asystnet_osoby_niepełnosprawnej_346[02].O1.03

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Twórcze rozwiązywanie problemów

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Rozwiązywanie problemów społecznych

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Psychospołeczne uwarunkowania pracy opiekuńczej

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik ten będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy z zakresu technik

rozwiązywania problemów i pozwala na ukształtowanie umiejętności niezbędnych do
wykonywania zawodu asystent osoby niepełnosprawnej.

W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć już ukształtowane,
abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika,

−

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

–

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do osiągnięcia założonych celów
kształcenia i opanowania umiejętności zawartych w jednostce modułowej,

–

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy już opanowałeś określone treści,

–

ćwiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować
umiejętności praktyczne,

–

sprawdzian postępów,

–

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw pytań otwartych. Zaliczenie testu potwierdzi
opanowanie materiału całej jednostki modułowej,

–

literaturę.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

346[02].O1

Podstawy świadczenia usług

socjalnych

346[02].O1.03

Kształtowanie

umiejętności

rozwiązywania

problemów

346[02].O1.01

Charakteryzowanie

psychofizycznych

i społecznych aspektów

rozwoju człowieka

346[02].O1.02

Doskonalenie umiejętności

interpersonalnych

346[02].O1.05

Stosowanie przepisów

bezpieczeństwa

i higieny pracy oraz

udzielanie pierwszej

pomocy

346[02].O1.04

Prowadzenie profilaktyki

i promocji zdrowia

346[02].O1.06

Stosowanie przepisów

prawa w działalności

socjalnej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej, powinieneś umieć:

−

prezentować własne zdanie,

−

współpracować w zespole, przyjmując różne role,

−

przezwyciężać bariery komunikacyjne,

−

stosować techniki ułatwiające komunikowanie się,

−

przeprowadzać konstruktywną dyskusję,

−

formułować i wyrażać opinie,

−

wykazywać empatię i wrażliwość na problemy innych,

−

wyjaśniać znaczenie informacji w poszukiwaniu sposobów rozwiązywania problemów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej, powinieneś umieć:

−

wyjaśnić podmiotowy charakter problemu,

−

określić rodzaje sytuacji problemowych,

−

przedstawić fazy rozwiązywania problemów,

−

dokonać analizy sytuacji problemowej,

−

zaplanować strategie rozwiązywania problemów,

−

określić prakseologiczne zasady rozwiązywania problemów,

−

rozpoznać psychospołeczne bariery twórczego rozwiązywania problemów,

−

zidentyfikować problemy socjalne rodzące zagrożenia społeczne,

−

przewidzieć kierunki rozwoju problemów społecznych oraz ich skutki,

−

zinterpretować zachowania społeczne zbiorowości i jednostki,

−

określić cele i zasady polityki społecznej w Polsce,

−

wyjaśnić podstawowe pojęcia kwestii społecznej,

−

scharakteryzować strukturę pomocy społecznej,

−

określić psychospołeczne uwarunkowania pracy opiekuńczej,

−

scharakteryzować wzorzec asystenta osoby niepełnosprawnej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Twórcze rozwiązywanie problemów

4.1.1. Materiał nauczania

Ludzie, w trakcie swojego życia napotykają na różnorodne problemy. Najczęściej

dokonuje się ich podziału ze względu na rodzaj działalności, w której powstał problem.
W związku z tym wyróżniamy problemy naukowe (matematyczne, fizyczne, psychologiczne),
techniczne, organizacyjne, społeczne, polityczne, itd.

Pojęcie problemu nie jest jednoznacznie określone w pracach psychologicznych i pracach

pedagogicznych. W pracach tych można znaleźć około 30 różnych pojęć związanych
z problemem.

I grupa – problem jest sytuacją trudną lub trudnością, która powstaje w trakcie ludzkiej

działalności np. student czeka na egzamin.

II grupa – problem jest sytuacją nową dla podmiotu, np. człowiek, który po raz pierwszy

trafił do więzienia.

III grupa – problem jest sytuacją niepewną lub sytuacją zawierającą niepewność, np.

która jest godzina – patrzę na zegarek i redukuję niepewność psychologiczną.

Bardzo ogólnie można powiedzieć, że problemy to sytuacje trudne, nowe i niepewne.

Z przeprowadzonych rozważań wynika, że problem to zadanie (sytuacja), którego podmiot
nie może rozwiązać za pomocą bezpośredniego zasobu wiedzy, ale rozwiązanie tego zadania
staje się możliwe dzięki czynnościom myślenia produktywnego. Problemy mają charakter
podmiotowy, są zawsze czyjeś.

Ludzie dążą do osiągnięcia różnych celów: zdobywania orientacji, podjęcia decyzji

i wykonania jej. W przypadku jednak, gdy skromna wiedza człowieka uniemożliwia
osiągnięcia tych celów – wówczas pojawiają się problemy:

−

problemy orientacyjne,

−

problemy decyzyjne,

−

problemy wykonawcze.
Problemy orientacyjne – czyli tzw. problemy poznawcze, powstają w trakcie tych

czynności, których celem jest zdobycie informacji o otaczającym nas świecie.

Problemy decyzyjne powstają przy podejmowaniu postanowienia o działaniu.
Problemy tzw. wykonawcze – powstają wówczas, gdy realizujemy podjęte decyzje.
W pracy socjalnej problemy rozumiane są jako trudności w osiąganiu celów, z którymi

ludzie nie są w stanie sobie poradzić wykorzystując własne zasoby. Wśród najczęstszych
problemów klientów zwolennicy generalistycznego podejścia do pracy wskazują na:

−

konflikty interpersonalne,

−

problemy podejmowania decyzji,

−

niedostatki środków zaspokajania podstawowych potrzeb,

−

zakłócenia w relacjach z organizacjami formalnymi,

−

trudności w wypełnianiu ról społecznych,

−

trudności radzenia sobie z poważnymi zmianami w życiu,

−

problemy natury emocjonalnej.
Wyróżniamy 4 główne fazy rozwiązywania problemów (za Dewey’em):

1. Dostrzeganie problemu – podmiot dostrzega problem, uświadamia sobie, że zasób

posiadanej przez niego wiedzy nie wystarcza do osiągnięcia planowanych celów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. Analiza sytuacji problemowej – człowiek analizuje informacje zawarte w sytuacji

problemowej oraz strukturę celu, który ma osiągnąć. Bada, jakie są rozbieżności i luki
między tym, co jest dane, a tym, co jest pożądane.

3. Wytwarzanie pomysłów rozwiązania – faza produktywna, podmiot wytwarza nowe

informacje, takie jak hipotezy, metody, itp. Wszelkie rezultaty myślenia produktywnego,
będziemy nazywać pomysłami rozwiązania. Wytwarzanie pomysłów jest kluczową fazą
rozwiązywania problemów.

4. Weryfikacja pomysłów – zwana inaczej oceną lub kontrolą pomysłów. Jej celem jest

sprawdzenie ich wartości.
Nie wszystkie fazy są niezbędne w toku rozwiązywania każdego problemu. Pewne fazy

mogą być pominięte. Fazy te są realizowane w różnej kolejności. Relacje między fazami są
różnorodne.

Faza dostrzegania problemu

Faza ta jest szczególnie ważna. A. Einstein twierdził, że dostrzeganie przez człowieka

problemów jest czynnością bardziej specyficzną niż ich rozwiązywanie. Dostrzeganie
problemów jest procesem bardzo trudnym.

W stałym środowisku uprzednio wyuczone reakcje nawykowe umożliwiają podmiotowi

osiąganie planowanych celów.

ASHER sformułował następujące reguły ułatwiające odkrywanie problemów.

−

Wskazówka I – wykonanie schematu sytuacji, który pomoże dostrzec problem. Podać

wyczerpującą listę braków i luk, które zawiera dana sytuacja.

−

Wskazówka II– zbadać przebieg procesu, dzięki któremu zapoznaliśmy się z daną

sytuacją. Być może przyjęte są złe założenia, które utrudniają dostrzeżenie luk
i wieloznaczności w sytuacji.

−

Wskazówka III – chcąc wykryć problem trzeba wymyślić sytuację alternatywną. Nowa

sytuacja, często zupełnie nierealna, pozwala dostrzec błędne założenia i wady aktualnej
sytuacji.

W celu zdefiniowania problemu podopiecznego asystent osoby niepełnosprawnej

powinien zbadać naturę oraz zakres potrzeb, ustalić, jakie usługi oraz środki będą potrzebne.
Należy uwzględnić następujące czynniki:

−

fizyczne,

−

rozwojowe,

−

emocjonalne,

−

biograficzne,

−

organizacyjne,

−

kulturowe.
Rola asystenta osoby niepełnosprawnej w rozwiązywaniu problemów jego klientów

polegać ma na ich aktywizowaniu. W związku z tym powinien rozpocząć dyskusję od
właściwie zdefiniowanego problemu podopiecznego i jego uszczegółowienia. Można
wymienić następujące aspekty uszczegółowienia problemu:

−

rozbieżność poczynań,

−

umiejscowienie w czasie,

−

osoby związane z problemem,

−

proces kształtowania się problemu,

−

zróżnicowanie postrzegania problemu przez osoby znaczące.
Przy definiowaniu problemu możemy napotkać na przeszkody:

a)  czysto intelektualne (sztywność myślenia, nadmiar informacji zbędnych),
b)  o charakterze emocjonalnym (różne rodzaje lęków, brak wrażliwości na problemy),
c)  bariery społeczno-kulturowe (stereotypy).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Analiza sytuacji problemowej

Po odkryciu problemu podmiot realizuje fazę analizy jego struktury.
Analiza to aktywne badanie celu oraz danych początkowych, które są zawarte w sytuacji

problemowej. W fazie tej zasadniczą rolę odgrywa myślenie reproduktywne (są to procesy
pamięciowe, motoryczne itp.).
Faza wytwarzania pomysłów

Ma szczególne znaczenie dla rozwiązywania problemów, podmiot wytwarza nowe

informacje – pomysły rozwiązania. Informacje te wzbogacają dotychczasowy zasób jego
wiedzy i pozwalają mu osiągnąć planowany cel.
Modele tworzenia się pomysłów

Wg Dunckera pomysły rozwiązań powstają stopniowo. Można wyróżnić 3 zasadnicze

etapy rozwoju pomysłu zwane również poziomami:
ETAP  I  –  człowiek  wybiera  ogólny  kierunek  poszukiwań,  rozwiązania,  kierunek  ogranicza
w pewnym  sensie  rejon  poszukiwań  i  decyduje  o  dalszym  przebiegu  procesu  wytwarzania
pomysłów. Kierunek poszukiwań jest wyznaczony przez reguły heurystyczne, które człowiek
stosuje.  Reguły  heurystyczne  (heurystyki)  to  przeciwieństwo  algorytmu.  Są  to  reguły
pozwalające  na  uproszczenie  problemu  i  jego  szybkie  rozwiązanie,  które  nie  gwarantują
rozwiązania danego zadania.
ETAP  II  –  człowiek  zgodnie  z  wybranym  kierunkiem,  tworzy  pomysły  cząstkowe,  które  są
zarysem  rozwiązania.  Pomysł  cząstkowy  nie  jest  jeszcze  w  pełni  określony  i  sprecyzowany,
zawiera on luki które w przyszłości trzeba będzie zapełnić.
ETAP  III  –  człowiek  tworzy  ostateczny  pomysł.  Jeśli  zostanie  on  odrzucony,  musi  tworzyć
następne  pomysły  cząstkowe  i  końcowe.  W  fazie  tworzenia  pomysłów   człowiek  może
wielokrotnie  zmieniać  kierunek  poszukiwań.  Trójetapowy  model  Dunckera  odtwarza  proces
stopniowego tworzenia pomysłu: proces, który zaczyna się od odkrycia kierunku poszukiwań,
a kończy  na  sformułowaniu  ostatecznego  pomysłu.  Jest  to  proces  kierowany  przez  reguły
heurystyczne, które nie gwarantują, że problem zostanie poprawnie rozwiązany.

