rodzaju, to takŜe pewien wybór. 
MoŜna nie chcieć rozpoczynać własnego przedsięwzięcia. MoŜna wcale nie myśleć o 
wypracowaniu swojej przyszłości. Dzieci podejmujące się pracy, poniewaŜ ich rodziny 
potrzebują pieniędzy, robią coś, co musi być zrobione niezaleŜnie od wszystkiego. TakŜe i 
one mogą chcieć powaŜnie pomyśleć o chwili, kiedy załoŜą własny interes i powiedzie im się 
lepiej, albo kiedy zdobędą jakiś fach, co stworzy im więcej moŜliwości. 

Jako przykład tego, o czym mówimy, weźmy pilnowanie małych dzieci. Jak się do tego 
zabrać? Nawet takie proste zajęcie moŜe dać młodemu człowiekowi okazję do 
przeprowadzenia analizy ekonomicznej i rynkowej. Pojawia się teŜ moŜliwośćrozszerzenia 
rynku: zamiast tylko po prostu siedzieć przy niemowlaku, moŜna stworzyć całą sieć usług 
tego rodzaju, ustalić zasady pracy, prowadzić szkolenie, zorganizować rezerwową sieć usług 
w nagłych przypadkach i zatrudniać innych początkujących opiekunów. 

Włóczenie się koło sklepu spoŜywczego w oczekiwaniu na ludzi potrzebujących pomocy w 
niesieniu zakupów jest być moŜe juŜ nieco niemodne, a nawet i niepotrzebne. Ale kaŜde 
dziecko mieszkające w większych skupiskach ludzi moŜe zrobić rozpoznanie tamtejszych 
potrzeb. Badanie rynku wymagałoby od ciebie po prostu przejścia się po domach i zapytania 
ludzi, czy są zainteresowani twoimi usługami i ile byliby skłonni za nie zapłacić. 

Twoje usługi mogłyby obejmować pomoc w zakupach, w przeprowadzkach, przy remontach 
– mieszkań. Jako młody przedsiębiorca mógłbyś zatrudniać innych, albo wykonywać 
wszystko sam. śeby zrobić coś uŜytecznego, wystarczy latem kosiarka do trawników, a zimą 
łopata do śniegu. Dzieci gotowe do wspólnej pracy, które poszukują klientów w okolicy, to 
juŜ zespołowy menedŜer. Młodzi ludzie mogą postanowić, Ŝe będą sprzedawać choinki. 
Spójrz jakie są tu moŜliwości. Mogą umówić się, Ŝe pomogą jakiemuś stałemu sprzedawcy 
drzewek. Krótko mówiąc, mogą dostać u niego pracę. Pewne jest wówczas, Ŝe nie zarobią 
wiele. Ich praca nie jest przecieŜ wiele warta. 

MoŜna teŜ omówić sprawę z okolicznymi mieszkańcami i zorientować się, czy nie ma gdzieś 
kogoś, kto dostarczyłby drzewek za rozsądną cenę, dzięki czemu dałoby się sprzedać je z 

zyskiem niewątpliwie wyŜszym niŜ pieniądze zarobione za pracę dla kogoś innego, Byłoby to 
oczywiście bardziej ryzykowne. Mogłoby się na przykład okazać, Ŝe wybrali miejsce, gdzie 
nigdy nie pojawia się Ŝaden klient. Mogłoby teŜ zdarzyć się tak, Ŝe padliby ofiarą wojny cen, 
w której ceny proponowane przez innych spadłyby poniŜej tej, jaką sami zapłacili za drzewka. 
Nawet gdyby tak się stało, dowiedzieliby się wówczas stosunkowo bezboleśnie o 
prowadzeniu interesów tyle, co wydając tysiące dolarów na kursy dla biznesmenów w 
późniejszych latach. 

Jeszcze inny sposób to porozmawiać z rodzicami i zbadać moŜliwość wzięcia części 
pieniędzy z rodzinnych oszczędności przeznaczonych na twoją przyszłą naukę; moŜna by je 
zainwestować w ziemię, na której posadzi się drzewka przeznaczone na sprzedaŜ za dziesięć 
lat – być moŜe akurat w czasie, gdy będą potrzebne pieniądze na opłacenie uczelni. MoŜna 
przy tej okazji wiele skorzystać. Dowiesz się, Ŝe rolnictwo wymaga długotrwałego 
poświęcenia, nauczysz się analizy ekonomicznej, wytrwałości w dąŜeniu do celu i planowania 
z duŜym wyprzedzeniem. 

ZałóŜmy teraz, Ŝe postanowiłeś myć samochody w okolicy. Wiele dzieci próbowało zarabiać 
w ten właśnie sposób. Zazwyczaj to się udaje. Pomyślmy jednak o myciu samochodów tak, 
jak zrobiłby to przedsiębiorca. Po pierwsze, twoja oferta musi być atrakcyjna. Musi być 
powód, dla którego ludzie mieliby wynająć do mycia samochodów właśnie ciebie, a nie kogoś 
innego. Jednym z takich powodów moŜe być to, Ŝe będziesz wyglądał na kogoś, kto jest lepiej 
przygotowany do tej pracy. MoŜesz mieć własne gąbki i irchę do wycierania samochodu. 
Potrzebne ci jest coś dzięki czemu będziesz wyglądał na choćby odrobinę powaŜniejszego w 
tym fachu, niŜ na przykład ten, kto pojawia się i mówi, Ŝe chce umyć samochód, ale 
potrzebuje do tego sprzętu swojego klienta. Następnie pomyśl o reklamie; MoŜesz sporządzić 
ulotkę mówiącą o twoich usługach przy myciu samochodów. W pobliskiej drukarni za dość 
niską cenę zrobią ci kilkaset odbitek (to część twoich inwestycji w interes); moŜesz teŜ 
zapytać ich, czy nie zechcieliby wydrukować ulotek w zamian za mycie samochodów 
naleŜących do ich firmy. Twoje ogłoszenie powinno wyraźnie mówić, jakie usługi moŜesz 
zaoferować. Czy w ramach swoich usług czyścisz takŜe wnętrze samochodu? Czy będziesz 
mył samochody w czasie dogodnym dla właściciela, czy masz stały czas pracy? KaŜda 
dodatkowa rzecz, jaką wymyślisz, pomoŜe ci w twoim przedsięwzięciu i sprawi, Ŝe twoje 
usługi będą wyróŜniać się pośród innych. 

Następnie, jako przedsiębiorca, moŜesz zacząć myśleć o pewnych zmianach w twoim 
biznesie. Czy dałoby się zatrudnić kilkoro innych dzieci, Ŝeby to one zajmowały się myciem, 
podczas gdy ty zająłbyś się kontaktami z klientami i zbieraniem zamówień? Czy zdołasz 
rozkręcić interes na tyle, Ŝeby płacić tamtym, mieć coś jeszcze ponadto (zysk) dla siebie, a 
takŜe jakieś pieniądze na kupno nowego sprzętu albo na nową reklamę? A klienci, o których 
być moŜe inni nie pomyśleli?  
Sprzedawcy uŜywanych samochodów chcą, aby ich auta były czyste z wierzchu i w środku. 
Samochód, który do nich trafia, moŜe być okropnie brudny.  
Ktoś musi go wyczyścić. Dla sprzedawcy samochodów lepiej jest wynająć ciebie – zwłaszcza 
jeśli pokaŜesz, Ŝe swoją robotę wykonujesz pierwszorzędnie – niŜ zrobić to samemu albo 
zatrudnić kogoś na stałe. 

Pewien chłopiec z Wichita w stanie Kansas, zaczął od mycia samochodów, a następnie wziął 
się za mycie osiemnastokołowych cięŜarówek. Jest jeszcze w  
szkole średniej, ale ma tak wielu klientów, Ŝe musiał wynająć do tej pracy grupę dorosłych 
ludzi, a sam zdobywa nowych klientów i zarządza całym przedsięwzięciem, dostarcza sprzęt i 

dopilnowuje roboty. Pamiętaj, kiedy szukasz nowych klientów, nigdy nie szkodzi zapytać. 
NajwyŜej powiedzą ci "nie", a nawet jeśli tak się stanie, będą juŜ wiedzieli, Ŝe jesteś młodym 
człowiekiem, który chce pracować i ma o tym jakieś wyobraŜenie. Jest to zdobywanie dobrej 
marki, co moŜe okazać się dla ciebie bardzo cenne w późniejszych latach. To teŜ jest 
inwestycja, inwestycja w dobrą opinię. 

Wskazówki dotyczące opieki nad dziećmi, sprzedaŜy choinek i mycia samochodów mogą się 
przydać w kaŜdym rodzaju pracy , jaki ci przyjdzie do głowy.  
Pomyśl o powodach, dla których do wykonania jakiejś pracy ludzie mieliby wybrać właśnie 
ciebie. Pomyśl o dodatkowych usługach, dzięki którym twoja oferta będzie się wyróŜniać 
spośród innych. Pomyśl o tym, jak przekonać ludzi, Ŝe jesteś powaŜny, Ŝe moŜesz wykonać 
dobrą robotę, Ŝe masz wprawę, Ŝe jesteś uczciwy i wykonujesz swoją pracę w terminie. 

Zastanów się, czy szłoby ci lepiej, gdybyś zatrudnił kilku swoich kolegów. Pomyśl, czy 
byłoby lepiej, gdybyś zajął się zdobywaniem klientów, a do wykonywania samej pracy 
zatrudniał innych. Pomyśl o kaŜdym miejscu, w którym mógłbyś znaleźć klientów; nigdy nie 
poprzestawaj na miejscach powszechnie znanych.  
Myśl. To najcenniejsze, co masz jako przedsiębiorca – i jako człowiek! 

Twój przyjaciel komputer 

Twoim największym bogactwem jest umysł. To najcenniejsze z twoich narzędzi. Jest 
waŜniejszy niŜ pieniądze. Nawet mając furę pieniędzy, mnóstwo ziemi czy wielką fabrykę, 
mógłbyś stracić wszystko, gdybyś nie posługiwał się naleŜycie swoim umysłem. Mógłbyś być 
bardzo silny, ale jeśli nie uŜywałbyś we właściwy sposób rozumu, swoją siłę mógłbyś 
wykorzystać jedynie zatrudniając się do kopania rowów, albo noszenia cięŜarów. 

W dawnych czasach większość narzędzi – metalowych, drewnianych czy innych – słuŜyła do 
zwiększenia siły fizycznej. Narzędzia pomagały robić to, czego nie dało się zrobić gołymi 
rękami. Za twojego Ŝycia pojawiło się jednak nowe narzędzie, które nie słuŜy do zwiększania 
siły fizycznej, ale jest prawdziwym poszerzeniem moŜliwości umysłu. Tym narzędziem jest 
komputer . 

Znasz chyba takie dzieci, które myślą, Ŝe komputer to tylko urządzenie do gier. Gry są 
wspaniałe, nikt w to nie wątpi. Ale jeśli uŜywasz komputera tylko do zabawy, marnujesz 
jeden z najwspanialszych wynalazków człowieka. Kiedy zrozumiesz jak korzystać z 
komputera, nauczysz się wielu waŜnych rzeczy. Nauczysz się tego, Ŝe działania mają swoje 
skutki. Przekonasz się, Ŝe kiedy coś robisz powoduje to określone następstwa. KaŜde 
polecenie, jakie dajesz konmputerowi sprawia, Ŝe coś się dzieje. Kto odpowiada za to 
wszystko? Maszyna? Nie. Tak naprawdę ona nic nie wie. MoŜe robić jedynie to, co jej 
polecisz i to, co jest zaprogramowane. 

Kiedy nauczysz się korzystać z komputera, a zwłaszcza go programować, nauczysz się teŜ 
być bardzo ostroŜnym i starannym. Komputer nie toleruje błędów . Całkowicie odpowiadasz 
za to, Ŝeby wszystko było zrobione poprawnie. Ty jesteś odpowiedzialny. To waŜna nauka 
Ŝ

yciowa. 

Nauczysz się takŜe, jak dzielić problemy czy plany na mniejsze, łatwiejsze do realizacji 
działania. NiezaleŜnie od tego, jak wielki jest problem czy plan, składa się on z wielu 

mniejszych części. Im lepiej je zrozumiesz, tym lepiej pojmiesz całość. Pracując z 
komputerem będziesz szedł krok za krokiem, przybliŜając się coraz bardziej do rozwiązania. 

