1
PRZYRZĄDY POMIAROWE DO WYZNACZANIA PARAMETRÓW WENTYLACYJNYCH.
Pomiar prędkości powietrza
Prędkość powietrza mierzy się przyrządami, zwanym anemometrami. W kopalniach używane są
anemometry skrzydełkowe (rys. 1 i 3) oraz czaszowe (rys.2).
Rys.1. Anemometr skrzydełkowy Rys. 2. Anemometr czaszowy
Anemometr skrzydełkowy jest to wiatraczek zabudowany w odpowiedniej obudowie i zaopatrzony
w licznik obrotów ze skalą, na której odczytuje się drogę powietrza w metrach. Dzieląc drogę przez
czas pomiaru, otrzymuje się średnią prędkość przepływu powietrza w metrach na sekundę (m/sek).
Czas pomiaru mierzy się stoperem, który zazwyczaj jest zabudowany w anemometrze i automatycznie
zatrzymuje licznik po upływie 60 sekund. Obecnie coraz częściej stosowane są anemometry
posiadające licznik elektroniczny(rys. 3), podający prędkość bezpośrednio na wyświetlaczu.
Zazwyczaj mierzy się średnią prędkość powietrza przepływającego wyrobiskiem górniczym. Nie
jest ona bowiem jednakowa we wszystkich punktach przekroju wyrobiska. Największa jest w środku
przekroju, a najmniejsze wartości ma przy ociosach, stropie i spągu z powodu oporów tarcia. Chcąc
otrzymać średni pomiar, przesuwa się anemometr powolnym ruchem po całym przekroju wyrobiska
(rys. 3).
Rys. 3. Linia przesuwania anemometru w przekroju wyrobiska podczas pomiaru prędkości
powietrza
2
Pomiar prędkości powietrza w danym miejscu przekroju poprzecznego wyrobiska może odbywać
się automatycznie poprzez specjalne czujniki z zabudowanym anemometrem. Czujnik ten zabudowany
w wyrobisku przekazuje do dyspozytora automatycznie dane dotyczące prędkości powietrza.
Pomiar ciśnienia powietrza
Ciśnienie atmosferyczne mierzy się barometrami membranowymi. Ciśnienie powietrza działa na
membranę powodując jej odkształcenie, które przenoszone jest na wskazówkę przyrządu. Do ciągłego
rejestrowania ciśnienia atmosferycznego służy barograf, który zamiast wskazówki ma drążek
zakończony piórkiem wypełnionym tuszem. Piórko to kreśli na obracającym się walcu wartość ciśnienia.
1— termometr mokry,
2 — termometr suchy,
3 — wentylatorek,
4 — sprężyna do napędu wentylatorka,
5 — wilgotny muślin.
Rys. 4. Psychrometr aspiracyjny
Obecnie coraz częściej korzysta się z barometrów z cyfrowym przekazem danych, których
dodatkowa zaletą jest zapamiętywanie wyników pomiarów w pamięci wewnętrznej.
Pomiar temperatury
Temperaturę powietrza mierzy się termometrem suchym lub mokrym.
3
Pomiar temperatury powietrza termometrem suchym polega na odczytaniu jej wartości, gdy bańka
z rtęcią jest sucha. Natomiast w termometrze mokrym jego bańka owinięta jest zwilżonym muślinem.
Temperaturę powietrza mierzoną termometrem suchym nazywa się temperaturą suchą,
a mierzoną termometrem mokrym — temperaturą mokrą.
Temperaturę „suchą” i „mokrą” można również mierzyć psychrometrem. W obudowie tego
przyrządu zabudowane są dwa termometry: jeden suchy i drugi mokry, mający bańkę z rtęcią owiniętą
wilgotnym muślinem. Rysunek 4 przedstawia psychrometr z nadmuchem, zwany psychrometrem
aspiracyjnym. Posiada on wentylator napędzany sprężyną, którego zadaniem jest wywołanie ruchu
powietrza wokół termometrów. Wskutek parowania wody zawartej w wilgotnym muślinie, termometr
mokry wskazuje mniejszą temperaturę w porównaniu ze wskazaniem termometru suchego. Im większa
jest wilgotność względna powietrza, tym mniejsza jest różnica wskazań obu termometrów. Przy
wilgotności względnej równej 100% oba termometry wskazują jednakową temperaturę. I odwrotnie,
im bardziej suche jest powietrze, tym bardziej różnią się warunki pomiaru termometru suchego
i mokrego.
Pomiar wilgotności powietrza
W kopalni pod ziemią względną wilgotność powietrza określa się za pośrednictwem termometru
suchego i mokrego lub psychometru.
Jeżeli temperaturę mierzy się termometrem suchym i mokrym, to wilgotność względną
powietrza odczytuje się z odpowiedniej tablicy, na podstawie pomierzonej temperatury
suchej i mokrej.
