Jachczały – starożytne perskie stożki do przechowywania
lodu na pustyni
Turyści podróżujący po Iranie mogą zobaczyć niezwykłe budowle – jachczały. Te gliniane
budynki w kształcie kopuły są znakomitym wynalazkiem starożytnych Persów, które pozwalają
wytwarzać lód w gorącym klimacie i utrzymać go przez długi czas. Dzisiaj będzie o
unikatowych irańskich lodówkach — jachczałach.
Jachczał, co w przekładzie z perskiego oznacza „lodowa jama”, jest najstarszym wynalazkiem
Persów, który ma ponad 2000 lat. Prosty z wyglądu budynek jest prototypem lodówki, a jego
konstrukcja pozwala na produkcję dużych ilości lodu, a nawet przechowywanie go w lecie.
Uzyskany lód był używany do przechowywania żywności, a także do produkcji deserów,
napojów bezalkoholowych i lodów. Jego budowa nie wymagała żadnych drogich materiałów
ani specjalnej wiedzy, dlatego były one szeroko rozpowszechnione na terytorium
współczesnego Iranu.
Jachczał – to nie tylko kopuła z gliny, ale cała sztuka inżynierii. Tradycyjny jachczał składa
się z nadziemnej części – kopuły, którą widać na powierzchni i podziemnego magazynu,
gdzie kładło się zapasy lodu i produktów. Lód w jachczałach tworzy się z wody, która płynie
systemem akweduktów lub przywozi się z gór. Woda płynąca przez podziemne tunele
wchodzi w dolną część jachczału i zamarza podczas zimnych nocy.
Ściany jachczału, zbudowane są z samej cegły, oblepionej specjalną mieszanką, która po
zastygnięciu podnosiła termoizolacyjne właściwości budowli i zapobiegła opadom. W skład
tej mieszanki, oprócz tradycyjnej gliny i piasku, wchodziły wełna zwierzęca i białko. Ściany
jachczału były bardzo grube, około 2 metrów w podstawie, co również służyło jako
dodatkowa izolacja cieplna w czasie lata.
Na szczycie znajduje się otwór, przez który z zamrażarki wychodzi cieplejsze powietrze.
Ponadto jachczały zostały wyposażone również w system wentylacyjny, który pozwolił im
utrzymać niską temperaturę wewnątrz komory chłodniczej.
Dzisiaj, kiedy we współczesnych domach od dawna jest elektryczność i lodówki, nie korzysta
się już z jachczałów. Ale wciąż można je znaleźć w niektórych miejscach w Iranie, a duże
zamrażarki lub lodówki są często nazywane tu jachczałami.