Nauczysz się ujmować problem jako szereg małych kroków, lub odrębnych części. Wielu 
ludzi po prostu załamuje ręce, kiedy widzą coś skomplikowanego. Mówią, Ŝe temu nie 
podołają i rezygnują. Praca przy komputerze pomoŜe ci uniknąć poczucia bezsilności. Krok 
za krokiem, w miarę nabywania umiejętności tworzenia programu dla twojego komputera, 
będziesz posługiwał się umysłem w sposób logiczny, co pomoŜe ci zrozumieć takŜe bardzo 
wiele innych rzeczy.  
Niektórzy mówią, Ŝe komputery nigdy nie pomogą ci zrozumieć twoich problemów 
osobistych, muzyki, wierszy, czy miłości. Ale nawet w tych sprawach praca z komputerem 
moŜe pomóc ci zdobyć poczucie, Ŝe takŜe o problemach osobistych moŜna myśleć przy 
uŜyciu metody małych kroków. Nie  znaczy to wcale, Ŝe nie są waŜne rozbłyski zrozumienia, 
które nazywamy intuicją. Przeciwnie. Nawet wówczas, kiedy będziesz programował 
komputer lub uŜywał go do przechowywania róŜnych informacji, czy jeszcze do innych 
celów, wiele razy zdarzy się, Ŝe nagłe olśnienie, rozbłysk intuicji., zdziałają  więcej niŜ 
godziny uporczywego myślenia. Intuicja to coś, czego komputery jak dotąd nie mają. MoŜe 
takŜe okazać się, Ŝe twój komputer potrafi ci pomóc w tworzeniu rysunków, a nawet muzyki.  
Przed tobą i twoim komputerem otworzy się nieograniczony świat twórczych moŜliwości. 
Komputer jako edytor tekstów pomoŜe ci w zdobyciu umiejętności, której nie ma dziś wielu 
młodych ludzi. Chodzi o pisanie jasnych i prostych zdań. Bardzo często umiejętność ta 
decyduje o sukcesie lub niepowodzeniu jakiegoś planu czy przedsięwzięcia. MoŜe od tego 
zaleŜeć nawet to, jak sobie poradzisz w Ŝyciu i co będziesz mógł zdziałać. Im jesteś młodszy, 
tym jest to waŜniejsze. Ze względu na twój wiek, starszym trudno będzie traktować cię 
powaŜnie. Jeśli nie będziesz potrafił przedstawić im jasno, co chcesz robić lub jakiej pomocy 
potrzebujesz, nie zajdziesz zbyt daleko. A przecieŜ stanie w miejscu i mamrotanie na nikim 
nie zrobi wraŜenia. Kiedy piszesz coś na komputerze, nawet jeśli jest to prywatna notatka 
słuŜąca uściśleniu twoich myśli, moŜesz wiele razy zmieniać ją duŜo łatwiej niŜ przy pisaniu 
długopisem, czy na maszynie do pisania. MoŜesz poprawiać ją aŜ stanie się całkowicie jasna. 
Jasne myślenie to bardzo waŜna rzecz. Ale pamiętaj. Komputer to tylko narzędzie. 
NajwaŜniejsza jest osoba, która się nim posługuje i jej umysł. 

MoŜesz napotkać pewien problem – chyba Ŝe twoi rodzice juŜ uŜywają i lubią komputery. 
OtóŜ niektórzy spośród starszych wszystkie swoje wiadomości o komputerach czerpią z 
programów telewizyjnych i filmów, gdzie pokazuje się komputery jako tajemnicze urządzenia 
o własnych umysłach. Mogą zatem sądzić, Ŝe samo posiadanie w domu komputera rozwiąŜe 
wszystkie problemy. Bywają więc nieraz rozczarowani, kiedy juŜ go kupią. 

Wkrótce przekonują się, Ŝe jest to wprawdzie niezwykłe urządzenie, ale myśleć muszą wciąŜ 
ludzie. Czasami ich to zniechęca i nabierają prawdziwego wstrętu do komputerów. Jeśli tak 
jest w przypadku twoich rodziców, musisz być cierpliwy, wyjaśniać im sprawę najlepiej jak 
potrafisz i pomagać im zrozumieć, Ŝe komputer to potęŜne narzędzie i Ŝe masz autentyczne i 
słuszne racje, Ŝeby mieć coś takiego. 

MoŜe się zdarzyć wręcz przeciwnie, kiedy w domu juŜ jest komputer, ale uŜywa się go 
głównie do gier. Być moŜe wtedy równieŜ będziesz musiał usilnie starać się o własny 
komputer dla twoich planów związanych z prowadzeniem biznesu. Kiedy będziesz rozglądać 
się za oprogramowaniem do swojego komputera, z gotowymi programami, które pozwolą ci 
załoŜyć bazę danych dla przechowywania informacji o róŜnych rzeczach lub system 
obliczania pozwalający na zapis kosztów i zysków, przejrzyj koniecznie wiele 

specjalistycznych czasopism. Porozmawiaj potem z ludźmi ze sklepów z komputerami lub z 
innych firm. Jeśli to moŜliwe, musisz zdobyć program, który będzie dokładnie odpowiadał 
twoim potrzebom. Trudniej będzie dziewczętom. Na ogół nie zachęca się ich, tak jak 
chłopców, do uŜywania komputera. 

Jednym z powodów jest to, Ŝe wiele dzieci – zaczyna interesować się komputerami poprzez 
gry. DuŜo z nich przeznaczonych jest wyraźnie dla chłopców. Znaczy to po prostu, Ŝe 
dziewczęta muszą być bardziej wytrwałe, jeśli chcą wykorzystać to wspaniałe urządzenie. Dla 
wszystkich jednak najwaŜniejszą sprawą jest zastanowienie się nad tym, jak zdobyć własny 
komputer. NiezaleŜnie od tego, czy będziesz uŜywał go do prowadzenia interesów czy nie, 
okaŜe się on prawdziwie przydatny we wszelkich twoich zainteresowaniach. 

Powinieneś powaŜnie pomyśleć o przeznaczeniu pewnej części twoich zarobków, z jakiejś 
pracy, którą mógłbyś wykonywać, na zakup własnego komputera. Jaki on ma być? Musisz 
sam zdecydować. Ale moŜna powiedzieć, Ŝe właściwie nie ma czegoś takiego jak zły 
komputer. Niektóre są powolne, inne mają ograniczoną pojemność pamięci, ale wszystkie 
mogą ci bardzo pomóc. Mogą pomóc ci w wielu rzeczach, których nie dałbyś rady zrobić bez 
nich. A wszystkie pomogą ci dokładniej myśleć. 

Znany miesięcznik Family Computing (adres: 730 Broadway, New York, NY 10003) wybrał 
ostatnio "komputerową rodzinę roku", na której przykładzie widać, jakie korzyści z pracy na 
komputerze moŜe odnieść cała rodzina. Zdobywcami głównej nagrody zostali Bernard i 
Glenda Ofstehage oraz ich dzieci: Steven, Daniel, James, Peter i Andrew. Mieszkają na 
farmie w Elk Point w stanie Południowa Dakota. Matka zgłosiła ich do konkursu wyjaśniając 
w liście, dlaczego mogą ubiegać się o tę nagrodę. Dzieci uŜywają komputera ze wszystkimi 
rodzajami programów edukacyjnych, do matematyki, wymowy i czytania. James jest teraz w 
pierwszej klasie i, jak pisze mama, "korzysta z komputera chyba więcej niŜ ktokolwiek z nas". 
W zeszłym roku James cierpiał na zaburzenia słuchu i mama wymyśliła gry i inne zabawy na 
komputerze uczące chłopca kolorów, liczb, liter i czytania. Dzięki temu nic nie stracił do 
swych kolegów z przedszkola. Teraz ze słuchem jest juŜ wszystko w porządku, ale pewności 
nabrał dzięki posługiwaniu się komputerem. (Dzieci niepełnosprawne mogą wiele skorzystać 
z pomocy komputera). Tata uŜywa komputera do prowadzenia zapisu finansów gospodarstwa. 
"Dzięki odpowiedniemu programowi moŜna łatwo przedstawić plany i coroczny bilans 
gospodarstwa ", powiedział. Mama uŜywa komputera przy prowadzeniu sprzedaŜy 
kurczaków i jajek."Doświadczenia z komputerem pozwalają dzieciom przekonać się, jakie 
bogactwo wiedzy kryje się w świecie. To wielka przyjemność patrzeć jak się uczą. Jesteśmy 
rodziną, która lubi spędzać wiele czasu wspólnie, a nasz komputer okazał się pod tym 
względem wspaniałą inwestycją. MoŜemy spędzać przy nim część czasu przeznaczonego na 
naukę, na odpoczynek, a takŜe uŜywać go indywidualnie w naszej pracy, zabawie i zajęciach 
szkolnych", napisała Glenda. 

Komputer moŜe ci pomóc w wielu twoich przedsięwzięciach. Ale i sam komputer moŜe być 
czymś, na czym opiera się twój biznes. Oto parę przykładów tego, co inne dzieci robią na 
swych komputerach. Pewien chłopiec przynosił swój przenośny komputer na przyjęcia 
urodzinowe w okolicy. Za dwadzieścia pięć dolarów proponował dostarczenie zaproszeń na 
przyjęcia i innych pamiątek z przyjęcia drukowanych na komputerze. Na kaŜdym z zaproszeń 
widniało imię i nazwisko dziecka. Miał teŜ programy róŜnych gier. Dodatkowo, co wszystkim 
podobało się najbardziej, pozwalał uczestnikom przyjęcia pisać na komputerze i później to 
wydrukować. 

A oto, co dwunastoletnia dziewczynka z Kalifornii mówi o swoich doświadczeniach z 
komputerem. "Komputery zmieniły moje Ŝycie pozwalając mi na zyskanie większego uznania 
w szkole i dodatkowych pieniędzy w domu. W szkole pisałam sprawozdania i pomagałam 
grupie przedszkolaków w nauce posługiwania się komputerem. Pokazywałam im wiele gier 
edukacyjnych. W domu pisałam teksty i rysowałam wykresy dla krewnych i znajomych. 
Nauczyłam posługiwać się komputerem moją mamę i brata. Sama nawet wymyśliłam kilka 
gier". 

Kiedy Adam Marsh i Stephen Mumford mieli po piętnaście lat, wymyślili ilustrowany test. 
Był to zabawny i jednocześnie skuteczny program nauki słownictwa dla dzieci z "zerówki". 
Marsh napisał program w języku BASIC, a Mumford zrobił do tego ilustrowaną broszurę 
uŜywając komputera Apple z "myszą ". Ich program zdobył drugą nagrodę w konkursie klubu 
komputerowego firmy Apple. Chłopcy chcieli jednak czegoś więcej i postanowili załoŜyć 
firmę zajmującą się sprzedaŜą ich programu. Poszli do banku i uzyskali piętnaście tysięcy 
dolarów kredytu, zatrudnili prawnika i księgowego i utworzyli firmę Marsh i Mumford z 
siedzibą w Berlin, w stanie Maryland. Mówili, Ŝe są "najmłodszymi ludźmi, którzy w stanie 
Maryland mogli korzystać z kart kredytowych". Napisali równieŜ zabawną ksiąŜkę, której 
celem jest odstraszanie"piratów" kradnących programy komputerowe. Zdobyła ona pierwsze 
miejsce w konkursie klubu komputerowego firmy Apple. 

Jeszcze bardziej znamienna historia mówi o siedemnastoletnim chłopcu, który układa i 
sprzedaje programy w rodzinnym mieście Muncie, w stanie Indiana. Ma komputer Apple i 
interesuje się "graficznym zapisem mowy komputera i nowymi sposobami tworzenia dźwięku 
przy ograniczonych moŜliwościach głośnika Apple". Zaczął od napisania prostego programu 
dla swojej matki, która jest nauczycielką w pierwszej klasie. Program okazał się za trudny dla 
uczniów, ale spodobał się nauczycielom. Chłopiec uzupełnił go dodatkowymi elementami i 
stworzył nowy program. Mieszczą się tam programy mówiące o higienie zębów i ich 
budowie, o planetach i systemie słonecznym oraz o budowie roślin. Szkolny specjalista od 
komputerów poradził chłopcu, Ŝeby zaniósł program do miejscowego sklepu zaopatrującego 
szkoły. Tam zaproponowano mu pewne zmiany i zrobiono kilka poprawek. "Ustaliliśmy 
wówczas sposób sprzedaŜy, cenę, procent zysku dla sklepu i sposób kontaktowania się z 
szefem działu sprzedaŜy. To była niezła lekcja biznesu!", powiedział młody przedsiębiorca. 
"Jak zatem widać, nie jestem Ŝadną gwiazdą programowania. Ale mam 16 lat, trochę więcej 
pieniędzy na róŜne wydatki i o wiele więcej wprawy w programowaniu niŜ na początku!" 

Gwiazdą jest natomiast w tym fachu z pewnością Jeff Gould, który w wieku siedemnastu lat 
juŜ miał własną firmę, Double-Gold Software. Double-Gold sprzedaje swój program 
zabezpieczający przed "piratami". Kiedy Jeff miał siedemnaście lat, obroty jego firmy 
wynosiły sto tysięcy dolarów rocznie, a jej biura mieściły się w sławnej Silicon Valley w 
Kalifornii. Jeff zaczął zajmować się komputerami w wieku trzynastu lat, a dwa lata później 
porzucił szkołę, Ŝeby poświęcić im cały swój czas. Jego pierwszym sukcesem był program 
pokazujący jak rozwiązywać problem sławnej kostki Rubika. Teraz wrócił do szkoły, chodzi 
na kursy poświęcone finansom i nadal zajmuje się firmą. 

Jeszcze młodszym przedsiębiorcą komputerowym jest Rawson Stovall z Abilene w Teksasie, 
który w wieku lat jedenastu zaczął pisywać co tydzień artykuł mówiący o grach na wideo, 
publikowany przez 27 gazet. Napisał równieŜ ksiąŜkę o grach komputerowych. 

W New York Times ukazał się artykuł, w którym Andrew Feiberg komentuje Ŝartobliwie 
łatwość, z jaką wielu młodych ludzi operuje skomplikowaną techniką."Wygląda na to, ze 

młodzi przekonali się w końcu o tym, o czym zawsze wiedzieli dorośli: stoisko z lemoniadą nie 
jest szczytem moŜliwości ekonomicznych…". "…na dobrą sprawę naleŜało się spodziewać, Ŝe 
dzieci zostaną przedsiębiorcami. Mają wszystkie potrzebne do tego cechy. Są energiczne, 
uparte, Ŝywiołowe i nieznośne – słowem stworzone są do robienia interesów". 