Jeżeli temperaturę suchą i mokrą mierzy się psychrometrem, to z tablicy lub
nomogramu dołączonego do danego przyrządu odczytuje się wilgotność względną
powietrza na podstawie pomierzonej temperatury suchej i mokrej,
Wilgotność względną powietrza można mierzyć także higrometrem. Zasada działania higrometru
opiera się na zmianie długości włosia naturalnego lub struny z tworzywa sztucznego pod wpływem
zmian wilgotności. Przyrządów tych nie używa się do pomiarów pod ziemią.
Kontrola składu powietrza kopalnianego
Kontrolę składu powietrza kopalnianego wykonuje się ją za pomocą:
analizy chemicznej przeprowadzanej w laboratorium,
specjalnych przyrządów do wykrywania i pomiaru gazów występujących w powietrzu
kopalnianym.
Pomiar może być przeprowadzany okresowo, co pewien okres czasu lub w sposób ciągły, gdzie
wyniki pomiaru są przekazywane bezpośrednio do dyspozytorni kopalnianej.
Analizy chemiczne laboratoryjne
Metodę tę stosuje się przy okresowej kontroli powietrza kopalnianego. Wymaga pobrania próbek
powietrza kopalnianego, przesłania ich do laboratorium i wykonania tam analizy chemicznej.
Próbki powietrza kopalnianego pobiera się do pipet szklanych wypełnionych wodą. Pipeta ma
pojemność 500 cm
3
i zamknięta jest z obu stron kurkami szklanymi.
4
Rys. 5. Pipety do pobierania próbek powietrza
a — szklana z kurkami zwykłymi, b — z pompką gumową
Pipetę napełnia się wodą destylowaną, zakwaszoną lekko kwasem solnym lub siarkowym.
W miejscu pobrania próbki otwiera się oba kurki. Woda wylewa się i pipeta wypełnia się powietrzem
kopalnianym (rys.5a). Następnie zamyka się kurki i próbkę odsyła do analizy. Omówiony sposób
pobierania próbek powietrza nazywa się „sposobem mokrym” i jest powszechnie stosowany z uwagi na
łatwość i prostotę.
Nie można go stosować do wykrywania gazów łatwo rozpuszczających się w wodzie, takich jak
siarkowodór, dwutlenek siarki oraz tlenki azotu. Gazy te wykrywa się z próbek powietrza pobranych do
pipet „sposobem suchym”. Badane powietrze wtłacza się do pipety za pomocą pompki (rys. 5b).
Powyższy sposób jest stosowany w kopalni rzadko, gdyż nieczęsto zachodzi potrzeba wykrywania tych
gazów.
Do pipet pobiera się próbki powietrza:
z czynnych wyrobisk,
zza tam izolacyjnych lub pożarowych,
z otworów badawczych.
Próbki gazów spoza tam (pożarowych lub izolacyjnych) pobiera się w czasie zniżki barometrycznej
gdyż wówczas istnieje napór gazów na tamę i po otwarciu rurki znajdującej się w tamie wypływają
przez nią gazy, które przemieściły się z głębi otamowanej przestrzeni w stronę tamy.
Sposób pobierania próbek powietrza zza tamy polega na połączeniu rurki umieszczonej w tamie za
pośrednictwem węża gumowego z pipetą. Następnie otwiera się zawór umieszczony w rurce tamy
i spuszcza wodę z pipety. Po wypłynięciu wody zamyka się oba kurki pipety.
Przyrządy do wykrywania i pomiaru gazów
Natychmiastowe, aczkolwiek mniej dokładne wyniki uzyskuje się stosując specjalne przyrządy do
wykrywania i pomiaru gazów w powietrzu kopalnianym.
Obecnie, w miarę rozwoju techniki, w kopalniach stosuje się coraz więcej różnych przyrządów
stosowanych do wykrywania i pomiarów gazów. Jeszcze niedawno w kopalniach najpowszechniej
stosowane były benzynowe lampy wskaźnikowe, wykrywacze mieszkowe z rurkami wskaźnikowymi
oraz metanomierze interferencyjne i elektroniczne. W tej chwili stosuje się kilka typów wykrywaczy
elektronicznych różnych gazów. Metanomierze elektroniczne zostały wzbogacone o dodatkowe funkcje
jak np. pamięć pomiarów.
Benzynowa lampa wskaźnikowa
Jest najstarszym przyrządem do kontroli powietrza kopalnianego. Płomień osłonięty jest
uszczelnionym szklanym cylindrem oraz dwoma siatkami metalowymi.
5
Rys. 6. Benzynowa lampa wskaźnikowa
Lampą tą można mierzyć zawartość tlenu, dwutlenku węgla i metanu w powietrzu. Pomiar
zawartości tlenu jest równocześnie pomiarem zawartości dwutlenku węgla. Kopcenie płomienia lampy
lub jego zgaśnięcie jest ostrzeżeniem, że miejsce to należy natychmiast opuścić, gdyż atmosfera ta
zagraża uduszeniem z braku tlenu. W przypadku obecności metanu w badanym powietrzu jego
zawartość mierzy się wysokością płomienia lampy. Przed niebezpieczeństwem zapalenia metanu przez
płomień lampy chronią dwa kosze siatkowe. Temperatura płomienia lampy „zatrzymuje” się na
siatkach, podgrzewa je i rozkłada się równomiernie na całej ich powierzchni. W ten sposób eliminuje
się wysoką temperaturę od płomienia lampy, która mogłoby zapalić metan znajdujący się w badanym
powietrzu. Sposób przeprowadzania pomiaru zawartości tlenu, dwutlenku węgla i metanu w powietrzu
za pomocą lampy benzynowej oraz zasady jej wykorzystania w miejscu pracy określa szczegółowa
instrukcja.