Celem ostatniej fazy – weryfikacja pomysłów – jest dokonanie oceny wartości

wygenerowanych pomysłów rozwiązania danego problemu.

W pracy opiekuńczej proponuje się wykorzystywanie do rozwiązywania problemów

techniki kontraktu i informacji zwrotnej według następującego schematu:
1. Pierwszy kontakt między podopiecznym a asystentem osoby niepełnosprawnej:

przedstawienie problemu.

2. Zebranie informacji potrzebnych do ustalenia kontraktu w sprawie interwencji.

Rys. 1. Etapy kontraktu [5]

3. Wspólne wypracowanie kontraktu w sprawie interwencji.

Kontrakt powinien formułować następujące elementy:

−

zamiar – odnosi się do określenia i/lub uzasadnienia interwencji.

−

problem do rozwiązania – zidentyfikowane i szkodliwe warunki, które muszą ulec

zmianie, aby poprawiło się funkcjonowanie klienta.

−

cele – przyszłościowe stany rzeczy pożądane dla klienta.

DZIAŁANIA

ZADANIE

PROBLEM DO

CEL 1

ZADANIE

ROZWIĄZANIA

ZAMIAR

CEL 2

ZADANIE

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

zadanie – zachowania potrzebne przy osiąganiu celu.

−

działania – czynności osób biorących udział w kontrakcie nastawione na realizację

celów.

4. Ciągła wzajemna informacja zwrotna oceniająca skutki ustaleń i podejmowanych działań.

Cechy charakterystyczne kontraktu:

a)  zrozumiałość,
b)  obopólność,
c)  elastyczność,
d)  pragmatyczność.

Kontrakt jest zrozumiały i jasny, gdy wszystkie strony (pracownik, klient, inni

specjaliści)  jednakowo rozumieją  jego terminologię i wówczas, gdy zawiera on  jak  najmniej
założeń,  że  coś  jest  oczywiste.  W  związku  z  tym  należy  unikać  zawodowego  żargonu
i terminologii  prawniczej,  w  zamian  stosując  jasne  pojęcia,  prosty,  zrozumiały  dla  klienta
język.  Ponadto  kontrakt  powinien  być  zaakceptowany  przez  każdą  ze  stron.  Obopólność
związana  jest  z  taką  wartością  pracy  socjalnej  jak  samostanowienie  klienta.  W praktyce
jednak  bywa  to  trudne  do  osiągnięcia.  Elastyczność  kontraktu  oznacza,  iż  w  miarę  rozwoju
usługi  można  go  renegocjować.  Kontrakt  z  klientem  składa  się,  bowiem  z  planów,  a  nie
ścisłych  zasadach  (jak  to  ma  miejsce  w kontrakcie  prawnym).  Przysparza  ona  pewne
dylematy dotyczące jak wiele można jej zaakceptować w kontrakcie usługi.

Zgodnie z zasadami pragmatyczności do kontraktu nie należy wprowadzać działań,

zachowań i zobowiązań, które przekraczają możliwości zarówno klienta, jak i pracownika.

Rozwiązywanie problemu

możliwe

jest przede wszystkim dzięki

myśleniu

produktywnemu, twórczemu.

Proces twórczego myślenia wg G. Wallasa można przedstawić jako 4 – etapowy proces:

Etap 1 – Preparacja – sformułowanie problemu.
Etap 2 – Inkubacja – wylęganie się pomysłu.
Etap 3 – Olśnienie – odkrycie rozwiązania.
Etap 4 – Weryfikacja pomysłów.

Twórcze (kreatywne) myślenie w procesie rozwiązywania problemów można pobudzać,

wykorzystując techniki twórczego myślenia. Oto kilka przykładowych technik twórczego
myślenia:

−

ZWI – Zalety, Wady i coś Interesującego – jest techniką ukierunkowującą uwagę podczas
myślenia. Należy kolejno skupiać się wyłącznie na zaletach, wadach, a na końcu podać
coś interesującego.

−

RWC – Rozważ Wszystkie Czynniki – zastosowanie tej techniki ma na celu wzięcie pod
uwagę wszystkich uwarunkowań danej sytuacji. Skłania do sporządzenia jak najdłuższej
listy uwarunkowań problemu bez ich wstępnej oceny.

−

SiN – Skutki i Następstwa – ma na celu świadome rozważenie konsekwencji określonej
decyzji czy postępowania ze względu na czas, skutki działania można podzielić na
bezpośrednie, krótkoterminowe, średnioterminowe i długoterminowe.

−

IPW  –  Inny  Punkt  Widzenia  –  obmyślając  jakieś  działanie  powinniśmy  uwzględnić
wszystkich,  których  to  dotyczy  bezpośrednio  lub  pośrednio.  Chodzi  o  ustalenie  kto
odczuje  bezpośrednio  skutki  naszej  decyzji  i  co  o  niej  myśli.  Dlatego  IPW  stosuje  się
dwuetapowo:

−

I etap – sporządzenie listy osób, organizacji, instytucji, które odczują skutki

działania,

−

II etap „wczuwanie się” w sposób myślenia każdego z tych ludzi lub grup ludzi.

−

CiD – Cel i Dążenie – technika ta skłania do ograniczenia się do spraw najistotniejszych
i stałego uświadamiania sobie celu myślenia. Należy zadawać sobie następujące pytania:

−

Co chcemy osiągnąć w wyniku myślenia?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

Jaki jest dokładnie cel naszego myślenia?

−

Na czym koncentrujemy się w tej chwili?

−

Czy nie odbiegliśmy od zasadniczego tematu?

Zadając sobie te pytania musimy cały czas mieć wyobrażenie idealnego rezultatu, do

którego zmierzamy.

−

PP – Podstawowe Priorytety – w celu skupienia się na sprawach najistotniejszych stosuje
się PP pytając:

−

Co ma pierwszeństwo przed innymi?

−

Co jest najważniejsze?

Rozwiązywanie różnego rodzaju problemów jest czynnością niezwykle skomplikowaną,

angażującą  wiele  procesów  poznawczych,  wymagających  od  człowieka  korzystania
z wzorców,  nawyków  i  schematów.  W  trakcie  tego  procesu  ludzie  napotykają  na  różnego
rodzaju bariery o charakterze psychospołecznym.
1.  Bariery poznawcze:

−

niezdolność przezwyciężenia raz przyjętego stanowiska,

−

niezdolność zobaczenia problemu w nowym świetle,

−

niezdolność do powstrzymania lub zmiany natychmiastowego osądu.

2. Bariery emocjonalne:

−

przesądy,

−

lęk przed niepowodzeniem, ośmieszeniem się, byciem innym,

−

nadmierna motywacja powstająca pod naciskiem, np. krótkich terminów, nacisków
zewnętrznych,

−

negatywizm,

−

nieumiejętność postępowania zgodnie z czyimiś sugestiami.

3. Bariery kulturowe:

−

konformizm i zależność, zgoda na przeciętność, staranie zachowania status quo,

−

dominacja władzy lub grupy – osobiste bezpieczeństwo i poddawanie się
przywódcom jest ważniejsze niż indywidualna inicjatywa,

−

presja społeczna na osiąganie prestiżu i korzyści majątkowych wywołujące napięcia
psychiczne.

Każde działanie, które podejmuje człowiek powinno przebiegać zgodnie z zasadami

działania zorganizowanego i obejmować następujące etapy:

Etap I – Przygotowanie, na które składa się:

−

ustalenie celów możliwie po wcześniejszym rozpoznaniu,

−

ustalenie zasobów, jakimi możemy się posługiwać w naszym działaniu (materialnych,
ludzkich, finansowych),

−

ułożenie planu działania, czyli ustalenie sposobu osiągnięcia celów.
Etap II – Realizacja działań, czyli wdrożenie zaplanowanych działań.
Etap III – Ocena skutków działania, czyli sprawdzenie stopnia osiągnięcia celów.
Owa diagnoza powinna przebiegać zgodnie z zasadami prakseologii. Prakseologia jest

nauką  o  sprawnym  działaniu,  której  podstawowy  problem  można  wyrazić  pytaniem:  jak
należy  działać,  by  działać  najsprawniej?  Jej  zadaniem  jest  zdobywanie  i  uzasadnianie
wskazań dotyczących  tego,  co trzeba  czynić,  co dobrze  jest  czynić  lub, co  wystarczy czynić
w określonych okolicznościach, aby jak najsprawniej osiągnąć zamierzone skutki.

Prakseologia określa cechy sprawności działania, nazywane nieraz zasadami sprawnego

działania, w których podstawowe znaczenie mają; skuteczność, korzystność i ekonomiczność.

Skuteczność działania związana jest z osiągnięciem zamierzonego skutku. Działanie jest

skuteczne wówczas, gdy konkretny cel został osiągnięty. Pojęcie skuteczności może mieć
różne stadium nasilenia, ponieważ działanie może być całkowicie skuteczne, jeśli cel został

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

w pełni osiągnięty lub częściowo skutecznie, jeśli skutek osiągnięto tylko w pewnym stopniu,
np.  kiedy  na  wycieczce  zwiedziliśmy  wszystkie  zabytki,  jakie  zamierzaliśmy  zwiedzić,
wówczas  można  mówić  o  pełnej  skuteczności  działania,  jeśli  zaś  niektórych  z  nich  nie
zwiedziliśmy,  wtedy  działanie  było  częściowo  skuteczne.  Działanie  jest  nieskuteczne,
wówczas, gdy cel nie został wcale osiągnięty np. zamierzona wycieczka się nie odbyła.

Korzystność działania występuje, gdy uzyskany wynik użyteczny jest większy od

poniesionych nakładów. Jeżeli wynik użyteczny jest niższy w porównaniu z nakładami mamy
do czynienia ze zjawiskiem działania niekorzystnego.

Ekonomiczność działania jest określeniem stosunku wyniku użytecznego do nakładów.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Co to jest problem i w jakich sytuacjach powstaje?
2. Jakie są najczęstsze typy problemów zgodnie z generalistycznym podejściem do pracy

socjalnej.