Przyjrzeliśmy się juŜ kilku przykładom współpracy dzieci z komputerami, a teraz popatrzmy 
na sam komputer, jak moŜe on pomóc we wszelkiego rodzaju przedsięwzięciach. 

Kiedy chcesz na piśmie zaprezentować to, co potrafisz robić, lub kiedy chcesz wydrukować 
ulotkę mówiącą o twoich usługach, komputer i drukarka mogą zrobić to w sposób elegancki i 
profesjonalny. Większość komputerów moŜe pracować na programach mających 
odpowiednią grafikę, dzięki której twoje ogłoszenie będzie znakomicie wyglądać. Jeśli 
nabierzesz wprawy w posługiwaniu się programami tego rodzaju, moŜe uda ci się zrobić na 
tym interes w twojej okolicy, projektując ulotki reklamowe dla innych firm, albo ogłoszenia 
dla miejscowych klubów. 

Powiedzieliśmy sobie o tym, jak odpowiedni program do pisania tekstów moŜe ci pomóc w 
drukowaniu elegancko wyglądających liter lub innych potrzebnych ci form graficznych. 
Nawet jeśli nie jesteś dobry w pisaniu na klawiaturze, moŜesz tworzyć pięknie wyglądające 
teksty. Wystarczy , Ŝe starannie poprawisz wszystkie swoje błędy, co wcale nie będzie takie 
trudne jak przy pisaniu na maszynie. Kiedy tekst nie ma juŜ błędów , moŜesz go wydrukować. 
Wiele programów do pisania zawiera takŜe wzory korespondencji, dzięki którym moŜesz 
ułoŜyć list; zmieiniając tylko adresy będziesz mógł wysyłać go do setek czy tysięcy ludzi, a 
kaŜdy z listów będzie wyglądał tak, jakby był napisany przez ciebie osobiście. Jakaś mała 
firma, która nie ma własnego komputera, moŜe być zainteresowana w tym, Ŝebyś od czasu do 
czasu załatwiał dla niej sprawy korespondencji. Kiedy nabierzesz wprawy w posługiwaniu się 
tymi wzorami listów i nauczysz się odpowiednio przechowywać w komputerze nazwiska i 
adresy, moŜesz zaproponować pomoc miejscowej opiece społecznej, kościołowi, czy innej 
grupie. Będzie to okazja, Ŝeby poznać wielu ludzi, a być moŜe znaleźć przyszłych klientów. 

Jeśli będziesz miał trochę pieniędzy, moŜesz kupić do swojego komputera modem. Jest to 
urządzenie, które pozwoli ci na kontaktowanie się z innymi komputerami   przez telefon. Są 
takie firmy, które za stosunkowo niewielką opłatą podłączą twój modem do wielkich banków 
danych, gdzie przechowuje się olbrzymie zbiory informacji o wszystkim – od notatek z gazet 
po artykuły z czasopism i informacje ze wszystkich rodzajów publikacji technicznych. Za 
korzystanie z tych wielkich baz danych są dodatkowe opłaty, ale oznacza to, Ŝe niezaleŜnie od 
tego, gdzie mieszkasz, masz moŜliwość zdobycia wszystkich informacji na kaŜdy interesujący 
cię temat. 

Jeśli chcesz prowadzić własne księgi rachunkowe albo finanse rodzinne przy pomocy takich 
samych systemów, jakich uŜywają księgowi, musisz pomyśleć o specjalnych programach 
obliczeniowych. Poinformują cię o nich w najbliŜszym sklepie z komputerami. Tak samo, jak 
w przypadku innych moŜliwości komputera, jeśli nauczysz się je bardzo dobrze rozumieć i 
korzystać z nich, będziesz mógł poszukać jakiejś organizacji, która zapłaci ci za wykonanie 
dla niej takiej roboty. MoŜesz równieŜ zgłosić swoje darmowe usługi jakiejś  grupie 
społeczników i w ten sposób zainwestować w swoją dobrą opinię w okolicy. 

Jedną z rzeczy, w których komputer pomaga najbardziej, jest operowanie wieloma 
informacjami – od instrukcji potrzebnych ci do wykonywania róŜnych rzeczy, do nazwisk i 
adresów potencjalnych klientów. Komputer moŜe ci łatwo pomóc nawet przy najbardziej 

skomplikowanych rodzajach informacji i to na tak wiele sposobów, Ŝe moŜna powiedzieć, iŜ 
komputery to najdoskonalszy system przechowywania danych. Jeśli odpowiednio posługujesz 
się programem bazy danych, nigdy nie będziesz miał kłopotu z odszukaniem zapisanej juŜ 
informacji. Im lepiej to potrafisz i im wcześniej zaczniesz, tym masz oczywiście większe 
szansę, Ŝeby przydało ci się to w zrealizowaniu twoich planów i marzeń. 

Rodzina pracuje razem 

Czy marzyłeś kiedyś o tym, Ŝeby zostać w domu i robić to, na co masz ochotę? Mógłbyś 
uczyć się czego chcesz i nie musiałbyś chodzić do szkoły. Spędzałbyś miło czas z całą twoją 
rodziną. Mógłbyś zarabiać pieniądze. Być moŜe zostałoby ci jeszcze trochę czasu na podróŜe 
albo na inne zajęcia poza domem. Czy takie marzenie moŜe się spełnić? 

Tak się juŜ stało w przypadku setek tysięcy ludzi, którzy całą swoją pracę wykonują w domu; 
nawet swoje dzieci uczą w domu. O domowej szkole powiemy później. Teraz skupimy się na 
moŜliwościach wspólnej rodzinnej pracy w domu. 

Były kiedyś takie czasy, Ŝe jeszcze więcej ludzi pracowało w ten sposób. Było wtedy 
przynajmniej dziesięć razy więcej gospodarstw niŜ dzisiaj, a przy ich prowadzeniu pracowały 
całe rodziny. Pracowano bardzo cięŜko i choć wychowało się w ten sposób wielu wybitnych 
ludzi, młodzi ludzie nie mieli zbyt wiele czasu na cokolwiek poza ciągłą pracą. 

Dzisiaj wszystko wygląda oczywiście inaczej. Ci, którzy pracują w domu, uŜywają innych 
narzędzi i technik, i mają o wiele więcej moŜliwości niŜ ludzie pracujący niegdyś na farmach, 
co wypełniało zwykle niemal kaŜdą godzinę w ciągu dnia. Dzisiejsze gospodarstwo moŜe być 
zupełnie inne. Walter i Sylvia Erhardt prowadzą w stanie Maryland bardzo nowoczesną i 
przynoszącą spory dochód farmę, gdzie uprawia się owoce i warzywa dostarczane później do 
wielkich restauracji miejskich. Zamiast drogich nawozów sztucznych gospodarze uŜywają 
jedynie nawozów naturalnych. Tajemnicą ich sukcesu jest ścisła, naukowa wiedza o glebie i 
potrzebach kaŜdej z uprawianych roślin. Zanim ich dzieci dorosły i rozpoczęły samodzielne 
Ŝ

ycie, pracowali na farmie wszyscy razem. Nieraz praca była długa i cięŜka, ale zawsze 

znajdowali czas na wycieczki domowe i Ŝycie rodzinne. 

Niedaleko od tej farmy działa domowe przedsiębiorstwo produkujące bawełniane ubrania 
sprzedawane na cały świat na zamówienie pocztowe. Interes załoŜony został przez dwie 
rodziny, które chciały stworzyć takie miejsce, w którym rodzice mogliby przez cały dzień być 
razem ze swoimi dziećmi – ucząc ich normalnych przedmiotów szkolnych jak równieŜ 
wszystkiego, co potrzebne jest, by wiedzieć jak naleŜy prowadzić przedsiębiorstwo. Ich firma, 
o nazwie Deva, sprzedaje co roku ubrania wartości miliona dolarów, ale wszyscy pracujący 
tam ludzie mają w ciągu dnia wolny czas, by razem pograć w siatkówkę czy w coś innego. 
Jest zazwyczaj okazja do sąsiedzkiej pogawędki czy nawet filozoficznej dyskusji, a dzieci 
wszystkich pracowników zachęca się na róŜne sposoby do uczestnictwa we wspólnym 
przedsięwzięciu. 

Podobnie jak w przypadku innych domowych przedsiębiorstw, Deva nie zaczęła od 
planowania biznesu, ale od planów osobistych. Jej załoŜyciele uznali za swój najwaŜniejszy 
cel wykonywanie takiej pracy, którą moŜna robić w domu i która pozwoli rodzinie przebywać 
ze sobą. Przyglądali się uwaŜnie innym przedsięwzięciom i oszczędzali pieniądze na kapitał 
wyjściowy. Zdecydowali się na ubrania, poniewaŜ większość pracy, to znaczy szycie, moŜna 
było dać innym do pracy chałupniczej. Ludzie, którzy zapoczątkowali przedsięwzięcie, mogli 

skupić się na rozpoznaniu rynku – próbując zorientować się, na jaki rodzaj ubrań jest duŜe 
zapotrzebowanie. Mogli równieŜ rozprowadzać swój towar. Naturalna bawełna, luźny krój, 
superwygodne ubrania okazały się strzałem w dziesiątkę. 

Elementy wyjściowe przy rozpoczynaniu domowego przedsięwzięcia są takie same dla 
kaŜdego, kto chce o tym pomyśleć. Przede wszystkim musisz w pełni zdawać sobie sprawę z 
ryzyka. Jeśli interes się nie uda, mogą przepaść wszystkie twojeoszczędności. Musisz być na 
to przygotowany. Jeśli zaangaŜowana jest cała rodzina, kaŜdy jej członek musi być 
przygotowany na podjęcie ryzyka i na to, by mieć tyle godności, Ŝeby znieść zarówno 
niepowodzenie, jak i przyjąć sukces. 

Czy twoja rodzina jest przygotowana, Ŝeby podjąć ryzyko? Niektóre rodziny wolałyby 
bezpieczny byt i stałe zajęcie niŜ podjęcie ryzyka – nawet jeśli ryzyko mogłoby opłacić się 
bardziej niŜ praca dla kogoś innego. Czy byłbyś gotów pomóc swoim rodzicom zacząć 
wszystko od początku, gdyby domowe przedsięwzięcie się nie powiodło? Czy moŜe jednak 
wolisz mieć pewność, Ŝe będziesz dostawał trochę nowych ubrań, nowych płyt, a jak się da to 
i samochód, kiedy będziesz miał siedemnaście lat? Jest waŜne, by uświadomić to sobie, 
niezaleŜnie od tego, co masz zamiar zrobić. Następnie musicie rzeczywiście poznać rynek, na 
jaki macie zamiar wejść. Kto jest dla was konkurencją? Co moŜecie zaproponować, Ŝeby 
ludzie przyszli właśnie do was? Jeśli będziecie potrzebowali jakiegoś wyposaŜenia, skąd je 
weźmiecie i ile będzie kosztować? Czy moŜe być dostarczone na czas? Jak? Czy koszt 
przedsięwzięcia moŜe się gwałtownie podnieść? Czy będziecie mogli podnieść ceny na tyle, 
Ŝ

eby pokryć nowe koszty? Czy jeśli będziecie musieli na początek poŜyczyć pieniądze, 

niepowodzenie będzie oznaczać, Ŝe stracicie wasz dom i samochód? Czy kaŜdy jest 
przygotowany na tego rodzaju stratę oznaczającą konieczność rozpoczęcia wszystkiego od 
nowa? KaŜdy wasz krok musi być podjęty w oparciu o jasną świadomość, dlaczego wasz 
towar czy usługa moŜe przyciągnąć ludzi – oraz o wyraźne rozeznanie, kim są i gdzie są 
klienci! 

Musicie takŜe dokładnie wiedzieć, kto w rodzinie bierze odpowiedzialność za określoną część 
przedsięwzięcia. Trzeba równieŜ postanowić, w jaki sposób będą podejmowane decyzje. Czy 
szefem będzie jedna osoba? Czy wszyscy będą mieli swój głos? Czy do zaniechania czegoś 
wystarczy sprzeciw jednej osoby? Takie rzeczy warto omówić w rodzinie, nawet jeśli nie ma 
ona zamiaru zająć się wspólnym biznesem. Są one waŜne w codziennym Ŝyciu kaŜdej 
rodziny. 

Równie istotna jest sprawa pieniędzy i ich podziału w przypadku zysku. Czy kaŜdy dostaje 
tyle samo, niezaleŜnie od tego – co robi? Czy tak powinno być, bo to przecieŜ 
przedsięwzięcie rodzinne? Czy naleŜy dzielić pieniądze w zaleŜności od wkładu pracy 
poszczególnych osób? Czy oznacza to, Ŝe jeden z członków rodziny moŜe zacząć zazdrościć 
drugiemu? 

Ta ostatnia kwestia moŜe okazać się najwaŜniejsza nie tylko w przypadku rodzinnego 
biznesu, ale takŜe w rozwoju charakteru kaŜdego dziecka. Ludzie krytykujący innych dlatego, 
Ŝ

e tamci zarabiają za duŜo pieniędzy – niezaleŜnie od tego co robią, aby je zdobywać – to 

często ludzie, którzy sądzą, Ŝe coś im się naleŜy bez względu na to, co i jak robią. Kiedy 
widzą kogoś, kto odniósł sukces, mogą powiedzieć, Ŝe to wszystko sprawa szczęścia. Nie 
przyznają się przed sobą, Ŝe ktoś inny ma więcej talentu lub cięŜej pracował. Takie cechy nie 
pomagają nikomu Ŝyć szczęśliwie i twórczo. NiezaleŜnie od tego, czy jest to biznes rodzinny 
czy jakikolwiek inny rodzaj przedsięwzięcia, ludzie zawistni o sukcesy innych, bywają 

przeszkodą dla siebie samych i swego otoczenia. Aby Ŝyć w sposób twórczy, najlepiej jest 
przestać się zajmować tym, co robią inni i skupiać się na tym, co samemu moŜna zrobić i jak 
zrobić to lepiej. Warto, aby takŜe i nad tym zastanowiła się kaŜda rodzina, bez względu na to, 
czy rozpoczyna interes, czy nie. JuŜ samo bycie rodziną to waŜne przedsięwzięcie. To, co 
przyczynia się do powodzenia w biznesie, waŜne jest na ogół i dla powodzenia rodziny. 