Obecnie benzynowa lampa wskaźnikowa w polskim górnictwie jest wykorzystywana sporadycznie.
Wykrywacz harmonijkowy
Jest przyrządem służącym do przepompowania powietrza kopalnianego przez specjalną dla danego
gazu rurkę wskaźnikową (rys. 7).
6
Rys. 7. Wykrywacz harmonijkowy gazów z rurkami wskaźnikowymi: a) przekrój wykrywacza,
b) rurka wskaźnikowa do wykrywania CO
2
, c) rurka wskaźnikowa do wykrywania CO, d) rurka
wskaźnikowa do wykrywania H
2
S
1 — pompka mieszkowa, 2 — mieszek, 3 — zawór, 4 — ścianka przednia, 5 — łańcuszek, 6 —
sprężyny, 7 — oczko do odłamywania końców rurki wskaźnikowej, 8 — rurka wskaźnikowa.
Jest to rurka szklana zatopiona z obu końców i wypełniona masą wskaźnikową zmieniającą barwę
pod działaniem określonego gazu. Istnieją rurki wskaźnikowe do wykrywania i określania zawartości
tlenku węgla, dwutlenku węgla, siarkowodoru, dwutlenku siarki, tlenków azotu (NO, NO;), wodoru,
tlenu oraz węglowodorów ciężkich. W celu oznaczenia zawartości danego gazu w powietrzu
kopalnianym obłamuje się oba końce rurki wskaźnikowej i wkłada się ją w gniazdko wykrywacza
mieszkowego zgodnie z kierunkiem strzałki. Ściskanie mieszka pompki należy wykonać tyle razy, ile
przewiduje instrukcja dołączona do danego rodzaju rurki wskaźnikowej. Nie wolno ściskać zbyt szybko
mieszka nie czekając na całkowite jego rozprężenie, gdyż daje to fałszywy pomiar. W zależności od
typu zastosowanej rurki wskaźnikowej i zawartości badanego gazu w powietrzu nastąpi zabarwienie
substancji chemicznej w rurce. Wielkość zabarwienia odwzorowana na skali umieszczonej na rurce
mówi nam o zawartości danego gazu w badanym powietrzu.
Metanomierze
Zasady działania metanomierzy i dokonywanie nimi pomiarów zostaną omówione w następnych
rozdziałach.
Inne przyrządy do wykrywania gazów
Obecnie na kopalniach pojawiają się przyrządy do wykrywania gazów różnych typów i firm.
Rysunek 8 przedstawia fotografię miernika wielogazowego M40 do pomiaru CO, H
2
S, O
2
i gazów
wybuchowych (eksplozymetr). Małe wymiary i odporność na trudne warunki górnicze sprawują, że
przyrząd nadaje się, jako miernik osobisty. Posiada alarm wibrujący, akumulator litowo-jonowy, odczyt
stężeń maksymalnych, duży wyświetlacz LCD oraz 50-godzinną rejestrację danych. Firma Industrial
Scientific producent M40 produkuje jeszcze inne mierniki znajdujące zastosowanie w górnictwie.
Rys. 8. Przyrząd do pomiaru gazów M 40
Innym urządzeniem o podobnym zastosowaniu jest miernik MICROPAC firmy Drager.
7
KLIMATYCZNE WARUNKI PRACY
Wpływ klimatycznych warunków pracy na organizm ludzki
Stworzenie koniecznych klimatycznych warunków pracy ma na celu umożliwienie chłodzenia ciała
ludzkiego w celu odprowadzania ciepła wywiązującego się w organizmie człowieka wskutek pracy.
Podczas pracy organizm ludzki produkuje zwiększoną ilość energii cieplnej. Temperatura ciała
ludzkiego stopniowo podwyższa się (nie powinna ona przekroczyć 36,8
O
C). Przy dalszym wzroście
temperatury ciała ludzkiego pojawiają się bóle i zawroty głowy, szum w uszach, senność i apatia oraz
wzrost pobudliwości i uczucie niepokoju wewnętrznego. Zachodzi przegrzanie organizmu i gdy
temperatura ciała dojdzie do 39°C. może nastąpić śmierć z powodu udaru cieplnego.
Przed przegrzaniem ciała ludzkiego chronią organizm ludzki dwa czynniki:
chłodzenie ciała ludzkiego przez otaczające go powietrze,
samoobrona organizmu ludzkiego, polegająca na własnościach fizykalnej regulacji
temperatury ciała w dostosowaniu do warunków zewnętrznych.