3. Jakie są etapy rozwiązywania problemów. Na czym one polegają?
4. Na czym polega rola asystenta osoby niepełnosprawnej w rozwiązywaniu problemów

klienta?

5. Jaki rodzaj myślenia jest najczęściej uruchamiany podczas rozwiązywania problemów?
6. Jakie

są

etapy

najczęściej

stosowanej

techniki

rozwiązywania

problemów

wykorzystywanej w pracy opiekuńczej.

7.  Czym powinien charakteryzować się kontrakt?
8.  Na czym polegają techniki twórczego rozwiązywania problemów?
9.  Jakie są psychospołeczne bariery myślenia twórczego.
10.  Czym charakteryzuje się skuteczne działanie?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Stosując technikę kontraktu i udzielania informacji zwrotnej, zaplanuj rozwiązanie

problemu przedstawionego w opisie sytuacji.

Opis sytuacji:

35 letnia kobieta wychowuje samotnie 5-letnią córeczkę. Dziewczynka choruje na

mózgowe  porażenie  dziecięce.  Występuje  u  niej  upośledzenie  czynności  lokomocyjnych,
porusza  się  na  wózku  inwalidzkim.  Sprawność  intelektualna  i  manualna  jest  w  normie.
Dziecko  jest  uzdolnione  plastycznie,  chętnie  maluje  farbami.  Cały  czas  spędza  z  matką
w domu.  Na  spacery  wychodzi  jedynie  czasami.  Dziewczynka  jest  blada,  smutna  i  nieufna
w stosunku do obcych. Matka z zawodu jest fryzjerką, nie pracuje, całkowicie poświęciła się
córeczce.  Jest  bardzo  troskliwa  i  opiekuńcza.  Wyręcza  dziecko  w  wykonywaniu  wszystkich
czynności.  Przed  chorobą  dziecka  miała  wiele  koleżanek  i  przyjaciół.  Dzisiaj  jest  samotna,
zamknięta z dzieckiem w domu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dobrać partnera do wykonania ćwiczenia,
2)  odegrać rolę matki, córki lub asystenta osoby niepełnosprawnej,
3)  przeanalizować schemat zawierania kontraktu,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4) postępować zgodnie ze schematem zawierania kontraktu i udzielania informacji zwrotnej,
5) wspólnie z partnerami, odgrywającymi poszczególne role, zawrzeć kontrakt w celu

rozwiązania problemu przy uwzględnieniu informacji zwrotnych,

6) spisać warunki kontraktu wynegocjowane wspólnie z osobami odgrywającymi rolę

matki, córki,

7) przedstawić wyniki pracy na forum grupy,
8) uczestniczyć w dyskusji podsumowującej przebieg ćwiczenia i mającej na celu ocenę

sposobu prowadzenia negocjacji i reagowania na informację zwrotną.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru,

−

pisaki.

Ćwiczenie 2

Na podstawie załączonego opisu sytuacji dokonaj rozpoznania problemów i zaproponuj

sposób ich rozwiązania.

Opis sytuacji:

Pani Stanisława ma 71 lat, mieszka sama w dużym mieście. Zajmuje mieszkanie

w starym  budownictwie  na  pierwszym  piętrze.  Jest  wdową,  jedyny  syn  mieszka  w  innym
mieście  i  rzadko  odwiedza  matkę.  Pani  Stanisława  czuje  się  osamotniona.  Z  powodu  złego
stanu  zdrowia  nie  opuszcza  samodzielnie  swojego  mieszkania.  Osobą  utrzymującą  kontakt
z Panią  Stanisławą  jest  asystent  osoby  niepełnosprawnej,  który  przychodzi  do  niej  trzy  razy
w tygodniu  na 2 godziny.  Większość czasu Pani Stanisława spędza w oknie przyglądając się
życiu innych osób. Sąsiedzi uznają ją za osobę wścibską, kontrolującą ich życie. Zdarzają się
sytuacje,  kiedy  Pani  Stanisława  zaczepia  dzieci,  bawiące  się  pod  jej  oknami  i  wypytuje
o szkołę, rodzinę, itp. Pani Stanisława chciałaby wychodzić na spacery.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokładnie zapoznać się z opisem sytuacji,
2)  określić etapy rozwiązywania problemów,
3)  zdefiniować problem/my do rozwiązania,
4)  zapoznać  się  z  procedurą  przydzielonej  przez  nauczyciela  techniki  rozwiązywania

problemów:

−

burza mózgów,

−

drzewo decyzyjne.

5) zastosować odpowiednią (przydzieloną przez nauczyciela) technikę rozwiązania

problemów i zgromadzić pomysły rozwiązania problemu,

6) dokonać wyboru najodpowiedniejszego sposobu rozwiązywania problemu, zgodnie

z prakseologicznymi zasadami rozwiązywania problemów,

7) zapisać i zaprezentować na forum klasy efekty pracy grupy,
8) uczestniczyć w podsumowaniu ćwiczenia. Podzielić się spostrzeżeniami na temat barier

występujących w poszukiwaniu rozwiązań problemów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

opisy procedur wybranych technik rozwiązywania problemów,

−

tablica,

−

duże arkusze papieru,

−

mazaki,

−

kartki papieru A4,

−

zegarek z alarmem,

−

karteczki samoprzylepne.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wyjaśnić podmiotowy charakter problemu?



2) określić rodzaje sytuacji problemowych?



3) przedstawić fazy rozwiązywania problemów?



4) dokonać analizy sytuacji problemowej?



5) zaplanować strategie rozwiązywania problemów?



6) określić prakseologiczne zasady rozwiązywania problemów?



7) rozpoznać psychospołeczne bariery twórczego rozwiązywania

problemów?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Rozwiązywanie problemów społecznych

4.2.1. Materiał nauczania

Polityka społeczna stanowi jedną z nauk społecznych. Jej pojęcie odnosi się zarówno do

dyscypliny  naukowej  oraz  do  praktycznej  działalności  uprawnionych  do  tego  podmiotów,
realizujących  jego  cele  i  zadania.  Polityka  społeczna  rozpatrywana  z  punktu  widzenia
dyscypliny  naukowej  to  naukowa  teoria  oraz  określenie  metodologii  i  metod  badawczych,
zajmujących  się  zagadnieniem  potrzeb  materialnych  i  duchowych  człowieka  oraz  grup
społecznych  na  określonym  stadium  rozwoju  państw  z  uwzględnieniem  uwarunkowań
geofizycznych  i kulturowych.  J.  Auleytner  definiuje  politykę  społeczną  jako  „działania
państwa,  samorządów  i organizacji  pozarządowych,  której  celem  jest  poprawa  położenia
materialnego, asekuracja przed ryzykami  życiowymi  i wyrównywanie szans  życiowych grup
społecznych  ekonomicznie  i socjalnie  najsłabszych”.  Można,  więc  przyjąć,  że  polityka
społeczna  odnosi  się  do  działalności  państwa  i organizacji  społecznych  w  dziedzinie
kształtowania  warunków  bytu  i  pracy,  zmierzając  do  maksymalnego  zaspokojenia  potrzeb
indywidualnych i zbiorowych oraz poprawy tych warunków.

W zakres przedmiotowy polityki społecznej wchodzą:

−

sfera bytu – wyżywienie, mieszkanie, pomoc materialna w przypadku zdarzeń losowych,
niezdolność do pracy,

−

sfera pozamaterialna – ochrona zdrowia, edukacja, usługi i działalność kulturalna,

−

potrzeby o charakterze psychospołecznym – aktywność społeczna, satysfakcja z pracy,
uznanie, poczucie bezpieczeństwa ekonomicznego i społecznego,
Celem polityki społecznej jest:

−

zapewnienie bezpieczeństwa socjalnego, które obejmuje zapewnienie dochodów i usług
w sytuacji wystąpienia ryzyka socjalnego (choroba, inwalidztwo, starość, śmierć,
bezrobocie),

−

stworzenie równych szans rozwoju ludzi oraz kształcenie młodego pokolenia,

−

zapewnienie pokoju społecznego, który jest podstawą stabilizacji życiowej ludzi,
współpracy w osiąganiu celów, tolerancji różnic między ludźmi,

−

akcentowanie życia rodzinnego, co oznacza powrót do wartości związków między ludźmi
i poczucia bezpieczeństwa na podstawie więzi emocjonalnych i uczuciowych.
Wychowanie przyszłych generacji wymaga wsparcia rodzin nie tylko ubogich i nie tylko
materialnego ze strony osób i instytucji.

Adresaci polityki społecznej to zarówno grupy społeczne, jak i indywidualne osoby, które nie
mogą z takich czy innych względów zaspokoić we własnym zakresie swoich niezbędnych dla
normalnego życia potrzeb.
Podstawowe pojęcia kwestii społecznych

Termin „kwestia społeczna” używany jest w polityce społecznej w dwojakim zakresie –

w węższym  i  szerszym  znaczeniu.  Zdaniem  Duneckiego  „kwestia  społeczna”  w  węższym
zakresie  definiowana  jest  jako  konkretny  problem  o  szczególnie  niekorzystnym  wpływie  na
życie  i  współdziałanie  członków  danej  społeczności.  W  wyodrębnieniu  tego  rodzaju
problemów pomocne jest stawianie następujących pytań:

−

„zaspokajanie jakich potrzeb jest blokowane?” (mamy wówczas do czynienia z kwestią
np. bezrobocia, ubóstwa, mieszkaniową),

−

„zaspokajanie czyich potrzeb (jakich grup społecznych) jest blokowane? (wyróżniamy
wówczas kwestię robotniczą, chłopską, osób w podeszłym wieku, niepełnosprawnych).
W szerokim ujęciu „kwesta społeczna” oznacza główną przyczynę wszelkiego rodzaju

powstałych kwestii społecznych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Kwestie społeczne to zjawiska i okoliczności tworzące stan napięcia społecznego,

wywołujące powszechne zaniepokojenie i dążenie do rozwiązania problemu.

Podsumowując – „kwestia społeczna”:

−

jest to zjawisko o dużym zasięgu zarówno lokalnym jak i globalnym,

−

powoduje jakiś rodzaj dysfunkcji społecznej, dezorganizację życia jednostki jak
i społeczeństwa,

−

przejawia tendencje wzrostowe i budzące ogólne zainteresowanie,

−

towarzyszy jej przekonanie o możliwości eliminacji danej przeszkody.

Tabela 1. Stopnie dotkliwości kwestii społecznych [opracowanie własne]

Umiarkowany

Intensywny

Krytyczny

Niedostatek

Bieda

Nędza

Dyskomfort mieszkaniowy

Brak samodzielnego
mieszkania

Bezdomność

Bezrobocie czasowe

Długotrwałe bezrobocie

Chroniczne bezrobocie

Stygmatyzacja

Marginalizacja

Wykluczenie

Niepewność

Uzależnienie od pomocy

Bezradność

Kwestia społeczna jako pojęcie jest ściśle związana z takimi określeniami jak: asymetria

(dychotomiczna  struktura  społeczna:  jedna  strona  zyskuje,  druga  traci),  dezorganizacja,
dolegliwość,  dysfunkcja,  niewydolność,  niezgodność,  sprzeczność  (teoria  sprzeczności
społecznej  ukazuje  następujące  grupy  sprzeczności  społecznych:  między  wzrastającym
dobrobytem a zmniejszającym się zadowoleniem, między likwidacją starego a powstawaniem
nowego  ubóstwa,  między  zamierzeniami  a  rezultatami),  zagrożenie  czy  też  zawodność.
Określenia  te  odzwierciedlają  stan  nierównowagi społecznej  i  co ważniejsze  stan ten  nie  ma
charakteru  przejściowego,  ale  istnieje,  co  najmniej  ostatnią  dekadę  zmieniając  jedynie
niektóre swoje cechy.