W 1984 roku, Phyllis Giil w swojej ksiąŜce Entrepreneurial Mothers dała kilka wskazówek 
dotyczących prostych kroków, które moŜnaby podjąć w celu wciągnięcia dzieci w domowe 
przedsięwzięcia. Jeśli będziecie kiedyś rozmawiali o domowym biznesie, być moŜe 
przydadzą ci się te rady. 

"Niech dzieci robią dla ciebie niektóre z poniŜszych prac:  
- Odpowiadanie na telefony, przyjmowanie zleceń.  
- Pomoc w domowych zajęciach; jeśli pieczesz szarlotkę, niech dziecko obierze jabłka.  
- Pomoc przy prostych pracach jak np. zaklejanie kopert.  
- Pomoc przy odbiorze i liczeniu towarów.  
- Robienie ogłoszeń reklamowych.  
- Zaprojektowanie twojego znaku firmowego, ulotek reklamowych, papieru listowego.  
- Pokazuj dzieciom jak prowadzić rachunki.  
- Omawiaj z dziećmi swoje problemy; dzieci mają czasem interesujące spojrzenie na sprawy". 

Zastanów się nad wszystkim, co mówiliśmy o rozpoczynaniu domowego przedsięwzięcia. 
Czy twoja rodzina chciałaby w ogóle rozmawiać o tym? Czy i tak omawiacie wspólne 
przedsięwzięcia, czy moŜe po prostu dzieje się zawsze to, czego Ŝyczą sobie rodzice? A moŜe 
na odwrót, kiedy dzieci się naprzykrzają, rodzice ustępują im, Ŝeby mieć święty spokój? Co 
sądzisz o podejmowaniu ryzyka? Przypuśćmy, Ŝe biznes się nie uda i będziesz musiał 
przenieść się w inne miejsce, do innej szkoły, zmienić kolegów. Czy boisz się takiej zmiany? 
Czy obawiają się jej twoi rodzice? Jeśli tak, to trzeba się zastanowić, czy warto ryzykować. 
Musicie wspólnie porozmawiać, czy podołacie takiej zmianie, jakie macie moŜliwości, jeśli 
wam się nie powiedzie. Nawet najmniejsze sukcesy nie przychodzą łatwo. 

Kwestia zmiany jest w Ŝyciu najwaŜniejsza. Zmiana wywołana w Ŝyciu rodziny przez 
domowy biznes moŜe dotyczyć równieŜ całego społeczeństwa. Alvin Toffler, autor zajmujący 
się prognozowaniem przyszłości, wypowiedział w swej ksiąŜce Previews and Premises z 
1983 roku kilka bardzo interesujących uwag dotyczących pracy w domu. 

"Pracujący w domu nie będą analfabetami w rodzaju feudalnych chłopów. Będą to 
pracownicy wysoko kwalifikowani, potrafiący posługiwać się domowymi komputerami, wideo 
i łączami telekomunikacyjnymi, za pomocą których zorganizują nowe sieci, "elektroniczne 
bractwa", nowe stowarzyszenia zawodowe i inne formy samorządnych grup…" 
"Elektroniczna wioska wcale nie będzie izolować ludzi; przeciwnie, moŜe tchnąć nowe Ŝycie w 
te wspólnoty, kiedy ludzie będą wieczorami wychodzić po pracy z domu, aby uczestniczyć w 
Ŝ

yciu miejscowych grup. Nawet jeśli nie będą mieli dawnych więzi społecznych z wspólnotami 

z biura czy fabryki, o wiele ściślejsze będą ich więzi z rodzinami …"  "Nie ma wątpliwości, Ŝe 
największym naszym marnotrawstwem jest przemieszczanie milionów ludzi tam i z powrotem 
rano – i wieczorem. To strata czasu, ludzkiej siły, milionów ton paliwa, zanieczyszczenie 
ś

rodowiska, zatłoczenie, itd…" "Rewolucja przemysłowa wyrwała pracę zarobkową z domów 

i przeniosła ją do fabryk i biur. Przekształciła całe społeczeństwo i odmieniła Ŝycie rodzinne. 
Wyprowadziła z domu proces nauczania. Stworzyła ów bezsensowny wzorzec masowego 

transportu. Uformowała nasze miasta i Ŝycie. Wynika stąd, Ŝe przeniesienie pracy na powrót 
do domów równieŜ wywoła znaczące zmiany."  

Oto przykład rodzinnego biznesu wyglądający na obrazek z przyszłości. Robert Dunlap i jego 
dziś trzynastoletnia córka, Rachel, załoŜyli wytwórnię filmową mając dwadzieścia pięć 
tysięcy dolarów i garaŜ na biuro. Robią krótkie filmy animowane do pokazywania w 
zagranicznych sieciach telewizyjnych zamiast reklam. Rachel w wieku lat ośmiu okazała się 
utalentowaną pisarką, więc ojciec zostawił jej artystyczną część przedsięwzięcia, natomiast 
sam zajął się finansami. Nie mogli znaleźć nikogo, kto chciałby wesprzeć przedsięwzięcie, w 
którym teksty pisze dziecko, zatem wzięli pieniądze zarobione kiedyś przez ojca na scenie. 
ZałoŜyli studio, aby móc samemu wykonywać większość pracy – rysunki, muzykę, 
podkładanie tekstu, zdjęcia. Zatrudniają teŜ od czasu do czasu sześciu pomocników. Filmy 
wyświetlane są w Ameryce i w 78 krajach jako kreskówki w programach dla dzieci. KaŜdy 
film kosztuje od dwóch do trzech tysięcy dolarów za minutę, nie licząc kosztów pracy i 
reklamy. "Film zwraca się najszybciej po sześciu miesiącach, ale było i tak, Ŝe trzeba było 
czekać trzy lata", powiedziała Rachel. Ostatnio ukończyli pracę nad godzinnym programem o 
Ziemi. Twierdzą, Ŝe robienie filmów dla dzieci zapewnia im stały rynek zbytu. Niechętnie 
mówią o swoich dochodach, ale według czasopisma Nation’s Business "do 1989 roku zarobili 
przynajmniej trzy miliony dolarów". 

Gary Patterson zajmuje się biznesem naftowym w Wichita w stanie Kansas i prowadzi interes 
rodzinny mogący zainteresować kaŜdego młodego człowieka, którego rodzice mają juŜ swoją 
firmę. Część rodziców nie chce, Ŝeby ich dzieci wiedziały cokolwiek o prowadzonym przez 
nich interesie. Bywa i tak, Ŝe niektóre dzieci nie chcą nic o nim wiedzieć. Takie rodziny są 
jakby podzielone na dwie części. Rodzice robią jedno, a dzieci drugie. Niewiele robią 
wspólnie. 

Posłuchajmy jednak, co Gary Patterson ma do powiedzenia o zupełnie innym sposobie 
podejścia: 

"Jeśli chodzi o moją rodzinę i firmę, chcę nauczyć moje dzieci etyki pracy. Chciałbym, Ŝeby 
rozumiały, Ŝe dobrodziejstwa Ŝycia i moŜliwość kupowania róŜnych rzeczy zdobywa się cięŜką 
pracą i poświęceniem. Staram się przeprowadzać, to z moimi dziećmi (Ryan, dwanaście lat 
oraz Laura, dziewięć lat) na dwa sposoby. Zatrudniam je dorywczo do maszynopisania, 
prowadzenia zapisu wydatków, wpisywania danych na komputer, robienia odbitek, 
adresowania kopert, płacenia rachunków i innych prac, których są w stanie się nauczyć. Mają 
swoje karty z czasem pracy, które wypełniają, kiedy zaczynają pracę. Płacę im od godziny i 
tyle samo, ile musielibyśmy zapłacić komukolwiek innemu wykonującemu tę samą robotę". 
"Razem z Ŝoną właśnie załoŜyliśmy nową firmę, w której nasze dzieci będą pracować w 
biurze. Aby mieć udział w zyskach z tego przedsięwzięcia, kaŜdy musi wykonać swoją część 
roboty. Dzieci są tym bardzo przejęte". "Nie tylko przybliŜa to cele, jakie postawiłem przed 
dziećmi, ale daje teŜ dzieciom wiarę w siebie i silne poczucie własnej wartości. Jak my 
wszyscy one takŜe lubią cieszyć się z owoców swojej pracy." 

Niektórym rodzicom moŜe nie przyjść do głowy, Ŝe ich dzieci chciałyby robić coś takiego. 
Jeśli jednak spodoba ci się ten pomysł, moŜesz powołać się na niego, kiedy będziesz 
rozmawiał z rodzicami o tym, Ŝeby pozwolili ci pracować razem z nimi. JeŜeli masz innego 
krewnego lub znajomego, który prowadzi własną firmę, teŜ moŜesz zaproponować mu coś, co 
mógłbyś robić dla niego. Wszystko to będą szczebelki na drodze do twojego własnego 
biznesu. 

Pomyśl takŜe i o innych waŜnych rzeczach wiąŜących się ze wspólną pracą rodziców i dzieci. 
KaŜdy członek rodziny ma wtedy okazję nauczyć się szacunku dla pozostałych dlatego, Ŝe 
coś potrafią robić, a nie tylko dlatego, Ŝe są starsi lub młodsi. I co najwaŜniejsze, rodzice i 
dzieci więcej rozmawiają razem, mają wspólne doświadczenia, stają się sobie bliŜsi jako 
rodzina. To jest prawdziwa premia! 

JuŜ sama rozmowa o moŜliwości załoŜenia domowego biznesu moŜe bardziej zespolić 
rodzinę i pozwolić kaŜdemu dowiedzieć się więcej o nadziejach i charakterze pozostałych 
członków rodziny. Niegdyś mówienie rzeczy tego rodzaju wydawałoby się dziwne, ale 
wszyscy wiemy, Ŝe w dzisiejszych czasach aŜ nazbyt często zdarza się tak, Ŝe członkowie 
rodziny są sobie nawzajem niemal obcy. Przypuśćmy jednak, Ŝe jakaś rodzina uznaje, Ŝe 
biznes angaŜujący kaŜdego z jej członków to jest pewna droga. No właśnie, jak ta droga ma 
wyglądać? Odpowiedź będzie inna dla kaŜdej rodziny. 

Pierwsze pytanie, na które trzeba będzie sobie odpowiedzieć, moŜe brzmieć: "czy jest coś, 
czym interesowałby się kaŜdy z. członków rodziny?" ZałóŜmy, Ŝe kaŜdy w rodzinie interesuje 
się sportem. MoŜe zatem idealnym przedsięwzięciem rodzinnym będzie sklep sportowy. 
KaŜdy interes związany z handlem moŜe być  
szansą na wspólną pracę całej rodziny. W sklepie jest zawsze coś do roboty, w czym moŜe 
pomóc nawet małe dziecko – układanie towaru na półkach, sprzątanie, roznoszenie ulotek 
reklamowych. 

ZałóŜmy, Ŝe kaŜdy z członków rodziny interesuje się pracą w ogrodzie. MoŜe zatem idealnym 
rozwiązaniem będzie firma ogrodnicza albo szklarnia. Podobnie jak interes związany z 
handlem, takŜe firma usługowa jakiegokolwiek rodzaju daje moŜliwość pracy dla kaŜdego 
członka rodziny. Rodzina w domu to swego rodzaju zakład usługowy. Zazwyczaj kaŜdy w 
rodzinie ma jakieś obowiązki, kaŜdy robi coś na rzecz innych członków rodziny. Podobna 
praca w rodzinnym biznesie, to po prostu jeszcze jeden, ale wcale nie nowy, wymiar waszego 
Ŝ

ycia Przypuśćmy, Ŝe wszyscy w rodzinie interesują się zwierzętami. MoŜe zatem właściwym 

rozwiązaniem byłby dla nich sklep zoologiczny lub firma zajmująca się czyszczeniem i 
pielęgnacją zwierząt, albo na przykład zakład hodowli i tresury psów, czy hodowla kotów. 

Przypuśćmy, Ŝe kaŜdy w rodzinie lubi turystykę. MoŜe więc dobrym wyjściem byłaby tu 
agencja turystyczna lub biuro podróŜy? Rzecz w tym, abyś mógł zacząć myśleć o rodzinnym 
biznesie, który opiera się na tym, co rodzinę interesuje najbardziej. ZałóŜmy równieŜ, Ŝe 
celem rozpoczęcia domowego biznesu jest po prostu zespolenie rodziny, wspólna praca bez 
konieczności wychodzenia z domu i stworzenie firmy, która będzie stanowiła oparcie dla 
dzieci, kiedy dorosną i będą miały juŜ własne dzieci. 

