USTAWOWE ZNAMIONA PRZESTĘPSTWA
Definicja przestępstwa podaje cechy wspólne wszystkim przestępstwom, co pozwala
je odróżnić od innych zjawisk obojętnych z punktu widzenia prawa karnego materialnego.
Nie wyjaśnia jakie konkretne przestępstwo w danym wypadku popełniono. Celowi temu służą
znamiona ustawowe, czyli opisane w ustawie cechy charakterystyczne czynu, które są
konieczne i wystarczające dla uznania (zakwalifikowania) konkretnego czynu jako
konkretnego przestępstwa. Ustawowe znamiona przestępstwa to:
1. Podmiot.
2. Strona podmiotowa.
3. Przedmiot ochrony (zamachu).
4. Strona przedmiotowa
Podmiot. Według polskiego prawa karnego podmiotem przestępstwa może być
tylko osoba fizyczna, która ukończyła w chwili popełnienia czynu 17 lat (art. 10 § 1 k.k.).
Czynów popełnianych przez osoby nieletnie, czyli osoby poniżej lat 17-tu, nie nazywa się
przestępstwami. Nieletni nie podlegają odpowiedzialności karnej, lecz stosuje się wobec nich
środki przewidziane w ustawie z 1982 roku o postępowaniu w sprawach nieletnich.
Od zasady, że granicą wieku odpowiedzialności karnej jest lat 17 przewidziano
w kodeksie karnym dwa wyjątki.
1. W pewnych wypadkach odpowiedzialność karną może ponieść nieletni, który
ukończył 15 lat. Jest to możliwe przy spełnieniu warunków odnoszących się
do rodzaju popełnionego czynu oraz do właściwości sprawcy i okoliczności
sprawy. Katalog przestępstw, których popełnienie uzasadnia skorzystanie z tej
możliwości, zawiera art. 10 § 2 k.k. Są to:
1) zamach na życie Prezydenta RP (art. 134 k.k.),
2) zabójstwo umyślne zwykłe lub morderstwo (art. 148 § 1, 2 lub 3 k.k.),
3) umyślne spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu typu
podstawowego i kwalifikowanego (art. 156 § 1 i 3 k.k.),
4) porwanie samolotu lub statku typu podstawowego i typu kwalifikowanego
(art. 166 k.k.),
5) umyślne spowodowanie katastrofy w komunikacji typu podstawowego
i kwalifikowanego (art. 173 § 1 lub 3 k.k.),
6) zgwałcenie zbiorowe lub ze szczególnym okrucieństwem (art. 197 § 3 k.k.),
7) wzięcie zakładników typu podstawowego i kwalifikowanego
(art. 252 § 1 lub 2 k.k.),
8) rozbój (art. 280 k.k.).
Nieletni, który ukończył 15 lat i popełnił jedno z wymienionych przestępstw,
odpowiadać może według przepisów kodeksu karnego, jeżeli przemawiają za tym
okoliczności sprawy oraz właściwości i warunki osobiste sprawcy, a zwłaszcza,
jeżeli poprzednio stosowane środki wychowawcze lub poprawcze okazały się
bezskuteczne. Uregulowanie to opiera się na założeniu, że rozwój intelektualny
i moralny jednostki przebiega w sposób zindywidualizowany.
2. Wyjątek w drugą stronę polegający na potraktowaniu dorosłego sprawcy
w wieku od 17 do 18 lat jak nieletniego, przewiduje art. 10 § 4 k.k. Odnosi się to
tylko do sprawcy występku, wobec którego można zastosować zamiast kary
środki poprawcze lub wychowawcze, jeżeli przemawiają za tym okoliczności
sprawy, a także stopień rozwoju oraz właściwości i warunki osobiste sprawcy.
1
USTAWOWE ZNAMIONA PRZESTĘPSTWA
Strona podmiotowa przestępstwa. Strona podmiotowa (inaczej strona
subiektywna) przestępstwa obejmuje zjawiska psychiczne, które muszą towarzyszyć
stronie przedmiotowej, czyli zewnętrznemu zachowaniu się sprawcy, i które wyrażają
stosunek psychiczny sprawcy do czynu.
Pewne elementy natury psychicznej wymagane są już w ramach strony
przedmiotowej. Do strony przedmiotowej zaliczamy bowiem czyn, czyli zachowanie się
człowieka kierowane jego wolą. Znaczy to, że element woli (a więc element psychiczny) jest
niezbędnym składnikiem czynu. Poszczególne typy przestępstw, oprócz tego ogólnego
warunku, zawierają dalsze wymagania co do elementów o charakterze psychicznym. Ogólnie
można powiedzieć, że wymagają towarzyszącej zachowaniu się sprawcy określonej postaci
stosunku psychicznego do czynu, przy czym stosunek ten może polegać na umyślności
lub nieumyślności.