Chłodzenie ciała ludzkiego przez otaczające powietrze. Wpływ klimatycznych warunków
pracy na odprowadzanie ciepła z organizmu ludzi pracujących związany jest z:
możliwością oddawania ciepła przez organizm do powietrza poprzez konwekcję i poprzez
parowanie potu. W niskich temperaturach powietrza do odprowadzenia ciepła wystarcza
konwekcja. Gdy temperatura otoczenia przekroczy wartość 35°C, oddawanie ciepła przez
organizm ludzki za pomocą konwekcji ustaje i może zachodzić tylko przez parowanie potu.
Parowanie potu zależy od wilgotności względnej powietrza. Gdy wilgotność ta wynosi 100%,
wówczas w ogóle nie może zachodzić parowanie potu, gdyż powietrze jest nasycone i nie może
przyjmować więcej wilgoci;
własnościami fizycznymi powietrza to jest jego temperaturą, prędkością przepływu oraz
wilgotnością względną.
Samoobrona organizmu ludzkiego. Polega ona na tym, że organizm dysponuje pewną rezerwą
buforową, gdyż temperatura połowy masy ciała ludzkiego jest średnio o 3÷4°C niższa od temperatury
wewnętrznej, wynoszącej niecałe 37°C. W warunkach, w których oddawanie ciepła przez skórę jest
mniejsze od jego wytwarzania przez organizm, zostają podgrzane do temperatury wewnętrznej
w pierwszej kolejności zewnętrzne części ciała. W ten sposób przez zwiększenie temperatury skóry
organizm „rozkłada” wytwarzane ciepło i powoduje reakcję ułatwiającą jego wydzielanie. Zostaje to
osiągnięte przez wzrost ukrwienia tych części ciała, z których następuje szczególnie duży odpływ ciepła
(twarz, ręce, ramiona itp.).
Elementy klimatu
W dołowych warunkach górniczych na klimatyczne warunki pracy wpływają:
własności fizyczne powietrza kopalnianego, określone jego temperaturą i wilgotnością,
intensywność przewietrzania, wyrażona prędkością przepływu powietrza.
Temperatura powietrza kopalnianego zależy od: temperatury powietrza wpływającego do
kopalni oraz od czynników górniczo-technicznych to jest temperatury górotworu, temperatury pokładu
(decydującą o nagrzewaniu powietrza od węgla urabianego w przodkach i transportowanego drogami
odstawy na powierzchnię), przemiany energii w maszynach, procesów utleniania i powietrza
sprężonego.
8
Wilgotność powietrza kopalnianego
Rozróżnia się wilgotność:
bezwzględną F (g/m
3
) jako ilość pary wodnej w gramach na 1 m
3
powietrza suchego,
względną φ (%) jako stosunek masy pary wodnej znajdującej się w powietrzu do masy
pary, która w danej temperaturze nasyca powietrze.
W górnictwie najważniejsza jest wilgotność względna, gdyż decyduje o chłodzącym działaniu
powietrza na organizm ludzki.
Wilgotność względna powietrza kopalnianego waha się w zależności od:
temperatury powietrza kopalnianego,
temperatury i wilgotności górotworu,
zawodnienia kopalni (woda naturalna i podsadzkową),
zawodnienia wyrobisk (rozlewanie się wody po spągu, nie uchwycenie wody w szybach itp.),
intensywności przewietrzania.
Prędkość przepływu powietrza w wyrobiskach kopalni, powinna być taka, aby:
doprowadzona do miejsca pracy ludzi ilość powietrza zapewniała odpowiedni jego skład,
temperaturę i wilgotność, określone przepisami górniczymi,
w miejscu pracy wykorzystać chłodzące działanie prądu powietrza.
Z punktu widzenia chłodzącego działania powietrza, już prędkość 0,03 m/s wpływa na wymianę
ciepła pomiędzy organizmem ludzkim a powietrzem.
Przepisy górnicze określają, że z uwagi na obecność ludzi prędkość powietrza nie powinna
przekraczać:
w ścianach i zabierkach 5 m/s,
w wyrobiskach korytarzowych 8 m/s,
w szybach 12 m/s.
Komfort pracy
Komfort pracy ocenia się za pomocą trzech parametrów powietrza kopalnianego:
temperatury,
wilgotności względnej,
prędkości przepływu.
Temperaturę powietrza mierzy się bezpośrednio termometrem suchym i mokrym. Temperatura
mierzona termometrem suchym nie może przekraczać 28°C. Gdy wynosi ona 28÷33°C, wówczas
należy skrócić czas pracy do 6 godzin. W temperaturze większej od 33°C może być wykonywana praca
tylko w ramach akcji ratowniczej.
Wilgotność względną powietrza kopalnianego określa się na podstawie pomiaru.
W zależności od wilgotności względnej organizm ludzki odczuwa powietrze jako:
bardzo suche, przy wilgotności względnej poniżej 40%,
suche, przy wilgotności względnej 40-60%,
normalne, przy wilgotności względnej 60-80%,
wilgotne, przy wilgotności względnej 80-95%,
bardzo wilgotne, przy wilgotności względnej powyżej 95%.