Najpierw zdecydujcie moŜe, czego absolutnie nie chcecie robić, tak, aby nie tracić czasu na 
myślenie o tym. Następnie trzeba by chyba zacząć rozwaŜnie zastanawiać się nad tym, co 
moglibyście robić, jakie towary czy usługi są potrzebne tam, gdzie mieszkacie, lub tam, gdzie 
wszyscy gotowi bylibyście się przenieść.  
Będzie trzeba bardzo uwaŜnie zbadać rynek. Musicie to zrobić o wiele dokładniej niŜ 
wówczas, gdybyś robił rozeznanie tylko dla siebie. Jeśli zakładasz własny biznes mieszkając 
jeszcze w domu, moŜliwość niepowodzenia nie jest tak straszna, jak wtedy, kiedy ryzykuje 
cała rodzina, a jej los zaleŜy całkowicie od jednego przedsięwzięcia. 

Nie kaŜdy rodzinny biznes musi wypełniać cały roboczy dzień. MoŜe to być praca dorywcza, 
jak ta, której podejmujesz się chodząc jeszcze do szkoły. Rodzinny biznes moŜe zajmować 

tylko weekendy albo wieczory, czy choćby tylko jeden wieczór w tygodniu, lub jeden dzień w 
czasie weekendu. MoŜliwości jest tu bez liku. 

KaŜde z wymienionych wcześniej przedsięwzięć moŜna prowadzić na mniejszą skalę jako 
zajęcie dorywcze. MoŜecie na przykład opiekować się tylko kilkoma zwierzętami w tygodniu, 
hodować tylko tyle roślin ile sprzedacie w ciągu weekendu albo organizować tylko jedną lub 
dwie wycieczki w ciągu roku. Przy pracy po godzinach, biznes rodzinny moŜe być po prostu 
rozszerzeniem tego co w innym przypadku chciałbyś robić samodzielnie. Jeśli ty lub 
ktokolwiek z twojej rodziny, jesteście zainteresowani pracą w drzewie, moŜecie robić 
drewniane zabawki sprzedawane na jarmarku, albo na zamówienie pocztowe. Gdyby dobrze 
się sprzedawały, cała rodzina miałaby okazję włączyć się do tego, wykorzystując rosnące 
zapotrzebowanie. Całą rodziną moglibyście zgodzić się na odmalowanie czyjegoś domu. Na 
początek moŜna by na przykład pomalować za darmo dom jakiejś starszej czy 
niepełnosprawnej osoby, której nie stać na to, Ŝeby zapłacić za tę pracę. Nie tylko nabierzecie 
wprawy w malowaniu, ale przy – okazji wasi sąsiedzi zobaczą, Ŝe nie chodzi wam w Ŝyciu 
tylko o pieniądze. Myśl zrobienia czegoś bezpłatnie dla kogoś, kto tego potrzebuje, moŜna 
zastosować do wszystkiego, czym się chcesz zająć. Dobroczynność jest dla zwolennika 
wolnego rynku i wolnej konkurencji lepszym rozwiązaniem wobec potrzeb ubogich niŜ 
program opieki społecznej. 

Czasami coś, co zaczyna się jako działalność dobroczynna, moŜe stać się normalnym 
biznesem. Wiele rodzin dostarcza domowe wypieki do punktów sprzedaŜy, z których dochód 
idzie na rzecz kościołów lub innych organizacji. Jeśli okaŜe się, Ŝe wasze wyroby cieszą się 
największym wzięciem, moŜecie zastanowić się, czy zajęcie tego rodzaju nie mogłoby stać 
się waszym dorywczym, a moŜe i regularnym rodzinnym biznesem. 

Tapicerstwo to coś, czego moŜe nauczyć się kaŜdy z członków rodziny, na przykład w 
pobliskiej szkole zawodowej, albo na wieczorowych kursach dla dorosłych. Jest równieŜ stałe 
zapotrzebowanie na usługi tego rodzaju, a ponadto moŜna je łatwo wykonywać w domu. 
Sklepik w domowym garaŜu to takŜe coś, przy czym moŜe pracować cała rodzina. MoŜecie 
prowadzić sprzedaŜ raz w miesiącu, raz w roku, czy jak wam będzie wygodnie. Ty moŜesz 
zająć się szukaniem rzeczy na sprzedaŜ. Jednym ze sposobów moŜe być chodzenie na aukcję i 
kupowanie tanio rzeczy, które później będzie moŜna sprzedać odrobinę droŜej. MoŜesz teŜ 
wyszukiwać niepotrzebne rzeczy w domu, które sprzedacie w waszym sklepiku. Jeśli uda 
wam się kilka razy korzystnie przeprowadzić sprzedaŜ, na pewno moglibyście spróbować 
zająć się kupowaniem, odnawianiem i odsprzedawaniem mebli. 

Zasady poszukiwania odpowiedniego rodzaju pracy wyglądają zawsze tak samo. Czy jest to 
coś, co moŜecie robić? Czy chcecie to robić? Czy jest na to zapotrzebowanie? Czy zdołacie 
robić to w taki sposób, Ŝe wasze koszta będą mniejsze niŜ cena sprzedaŜy - mówiąc krótko, 
czy będzie z tego zysk?  
NiezaleŜnie od tego, czy pracująca wspólnie rodzina robi to dorywczo, czy w pełnym 
wymiarze godzin, takŜe i tu chodzi o to, Ŝeby wykonywać uŜyteczną pracę.  
Zarówno w biznesie rodzinnym, jak i w przypadku twojego samodzielnego przedsięwzięcia, 
najwaŜniejsze jest to samo. OtóŜ jeśli ludzie mają silną wolę i motywy , aby coś robić i jeśli 
istnieje teŜ uczciwy rynek, który im to umoŜliwia – MOGĄ TO ZROBIĆ. MoŜesz to zrobić i 
ty. TakŜe i twoja rodzina. Nie znaczy to wcale, Ŝe wszyscy będą chcieli postąpić tak samo. 
Znaczy to tylko, Ŝe jest taka moŜliwość. Reszta zaleŜy od ciebie. 

Inwestowanie czasu i pieniędzy 

Pieniądze to papierowe narzędzia. Są uŜyteczne. Podobnie jak w przypadku innych narzędzi, 
ich przydatność zaleŜy od wprawy tego, kto się nimi posługuje.  
Ludzie, którzy uwaŜają pieniądze za cel sam w sobie, za coś, co chcą tylko gromadzić, raczej 
nie są ich dobrymi uŜytkownikami. Mogą nie zdecydować się na zaryzykowanie ich. Będą 
woleli raczej trzymać się tego, co juŜ mają, niŜ wykorzystać pieniądze do tego, co jeszcze 
mogliby zrobić. 

Z pewnością nie jesteś zbyt młody , aby zdecydować o swoim stosunku do pieniądza. Jeśli 
wolisz raczej zarabiać pieniądze niŜ brać je od rodziców, jest to wyraźny znak, Ŝe rozumiesz 
juŜ, Ŝe pieniądze mają równieŜ związek z twoim samopoczuciem i wiarą w siebie. UwaŜasz, 
Ŝ

e moŜesz robić coś wartościowego. To, mniej więcej to samo, co powiedzieć, Ŝe ty jesteś coś 

wart, a to jest przyjemne uczucie. 

Pieniądze to zadziwiające narzędzie, poniewaŜ moŜna ich uŜyć do robienia innych rzeczy, jak 
teŜ do pomnaŜania samych pieniędzy. Przypuśćmy, Ŝe postanowiłeś jakoś zarobić pieniądze. 
Pokryłeś swoje koszty. Sprzedałeś towary i usługi. Zostało ci trochę pieniędzy, pewien zysk. 
Zapewne będziesz chciał uŜyć część tych pieniędzy na rozszerzenie i ulepszenie twojego 
przedsięwzięcia. Część natomiast będziesz chciał wykorzystać na kupienie sobie czegoś, albo 
na zrobienie czegoś, co jest dla ciebie waŜne. Jeśli jednak wybiegasz myślą naprzód, będziesz 
chciał odłoŜyć część pieniędzy na nieprzewidziane wydatki, na później. Pieniądze wydane na 
twój własny biznes to inwestycja w twoją pracę. Pieniądze wydawane na siebie to inwestycja 
w przyjemność. Pieniądze odkładane, to inwestowanie w przyszłość. 

Istnieją na dobrą sprawę dwa sposoby inwestowania pieniędzy. Jeden to po prostu 
oszczędzanie. Przykładem czegoś takiego jest rachunek oszczędnościowy w banku. Znaczy 
to, ze pieniądze będą tam zawsze, kiedy będziesz ich potrzebować. Jest jeszcze inny sposób 
inwestowania pieniędzy. MoŜesz zaryzykować je, inwestując w czyjś biznes. 

Wiele przedsiębiorstw, zwłaszcza wielkich, sprzedaje swoje akcje. Kiedy kupujesz akcję 
takiej firmy, dostajesz kawałek papieru. Tak naprawdę kupujesz jeden kawałek tej firmy. 
Stajesz się jej "współwłaścicielem". W ten sposób, sprzedając udziały we własnym 
przedsięwzięciu, zaczyna wiele firm. Jako udziałowiec firmy zarobisz pieniądze, jeśli zarobi 
je firma, ale moŜesz je stracić, jeśli jej się nie powiedzie. To jest ryzyko, podobnie jak przy 
zakładaniu własnego interesu. JednakŜe nawet po wykorzystaniu przez firmę wszystkich 
pieniędzy pochodzących ze sprzedaŜy akcji, udziały te wciąŜ znajdują się w obiegu. Istnieje 
wielki biznes polegający na ich sprzedaŜy. Jeśli wielu ludzi chce kupić akcje jakiejś firmy, ich 
cena idzie w górę. Jeśli ludzie zaczynają  je sprzedawać i nie ma na nie wielu kupców, cena 
spada. Bywa nieraz, Ŝe jakaś tanio kupiona akcja zaczyna iść coraz bardziej w górę, poniewaŜ 
z rozwoju sytuacji wynika, Ŝe firma ta zarobi duŜo pieniędzy. Jeśli tak się rzeczywiście stanie, 
firma zazwyczaj dzieli część tych pieniędzy pomiędzy posiadaczy akcji. To się nazywa 
płaceniem dywidend. Ktoś, kto wydał ledwie kilkaset dolarów kupując niegdyś akcje takiej 
firmy jak na przykład Ford, moŜe być dzisiaj multimilionerem właśnie w wyniku wzrostu 
wartości tych akcji i płynących z nich dywidend. Gdybyś jednak zainwestował w jakąś inną 
firmę samochodową, która od razu splajtowała, straciłbyś wszystkie swoje pieniądze. 

Młodzi ludzie, którzy mają jakieś pieniądze, mogą zacząć zdobywać wiedzę o rynku akcji i o 
tym, jak ryzykować pieniądze w nadziei na zarobienie większej ich ilości. W pobliskiej 
bibliotece znajdziesz mnóstwo ksiąŜek na ten temat. Codziennie piszą teŜ o tym gazety w 
rubrykach poświęconych biznesowi. Jeśli nie masz zamiaru zajmować się obrotem akcjami 
przez całe Ŝycie, powinieneś zdać sobie sprawę, Ŝe zbytnie zaangaŜowanie w to w tak 

młodym wieku jest naprawdę niebezpieczne. Jeśli jest coś innego, co chciałbyś robić, 
powinieneś skupić całą swoją energię właśnie na tym. śeby naprawdę umieć obracać akcjami, 
trzeba poświęcić temu wiele czasu i pracy. Być moŜe jednak dobrym pomysłem byłoby 
poświęcić trochę czasu na inwestowanie w rynek akcji lub przynajmniej na zrozumienie go. 

OtóŜ jeśli dowiesz się czegoś o sukcesach i poraŜkach wielkich firm, być moŜe okaŜe się to 
cenną wiedzą, którą będziesz mógł wykorzystać we własnej firmie lub pracy. Musisz jednak 
pamiętać cały czas, Ŝe kupowanie i sprzedawanie akcji to rodzaj hazardu, chyba Ŝe masz 
wszystkie dokładne informacje o jakiejś firmie, dzięki czemu kupowanie akcji staje się 
pewnym interesem. 

Nie chodzi o to, Ŝeby zniechęcać cię do hazardu — właściwie zawsze, gdy próbujesz coś 
robić, uprawiasz hazard, stawiasz na siebie. Chcę tylko ci przypomnieć, zwłaszcza jeśli jesteś 
młody, Ŝe inwestowanie we własną osobę i w to, co chcesz robić, to najlepsze inwestycje ze 
wszystkich i będą one wypłacać ci stałe dywidendy przez całe twoje Ŝycie. 

Dobrym rozwiązaniem łączącym oba sposoby inwestowania moŜe być na początek rachunek 
oszczędnościowy. Nie zapomnij przedtem zajrzeć do wszystkich okolicznych banków, Ŝeby 
znaleźć ten, w którym najbardziej opłaca się oszczędzać. Jest dziś tak wiele róŜnych 
sposobów oszczędzania stale się zmieniają – Ŝe samo ich porównanie będzie dla ciebie dobrą 
lekcją ekonomii, badania istniejących moŜliwości i przyjmowania osobistej 
odpowiedzialności za zdobywanie informacji, na podstawie których podejmuje się waŜne 
decyzje. 