Strona podmiotowa jest najważniejszą przesłanką winy. Bez zaistnienia
wymaganej w przepisie karnym, określającym typ przestępstwa, strony podmiotowej
nie możemy sprawcy zrobić zarzutu z popełnionego czynu, a więc nie jest możliwa jego
odpowiedzialność karna z powodu braku winy. Z kolei, określona postać strony podmiotowej
(tzw. forma winy) decyduje o stopniu winy i stopniu społecznej szkodliwości czynu.
Do strony podmiotowej zaliczamy: motywy zachowania sprawcy, pobudki
zachowania sprawcy, cel zachowania sprawcy i przypisanie winy.
Przedmiot przestępstwa. Przestępstwo jako czyn społecznie szkodliwy godzi
w istotne dla społeczeństwa dobra prawne, takie jak życie, własność, bezpieczeństwo,
wolność itp. Mówimy, że dobra te są przedmiotem przestępstwa. Przestępstwo stanowi
zamach na nie i dlatego patrząc od strony przestępstwa nazywamy je przedmiotem zamachu,
a patrząc od strony prawa karnego nazywamy je przedmiotem ochrony.
Niektóre przepisy części szczególnej kodeksu karnego opisując typ przestępstwa
wskazują jednocześnie przedmiot ochrony (np. art. 189 k.k. wymienia wśród znamion
wolność jako dobro prawne chronione tym przepisem). Najczęściej jednak przedmiot
przestępstwa nie należy do jego ustawowych znamion. Ustalić co jest dobrem chronionym
przez dany przepis karny możemy na podstawie tytułu rozdziału albo przez odtworzenie
motywów ustawodawcy.
Strona przedmiotowa przestępstwa. Do strony przedmiotowej przestępstwa
zaliczamy:
1) czyn (zachowanie się) podmiotu,
2) skutek czynu,
3) czas i miejsce czynu,
4) sytuację, w jakiej czyn popełniono,
5) sposób popełnienia i przedmiot wykonawczy czynu.
Znaczenie poszczególnych z wymienionych tu elementów strony przedmiotowej
nie jest jednakowe. Najważniejszym elementem jest tu niewątpliwie zachowanie się sprawcy,
które jest niezbędnym elementem każdego przestępstwa, skoro każde przestępstwo musi być
czynem. Pozostałe elementy strony przedmiotowej występują nie we wszystkich opisach
ustawowych poszczególnych typów przestępstw.
Zachowanie się sprawcy określonego typu przestępstwa opisane jest w ustawie przy
pomocy tzw. znamienia czasownikowego (np. zabija, ujawnia, podrabia itp.). Znamię
skutku występuje tylko przy przestępstwach materialnych. Przy niektórych typach
przestępstw określa się miejsce czynu na terytorium RP (art. 136 k.k.), czas popełnienia
(np. „po wyznaczeniu do służby” – art. 356 § 1 k.k.). Jednak w przeważającej większości
typów przestępstw czas i miejsce popełnienia nie należą do ich znamion, a więc są to
okoliczności dla bytu przestępstwa obojętne.
2
USTAWOWE ZNAMIONA PRZESTĘPSTWA
Stosunkowo często do znamion przestępstwa należy sposób jego popełnienia,
(np. „przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem” – art. 197 k.k., „przez tworzenie
fałszywych dowodów” – art. 235 k.k.).
Rzadziej ustawa zalicza do znamion określoną sytuację (np. „będąc pozbawionym
wolności” – art. 242 § 1 k.k..
Przez przedmiot wykonawczy (przedmiot czynności wykonawczej) rozumie się
przedmiot materialny, na którym dokonuje się danego przestępstwa (np. przedmiotem
wykonawczym naruszenia tajemnicy korespondencji (art. 267 k.k.) jest „zamknięte pismo”,
które sprawca otwiera, przedmiotem wykonawczym przestępstwa z art. 277 k.k. są „znaki
graniczne”, które sprawca niszczy, usuwa, przesuwa lub fałszywie wystawia). Szereg
przestępstw dokonywanych jest jednak bez oddziaływania na konkretne przedmioty
materialne albo też nie są one określone w ich znamionach. Przedmiot wykonawczy
nie należy więc do znamion takich przestępstw jak ujawnienie tajemnicy państwowej
(art. 265 k.k.) lub zniesławienie (art. 212 k.k.).
Fakt, że pewne elementy strony przedmiotowej nie należą do znamion jakiegoś typu
przestępstwa oznacza tylko, że nie muszą być one udowadniane, by sprawcy popełnienie
takiego przestępstwa przypisać. Nie znaczy to jednak, że nie mają one żadnego znaczenia.
Np. do znamion wymuszenia rozbójniczego (art. 282 k.k.) nie należy okrutny sposób jego
popełnienia. Tym niemniej, ustalenie w procesie, że konkretne wymuszenie zostało
popełnione w sposób okrutny, będzie miało wpływ na wymiar kary w danej sprawie.
3