Prędkość przepływu powietrza w istotny sposób decyduje o chłodzącym działaniu powietrza.
9
Chłodzące działanie przepływającego powietrza polega na odbieraniu ciepła z ciała ludzkiego
i zależy od wspólnego oddziaływania: temperatury, wilgotności i prędkości powietrza kopalnianego.
Intensywność chłodzącego działania powietrza, czyli natężenie chłodzenia K, jest to wielkość strat
ciepła z 1 cm
2
powierzchni ciała ludzkiego w jednostce czasu (w 1 s).
Jednostką natężenia chłodzenia jest 1 katastopień (mcal/s • cm
2
), który określa ilość ciepła
odbieraną z powierzchni 1 cm
2
w 1 s przy temperaturze ciała ludzkiego 36,5°C.
Intensywność chłodzenia można zmierzyć bezpośrednio za pomocą katatermometru lub określić
pośrednio za pomocą nomogramu na podstawie pomiaru temperatury mokrej powietrza i prędkości
jego przepływu.
Rys. 9. Katatermometr
Sposób bezpośredni polega na zmierzeniu intensywności chłodzenia katatermometrem (rys.9),
którym mierzy się jednocześnie wszystkie czynniki wpływające na chłodzące działanie prądu powietrza,
tzn. jego temperaturę, wilgotność i prędkość przepływu.
Jest to termometr alkoholowy z rurką długości około 20 cm, zakończoną z obu stron bańkami
(zbiorniczkami), na której zaznaczone są dwie kreski odpowiadające temperaturom 35 i 38°C, których
średnia, wynosząca 36,5°C, odpowiada temperaturze ciała ludzkiego.
Katatermometr odgrzewa się w termosie z gorącą wodą do temperatury 50÷70 C tak długo, aż
górna bańka zostanie wypełniona alkoholem do 1/3 swej objętości. Następnie wyjmuje się przyrząd
z termosu, osusza się z wody i zawiesza w pozycji pionowej. Podczas ochładzania katatermometru
opada słup alkoholu od górnej bańki do dolnej. Za pomocą stopera mierzy się czas spadania słupa
alkoholu od temperatury 38°C do temperatury 35 C. Pomiar ten wykonuje się od 3 do 5 razy i oblicza
się średnią arytmetyczną otrzymanych wyników.
Natężenie chłodzenia, czyli intensywność chłodzącego działania prądu powietrza, oblicza się za
pomocą wzoru
katastopnie (mcal/cm
2
s)
K — szukana liczba katastpni, wyrażająca natężenie chłodzenia,
10
F — stała katatermometru wycechowana dla każdego przyrządu, a oznaczająca, ile ciepła
(milikalorii) zostaje odprowadzone z 1 cm
2
powierzchni przyrządu podczas jego ochładzania od 38
do 35°C,
T — czas chłodzenia (sekundy), czyli czas opadania słupa alkoholu od 38 do 35°C (średnia
arytmetyczna pomiarów).
Im wolniej opada słup alkoholu, czyli im dłuższy jest czas chłodzenia, tym słabsze jest chłodzące
działanie prądu powietrza.
Ponieważ katatermometr mokry bardziej odzwierciedla spocone ciało ludzkie, dlatego pomiar
należy przeprowadzać przyrządem mokrym, czyli przyrządem, który ma dolną bańkę zbiornika owiniętą
mokrą szmatką lub muślinem.
Sposób pośredni określania intensywności chłodzenia polega na zmierzeniu temperatury mokrej
powietrza i prędkości jego przepływu. Znając powyższe wartości określa się katastopnie wilgotne
z nomogramu (rys. 10).
Na osi poziomej znajdujemy punkt A, którego położenie odpowiada zmierzonej prędkości
przepływu powietrza. Na osi pionowej znajduje się punkt B, wyznaczający swym położeniem
pomierzoną temperaturę mokrą powietrza. Punkt K przecięcia się prostych prostopadłych wykreślonych
z tych punktów wyznacza liczbę katastopni, określających intensywność chłodzenia w miejscu pomiaru.
Sposoby poprawy warunków klimatycznych w kopalni
Zagrożeniem klimatycznym nazywamy ujemny w wpływ temperatury i wilgotności powietrza na
organizm ludzki.
Zagrożenie klimatyczne w wyrobiskach dołowych i przodkach górniczych można zmniejszyć:
za pomocą środków naturalnych,
z zastosowaniem maszyn chłodniczych.
Zwalczanie zagrożenia klimatycznego za pomocą środków naturalnych
Zwalczanie zagrożenia klimatycznego za pomocą środków naturalnych sprowadza się do
regulowania następujących czynników:
temperatury powietrza,
11
wilgotności względnej powietrza,
intensywnego przepływu powietrza w przodkach, w miejscu pracy ludzi.
Temperatura powietrza
Wysoka temperatura powietrza kopalnianego jest wynikiem jego nagrzewania przez ociosy
wyrobisk górniczych. Wysoka temperatura górotworu jest tak intensywnym źródłem ciepła, że
wszystkie inne źródła stanowią tylko niewielką jej część, chociaż nie bez znaczenia jest moc
zainstalowanych urządzeń energomechanicznych.