Sposoby regulowania zbiorowego życia mają bezpośredni związek z powstawaniem

i trwaniem kwestii społecznych. Ich źródła tkwią wewnątrz społeczeństwa w mechanizmach
życia zbiorowego.

Na kwestię społeczną należy spojrzeć z perspektywy asymetrycznych przekształceń

w rozwoju gospodarczym, które rodzą zagrożenie społeczne. W związku z tym:

−

nie rozwój gospodarczy, lecz asymetryczne przekształcenia w działaniach gospodarczych
tworzyć mogą kwestie społeczne,

−

te asymetryczne przekształcenia w rozwoju gospodarczym, które rodzą zagrożenia,

−

społeczne, przyczyniają się jednocześnie do powstawania kwestii społecznych,

−

nie każda asymetria w gospodarce wywołuje kwestię społeczną.
Zagrożenie społeczne niesie za sobą niebezpieczeństwo degradacji ludzi, w związku

z tym rozwiązanie kwestii społecznych dotyczy człowieka i działań nie tylko ograniczających
zagrożenie, lecz i humanizujących sferę gospodarczej aktywności.

Istnienia asymetrii interesów, nierówności, sprzeczności, zagrożeń egzystencji prowadzi

do powstawania roszczeń, pretensji adresowanych od „dołu do góry” przez grupy interesów
w kierunku państwa. Państwo stało się podmiotem, którego zadanie polegać ma na
niwelowaniu określonego ryzyka.

Kwestie społeczne występują w różnych wymiarach:

−

lokalnym,

−

narodowym,

−

globalnym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W chwili obecnej jedną z najważniejszych kwestii społecznych w Polsce jest ubożenie

ludności, bezrobocie, brak mieszkań, ochrona zdrowia i edukacja.
Kwestia mieszkaniowa

Posiadanie mieszkania zaspokaja wiele potrzeb człowieka, w tym jedną z podstawowych

wg hierarchii potrzeb Maslowa – potrzebę bezpieczeństwa, determinuje rozwój jednostki oraz
ma wpływ na jej stan zdrowia fizycznego i psychicznego. Polityka społeczna kieruje się
w zakresie kwestii mieszkaniowej następującymi zasadami:
1) możliwość korzystania z samodzielnego mieszkania jest prawem każdej jednostki

i rodzin,

2) powyższe prawo powinno być zagwarantowane przez państwo,
3) sferę mieszkaniową wspomaga państwo za pomocą środków publicznych.

Polityka mieszkaniowa bada stosunki mieszkaniowe i prawidłowości w nich występujące

oraz wskazuje cele oraz określa metody działania w zakresie zaspokajania i poprawy
warunków mieszkaniowych. Sprawy mieszkaniowe stanowią obecnie w Polsce szczególnie
trudny i uporczywy problem, który charakteryzują następujące czynniki:

−

deficyt mieszkań, rozumiany jako różnica pomiędzy liczbą gospodarstw a zamieszkałych
domostw,

−

duże zagęszczenie mieszkań,

−

niski stan ich wyposażenia w instalacje sanitarne,

−

zaniedbania w utrzymaniu zasobów mieszkaniowych.

Kwestia zdrowotna

Zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia za zdrowie uznajemy stan pełnego

fizycznego, umysłowego, społecznego dobrostanu (a nie tylko brak choroby).

Polityka ochrony zdrowia, która jest bardzo ważną dziedziną polityki społecznej, polega

na realizacji zadań zawartych w tabeli 2.

Tabela 2. Zadania polityki ochrony zdrowia [opracowanie własne]

Profilaktyka

Leczenie

Opieka medyczno -

społeczna

Postępowanie higieniczne
umacniające zdrowie

Zapobiegające rozwojowi
choroby

Nad osobami upośledzonymi
fizycznie

Działanie zapobiegawcze,
zmniejszanie skutków
choroby

Ograniczające chorobę

Nad osobami upośledzonymi
psychicznie

Przywracanie utraconych
funkcji

Rehabilitacja

Nad osobami nieuleczalnie
chorymi

W celu zidentyfikowania i oceny zjawisk charakteryzujących kwestię zdrowotną

wykorzystywane są następujące mierniki statystyczne:
1. Negatywne:

−

zachorowalność (zapadalność na choroby) – stosunek liczby świeżych zachorowań
na daną chorobę do liczby osób narażonych na ryzyko zachorowalności w przyjętym
czasie,

−

chorobowość – liczba chorych na daną chorobę w stosunku do liczby ludności na
określonym obszarze w przyjętym czasie,

−

śmiertelność – liczba zgonów na daną chorobę w stosunku do liczby zachorowań na
tę chorobę w danym czasie, na określonym obszarze,

−

umieralność – stosunek liczby zgonów do liczby ludności na danym obszarze
w analizowanym czasie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. Pozytywne:

−

przeciętne dalsze trwanie życia – liczba lat do przeżycia w określonym czasie,

−

skala szczepień, badań diagnostycznych,

−

spożycie dóbr i usług, wykształcenie.

Wśród głównych przyczyn natężenia kwestii zdrowotnej w Polsce wyróżniamy:

−

zanieczyszczenie środowiska,

−

negatywne zachowania jednostki: palenie papierosów, niewłaściwe odżywianie,
nadużywanie alkoholu, kultura w ruchu komunikacyjnym,

−

bezrobocie,

−

dostępność do świadczeń medycznych,

−

problemy mieszkaniowe.

Kwestia ekologiczna

Kwestia ekologiczna znalazła się w kręgu zainteresowań polityki społecznej ze względu

na ogromną skalę zagrożeń, która nie pozostaje bez wpływu na warunki bytu człowieka.
Egzystencja człowieka została zagrożona w związku z naruszeniem równowagi
przyrodniczej. Czynniki, które przyczyniły się do zaburzenia homeostazy przyrodniczej to:

−

ogromny postęp techniczny,

−

uprzemysłowienie,

−

procesy urbanizacyjne – nadmierne skupianie ludności w miastach,

−

stosowanie różnych środków chemicznych w rolnictwie,

−

znaczny wzrost ludności na świecie,

−

ingerencja człowieka w przekształcanie przyrody.
Powyższe czynniki doprowadziły do zanieczyszczenia powietrza (efekt cieplarniany,

dziura ozonowa), zmian ilościowych i jakościowych w zasobach wodnych i zasobach
biotycznych oraz do degradacji gleb.
Kwestia bezrobocia

Stosunkowo nową kwestią społeczną w Polsce jest bezrobocie. Zgodnie z ustawą

o zatrudnieniu  i  przeciwdziałaniu  bezrobociu  z  dnia  14.XI.1994  r.  wraz  z  późniejszymi
zmianami,  osobą  bezrobotną  jest  osoba  nie  zatrudniona  i  nie  wykonująca  żadnej  pracy
zarobkowej,  zdolna  i  gotowa  do  podjęcia  zatrudnienia  w  pełnym  wymiarze  czasu  pracy
obowiązującym  w  danym  zawodzie  lub  służbie  (a  jeżeli  jest  osobą  niepełnosprawną  –
przynajmniej w połowie wymiaru czasu pracy), nie ucząca się w szkole w systemie dziennym,
zarejestrowana we właściwym dla miejsca zameldowania rejonowym urzędzie pracy, jeżeli:

−

ukończyła 18 lat, z wyjątkiem młodocianych absolwentów,

−

kobieta nie ukończyła 60 lat, a mężczyzna 65 lat,

−

nie nabyła prawa do emerytury, renty, zasiłku lub świadczenia przedemerytalnego,
świadczenia rehabilitacyjnego lub wychowawczego,

−

nie posiada nieruchomości rolnej o powierzchni użytków rolnych powyżej 2 ha
przeliczeniowych lub nie podlega ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu z tytułu stałej
pracy jako domownik w takim gospodarstwie,

−

nie podlega pozarolniczej działalności gospodarczej,

−

nie uzyskuje miesięcznych dochodów podlegających opodatkowaniu podatkiem
dochodowym od osób fizycznych, w wysokości przekraczającej połowę najniższego
wynagrodzenia,

−

nie jest osobą tymczasowo aresztowaną lub nie odbywa kary pozbawienia wolności.
Bezrobocie jest doświadczeniem stresującym, ponieważ sprawia, iż jednostka musi

zmienić dotychczasowe wzory zachowania, aby przystosować się do nowej sytuacji.
Z psychologii stresu, bowiem wynika, że szczególnie stresujące są te wydarzenia, nad którymi
nie mamy kontroli. Powstały stres na skutek braku lub utraty pracy powoduje negatywne

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zmiany  w  stanie  zdrowia.  Psychologowie  stwierdzili,  że  poczucie  wyobcowania,  izolacji
społecznej,  niska  kontrola  nad  wydarzeniami  zwiększa  ryzyko  zawału  serca.  Na  podstawie
badań  przeprowadzonych  w  Stanach  Zjednoczonych  wysunięto  wniosek  o  zbieżności
wskaźnika  bezrobocia  z  zaburzeniami  sercowo-naczyniowymi,  marskością  wątroby,
alkoholizmem, chorobami psychicznymi wreszcie samobójstwami. Osoby bezrobotne cechuje
fatalizm,  apatia,  obniża  się  ich  sprawność  psychofizyczna,  pojawiają  się    trudności  z
rozpoczęciem  jakiejkolwiek  czynności,  koncentracją  nad  tym  co  robią.  Wykonanie  tego,  w
czym  dawniej  byli  sprawni  teraz  sprawia  im  kłopot,  wszystko  robią  wolniej.  Bezrobotni
widzą te zmiany w sobie i to ich dodatkowo stresuje.