Drugim krokiem moŜe być zakup jednej lub kilku akcji. Kup jedną akcję w rzetelnej, solidnej 
firmie. Być moŜe nie zarobisz na tym wiele pieniędzy, ale będziesz otrzymywał od firmy 
roczne sprawozdania, co da ci okazję dowiedzieć się, jak prowadzi ona swoje interesy. 
Następnie kup udział w nowej firmie, co jest duŜo bardziej ryzykowne, ale moŜe ci pozwolić 
na zorientowanie się w czymś nowym. Przyjrzysz się sukcesowi albo niepowodzeniu firmy. 
Ktoś mógłby pomyśleć, Ŝe kupno akcji firmy, o której wie się bardzo niewiele, jest tym 
samym co kupienie losu na loterii. W obu przypadkach jest to hazard, prawda? Owszem, ale 
jest ogromna róŜnica pomiędzy tym, kiedy zadajesz sobie trud, Ŝeby przynajmniej dowiedzieć 
się czegoś o takiej firmie w punkcie sprzedaŜy akcji, a zdaniem się wyłącznie na ślepy los na 
loterii. Ludzie, którzy popadają w nałóg gier typu loteryjnego (na przykład wyścigi konne) 
wierzą w coś w rodzaju magii. Jeśli tylko dopisze im szczęście, wszystkie ich problemy 
zostaną rozwiązane. Kiedy kupujesz akcje, wierzysz przynajmniej w coś bardziej solidnego 
niŜ magia tego rodzaju.  
Jest to wiara w wartość ludzi, którzy próbują skutecznie produkować towary. Wygrany czy 
przegrany, będziesz w lepszej sytuacji nabierając takich przyzwyczajeń i zainteresowań. 

Jest stare powiedzenie, Ŝe czas to pieniądz. Oznacza to, Ŝe kaŜda część twojego czasu ma 
określoną wartość. Nie znaczy to, Ŝe w kaŜdej sekundzie musisz zarabiać pieniądze, ale ze 
dokonujesz wyboru sposobu spędzania swojego czasu. Jeśli postanowisz zarabiać, część 
twojego czasu to z pewnością pieniądze. Jest to czas poświęcony na zarabianie pieniędzy. Ale 
czas, który spędzasz w inny sposób, takŜe ma prawdziwą wartość. MoŜna by powiedzieć, Ŝe 
wykorzystywany jest na zdobywanie innego rodzaju "pieniędzy", innych wartości; na uczenie 
się czegoś, na zastanowienie się nad tym i owym, na robienie przyjemnych rzeczy, które 
poprawiają ci samopoczucie, na pomoc innym ludziom. A takŜe na przebywanie z ludźmi, 
których lubisz lub kochasz. Być moŜe dojdziesz do wniosku, Ŝe dwadzieścia cztery godziny 

kaŜdej doby to twoja najcenniejsza "waluta". Nie moŜesz mieć ich więcej. Pod tym względem 
twój budŜet jest najściślej ograniczony. 

Decyzje, jak spędzić ten czas, to najwaŜniejsze z decyzji, jakie podejmujesz kaŜdego dnia. 
Inwestowanie twojego czasu to najwaŜniejsza ze wszystkich inwestycji. KaŜda godzina 
spędzona na robieniu jednej rzeczy, jest godziną zabraną innej czynności, którą mógłbyś 
wykonywać w tym czasie. Twój budŜet czasu jest sztywny. Nie moŜesz go rozciągnąć. Nie da 
się poŜyczyć dodatkowej ilości godzin. Czasu jest tyle, ile jest. 

Wiele dzieci uwielbia oglądać telewizję. Być moŜe nie myślą o tym, jak o inwestycji. 
Zapewne uwaŜają, Ŝe jest to po prostu przyjemne. Nie sądź jednak wcale, Ŝe telewizja jest za 
darmo! Za kaŜdą chwilę spędzoną przy telewizorze płacisz chwilą, którą mógłbyś spędzić 
robiąc coś innego. Nie znaczy to, Ŝe masz wcale nie oglądać telewizji, ale, Ŝe powinieneś 
pomyśleć o rzeczywistych "kosztach" siedzenia przed telewizorem. Nieraz moŜesz czegoś 
nauczyć się z telewizji, ale jak często? Mógłbyś w tym czasie czytać ksiąŜkę albo gazetę. 
Mógłbyś porozmawiać z przyjaciółmi, zaplanować coś, być moŜe porozmawiać o projektach, 
jakie moglibyście razem przedsięwziąć. Mógłbyś spędzić ten czas z rodziną rozmawiając o 
tym, co robiliście w ciągu dnia, co macie zamiar robić jutro i co chcecie robić w przyszłości. 
Jest to takŜe czas, który mógłbyś spędzić na długim spacerze, albo uprawiając ulubiony sport, 
co doda ci sił i zdrowia. Musisz zdawać sobie sprawę, Ŝe niektórzy ludzie oglądają telewizję 
dla relaksu, po to, Ŝeby nie musieli myśleć, czy nawet ruszać się. MoŜe się to okazać bardzo 
kosztownym zwyczajem, bo zabiera duŜo więcej czasu niŜ się niektórym wydaje. Chodzenie 
do kina to nie całkiem to samo. Wymaga zaplanowania. MoŜesz wybrać się z kolegami, a 
później pogadać sobie z nimi o filmie pijąc coca-colę. Poza tym, nie robisz tego co dzień. 

Są tacy , którzy powiedzą ci, Ŝebyś nie brał Ŝycia tak powaŜnie, by uwaŜać, Ŝe oglądanie 
telewizji "kradnie" ci czas, jaki moŜna przeznaczyć na inne rzeczy. UwaŜają, Ŝe skoro jesteś 
młody, powinieneś bez przerwy się bawić. Powiadają nieraz, Ŝe dorosłe Ŝycie jest tak 
powaŜne, Ŝe lepiej, abyś unikał go póki moŜesz.  
Im prędzej jednak pomyślisz o samodzielnym kierowaniu własnym Ŝyciem, o 
odpowiedzialności za swoje decyzje – o takim planowaniu swojego czasu, byś spędzał go w 
najbardziej odpowiadający ci sposób – tym lepiej. Im szybciej postawisz sobie zadanie, by 
myśleć i działać jak odpowiedzialny człowiek, tym szybciej zaczniesz nabierać pewności, Ŝe 
twoje Ŝycie nigdy nie stanie się tak nudne lub tak nie powaŜne jak telewizji. 

Co to znaczy, kiedy ktoś mówi Ŝebyś zachowywał się jak przystało na twój wiek? Być moŜe 
chodzi mu o to, abyś zachowywał się tak jak on, kiedy był w twoim wieku. A moŜe znaczy to, 
Ŝ

e masz zachowywać się tak, jak jego zdaniem powinieneś. A co ty o tym sądzisz? OtóŜ 

niezaleŜnie od tego jak będziesz postępował – bezmyślnie i bezsensownie lub rozsądnie i 
praktycznie, ospale lub z rozmachem – zawsze będzie to zachowanie zgodne z twoim 
wiekiem. Jesteś odrębnym, niepowtarzalnym człowiekiem, a nie liczbą lat. Nie ma takiego 
prawa ludzkiego czy prawa natury, które mówiłoby, Ŝe ludzie w określonym wieku mają 
zachowywać się w określony sposób. Wybór sposobu postępowania zaleŜy całkowicie od 
ciebie. Jeśli chcesz zachowywać się zgodnie z czyimś wyobraŜeniem właściwego zachowania 
dziecka, bardziej przypominasz kukiełkę pociąganą za sznurki przez kogoś innego niŜ 
prawdziwego człowieka. 

Jednym z najwaŜniejszych powodów, Ŝebyś jak najwcześniej zaczął myśleć o pracy, o 
twórczym, produktywnym podejściu do Ŝycia jest właśnie to, abyś był zawsze 
indywidualnością, a nie kukłą poruszaną przez kogoś innego. KaŜe nam to wrócić do sprawy 

najwaŜniejszego z budŜetów, czyli twojego czasu.  
Spróbuj śledzić przez kilka tygodni, jak spędzasz czas. Zapisuj to, tak jak wydatki. Zobacz, ile 
twojego kapitału, jakim jest czas, zuŜywasz w szkole, ile na dojście do niej i powrót, ile na 
obowiązki domowe, ile na mycie i ubieranie się, ile na łaŜenie tu i tam, na gry, sport, czytanie 
lub oglądanie telewizji i tak dalej. Kiedy juŜ zbierzesz to wszystko razem, przyjrzyj się 
swojemu budŜetowi. Czy kaŜda z rzeczy, na którą poświęcasz czas jest tego warta? W jaki 
sposób będziesz to oceniał? Odpowiedź na te pytania pokaŜe ci dokładnie, jak chcesz Ŝyć i co 
uwaŜasz za waŜne, Niedługo i tak będziesz musiał zacząć myśleć w ten sposób – w 
przeciwnym razie ryzykujesz, Ŝe nigdy nie będziesz samodzielnie kierował własnym Ŝyciem. 
Dlaczego zatem nie zacząć od zaraz? To nie takie trudne. Nie znaczy to, Ŝe będziesz musiał 
przestać się bawić. Chodzi tylko o to, Ŝe musisz zacząć zdawać sobie sprawę z 
najwaŜniejszego budŜetu, jaki moŜesz sporządzić – z budŜetu twojego czasu. Postaraj się 
zapamiętać, Ŝe niezaleŜnie od tego, ile masz pieniędzy, czasu moŜesz "wydać" tylko 
dwadzieścia cztery godziny na dobę. Te godziny to twoje Ŝycie. 

MoŜe powinniśmy odwrócić to stare powiedzenie, Ŝe czas to pieniądz. Tak naprawdę 
pieniądze to czas. 

KaŜdy dolar zarobiony jest dzięki poświęceniu na to części twojego czasu. Upewnij się, Ŝe go 
nie marnujesz. Wszystkie pieniądze świata na nic ci się nie przydadzą, jeśli nie będziesz juŜ 
miał czasu. Jeśli nigdy nie nauczysz się gospodarować swoim czasem, będziesz miał takŜe 
kłopoty z nauczeniem się gospodarowania pieniędzmi, czy choćby zarabiania ich. Jeśli nie 
będziesz umiał gospodarować własnym czasem, ktoś inny na pewno spróbuje zrobić to za 
ciebie. 

Gospodarowanie czasem, to główny problem dla wielu młodych przedsiębiorców, młodych 
ludzi zajmujących się biznesem, a w istocie dla kaŜdego. Nauczenie się tego jest zasadniczą 
sprawą przy robieniu czegokolwiek. Jeśli nie będziesz przygotowany na poświęcenie czasu 
potrzebnego na rozpoczęcie przedsięwzięcia, a następnie na zapewnienie mu powodzenia, 
moŜesz równie dobrze wcale nie próbować. JeŜeli nie nauczysz się planować swojego czasu 
będzie to po prostu marnotrawstwo, takie jak wyrzucanie pieniędzy. Marnujesz czas równieŜ 
wtedy, kiedy zamartwiasz się, Ŝe czegoś nie wiesz, a moŜesz po prostu pójść gdzie trzeba i 
dowiedzieć się wszystkiego. Samym zmartwieniem nie rozwiązuje się problemów, ale 
zdobywaniem odpowiedzi, zastanawianiem się nad nimi, owszem, tak. 

Marnowaniem czasu moŜe być takŜe niekorzystanie z doświadczenia innych ludzi. Jeśli 
chcesz dowiedzieć się czegoś i znasz kogoś kto juŜ zna odpowiedź z własnego doświadczenia 
to tracisz czas nie idąc wprost do niego. Najgorszą stratą czasu jest myślenie, Ŝe nie moŜesz 
zrobić czegoś takiego. Nie myśl, Ŝe nic nie moŜesz zrobić. Po prostu idź i spróbuj. W 
najgorszym przypadku zostaniesz odprawiony, albo będziesz musiał pójść do kogoś innego 
po potrzebną ci radę. Ale siedzieć, gryźć się i nigdy nie spróbować, to okropna strata czasu. 

Marnuje się czas, równieŜ wtedy, kiedy nie myśli się zawczasu o pewnych rzeczach. Im 
więcej myślisz o swojej pracy, o tym, co moŜe się nie udać, o tym czego moŜesz 
potrzebować, o tym, skąd weźmiesz wyposaŜenie lub pomoc, gdybyś jej potrzebował, tym 
mniej czasu stracisz robiąc to później. Nie zapominaj, Ŝe kiedy powstaje krytyczna sytuacja, 
czasu jest niewiele. Im staranniej zatem przygotujesz się zawczasu, tym lepiej. Jeśli 
potraktujesz swój czas powaŜnie, jeśli zrozumiesz, Ŝe nie da się go niczym zastąpić zrobisz 
jeden z najwaŜniejszych kroków w stronę pomyślnego Ŝycia – zarówno jeśli chodzi o 
interesy, jak i o rozwój twojego charakteru. Trzeba jednak uwaŜać. Jeśli opęta cię myśl o tym, 

Ŝ

eby nie tracić czasu i będziesz próbował Ŝyć ze stoperem w ręku, rezultat moŜe być taki, Ŝe 

będziesz marnował tyle czasu, co wówczas gdybyś był leniwy i w ogóle nim się nie 
przejmował. Nie trać czasu na martwienie się, Ŝe tracisz czas. Postaraj się, Ŝeby 
gospodarowanie nim stało się normalną częścią twojego Ŝycia. Po prostu bądź świadom, Ŝe 
czas jest cenny. 