Obniżenie wysokiej temperatury powietrza kopalnianego środkami naturalnymi uzyskuje się przez:
doprowadzenie do oddziałów przygotowawczych i wybierkowych dużej ilości świeżego
powietrza
kierowanie prądów świeżego powietrza wyrobiskami, w których temperatura górotworu jest
najmniejsza;
stosowanie krótkich dróg dopływu świeżego powietrza,
prowadzenie świeżego powietrza wyrobiskami gdzie nie odbywa się odstawa urobku; duże
powierzchnie świeżo urobionego węgla (jeszcze nieochłodzonego), powodują jego
podgrzanie (rys. 11),
stosowanie przerw w urabianiu węgla w wyrobiskach wybierkowych; świeżo urobiony węgiel
posiada podwyższoną temperaturę górotworu i powoduje nagrzanie powietrza w miejscu
jego urabiania i na trasie odstawy,
racjonalną gospodarkę mocą urządzeń energomaszynowych.
Rys.11. Przewietrzanie ściany „na upad” w celu obniżenia temperatury (wentylacja homotropowa).
Wilgotność powietrza
Obniżenie wilgotności względnej powietrza świeżego płynącego do przodków górniczych uzyskuje
się w następujący sposób:
w szybach wdechowych należy wodę ściekającą ujmować w rynny, aby nie dopuścić do jej
rozbryzgiwania się w szybie,
w wyrobiskach cała woda powinna być skierowana do ścieku - nie dopuszczamy do
zalewania spągu,
12
chodniki wodne i osadnikowe należy przewietrzać odrębnym prądem powietrza i izolować je
od prądów powietrza świeżego.
Prędkość powietrza
Duża prędkość przepływu w samych przodkach wyrobisk ma silne działanie chłodzące prądu
powietrza, co jest tym bardzie konieczne, im wyższa jest temperatura powietrza.
Zwalczanie zagrożenia klimatycznego za pomocą urządzeń chłodzących
W przypadku, gdy mimo zastosowania środków naturalnych temperatura w wyrobiskach
górniczych przekracza 28
0
C należy zastosować urządzenia chłodzące.
Komplet urządzeń chłodzących stanowią (rys. 12):
chłodnica powietrza,
agregat chłodniczy,
chłodnica wyparna wody,
podwójne rurociągi
Górnicze urządzenie chłodzące posiada następujące obiegi:
pierwszy – obieg parownika, schłodzona woda z agregatu chłodniczego jest kierowana
rurociągami do chłodnicy powietrza ulokowanej w wyrobisku górniczym, po opuszczeniu
chłodnicy powraca do agregatu.
drugi – obieg skraplacza, woda ciepła ze skraplaczy agregatów chłodniczych jest kierowana
rurociągami do chłodnic wyparnych wody, skąd po ochłodzeniu powraca rurociągami do
skraplacza agregatu chłodniczego,
trzeci – obieg czynnika chłodniczego (np. Freon 22) – czynnik chłodniczy odbiera ciepło
w parowniku od wody chłodzonej, a następnie po sprężeniu oddaje ciepło w skraplaczu.
13
Systemy klimatyzacji
W celu ochłodzenia powietrza stosujemy system klimatyzacji:
system klimatyzacji lokalnej
system klimatyzacji grupowej
system klimatyzacji centralnej
Spośród wymienionych systemów najlepsze wyniki daje klimatyzacja centralna.
Systemy klimatyzacji lokalnej
Urządzenia klimatyczne pracujące lokalnie to na ogół układ, gdzie agregat chłodniczy i chłodnica
powietrza zabudowane są w wyrobisku w miejscu, w którym chcemy obniżyć temperaturę powietrza
a chłodnica wyparna wody jest poza rejonem. Agregat chłodniczy z chłodnicą wyparną wody połączony
jest podwójną nitką rurociągów.
Wyznaczając
lokalizację chłodnic
wyparnych
trzeba
zapewnić w
wyrobisku
odpowiednią ilość powietrza jak i jego odpowiednią temperaturę. Należy liczyć się z przyrostem
temperatury powietrza w wyrobisku za chłodnicą wyparną. Nie może jednak, ona przekroczyć 33°C.
Powietrze powinno być kierowane najkrótsza drogą do szybu wydechowego. Wentylacja lokalna może
być stosowana do schłodzenia powietrza w ścianach lub w wyrobiskach korytarzowych.
Do schładzania powietrza w rejonie ścian urządzenia chłodzące ustawia się w chodnikach
przyścianowych. Od chłodnic powietrza ciągniemy lutniociągi w kierunku ściany, z możliwością
wprowadzania ich do ściany. Można również chłodnice powietrza zabudować bezpośrednio w ścianie.
Stosując schładzanie powietrza w wyrobisku korytarzowym inny będzie układ urządzeń
chłodzących w przypadku stosowania wentylacji ssącej (rys.13), a inny w przypadku wentylacji
tłoczącej(rys.14).