W Polsce bezrobocie charakteryzują następujące czynniki:

−

wysoki udział ludzi młodych w populacji bezrobotnych (szczególnie dużo ich przybywa
w lipcu i sierpniu, kiedy rejestrują się w urzędach pracy absolwenci różnego typu szkół),

−

znaczny udział procentowy w całej populacji bezrobotnych osób posiadających
wykształcenie zawodowe oraz podstawowe,

−

znaczny udział długotrwale bezrobotnych w ogólnej populacji, co łączy się z utratą prawa
do otrzymania zasiłku (długotrwałe bezrobocie niesie ze sobą specyficzne problemy
psychiczne i społeczne),

−

zwiększający się udział kobiet w ogólnej liczbie bezrobotnych,

−

przestrzenne zróżnicowanie bezrobocie.
Liczba bezrobotnych zarejestrowanych w urzędach pracy w końcu stycznia 2007 r.

wyniosła  2365,8  tys.  osób  (w  tym  1321,2  tys.  kobiet)  i  była  wyższa  niż  przed  miesiącem
o 56,4  tys.  osób  (o  2,4%)  oraz  niższa  o  500,9  tys.  (o  17,5%)  od  liczby  bezrobotnych
zarejestrowanych  przed  rokiem  (w  styczniu  2006 r. w  porównaniu  z  poprzednim  miesiącem
liczba  bezrobotnych  zwiększyła  się  o  93,7  tys.  osób,  tj.  o  3,4%).  Z  ogólnej  liczby
bezrobotnych 43,5% mieszkało na wsi.

Bezrobocie nie tylko samo jest problemem społecznym, ale leży także u podstaw wielu

innych  kwestii  społecznych.  I  tak  np.  szczególnie  długotrwałe  bezrobocie  związane  jest
z obniżeniem  standardu  materialnego  życia  nie  tylko  samego  bezrobotnego,  ale  i  całej  jego
rodziny.  Stąd  bardzo  często  obszary  długotrwałego  bezrobocia  pokrywają  się  w  danym
społeczeństwie z obszarami ubóstwa.
Kwestia ubóstwa

Ubóstwo związane jest z niezaspokojeniem potrzeb na pożądanym poziomie. Dotyczy

tych  jednostek,  które  są  pozbawione  podstawowych  środków  do  życia:  pożywienia, ubrania,
schronienia.  Definicja  ubóstwa,  przyjęta  przez  Radę  Ministrów  EWG  mówi,  że  ubóstwo
„odnosi się do osób, rodzin lub grup osób, których środki są ograniczone w takim stopniu, że
poziom ich życia obniża się poza akceptowane minimum w kraju zamieszkania”. Z badań nad
rozmiarami  ubóstwa  w  Polsce  wynika,  że  znaczna  część  społeczeństwa  znajduje  się  w  złej
sytuacji  materialnej  i  że  ubóstwo  obejmuje  stopniowo  coraz  więcej  osób.  W  2001  roku
poniżej  minimum  socjalnego żyło  ponad  53%  ludności.  Ubóstwo powoduje  wiele ujemnych
skutków społecznych:

−

stwarza problemy w zakresie uzyskania i utrzymania mieszkania, zmniejsza dostęp do
oświaty (rodzice ubodzy nie mają środków potrzebnych na pokrycie kosztów posyłania
dzieci do szkoły: zakupu podręczników i innych pomocy szkolnych, kosztów dojazdu do
szkoły, jeśli miejsce zamieszkania jest zbytnio oddalone od szkoły, kosztów ubrania),

−

ogranicza dostęp do świadczeń zdrowotnych (ludziom ubogim trudno jest dojechać do
lekarza jeżeli ośrodek zdrowia jest znacznie oddalony od ich miejsca zamieszkania),

−

wyklucza możliwość korzystania z dóbr kultury (sąd też zjawisko funkcjonalnego albo
wtórnego analfabetyzmu, pojawiające się masowo w ubogich środowiskach),

−

jest jednym z ważnych powodów alkoholizmu i narkomanii,

−

przyczynia się do wzrostu przestępczości,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

zmniejsza popyt na artykuły konsumpcyjne, żywność, odzież.
Istnienie niedoskonałości w zakresie systemów pomocy osobom i rodzinom ubogim

może w rezultacie działać demoralizująco. Ubóstwo odradza się, bowiem samodzielnie –
ubodzy rodzą i wychowują dzieci skazane z góry na pozostanie w sferze ubóstwa.
Kwestia niepełnosprawności

Niezwykle ważną kwestią dla opiekuna w domu pomocy społecznej jest kwestia

niepełnosprawności.

Niepełnosprawność

zgodnie

Międzynarodową

Klasyfikacją

Funkcjonowania,

Niepełnosprawności

Zdrowia

(przyjętą

podczas

Światowego

Zgromadzenia na rzecz Zdrowia) dotyczy całej ludzkości, bowiem każdy człowiek może
doświadczyć pogorszenia stanu zdrowia i stać się osobą niepełnosprawną.

Osoby niepełnosprawne stanowią około 15% populacji w rozwiniętych gospodarczo

krajach Unii Europejskiej. Z danych uzyskanych w wyniku narodowego powszechnego spisu
przeprowadzonego w 2002 roku wynika, iż osoby niepełnosprawne stanowią w Polsce 14,3%
procent ludności kraju. Oznacza to, że co siódmy mieszkaniec naszego kraju jest osobą
niepełnosprawną lub za taką się uważa.

Problemy życia codziennego, na które napotykają w Polsce osoby niepełnosprawne

podobne są do problemów całej społeczności. Dodatkowo muszą one zmierzyć się
z szeregiem barier wynikających z różnego rodzaju niepełnosprawności. Wnioski
o charakterze

ogólnym,

pochodzące

badań

przeprowadzonych

wśród

osób

niepełnosprawnych przez studentów pod kierunkiem E. Kowala, koncentrują się wokół takich
zagadnień, jak:

−

niechęć do współpracy lub zadowolenie z zainteresowania,

−

odczucie małej wartości społecznej,

−

zasadnicze oczekiwania związane z miejscem zamieszkania.

Zachowania społeczne zbiorowości i jednostki

Zachowania społeczne to bardzo szerokie i wieloznaczne pojęcie, rozumiane

niejednolicie przez etologów, psychologów i socjologów. Zazwyczaj przyjmuje się, że są to
zachowania osobników związane z wysyłaniem sygnałów do innych przedstawicieli swojego
gatunku. Zachowania społeczne określane są także jako szeroko pojęte interakcje jednostka –
jednostka, jednostka – grupa i grupa – grupa.

Specyficznym rodzajem zachowań społecznych są zachowania prospołeczne, które wiążą

się z działaniem na rzecz interesu grupy, czy innych osób, np. pomaganie innym.

Zachowania prospołeczne to według Batona zachowania, na które składa się „szeroki

zakres  zachowań  –  takich  jak  pocieszanie,  dzielenie  się  czy  współpraca  –  mających  na  celu
przyniesienie korzyści jednej osobie lub wielu innym niż my sami”. Tradycyjne podejścia do
zachowań prospołecznych podkreślają rolę natury lub wychowania w genezie tych zachowań.
Zwolennicy  teorii  genetycznego  uwarunkowania  zachowań,  uważają,  że  zachowania
prospołeczne  stanowią  część  naszego  wyposażenia  genetycznego.  Z  kolei  badacze
opowiadający  się  za  tezą,  że  u  podstaw  zachowań  ludzkich  leży  wychowanie,  twierdzą,  iż
wszystkie zachowania są wyuczone, a zatem zachowania prospołeczne również. Szczególnie
interesującym badaczy rodzajem zachowań prospołecznych jest pomaganie.

Pomaganie jest to działanie ukierunkowane na polepszenie położenia drugiego człowieka

lub  grupy  ludzi.  U  podstaw  pomagania  leży  wiele  czynników.  Badacze  zjawiska
wygenerowali wiele teorii wyjaśniających owo zachowanie. Autorzy teorii norm uważają, że
wszyscy  ludzie  zinternalizują  wartości  społeczne  i  zachowują  się  prospołeczne,  kierowani
normą wzajemności albo normą odpowiedzialności. Natomiast zgodnie z modelem ulgi każde
działanie  jest  wyrazem  stopnia  pobudzenia  emocjonalnego,  jakie  wywołuje  u  nas  sytuacja
kryzysowa.  Pomagamy  innym  w  celu  zredukowania  poziomu  tego  pobudzenia  lub  w  celu
uniknięcia  sytuacji  potencjalnie  emotywnych.  Model  empatii  –  altruizmu  wskazuje  na

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

poczucie empatii w stosunku do osoby potrzebującej pomocy jako czynnik leżący u podstaw
pomagania.

Przeciwieństwem zachowań prospołecznych są zachowania antyspołeczne. Definiowane

są one jako działania, które ukierunkowane są na wyrządzenie szkody lub przyniesienie straty
innemu  człowiekowi  czy  grupie  ludzi.  Podobnie  jak  w  wypadku  zachowań  prospołecznych,
zachowania  te  próbuje  się  wyjaśnić  w tradycyjny  sposób  –  jako uwarunkowane  genetycznie
lub  nabyte.  Teoria,  której  twórcą  jest  Z.  Freud  wskazuje  na  instynkt  agresji  jako  źródło
zachowań antyspołecznych. Zwolennicy psychologii poznawczo – behawioralnej twierdzą, że
zachowania  te  są  wyuczone.  Według  innych  teorii  zachowania  te  są  rezultatem  określonego
typu  osobowości.  Natomiast  „teorie  deindywiduacyjne”  głoszą,  że  jednostka  traci  poczucie
odpowiedzialności wówczas, gdy stanowi część grupy.

Problemy społeczne ze względu na powszechność występowania zwracają uwagę opinii

publicznej. Stają się przedmiotem troski członków zbiorowości i jednostek. Problemy
społeczne zazwyczaj wymagają interwencji zorganizowanych instytucji społecznych czy
specjalnych organizacji.
Struktura pomocy społecznej

Organizacja pomocy społecznej znajduje się w zakresie kompetencji organów

administracji  rządowej  i  samorządowej  przy  współpracy,  opartej  na  zasadzie  partnerstwa,
z organizacjami społecznymi  i pozarządowymi, kościołami  i  związkami wyznaniowymi oraz
osobami fizycznymi i prawnymi. Szczegółowe wytyczne dotyczące zadań w zakresie pomocy
społecznej,  rodzajów  świadczeń  z  pomocy  społecznej,  zasad  i  trybów  ich  udzielania,
organizacji  pomocy  społecznej  reguluje  ustawa  z  dnia  12  marca  2004  o  pomocy  społecznej
(Dz.U.  2004  nr  64  poz.  593).  Można  zatem  wyróżnić  trzy  sektory  tej  pomocy,  które
w zakresie swej działalności krzyżują się. (tabela 3.)

Tabela 3. Struktura pomocy społecznej w Polsce. [opracowanie własne]

SEKTOR I

PUBLICZNY

SEKTOR II

PRYWATNY

SEKTOR III

NON - PROFIT

Sektor I publiczny

Rys. 2. Schemat sektora publicznego pomocy społecznej w Polsce stan prawny na dzień 01.06.2006 [16]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Na poziomie centralnym pomoc społeczną reprezentują: Departament Pomocy

i Integracji Społecznej w Ministerstwie Pracy i Polityki społecznej, natomiast na poziomie
województwa – wojewódzki wydział polityki społecznej.

Pomoc samorządową na poziomie wojewódzkim organizuje regionalny ośrodek polityki

społecznej  mający  swą  siedzibę  w  urzędzie  marszałkowskim,  a  funkcjonujący  pod  różnymi
nazwami,  np. departamentu pomocy społecznej. Pomoc społeczna  na poziomie powiatowym
organizowana  jest  przez  powiatowe  centrum  pomocy  rodzinie,  zaś  na  gminnym  przez
miejskie lub gminne ośrodki pomocy społecznej.