Musisz zdawać sobie sprawę, Ŝe kaŜda godzina spędzona w pewien sposób oznacza, Ŝe nie 
moŜesz jej spędzić inaczej. Podobnie jak nie moŜesz spędzać czasu przeliczając wciąŜ swoje 
pieniądze, nie powinieneś teŜ spędzać go na ciągłym liczeniu swoich godzin. Potrzebny ci jest 
zdrowy nawyk gospodarowania swoim czasem i pieniędzmi. UwaŜaj tylko, czy nie zaczyna 
cię to przyprawiać o ból głowy. Oznaczałoby to chyba, Ŝe przeholowałeś i powinieneś trochę 
odpuścić.  
Czas i pieniądze to narzędzia, bardzo cenne narzędzia, ale to ty masz być szefem. Mają ci 
przysparzać zadowolenia, a nie udręki. Nie pozwól, aby jakiekolwiek "sprawy" stały się w 
twoim Ŝyciu tak waŜne, Ŝe będziesz miał poczucie, Ŝe nie panujesz nad tym, co się dzieje, 
albo Ŝe musisz robić coś, od czego stajesz się nerwowy czy nawet chory. Milionom ludzi 
udało się znaleźć złoty środek, jeśli chodzi o czas i pieniądze. Ty takŜe powinieneś sobie z 
tym poradzić. Będzie to moŜliwe dzięki niezaleŜności i poleganiu na sobie. 

Nawet kiedy zaczynasz zarabiać pieniądze, powinieneś pamiętać, Ŝe wartości tego, co robisz, 
nie da się zmierzyć w pieniądzach – trzeba ją mierzyć według twojego czasu – czasu twego 
Ŝ

ycia. Nieraz moŜesz uznać, Ŝe zyskanie dodatkowego czasu jest równie cenne jak zysk w 

pieniądzach. Musisz sobie przynajmniej zdawać sprawę, Ŝe w twoim budŜecie powinna 
istnieć równowaga pomiędzy potrzebnymi ci pieniędzmi a czasem, jaki chcesz spędzić 
według własnego uznania. 

Problem z decyzją, co zrobić z zyskanymi pieniędzmi (lub czasem) nie pojawi się tak prędko. 
Najpierw musisz zastanowić, jak zdobyć dość pieniędzy, Ŝeby zabrać się do własnego 
przedsięwzięcia. Najprostszym sposobem byłoby zapewne poprosić rodziców o pieniądze. 
Nie byłby to chyba jednak sposób najlepszy. Nie nauczyłbyś się wtedy, jak trzeba będzie 
zbierać pieniądze, kiedy w przyszłości zaczniesz jakiś biznes. Byłoby lepiej, gdybyś 
postanowił poŜyczyć pieniądze od rodziców, zapewniając im uczciwe odsetki od poŜyczonej 
kwoty – przynajmniej takie same, jakie zyskaliby trzymając te pieniądze w banku. 

Jest to waŜne z dwóch powodów. Po pierwsze, pokaŜesz w ten sposób rodzicom, Ŝe powaŜnie 
traktujesz myśl o zarabianiu pieniędzy i Ŝe znasz wartość pieniądza. Po drugie, będziesz 
musiał wtedy wyliczyć koszty swojego przedsięwzięcia, podobnie jak musiałby to zrobić 
kaŜdy biznesmen. Koszt kapitału wyjściowego, to koszt bardzo realny i nie moŜesz go 
zlekcewaŜyć. 

Jest jeszcze inny sposób na poŜyczkę od rodziców, czy choćby krewnych lub znajomych. 
Mógłbyś zaproponować im udziały w twoim biznesie. Za kaŜdego dolara poŜyczonego 
dzisiaj, dasz im udział w twoich zyskach, powiedzmy, po upływie roku. KaŜdy dolar da im 
prawo do 10 czy 20 centów z twego zysku. Byłyby to odsetkiwynoszące 10 lub 20 procent. 
Gdyby chcieli, mogliby pozostawić swoje udziały i otrzymywać odsetki, dopóki będziesz 
miał zyski. MoŜesz równieŜ odkupić od nich udziały i w następnym roku nie płacić juŜ 
dywidend. Gdyby wyglądało na to, Ŝe twój biznes będzie przynosić dochody przez dłuŜszy 
okres, chcieliby na pewno zostawić swoje udziały i otrzymywać dywidendy. 

Co się stanie, jeśli twoje przedsięwzięcie się nie powiedzie? Na prawdziwej giełdzie, kiedy 
firma upada, właściciele akcji po prostu tracą swoje pieniądze.  
Czasami bywa tak, Ŝe odzyskują jakąś ich część, ale zaleŜy to od ustaleń na wypadek 
bankructwa firmy. Mógłbyś zrobić to samo, powiadamiając swoich "akcjonariuszy", Ŝe jeśli 
zbankrutujesz, postarasz się zwrócić im jakąś część ich inwestycji. MoŜecie teŜ wszyscy 
zgodzić się na podjęcie całkowitego ryzyka.  
Nawet tutaj wszystko zaleŜy od rodzaju umowy zawartej pomiędzy zainteresowanymi. Jeśli 
chcesz dowiedzieć się czegoś więcej o poŜyczkach bankowych, to nawet jeśli jesteś zbyt 
młody, Ŝeby samemu wziąć taką poŜyczkę, moŜesz porozmawiać z rodzicami, aby poszli z 
tobą do banku i poręczyli za ciebie. Warto byłoby omówić plan twego przedsięwzięcia z 
jakimś bankowcem. 

Jest jeszcze inny sposób zdobycia potrzebnych ci pieniędzy, zaleŜny wyłącznie od ciebie. 
MoŜesz zatrudnić się do jakiejś pracy, dopóki nie odłoŜysz dość pieniędzy, Ŝeby rozpocząć 
własny interes. Prócz tego, Ŝe zarobisz pieniądze na samodzielny start, nauczysz się wielu 
rzeczy dzięki pracy, choćby wydawała ci się nie wiem jak beznadziejna. Nauczysz się na 
przykład tego, jak waŜna jest punktualność. Jedną z najtrudniejszych rzeczy dla młodego 
człowieka rozpoczynającego jakiś biznes, jest przekonanie innych, Ŝe potrafi dotrzymać 
słowa i Ŝe jeśli powie, Ŝe coś zrobi lub gdzieś przyjdzie, to tak się na pewno stanie. 
Rzetelność to podstawa kaŜdego biznesu. Nauczenie się punktualności, kaŜdego dnia pracy, 
nawet jeśli ci to nie w smak, jest jedną z najwaŜniejszych spraw w kształtowaniu się twojego 
charakteru. 

Im szybciej zaczniesz postępować tak, Ŝe ludzie będą wiedzieli, Ŝe twoje słowo " warte jest 
złota", tym szybciej rozwiniesz siłę charakteru, która będzie warta złota przez całe twoje 
Ŝ

ycie. Praca, jakiej podejmiesz się, aby zdobyć potrzebne ci pieniądze, pozwoli ci równieŜ 

bliŜej przyjrzeć się jak inni prowadzą interesy. Będziesz mógł zobaczyć klientów i dowiesz 
się, jak postępują i czego chcą. Będziesz nawet mógł zorientować się czy firma, dla której 
pracujesz, dobrze gospodaruje swoimi zasobami, czy moŜe coś marnotrawi. Zaczniesz 
rozumieć, co to znaczy mieć pracowników. Mówiąc krótko, zarabiając potrzebne ci pieniądze, 
wiele się nauczysz.  
Dowiesz się sporo o ludziach. Wielu młodych pracuje po to, Ŝeby zarobić pieniądze na modne 
ciuchy, albo na zabawę w weekendy. Niektórzy pracują, poniewaŜ muszą pomagać swoim 
rodzinom. Inni, poniewaŜ uwaŜają, Ŝe całe ich Ŝycie ma polegać na podejmowaniu takiej czy 
innej pracy. Powinieneś szanować tych, którzy pomagają swoim rodzicom. 

Jeśli będziesz cięŜko pracował tylko po to, Ŝeby coś kupić, moŜesz popaść w krótkowzroczne 
widzenie świata. Oznaczałoby to wymianę czasu twojego Ŝycia (pamiętasz nasz budŜet 
czasu?) na trochę "rzeczy". Pamiętaj, Ŝe pracujesz po to, Ŝeby odłoŜyć dość pieniędzy, abyś 
mógł robić coś, co daje ci zadowolenie i co pozwoli ci zarobić tyle, abyś mógł kiedyś obrać w 
Ŝ

yciu taki kurs, jaki chcesz. MoŜe to być nowy samochód i ładne ubrania, własny domek, czy 

cokolwiek innego. Ale najwaŜniejsze jest to, abyś świadomie kierował swoim Ŝyciem i aby 
jego celem było spełnienie twojej osoby jako człowieka, a nie jako nabywcy. 

Pamiętaj wówczas równieŜ, Ŝe zatrudniłeś się dlatego, Ŝebyś później nie musiał przez całe 
Ŝ

ycie szukać pracy , aby tylko utrzymać się przy Ŝyciu. Pracujesz, aby odłoŜyć na inwestycję, 

dzięki której zaczniesz Ŝyć jako twórczy, polegający na sobie człowiek. Jeśli będziesz o tym 
pamiętać, dni w nawet najokropniejszej robocie powinny ci biec nieco szybciej, aŜ odłoŜysz 
dość pieniędzy, by zacząć swoje własne przedsięwzięcie. 

Dobrowolna praca społeczna 

Tyle w tej ksiąŜce juŜ było mowy o pracy dla pieniędzy, Ŝe mógłbyś pomyśleć, Ŝe w 
kapitalizmie i wolnym rynku o nic innego nie chodzi, Ŝe w społeczeństwie kapitalistycznym, 
czy wolnorynkowym wszystko robi się dla pieniędzy. Nic podobnego. Kapitalizm i wolny 
rynek, to przede wszystkim swoboda dokonywania wyborów. Masz wybór, Ŝeby coś kupić 
lub nie kupować. MoŜna coś zrobić lub nie. MoŜna zaŜądać za to wiele lub mało. MoŜna 
cięŜko pracować lub być leniwym. MoŜna starać się zarobić duŜo pieniędzy, albo zadowalać 
się ich niewielką ilością. I moŜna nawet nic nie robić, jeśli znajdziesz kogoś, kto zatroszczy 
się o ciebie. Najistotniejsza jest jednak moŜliwość wyboru. 

Jednym z najwaŜniejszych wyborów w społeczeństwie kapitalistycznym czy wolnorynkowym 
jest postanowienie, by robić coś nie dostając za to nawet grosika. Taką decyzję moŜesz 
zawsze podjąć. Zawsze moŜesz postanowić coś robić dlatego, Ŝe chcesz to robić, a nie 
dlatego, Ŝe ktoś ci za to płaci. Jest to sprawa tak waŜna, Ŝe poświęcimy jej w tym rozdziale 
wiele miejsca. Będzie mowa o jednej z najwaŜniejszych spraw, dotyczących twojego sposobu 
Ŝ

ycia i świata, w jakim chcesz Ŝyć. Jest bardzo waŜne, abyś zrozumiał, Ŝe kapitalizm i wolny 

rynek to znacznie więcej niŜ same pieniądze. Chodzi tu o twoje podejście do siebie samego, 
do wolności, do stosunków z bliźnimi, a takŜe i o to, w jaki sposób chciałbyś uczynić ten 
ś

wiat lepszym dla kaŜdego człowieka. 

Zastanówmy się nad jedną bardzo waŜną sprawą. Czy sądzisz, Ŝe ludzie powinni mieć 
moŜliwość samodzielnego decydowania o tym, co chcą robić, czy moŜe ktoś powinien im 
nakazywać, co mają robić? Nie pytam wcale, czy sądzisz, Ŝe ludzie mogą postanowić, Ŝe będą 
kraść i zabijać. KradzieŜ i zabijanie zawsze dotykają inne osoby. Muszą tu być ofiary. Jedyny 
rodzaj morderstwa, którego moŜna dokonać w inny sposób, to samobójstwo. Ale nie moŜna 
okraść samego siebie. Kradnie się zawsze komuś drugiemu. Pytam o to, czy ludzie powinni 
mieć swobodę postępowania we własnych sprawach, czy teŜ powinno im się nakazywać, co 
mają robić. Mowa jest o rzeczach wykonywanych z dobrej woli i o ludziach, którzy tak 
postępują, o róŜnicy pomiędzy postępowaniem dobrowolnym a postępowaniem 
wymuszonym. 

Twoje spojrzenie na świat w duŜej mierze zaleŜeć będzie od tej właśnie kwestii. Czy 
poszedłeś do szkoły z własnej woli? Mogłeś chcieć tego kiedyś i moŜesz chcieć tego nadal, to 
zupełnie inna sprawa. Pytanie brzmi: czy poszedłeś do szkoły z własnej woli? OtóŜ nie. 
NiezaleŜnie od tego, czy chciałeś pójść czy nie, musiałeś iść, bo jest prawo mówiące, Ŝe 
wszyscy młodzi ludzie muszą iść do jakiejś szkoły. Jest jeszcze inna sprawa związana z 
postępowaniem dobrowolnym i wymuszonym. Przypuśćmy, Ŝe kiedy byłeś bardzo mały, 
miałeś dziesięć zabawek. Przypuśćmy teŜ, Ŝe znałeś jakieś dziecko, które nie miało Ŝadnej 
zabawki. Czy pomyślałbyś sam, by dać temu dziecku jedną z twoich zabawek? A moŜe 
sądzisz, Ŝe ktoś powinien był przyjść i wziąć kilka twoich zabawek dla kogoś, kto nie ma 
Ŝ

adnej? A jak to wygląda dzisiaj? Czy uwaŜasz, Ŝe to, czy podzielisz się czymś z kimś innym 

to twoja sprawa? A moŜe sądzisz, Ŝe ktoś powinien po prostu zabrać część twoich rzeczy i 
dać je potrzebującym? Pomyślmy nad róŜnymi odpowiedziami na to pytanie. 