Stosując
schładzanie
powietrza
w
przodku
przewietrzanym
wentylacją ssącą przed
chłodnicą powietrza dajemy wentylator lutniowy. Zapewnia on przepływ powietrza przez tą chłodnicę.
Przy wentylacji ssącej powietrze płynie do przodka całym przekrojem wyrobiska.
Część tego powietrza pobrana przez wentylator pomocniczy przepływa przez chłodnicę, gdzie
obniża znacznie swoją temperaturę i ponownie miesza się z powietrzem płynącym do przodka,
powodując spadek temperatury powietrza w wyrobisku.
Rys.13. Przykład schłodzenia powietrza w wyrobisku z wentylacja ssącą
14
Rys. 14. Przykład schłodzenia powietrza w wyrobisku z wentylacja tłoczącą
Klimatyzacja grupowa
W kopalniach o dużym zagrożeniu klimatycznym korzystne jest stosowanie klimatyzacji grupowej
(poziomowej, rejonowej), polegającej na tym, że na poziomie zabudowuje się agregaty chłodnicze
o dużej mocy chłodniczej, natomiast chłodnice powietrza instalowane są w rejonach, gdzie prowadzone
są roboty górnicze. Chłodnice wyparne wody zabudowane są w wyrobisku, którym powietrze
odprowadzamy bezpośrednio do szybu wydechowego.
Klimatyzacja centralna
Klimatyzacja centralna w kopalniach polega na tym, że na dole kopalni w miejscach o zagrożeniu
klimatycznym budowane są chłodnice powietrza. Agregaty chłodnicze o dużej mocy zabudowane są na
powierzchni kopalni. Woda zimna z urządzeń chłodniczych na powierzchni podawana jest
siecią rurociągów preizolowanych do chłodnic powietrza. Woda „ciepła” wypływająca z chłodnic
powietrza kierowana jest na powierzchnię, do agregatów chłodniczych.
Pyły szkodliwe w powietrzu kopalnianym
W powietrzu kopalnianym mogą znajdować się pyły szkodliwe lub niebezpieczne dla zdrowia i życia
ludzkiego. Są to bardzo drobne cząstki węgla i skał płonnych o średnicy od 0 do 1 mm powstałe przy
urabianiu calizny oraz przy kruszeniu i transporcie urobku.
Podział pyłów w zależności od działania na organizm ludzki
Pyły, w zależności od działania na organizm ludzki, można podzielić na:
Pyły toksyczne. Pyły związków chemicznych, które mogą być rozpuszczalne płynach
ustrojowych i powodować przez to zatrucia (np. pyły związków ołowiu, miedzi, cynku,
manganu, niklu itp.),
Pyły drażniące. Większość pyłów posiada oddziaływanie drażniące na zewnętrzne
części ciała, spojówki oczu, błony śluzowe górnych dróg oddechowych,
Pyły alergiczne. Do pyłów o działaniu alergicznym (uczulającym) należą głównie pyły
pochodzenia organicznego, np. pyły bawełny, wełny, lnu, drewna, pyłki kwiatowe itp.,
Pyły rakotwórcze. Pyły powodujące powstanie chorób nowotworowych. Należą do
nich: azbest, pyły drewna twardego buku i dębu,
Pyły powodujące powstanie pylicy płuc
15
Zagrożenie pylicą płuc
Pyły zawarte w powietrzu, którym oddychamy w zależności od frakcji mogą mieć różne działanie:
ziarna powyżej 30 µm zatrzymują się już w tchawicy,
ziarna do 10 µm mogą przedostawać się aż do oskrzelików końcowych,
ziarna do 3 µm osadzają się w lejkach oskrzelikowych,
ziarna 1 µm osadzają się w pęcherzykach płucnych.
Cząstki pyłu osadzone w górnych drogach oddechowych są wydalane na zewnątrz układu
oddechowego i nie powodują schorzeń, a cząstki zatrzymywane w pęcherzykach płucnych wydalane są
powolnie i nie dość efektywnie w przypadku dużej ilości pyłu. Sam proces odkładania się pyłów nie
powoduje zmian czynnościowych, jednak niektóre pyły wywołują w płucach reakcje związane
z tworzeniem
się
tkanki
łącznej.
Pyły
te
nazywamy fibrogennymi.
Do
pyłów
silnie fibrogennych zaliczamy gównie wolną krystaliczną krzemionkę (SiO
2
), azbest, talk i w mniejszym
stopniu węgiel. Za wyjątkowo szkodliwy uważany jest ten pył, który wywołuje pylicę.
Najpowszechniejszym rodzajem pylic jest krzemica. Chorobę tę wywołuje pył zawierający wolną
krzemionkę (SiO
2
). Pył krzemionki rozpuszcza się w płynach biologicznych, powoduje zwłóknienie
tkanki płucnej. Czysty pył węglowy, nie powoduje zwłóknienia tkanki płucnej, jednak w płucach
powstają „złogi pyłu”, w wyniku czego zmniejsza się powierzchnia oddechowa płuc.