Powyższe organizacje sprawują pieczę nad różnymi instytucjami, tj.:

−

domy pomocy społecznej, tu wyróżniamy między innymi domy pomocy społecznej dla
dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie, domy dla matek z małoletnimi
dziećmi i kobiet w ciąży, domy pomocy społecznej dla osób starszych,

−

środowiskowe domy samopomocy,

−

świetlice środowiskowe i terapeutyczne,

−

ośrodki pomocy dzieciom i rodzinie,

−

hostele,

−

noclegownie,

−

ośrodki adaptacyjne,

−

kluby młodzieży niepełnosprawnej,

−

ośrodki usług opiekuńczo-terapeutycznych,

−

punkty opieki,

−

domy dziecka,

−

ośrodki interwencji kryzysowej,

−

ośrodki adaptacyjno – opiekuńcze,

−

rodzinne domy dziecka itp.

Sektor II prywatny

Sektor prywatny, inaczej komercyjny, który świadczy usługi o charakterze opiekuńczo –

socjalnym zaczyna się w Polsce dopiero kształtować. Powoli powstają zakłady oferujące
usługi opiekuńczo – socjalne zakładane przez osoby fizyczne i prywatne. W przyszłości
sektor ten może zostać poszerzony o sprywatyzowane placówki pomocy społecznej.

Sektor III non – profit

Rys. 3. Schemat sektora non-profit pomocy społecznej [16]

Sektor ten reprezentowany jest przez instytucje i organizacje pozarządowe. Działalność

z zakresu  pomocy  społecznej  realizują  między  innymi  różnego  rodzaju  fundacje,  które
gromadzą  w  tym  celu  środki  i  następnie  wydatkują  je  zgodnie  z  założeniami  statutowymi,
stowarzyszenia,  działające  w  zakresie  ochrony  zdrowia  i  pomocy  społecznej  oraz  związki,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

organizacje kombatanckie. Powoływane są przez osoby fizyczne, prawne lub instytucje
państwowe.

Administracja, a zwłaszcza organy samorządu terytorialnego powinny zapewnić pomoc

w działaniu tego typu organizacji oraz w pewnym stopniu koordynować ich działalność na
szczeblu lokalnym.

Działalność organizacji pozarządowych reguluje ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r.

wprowadzająca przepisy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. 2003
nr 96 poz. 874).

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jak można zdefiniować pojecie polityki społecznej?
2.  Jakie są główne cele polityki społecznej?
3.  Co rozumiesz pod pojęciem kwestia społeczna?
4.  Jak można scharakteryzować stopnie dotkliwości kwestii społecznych.
5.  Jakie najważniejsze kwestie społeczne występują obecnie w Polsce?
6.  Co rozumiesz pod pojęciem zachowań społecznych jednostek i zbiorowości?
7.  Jakie sektory pomocy społecznej wyróżniasz w strukturze pomocy społecznej?
8.  Jakie organy koordynują działalność sektorów pomocy społecznej?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ sposoby poprawienia

sytuacji osób niepełnosprawnych. Wykorzystaj metodę

metaplanu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) określić problemy osób niepełnosprawnych,
2) sformułować i zapisać na kartkach w kształcie koła podstawowe odpowiedzi na pytanie

jak jest,

3) sformułować i zapisać na kartkach w kształcie koła podstawowe odpowiedzi na pytanie

jak być powinno,

4)  zastanowić się i ustalić dlaczego nie jest jak być powinno,
5)  poszukać przyczyn tego stanu rzeczy – zapisać na kartkach w kształcie owalu,
6)  poszukać sposobów poprawy sytuacji osób niepełnosprawnych (WNIOSKI z dyskusji) –

zapisać na kartkach w kształcie prostokątów,

7) kartki przyczepić do tablicy do schematu metaplanu w odpowiednich miejscach,
8) wziąć udział w podsumowaniu ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

tablica, w którą łatwo wbijać pinezki,

−

duży arkusz szarego papieru przyczepiony do tablicy,

−

kartki w trzech kolorach, o różnych kształtach (owal, koło, prostokąt,)

−

pinezki,

−

mazaki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Na podstawie opisu przypadku, udziel odpowiedzi na następujące pytania:

1.  Jakie problemy występują w danej rodzinie?
2.  Jakie skutki społeczne mogą wynikać z tych problemów?
3.  Jakie działania naprawcze powinni podjąć poszczególni członkowie rodziny?
4.  W jakich instytucjach mogą szukać wsparcia poszczególni członkowie rodziny?
5.  Jakie  działania  profilaktyczne,  powinny  podjąć  władze  gminy,  aby  zapobiec

w przyszłości rozwojowi wskazanych problemów socjalnych?

Opis przypadku:

Państwo X mieszkają na wsi. Utrzymują się z małego gospodarstwa, ponadto pani X

pracuje na pół etatu w pobliskiej szkole jako sprzątaczka. Mają na utrzymaniu dwójkę dzieci
w  wieku  szkolnym.  Młodszy  ośmioletni  syn  choruje  na  cukrzycę.  Nie  sprawia  problemów
wychowawczych, bardzo dobrze się uczy. Marzy o komputerze.
Jego  starsza  o  sześć  lat  siostra  uczęszcza  do  gimnazjum  w  oddalonym  o  20  kilometrów
mieście.  Bardzo  chciałaby  się  modnie  ubierać,  otrzymywać  kieszonkowe  i  posiadać  telefon
komórkowy.  Nauka  sprawia  jej  duże  trudności, a  ostatnio  zaczęła  chodzić z  koleżankami  na
wagary.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zapoznać się z opisem sytuacji,
2) udzielić odpowiedzi na poszczególne pytania i zapisać je na kartce (każdą odpowiedź na

odrębnej kartce),

3) umieścić kartki z odpowiedziami w wyznaczonym miejscu,
4) zaprezentować wyniki pracy na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kartki,

−

pisaki,

−

tablica.

Ćwiczenie 3

Opracuj projekt organizacji prowadzącej działalność z zakresu pomocy społecznej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić obszar działań stowarzyszenia,
2)  wybrać nazwę stowarzyszenia,
3)  określić teren działania i zasady pozyskiwania środków finansowych,
4)  ustalić cele i sposoby ich realizacji,
5)  wybrać partnerów,
6)  opracować projekt organizacji,
7)  przedstawić projekt na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru,

−

pisaki,

−

tablica.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 4

Określ najważniejsze przyczyny bezdomności.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) z podanego wykazu czynników przyczyniających się do powstania zjawiska bezdomności

wybrać 4 najważniejsze czynniki,

2) następnie w parze z kolegą (koleżanką) na drodze negocjacji, z 8 czynników wybrać

4 wspólne – najważniejsze,

3) połączyć się z drugą parą w grupę 4 – osobową, sprawdzić które czynniki są wspólne

i przedstawić z 16 czynników – 4 najważniejsze,

4) porównać wyniki pozostałych grup,
5) podaną listę czynników pogrupować ze względu na przyczyny wynikające:

−

z sytuacji społeczno-ekonomicznej,

−

z sytuacji prawnej,

−

z przyczyn związanych z patologiami,

−

z przyczyn natury socjopsychologicznej,

−

przyczyn osobowościowych.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kartki,

−

pisaki,

−

tablica,

−

wykaz czynników warunkujących zjawisko bezdomności:

−

rozpad rodziny,

−

eksmisje,

−

powrót z zakładu karnego bez możliwości zamieszkania,

−

brak stałych dochodów,

−

przemoc w rodzinie,

−

brak tolerancji społecznej,

−

uzależnienia,

−

likwidacja hoteli pracowniczych,

−

opuszczenie domu dziecka,

−

powrót ze szpitala psychiatrycznego,

−

uchodźstwo,

−

bezrobocie,

−

rozwód,

−

poczucie osamotnienia.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zidentyfikować problemy rodzące zagrożenia społeczne?



2) zanalizować proces rozwiązywania problemów w pracy socjalnej?



3) określić cele i zasady polityki społecznej?



4) wyjaśnić podstawowe pojęcia kwestii społecznej?



5) zinterpretować zachowania społeczne zbiorowości i jednostki?



6) scharakteryzować strukturę pomocy społecznej?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Psychospołeczne uwarunkowania pracy opiekuńczej

4.3.1. Materiał nauczania

Aspekt społeczny pracy opiekuńczej

Do niedawna w Polsce funkcje opiekuńcze nad osobami w trudnych sytuacjach

wypełniały  tradycyjne  grupy  społeczne:  rodzina,  sąsiedzi.  Jednakże  wiele  przemian
demograficznych,  ekonomicznych,  politycznych  a  także  przemian  w  samych  rodzinach
doprowadziło do ograniczenia owej pomocy. Rodziny ograniczyły swoją dzietność, nastąpiła
zmiana stylu życia  młodego pokolenia, a trudna sytuacja materialna doprowadza do sytuacji,
w  której  muszą  pracować  wszyscy  dorośli,  aby  się  utrzymać.  Postępujący  rozpad  więzi
spowodował,  że  nie  można  liczyć  na  opiekę  i  wsparcie  ze  strony  sąsiadów.  Jednocześnie
rośnie  liczba  osób,  które  nie  mogą  sobie  poradzić  w  rozwiązywaniu  trudności  życia
codziennego.

Na skutek tych przemian istnieje:

−

konieczność szczegółowego rozpoznawania problemów społecznych,

−

konieczność wsparcia instytucjonalnego działań opiekuńczych,

−

konieczność przygotowania różnych grup zawodowych do wymagań rzeczywistości
społecznej.

Środowisko

Potrzeba to odczuwany przez jednostkę stan braku czegoś, co w związku ze strukturą

organizmu, indywidualnym doświadczeniem oraz miejscem jednostki w społeczeństwie, jest
niezbędne do utrzymania jej przy życiu, umożliwienia jej rozwoju, utrzymania określonej roli
społecznej oraz zachowania równowagi psychicznej. Jej zaspokojenie usytuowane jest
w szerokim kontekście społecznym – w środowisku społeczno-kulturowym.

Człowiek żyje w określonym środowisku, jest z nim ściśle związany, czerpie z niego

wszystko to, co zaspokaja jego potrzeby życiowe. Środowisko stanowi źródło zewnętrznych
bodźców rozwojowych, które wywołują zmiany w psychice i osobowości człowieka.

Rys. 4. Schemat zależności opisujących środowisko [opracowanie własne]

Pedagogika społeczna zwraca uwagę na symetryczność oddziaływań wychowawczych,

które polegają na wywieraniu przez środowisko wpływów na jednostkę i jednostki na
środowisko. Pożądane jest przetwarzanie środowiska własnymi siłami w imię ideałów.
Działania organizujące środowisko w celu realizacji aspiracji jednostki i grupy mają charakter
twórczy.