Jeśli uwaŜasz, Ŝe nawet chodzenie do szkoły powinno być sprawą twojej decyzji, to jesteś 
zwolennikiem skrajnych swobód. Twoim zdaniem, ludzie powinni mieć swobodę robienia 
tego; czego chcą, o ile tylko nie odbierają w ten sposób innym prawa do wyboru swego 
postępowania. Byłbyś wówczas zwolennikiem tak zwanegowoluntaryzmu i społeczeństwa 
funkcjonującego na jego podstawie. 

Jeśli uwaŜasz, Ŝe skoro szkoła jest dobra dla ciebie, kaŜdego naleŜy zmusić do chodzenia do 
szkoły, bez względu na to czy chce tego czy nie, to jesteś zwolennikiem społeczeństwa, w 
którym wolność jest czymś drugorzędnym wobec tego, co większość ludzi lub przywódcy 
polityczni uwaŜają za dobre. Znaczy to, Ŝe nie sądzisz,  by ludzie powinni być odpowiedzialni 
za własne postępowanie. UwaŜałbyś, Ŝe jeśli chodzi o waŜne sprawy , jak chodzenie do 
szkoły, trzeba je ludziom nakazywać. Nie byłbyś wówczas zwolennikiem woluntaryzmu w 
społeczeństwie. 

Co by się stało, gdyby w takim społeczeństwie ktoś postanowił w ogóle nie iść do szkoły?  
Zapewne nie nauczyłby się niczego. Być moŜe nie umiałby nigdy czytać i pisać. Być moŜe 
nie potrafiłby wykonywać Ŝadnej pracy. Przypuśćmy zatem, Ŝe mówisz tak: skoro jest to ich 
własna wina, powinni ponosić konsekwencje.  
Powiesz; Ŝe ludzie podejmują w Ŝyciu samodzielne decyzje i powinni być za nie 
odpowiedzialni. Tak czy owak jest wówczas ktoś, kto nic nie umie. Co mamy z nim zrobić? 
Jeśli jesteś zwolennikiem woluntaryzmu, moŜesz powiedzieć, Ŝe ktoś moŜe dobrowolnie 
postanowić pomóc tej osobie. Nazywa się to dobroczynnością. w ciągu całych dziejów ludzie 
wspomagali innych działalnością dobroczynną. Z kolei jeśli taki ktoś odrzuci twoją pomoc i 
po prostu odejdzie, powiesz, Ŝe wolno mu tak zrobić, a ty nie masz prawa go powstrzymać, o 
ile nie wyrządza ci krzywdy. 

Ludzie, którzy nie są zwolennikami woluntaryzmu odpowiedzieliby inaczej. OtóŜ ich 
zdaniem osoba ta nie jest odpowiedzialna za swe czyny. Powiedzieliby , Ŝe to społeczeństwo 
jest za nią odpowiedzialne. Ustanowiliby prawo, zgodnie z którym zabraliby część twoich 
pieniędzy lub własności i dali tamtej osobie. Musieliby takŜe wydać prawo mówiące, Ŝe ten 
ktoś będzie musiał skorzystać z tej pomocy bez względu na to, czy tego chce, czy nie. To się 
nazywa program opieki społecznej. 

W warunkach kapitalizmu i wolnego rynku będzie się oczekiwało, Ŝe to czyny podejmowane 
z własnej woli zapewnią opiekę ludziom potrzebującym pomocy. Kapitalizm i wolny rynek w 
zupełnie czystej postaci polegać będą wyłącznie na działaniach podejmowanych z własnej 
woli. W takim społeczeństwie nie będzie praw zmuszających ludzi do czegokolwiek. Byłyby 
tylko prawa chroniące przed kradzieŜą, zranieniem lub zabójstwem drugiej osoby. Jak juŜ 
jednak powiedzieliśmy, nie ma dziś takiego społeczeństwa. NajbliŜej jego jest Ameryka, ale 
mimo wszystko są tu prawa nadzorujące postępowanie ludzi oraz programy opieki społecznej 
zastępujące dobroczynność. 

Powiedzieliśmy równieŜ, Ŝe przez całe swoje Ŝycie będziesz musiał podejmować decyzje czy 
chcesz, aby twój kraj zmierzał w stronę kapitalizmu, czy raczej w stronę socjalizmu. Jednym 
ze sposobów, w jaki moŜesz pomóc zmierzać twojemu krajowi w stronę wolnego rynku jest 
samodzielna aktywność, załoŜenie biznesu, podejmowanie ryzyka, branie odpowiedzialności 
za własne decyzje, wyzbycie się oczekiwań, Ŝe "społeczeństwo" będzie naprawiać twoje 
błędy albo zabierać owoce twoich sukcesów. 

Innym waŜnym sposobem pomocy w tej sprawie jest wykonywanie dobrowolnej pracy, co 
pokaŜe, Ŝe ludzi nie trzeba zmuszać do pomagania innym.  
Udowodnisz, Ŝe wiele dobrego w twojej okolicy i w całym świecie mogą zdziałać ci, którzy 
są wolni i postępują z własnej woli, bez konieczności przymusu.  
NiezaleŜnie od tego, gdzie mieszkasz, moŜesz znaleźć okazje do dobrowolnej pracy 
społecznej. RównieŜ bez względu na to, czy chcesz być przedsiębiorcą, naukowcem czy poetą 
– czy kimkolwiek jeszcze – być moŜe uznasz, Ŝe taka praca pomoŜe tobie samemu. 

Po pierwsze, nawiąŜesz wiele waŜnych kontaktów w miejscu, gdzie mieszkasz. Spotkasz 
innych ludzi, którzy równieŜ są zwolennikami dobrowolnej pracy  
społecznej. Wielu z nich to ludzie, którym powiodło się w innej pracy, a teraz chcą pomóc 
tym, którzy naprawdę tego potrzebują. Kiedy wykonujesz taką pracę jako młody człowiek, 
podejmujesz waŜny krok na drodze do przekonania innych, Ŝe jesteś powaŜny i rzetelny, 
nawet jeśli jesteś jeszcze bardzo młody. Ludzie, którzy poznają cię od tej strony przy tego 
rodzaju pracy, zapewne będą myśleć o tobie tak samo, kiedy zaczniesz własny biznes lub 
jakąś inną pracę. 

Powiedzmy, Ŝe interesuje cię robienie filmów. MoŜesz na ochotnika pomagać w miejscowym 
teatrze. Nie robi się tam filmów, ale wystawia na scenie przedstawienia i to, czego się tam 
nauczysz, pomoŜe ci później w urzeczywistnieniu twoich planów. 

Przypuśćmy, Ŝe chcesz nabrać pewności w kontaktach z innymi ludźmi. MoŜesz zgłosić się 
do przeprowadzania zbiórek pienięŜnych organizowanych przez jedną z instytucji 
dobroczynnych. To, czego się nauczysz, pomoŜe ci później w postępowaniu z ludźmi, którzy 
będą twoimi klientami. 

ZałóŜmy, Ŝe interesujesz się nauką. Jest wiele grup ochotniczych zaangaŜowanych w badanie 
skaŜenia środowiska. TakŜe szpitale często potrzebują młodych ludzi do ochotniczej pracy. W 
kaŜdej niemal okolicy są grupy pomagające starszym ludziom, opiekujące się niedołęŜnymi, 
dbające o Ŝywność i ubranie dla potrzebujących. NiezaleŜnie od tego, jak jesteś młody , 
moŜesz w ten sposób nauczyć się wielu istotnych rzeczy o innych ludziach i o sobie samym. 

Najlepiej byłoby, gdybyś potrafił znaleźć w twojej społeczności jakieś potrzeby, których nikt 
nie dostrzegł. Mógłbyś zorganizować swoich kolegów, Ŝeby zająć się tą sprawą. Jeśli ci się 
powiedzie, ludzie będą uwaŜać cię za kogoś, kto nie tylko dba o innych, ale potrafi takŜe 
skutecznie działać. Właśnie taka opinia będzie ci potrzebna, kiedy zaczniesz szukać klientów 
lub wsparcia dla twojego własnego przedsięwzięcia. Nawet jeśli planujesz coś zupełnie 
innego, na przykład zostać inŜynierem, lekarzem lub duchownym, praca jaką wykonałeś 
ochotniczo, zainteresuje uczelnię, na którą będziesz chciał się dostać. 

Oto kilka przykładów dobrowolnych działań na rzecz innych, podejmowanych przez dzieci z 
całego kraju . Być moŜe niektóre pomysły będziesz mógł wykorzystać w swojej okolicy. 

Jednym z największych i najstarszych programów dobrowolnej  pracy społecznej dla 
nastolatków jest program Nastolatki w SłuŜbie Publicznej, w El Paso w stanie Teksas. Bierze 
w nim udział około tysiąca uczniów z całego miasta. Nastolatki pracują w szpitalach, 
kościołach, domach, szkołach, a takŜe pomagają w programach nauczania indywidualnego. 
Jest to wspólne przedsięwzięcie wydawcy miejscowej gazety i organizacji United Way. 

Inny program tego rodzaju współdziałający ze szkołami istnieje w Tallahassee, na Florydzie. 
Nastolatki pracują dobrowolnie przy ustawianiu i dekorowaniu choinek dla starszych, którzy 
nie są w stanie zrobić z tego o własnych siłach. RównieŜ po świętach nastolatki pomagają w 
uprzątnięciu drzewek. Program ten zdobywa chętnych do współpracy poprzez szkolne kluby i 
zamieszczanie ogłoszeń w szkolnych gazetkach. 

Nowy program rozpoczęto w państwowej szkole numer 36 w Nowym Jorku. Jego zadaniem 
jest przekazywanie dzieciom w wieku od sześciu do dziewięciu lat wiedzy o ludziach 
podejmujących dobrowolną pracę na rzecz innych i zachęcanie do takiej pracy. Program 

zaczyna się w drugiej klasie szkoły podstawowej.  
Pokazuje się dzieciom, w jaki sposób mogą podjąć dobrowolną pracę w ramach juŜ 
istniejących programów, a takŜe w sposób samodzielny. Grupy ochotnicze (jak na przykład 
Aniołowie StróŜe, śydowskie Bractwo Pomocy Niewidomym, Wielcy Bracia) przychodzą do 
szkół i rozmawiają z dziećmi, które z kolei odwiedzają miejsca pracy społeczników. Później, 
w ramach programu, dzieci juŜ same podejmują dobrowolną pracę społeczną w szkole i przy 
róŜnego rodzaju opiece nad innymi. RównieŜ w domu wykonują ochotniczo takie prace jak 
sprzątanie, opieka nad małymi dziećmi i inne drobne zajęcia. Jak mówi nauczycielka 
Elizabeth Capifali "Dzieci z młodszych klas szkoły podstawowej są na takim etapie swego 
rozwoju, w którym potrzebują pochwały i akceptacji poza swoją rodziną. Jest to zatem 
doskonała okazja, by zaszczepić im dobrą samoocenę dzięki zaangaŜowaniu w Ŝycie 
społeczności". 

Dwunastoletnia April Waters z Ruxton w stanie Maryland uwielbia czytać ksiąŜki. Kiedy 
dowiedziała się, Ŝe dzieci z pobliskiego sierocińca mają niewiele ksiąŜek, postanowiła coś 
zrobić w tej sprawie. Rozpoczęła akcję na rzecz darowizn ksiąŜkowych od firm, bibliotek, 
przyjaciół i sąsiadów. KsiąŜki zaczęły napływać. Za swój trud April otrzymała nagrodę w 
wysokości 5000 dolarów, przyznawaną ludziom wyróŜniającym się  w opiece nad innymi. 
Dziewczynka ma zamiar odłoŜyć część tych pieniędzy na naukę, a za część kupić półki na 
ksiąŜki dla domu dziecka. 

W Houston w stanie Teksas jedna ze szkół przeprowadziła konkurs na wypracowanie 
poświęcone dobrowolnej pracy społecznej. Oto kilka cytatów z nagrodzonych wypracowań: 

Sandra Flowers, lat 18: "Dobrowolna praca społeczna, to pełna gotowość wyciągania 
pomocnej ręki do innych, którzy są w potrzebie. To takŜe niesienie wsparcia i nie 
przyjmowanie zapłaty…" " … to chęć pomocy potrzebującym bez oczekiwania na jakiś zysk. 
Kiedy dobrowolnie niesiesz innym pomoc, robisz to z silnej potrzeby serca i duszy, a nagrodę 
znajdujesz we własnym sercu". 

Ricardo Ayala, lat 15:  
"Ludzie niosący ochotniczo pomoc nie otrzymują zapłaty, ale zdobywają doświadczenie i 
radość płynącą z niesienia pomocy. KaŜdy wynosi z tego korzyść". "Ludzie otrzymują pomoc, 
a ochotnicy uczą się przy okazji wielu rzeczy. Czują, Ŝe robią coś dla społeczności, dla ludzi, 
dla kraju i dla świata. Inną korzyścią jest to, Ŝe zdobywają wielu róŜnych przyjaciół". 

Tracy Burries, lat 18:  
"Wiem, Ŝe są dziś miliony nastolatków, którzy nie mają nic do roboty – marnują czas na ulicy 
. Mogą naprawdę wiele nauczyć się przy dobrowolnej pracy na rzecz innych". "Taka praca 
nie wymaga od ciebie pieniędzy, a jedynie twojego czasu". 

Wiliam Richardson, lat 16:  
"Dzięki dobrowolnej pracy mam dobre samopoczucie – dzięki temu, Ŝe jestem pomocny, Ŝe 
przyczyniam się do szczęścia innych wykorzystując swoje moŜliwości. Czuję się wtedy 
potrzebny i niezaleŜny