Szkodliwe działanie pyłu zawierającego SiO
2
na organizm ludzki zależy od:
rodzaju pyłu,
wielkości poszczególnych cząstek,
kształtu cząstek (włókna, kształty ostre, obłe),
stężenia pyłu w powietrzu,
czasu ekspozycji,
zawartości wolnej krystalicznej krzemionki,
rozpuszczalności pyłu w cieczach ustrojowych,
Powyższe czynniki służą do oceny stopnia zagrożenia niebezpieczeństwa spowodowanego pyłem
przedostającym do organizmu przez układ oddechowy.
Pomiar stężenia pyłu
Stężenie pyłu w powietrzu mierzy się metodą filtracyjną, określając ilość pyłu grawimetrycznie za
pomocą pyłomierza Barbara 3A. Metoda filtracyjna polega na przepuszczeniu pewnej ilości powietrza
przez odpowiedni filtr. Pył osadza się na filtrze, a więc znając ilość przepuszczonego powietrza oraz
różnicę masy filtru przed pomiarem i po dokonaniu pomiarów można z łatwością wyliczyć zawartość
wagową pyłu w 1 m
3
powietrza. Próby powietrza pobiera się w warunkach typowych dla badanych
stanowisk i typowego procesu produkcyjnego, zapewniając ich reprezentatywność dla całego dnia
pracy lub dla wybranego krótszego okresu.
Wyniki pomiarów stężenia pyłu na stanowisku pracy interpretuje się następująco:
w przypadku, gdy górna granica średniego stężenia nie przekracza wartości NDS, wtedy
są dopuszczalne warunki pyłowe,
ile górna granica przedziału ufności dla średniego stężenia jest powyżej wartości NDS,
wtedy są warunki pyłowe szkodliwe.
16
Zgodnie z Rozporządzeniem MSWiAd z dnia 14 czerwca 2002 r. w sprawie zagrożeń naturalnych
w zakładach górniczych, w zależności od stężenia zapylenia powietrza ustała się trzy kategorie
zagrożenia działaniem pyłów szkodliwych dla zdrowia.
Do kategorii A zagrożenia pyłami szkodliwymi dla zdrowia zalicza się stanowiska pracy
w wyrobiskach, gdzie występują stężenia pyłu o wartościach wymagających stosowania sprzętu
filtrującego ochrony układu oddechowego P1 klasy ochronnej, ustalonej według Polskiej Normy.
Do kategorii B zagrożenia pyłami szkodliwymi dla zdrowia zalicza się stanowiska pracy
w wyrobiskach, gdzie występują stężenia pyłu o wartościach wymagających stosowania sprzętu
filtrującego ochrony układu oddechowego P2 lub P3 klasy ochronnej, ustalonej według Polskiej Normy.
Do kategorii C zagrożenia pyłami szkodliwymi dla zdrowia zalicza się stanowiska pracy
w wyrobiskach, gdzie stosowany filtrujący sprzęt ochrony układu oddechowego P1, P2 lub P3 klasy
ochronnej, ustalonej według Polskiej Normy, nie zapewnia skutecznej ochrony pracowników.
Ochrona przed pyłem
Dla ochrony przed pyłem stosuje się różne środki, których zadaniem jest ograniczenie lub
likwidacja emisji pyłu na stanowiskach pracy. Do najważniejszych należą:
zmiana procesu technologicznego pod kątem zmniejszenia emisji pyłu na stanowiskach
pracy,
nawilżanie pokładów węglowych,
hermetyzacja procesu produkcyjnego,
automatyzacja procesu produkcyjnego,
stosowanie urządzeń odpylających,
pozbawienie lotności pyłu przy pomocy wody i innych środków,
stosowanie urządzeń wentylacyjnych,
stosowanie ochron osobistych odpowiednio dobranych do danego stanowiska pracy.
Prawidłowy dobór sprzętu ochrony dróg oddechowych powinien być poprzedzony rozpoznaniem
zagrożeń występujących na stanowisku pracy, polegającym na:
identyfikacji wszystkich występujących czynników szkodliwych,
pomiarze stężeń tych czynników,
określeniu wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń (NDS, NDSCh),
określeniu ewentualnego niedoboru tlenu.
W górnictwie stosujemy głównie półmaski filtrujące i filtry, które ze względu na zakres stosowania
dzielą się na klasy:
Sprzęt filtrujący oznaczony symbolem P1 jest przeznaczony do ochrony przed aerozolami ze
stałą lub ciekła fazą rozproszoną (pył, dym, mgła), o ile stężenie fazy rozproszonej tych aerozoli nie
przekroczy 4×NDS.
Sprzęt filtrujący oznaczony symbolem P2 jest przeznaczony do ochrony przed aerozolami ze
stałą lub ciekła fazą rozproszoną (pył, dym, mgła), o ile stężenie fazy rozproszonej tych aerozoli nie
przekroczy 9×NDS.
Sprzęt filtrujący oznaczony symbolem P3 jest przeznaczony do ochrony przed aerozolami ze
stałą i ciekłą fazą rozproszoną (pył, dym, mgła), o ile stężenie fazy rozproszonej tych aerozoli nie
przekroczy 20×NDS.