Środowisko

struktura

zewnętrzna

struktura

dynamiczna

jest zawsze

czyjeś

występują w nim wpływy

wychowawcze

(zamierzone i niezamierzone)

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 5. Rodzaje środowisk [opracowanie własne]

Zadanie

jednostki

polega

równoważeniu

wpływu

różnych

czynników

środowiskowych. Konieczne jest ich równoważenie w trzech podstawowych rodzajach
transakcji:

JEDNOSTKA

TRANSAKCJE

ŚRODOWISKO

POTRZEBY

--------------------

ZASOBY

ASPIRACJE

--------------------

OKOLICZNOŚCI

ZDOLNOŚCI

--------------------

OCZEKIWANIA

Brak mobilizacji człowieka do wykorzystania własnych umiejętności i zdolności,

powoduje  zatrzymanie  ich  rozwoju,  a  nawet  zanik.  Z  drugiej  strony  wymagania  stawiane
przez  środowisko  mogą  być  w  stosunku  do  możliwości  jednostki  nierealne.  Niejednokrotnie
z powodu różnych przyczyn, zdarzają  się sytuacje, w których człowiek  nie jest w stanie sam
poradzić  sobie  ze  stresem  powstałym  na  skutek  zaburzenia  lub  braku  równowagi  pomiędzy
nim  a  środowiskiem  (rodziną,  grupą,  itp.).  Przykładową  przyczyną  może  być  przewlekła,
długotrwała  choroba,  prowadząca  do  ograniczenia  możliwości  życiowych,  a  tym  samym
udziału w życiu społecznym. Skutkiem jest uruchomienie się mechanizmów prowadzących do
marginalizacji i wykluczenia.

Jedną z podstawowych zasad organizowania pomocy w szczególności dla osób starych,

niepełnosprawnych, chorych jest umożliwienie im funkcjonowania w środowisku naturalnym.
Wymaga to uruchomienia, w wielu przypadkach, ogromnej ilości form pomocy. Jedna z nich
jest zapewnienie odpowiedniej opieki.

Opieka to dbanie o kogoś, zindywidualizowana działalność, która obejmuje te sytuacje

życiowe, w których ludzie nie są w stanie sami sobie poradzić w obliczu nieszczęścia,
choroby i innych zdarzeń losowych. Cechy charakterystyczne opieki:

−

zaspokajanie ponadpodmiotowych potrzeb podopiecznego,

−

ciągłość opieki,

−

bezinteresowność opieki,

−

stosunek opiekuńczy,

−

odpowiedzialność opiekuna za podopiecznego .

Środowisko

Wg rodzaju

bodźców

Wg sposobu

powstawania

Wg cech

terytorialnych

naturalne

społeczne

kulturowe

naturalne

(powstające

spontanicznie)

np. rodzina

wiejskie

miejskie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Opieka pełni następujące funkcje:

−

homeostatyczną – polegająca na równoważeniu procesów wymiany (transakcji)
pomiędzy jednostką a środowiskiem,

−

egzystencjalną – jej celem jest zapewnienie zachowanie zdrowia, a nawet życia,

−

regulacyjną – jej celem jest rozbudzanie i regulowanie potrzeb oraz granic, norm
i sposobów ich zaspokajania,

−

usamodzielniającą – która prowadzi do względnie pełnej samodzielności i niezależności
życiowej,

−

osobotwórczą – spełniająca się poprzez stymulacyjne mechanizmy opieki (aktywizujące,
motywujące, pobudzające do działania),

−

socjalizacyjną – mającą na celu uspołecznienie i ukulturalnianie potrzeb oraz ich
zaspokajanie.

Wychowawczy sens opieki

Wychowawczy sens opieki uwidacznia się wówczas, gdy u jej podstaw znajdują się

podstawowe  normy  wychowania  oraz  w  podopiecznych  zachodzą  zmiany  pożądane,
pozytywne.  Osoba  podejmująca  się  roli  asystenta  osoby  niepełnosprawnej  –  wychowawcy
musi  świadomie  sprawować  opiekę.  Powinna  mieć  świadomość  podstawowych  wartości
wychowania  i możliwości  ich  realizacji  w  działaniu,  stosować  metody  wychowania  w  celu
modyfikacji  sytuacji  opiekuńczo-wychowawczych  oraz  przejawić  pozytywną  postawę
wychowawczą.

Pełne i prawidłowe wykonywanie zadań, jakie powinien w swej pracy realizować

asystent osoby niepełnosprawnej gwarantują wiedza i umiejętności, które powinien posiadać
asystent. Są to następujące umiejętności:

−

obserwowanie i dostrzeganie nieprawidłowości w rozwoju człowieka,

−

rozpoznawanie potrzeb i problemów podopiecznego,

−

opracowanie planu niesienia pomocy podopiecznemu,

−

nawiązywanie i utrzymywanie efektywnych kontaktów międzyludzkich,

−

współpraca z podopiecznym oraz osobami dla niego ważnymi,

−

mediowanie i negocjowanie w sprawach istotnych dla podopiecznego,

−

aktywizowanie podopiecznego i osób z jego środowiska,

−

stosowanie podstawowych przepisów prawnych,

−

zarządzanie materialnymi i niematerialnymi zasobami podopiecznego,

−

gotowanie, pomaganie samotnym podopiecznym w prowadzeniu gospodarstwa
domowego,

−

dostosowanie diety do stanu zdrowia podopiecznego,

−

właściwe pielęgnowanie podopiecznego i dbanie o jego bezpieczeństwo,

−

organizowanie czasu wolnego podopiecznego,

−

nauczenie podopiecznego wykonywania najprostszych prac technicznych i plastycznych,

−

dostosowanie i prowadzenie ćwiczeń rekreacyjnych dla poprawy stanu zdrowia
podopiecznego,

−

organizowanie własnego warsztatu pracy,

−

dokumentowanie pracy z podopiecznym,

−

dbanie o własny rozwój zawodowy, działanie zgodnie z etycznymi standardami

−

postępowania z podopiecznym,

−

udzielanie pierwszej pomocy w nagłych wypadkach,

−

przestrzeganie przepisów bhp, ochrony przeciwpożarowej oraz ochrony środowiska,

−

rozpoznawanie i wykorzystywanie zasobów środowiska rodzinnego i lokalnego dla
efektywnej pracy z podopiecznym,

−

podejmowanie optymalnych decyzji w działaniach na rzecz podopiecznego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Asystenta osoby niepełnosprawnej charakteryzują ponadto następujące cechy

psychofizyczne:

−

dobry stan zdrowia psychofizycznego,

−

zainteresowania społeczne i pedagogiczne,

−

odporność na stres w sytuacjach trudnych,

−

zrównoważenie emocjonalne,

−

zdolność do samodzielnego podejmowania decyzji,

−

umiejętności organizacyjne.
Asystent osoby niepełnosprawnej powinien przejawiać postawę:

−

odpowiedzialności,

sumienności

rzetelności

wykonywaniu

obowiązków

zawodowych,

−

odpowiedzialności za poziom własnej wiedzy i umiejętności zawodowych (motywacja
pracy nad sobą),

−

empatii wobec klienta,

−

odpowiedzialności za skutki własnych decyzji i zachowań w kontakcie z klientem,

−

komunikatywności,

−

szacunku i tolerancji dla indywidualności i odrębności podopiecznego,

−

zachowań etycznych wobec innych osób.
Asystent osoby niepełnosprawnej w pracy opiekuńczo-wychowawczej powinien

postępować zgodnie z etyką zawodu. Powinno również cechować go wysokie morale
osobiste.
1. W swoim postępowaniu powinien kierować się zawsze zasadą dobra swojego

podopiecznego,

przeciwstawiać

się

wszelkim

praktykom

niehumanitarnym

i dyskryminującym osobę lub grupę osób.

2. Zobowiązany jest do poszanowania godności swojego podopiecznego i jego prawa do

samostanowienia.

3. Swoich podopiecznych powinien traktować w równy sposób bez względu na płeć, wiek,

stan cywilny, orientację seksualną, narodowość, wyznanie, przekonania polityczne, stan
zdrowia, rasę, kolor skóry, i inne preferencje oraz cechy osobiste.

4. Powinien wykazywać zaangażowanie na rzecz podopiecznych w rozwiązywaniu ich

trudnych sytuacji i w tym celu wykorzystać swoją wiedzę, umiejętności i kompetencje.

5. Powinien za podstawową regułę uznać zasadę spolegliwej opiekuńczości w kontaktach

z podopiecznym.

6. Ma obowiązek zachowania tajemnicy informacji uzyskanych od podopiecznego w toku

czynności zawodowych.

7. Powinien współpracować z innymi specjalistami w celu wykonywania obowiązków

służbowych.

8. Powinien poszukiwać rozwiązań konfliktów ze współpracownikami bez uszczerbku dla

klienta.
Asystent osoby niepełnosprawnej powinien również rzetelnie wykonywać swój zawód

i doskonalić swoją wiedzę i umiejętności.

Zasady pracy z osobą niepełnosprawną:

1. Zasada akceptacji, w myśl, której osoba niepełnosprawna powinna być traktowana nie

jako  osoba  należąca  do  jakościowo  różnej  kategorii  osób,  lecz  jako  osoba,  która
obarczona  jest  większymi  trudnościami  i  z  racji  swej  specyficznej  sytuacji  ma  inne
potrzeby  oraz  prawo  do  szczególnej  opieki  i  pomocy,  zaś  społeczeństwo  (szkoła,  inne
instytucje) zobowiązane są ją wspierać w rozwoju i swoje wymagania dostosować do sił
i możliwości tej osoby.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. Zasada podmiotowości i indywidualności – łączy się z zasadą akceptacji, ściśle związana

jest z poszanowaniem praw osoby niepełnosprawnej, jej możliwościami, potrzebami
i oczekiwaniami oraz partnerskim podejściem we wszelkich działaniach rewalidacyjnych.

3. Zasada pomocy, mająca na celu pomoc osobie w aktywizacji jej sił biologicznych

w usamodzielnieniu, w przezwyciężeniu trudności rozwojowych oraz trudności
wynikających z upośledzenia. Zasada ta ukierunkowana jest także na kształtowanie
właściwej atmosfery i odpowiednich warunków w środowisku tej osoby.

4. Zasada refleksyjności polegająca na systematycznym analizowaniu podjętych działań

i twórczym modyfikowaniu ich w zależności od postępów czynionych przez osobę
niepełnosprawną.

5. Zasada

symetryczności

konsekwencji,

dająca

poczucie

bezpieczeństwa,

przewidywalność zdarzeń, a przez to szanse na przygotowanie się do działań
rehabilitacyjnych oraz poczucie niezależności i wzmocnienie poczucia własnej wartości.

6. Zasada komfortu psychicznego wymagająca pozytywnych stosunków między osobą

niepełnosprawną a osobą prowadzącą z nią pracę.

7. Zasada współpracy z rodziną – to zasada wspólnego uzgadniania z rodziną działań, tak,

aby rodzina wspomagała każdy wysiłek osoby niepełnosprawnej.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczenia.

1.  Z jakimi zjawiskami związany jest wzrost liczby osób potrzebujących opieki?
2.  Jakie są rodzaje środowisk?
3.  Co oznacza pojęcie „opieka”?
4.  Jakie są funkcje opieki?
5.  Czym charakteryzuje się opieka?
6.  Na czym polega wychowawczy sens opieki?
7.  Jakimi  zasadami  w  pracy  opiekuńczo-wychowawczej  powinien  kierować  się  asystent

osoby niepełnosprawnej?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Opracuj projekt powinności asystenta osoby niepełnosprawnej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) określić, co powinien umieć asystent osoby niepełnosprawnej i jaki powinien być, aby

wykonywać prawidłowo swoje obowiązki,

2)  przedyskutować w grupie każdą z umiejętności i każdą z cech psychofizycznych,
3)  odpowiedź zapisać na pojedynczych kartkach,
4)  pogrupować kartki określające cechy psychofizyczne i umiejętności,
5)  przykleić do dużego arkusza papieru,
6)  na podstawie plakatów opracowanych przez poszczególne grupy wspólnie z koleżankami

i kolegami, sprecyzować zadania asystenta osoby niepełnosprawnej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kartki pisaki,

−

duże arkusze papieru,

−

mazaki,

−

tablica flip–chart.

Ćwiczenie 2

Weź udział w debacie na temat „Trudności mieszkaniowe wynikają z deficytu

mieszkań”.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z zasadami prowadzenia debaty,
2)  znaleźć swoje miejsce w grupie popierającej tezę debaty lub w grupie przeciwnej,
3)  jeżeli jest członkiem grupy popierającej tezę – przygotować argumenty na jej poparcie,
4)  jeżeli  jest  członkiem  grupy  negującej  tezę  –  przygotować  argumenty  potrzebne  do  jej

zanegowania,

5) z każdej grupy wybrać 3–4-osoby, które będą reprezentować grupę w debacie,

przewodniczącego debaty oraz osobę, która będzie pilnowała czasu wypowiedzi;
pozostałe osoby przyjmą rolę obserwatorów i wezmą udział w II części debaty,

6) jako przewodniczący poprowadzić debatę, wyznaczyć poszczególnych mówców,
7) jako pilnujący czasu – dopilnować, aby każdy mówca zmieścił się w wyznaczonym

czasie (3 do 5 minut w zależności od początkowych ustaleń),

8) jako przedstawiciel grupy broniącej lub negującej tezę, zabierać głos w debacie według

ustalonego porządku,

9) jako obserwator przysłuchać się debacie i wziąć udział w drugiej części debaty (dyskusja

plenarna) na temat zadań państwa w zakresie kształtowania właściwej polityki
społecznej.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusz papieru,

−

przybory do pisania.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić psychospołeczne uwarunkowania pracy opiekuńczej?



2) opisać wychowawczy sens opieki?



3) wymienić cechy psychofizyczne asystenta osoby niepełnosprawnej?



4) scharakteryzować wzorzec etyczny asystenta osoby niepełnosprawnej?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test  zawiera  20  zadań.  Do  każdego  zadania  dołączone  są  4  możliwości  odpowiedzi.

Tylko jedna jest prawidłowa.

5. Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce

znak X. W przypadku pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
7. Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż jego rozwiązanie

na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

8. Na rozwiązanie testu masz 35 minut.

Powodzenie!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Stwierdzenie, że problem jest zawsze czyjś świadczy o

a)  podmiotowym charakterze problemu.
b)  przedmiotowym charakterze problemu.
c)  warunkowym charakterze problemu.
d)  bezwarunkowym charakterze problemu.

2. Problem to sytuacja

a)  trudna, nowa, niepewna.
b)  niejasna, prosta, stara.
c)  złożona, o jasno określonych ramach, mająca jedno rozwiązanie.
d)  skomplikowana, angażująca wszystkie procesy poznawcze, stara.

3. Pani X jest asystentem osoby niepełnosprawnej – 14-letniego chłopca z mózgowym

porażeniem  dziecięcym.  Podczas  opieki  nad  chłopcem  pani  X  kilkakrotnie  zachęcała
chłopca  do  rysowania,  lecz  za  każdym  razem  łamał  kredki  i  rzucał  nimi  w  opiekunkę.
Pani  X  uważa,  że  zachowanie  jej  podopiecznego  jest  wobec  niej  złośliwe,  ponieważ
chłopiec  pomimo  zachęt  nie  zmienia swojego  zachowania.  Pani X poskarżyła  się  matce
podopiecznego,  która  poinformowała  ją,  że  jej  syn  ma  wadę  wzroku  i  prawdopodobnie
nie  widzi  płaskich  powierzchni,  co  jest  przyczyną  zachowań  oporowych  podczas
rysowania. Problem z jakim miała do czynienia opiekunka jest problemem
a)  decyzyjnym.
b)  wykonawczym.
c)  orientacyjnym.
d)  technicznym.

4. Do najczęstszych problemów sfery socjalnej nie należą

a)  trudności w wypełnianiu ról społecznych.
b)  trudności radzenia sobie z poważnymi zmianami w życiu.
c)  problemy natury zdrowotnej.
d)  problemy w podejmowaniu decyzji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. Fazy rozwiązywania problemów w kolejności to

a) analiza sytuacji problemowej, dostrzeganie problemu, wytwarzanie pomysłów,

weryfikacja.

b) dostrzeganie problemu, wytwarzanie pomysłów, analiza sytuacji problemowej,

weryfikacja.

c) dostrzeganie problemu, analiza sytuacji problemowej, weryfikacja, wytwarzanie

pomysłów.

d) dostrzeganie problemu, analiza sytuacji problemowej, wytwarzanie pomysłów,

weryfikacja.

6. Badanie rozbieżności i luk między tym, co jest dane, a tym, co jest pożądane odbywa się

w fazie rozwiązywania problemów
a)  dostrzeganie problemu.
b)  analiza sytuacji problemowej.
c)  wytwarzanie pomysłów rozwiązania.
d)  weryfikacja pomysłów.

7. W pracy socjalnej do rozwiązywania problemów często wykorzystuje się

a)  technikę kontraktu i asertywności.
b)  technikę kontraktu i aktywnego słuchania.
c)  technikę kontraktu i informacji zwrotnej.
d)  technikę aktywnego słuchania i informacji zwrotnej.

8. Na wspólne wypracowanie kontraktu w sprawie interwencji nie składa się

a)  zamiar.
b)  działanie.
c)  wymiana informacji.
d)  cel.

9. Niezdolność zobaczenia problemu w nowym świetle należy do barier o charakterze

a)  emocjonalnym.
b)  kulturowym.
c)  poznawczym.
d)  praktycznym.

10. Zgodnie z zasadami działania zorganizowanego ustalenie celów powinno odbywać się na

etapie
a)  przygotowania działań.
b)  realizacji działań.
c)  oceny działań.
d)  weryfikacji działań.

11. Sprawy dnia codziennego związane z polityką społeczną, to

a)  praca, jedzenie, nauka.
b)  praca, jedzenie, podróże.
c)  praca, konflikty w pracy, podróże.
d)  nauka, praca, podróże.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

12. Kwestie społeczne o umiarkowanym stopniu dotkliwości to

a)  bieda, brak samodzielnego mieszkania.
b)  niedostatek, bezrobocie czasowe.
c)  bezradność, długotrwałe bezrobocie.
d)  nędza, bezdomność.

13. Asymetria

dysfunkcja to pojęcia kwestii społecznych, których wspólną cecha jest

a)  uporządkowanie.
b)  chaos.
c)  równowaga.
d)  jednolitość.

14. Negatywnym miernikiem statystycznym pomocnym w identyfikacji problemów

zdrowotnych jest
a)  wykształcenie.
b)  skala szczepień.
c)  zachorowalność.
d)  spożycie dóbr i usług.

15. Zachowaniem prospołecznym jest

a)  organizowanie zbiórki pieniędzy na rzecz dzieci z porażeniem mózgowym.
b)  nieudzielenie pomocy ofiarom wypadku.
c)  zachowania agresywne na meczu piłki nożnej.
d)  pomoc koledze w kradzieży.

16. W strukturze pomocy społecznej stowarzyszenie działające na rzecz dzieci głuchych

znajduje się w sektorze
a)  publicznym – rządowym.
b)  publicznym – samorządowym.
c)  prywatnym.
d)  non-profit.

17. W skład sektora publicznego wchodzą

a)  MOPS, fundacje, hostele.
b)  MOPS, spółki, ośrodki adaptacyjne.
c)  hotele, ośrodki pomocy dzieciom i młodzieży, MOPS.
d)  stowarzyszenia, MOPS, noclegownie.

18. Opieka nie pełni funkcji

a)  regulacyjnej.
b)  usamodzielniającej
c)  ochronnej.
d)  homeostatycznej.

19. W pracy opiekuńczej należy uwzględniać następujące uwarunkowania jednostkowe

a)  zasoby, okoliczności, aspiracje.
b)  zasoby, potrzeby, aspiracje.
c)  zasoby, okoliczności, oczekiwania.
d)  zdolności, aspiracje, potrzeby.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Kształtowanie umiejętności rozwiązywania problemów

Zakreśl poprawną odpowiedź

zadania

Odpowiedź

Punkty

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1. Auleytner J.: Polityka społeczna pomiędzy ideą a działaniem. Uniwersytet Warszawski,

Warszawa 1994

2.  Brammer L.: Kontakty służące pomaganiu. SP, PTP, Warszawa 1984
3.  Błedowski P.: Pomoc społeczna i opieka nad osobami starszymi. BPS, Warszawa 1996
4.  Clarke D.: Zachowania prospołeczne i antyspołeczne. GWP, Gdańsk 2005
5.  Garwin  C.D.,  Seabury  B.A.:  Działania  interpersonalne  w  pracy  socjalnej.  Śląsk  –

Wydawnictwo Naukowe, Katowice 1998

6.  Kozielecki J.: Myślenie w rozwiązywaniu problemów. PWN, Warszawa 1992
7.  Kurzynowski A.: Polityka społeczna. SGH, Warszawa 2002
8.  Kwaśniewski J.: Praca socjalna, pomoc społeczna. BPS, Warszawa 1995
9.  Lisowski A.: Badania potrzeb społecznych BPS. Warszawa 1996
10.  Meer  K.,  Neijenhof  J.:  Elementarne  umiejętności  społeczne.  CMDNŚSM,  Warszawa

1993

11. Nocuń A., Szmagalski J.: Podstawowe umiejętności w pracy socjalnej i ich kształcenie.

Inerart, Warszawa 1996

12. Ratyński W.: Problemy i dylematy polityki społecznej w Polsce. Difin, Warszawa 2003
13. Rembowski J.: Psychologiczne problemy starzenia się człowieka. PWN, Warszawa –

Poznań 1984

14. Sternberg R. J., Spear-Swerling L.: Jak nauczyć dzieci myślenia. GWP, Gdańsk 2003
15. Tarkowski Z.: Zarządzanie i organizacja pomocy społecznej. Wydawnictwo Fundacji

„DRATOR”, Lublin 2000

16. www.mps.gov.pl