169

tytuł: "POWSZECHNA HISTORIA NIKCZEMNOŚCI"
autor: Jorge Luis Borges
POWSZECHNA HISTORIA NIKCZEMNOŚCI
PrzeloŜyli:

Stanisław Zembrzuski
Andrzej Sobol -Jurczykowski
Prószyński i S-ka Warszawa 1999

Tytuł oryginału:
"Historia universal de la infamia" (1935)
(c) Maria Kodama y Emece Editores, SA., 1989 Ali rights reserved
Podstawa wydania: Jorge Luis Borges, 
"Obras completas", t.1, Emece Editores, 1989
Projekt okładki: Dorota Elbanowska
Ilustracja na okładce:
Aleksandra Kucharska-Cybuch
Konsultant wydania: Adam Elbanowski
Redaktor prowadzący serię i opracowanie merytoryczne:
Maria Domańska
Redaktor techniczny: ElŜbieta Babińska
Korekta: Anna Sidorek Bronisława Dziedzic-Wesolowska
Skład: Agnieszka Dwilińska
ISBN 83-7180-906-9
Wydawca:
Prószyński i S-ka SA 02-651 Warszawa, ul. GaraŜowa 7
Druk i oprawa:
Zakłady Graficzne ATEXT S.A. 80-164 Gdańsk, ul. Trzy Lipy 3

Prolog do pierwszego wydania
Próbki prozy narracyjnej, które składają się na tę ksiąŜkę, powstawały w latach 1933-1934. Wywodzą się, jak 
sądzę, z moich nieustannych lektur Stevensona i Chestertona, a nawet z pierwszych filmów von Sternberga i 
być moŜe z pewnej biografii Evarista Caniego. Jest w nich nadmiar pewnych chwytów, jak heterogeniczne 
zestawienia, nagłe zerwanie ciągłości, sprowadzenie całego Ŝycia jakiegoś człowieka do dwóch czy trzech 
scen. (Ten sam zamiar przyświeca równieŜ opowiadaniu "Człowiek z przedmieścia"). Nie są, nie usiłują być, 
psychologiczne.
Co do przykładów magii, jakie zamykają tom, nie mam wobec nich innego prawa niŜ prawo tłumacza i 
czytelnika. Czasami przypuszczam, Ŝe dobrzy czytelnicy są w większym jeszcze stopniu szczególnymi 
łabędziami ciemności niŜ dobrzy autorzy. Nikt nie zaprzeczy, Ŝe utwory przypisane przez Valery'ego bardziej 
niŜ doskonałemu Edmondowi Teste posiadają wyraź-

PROLOG DO PIERWSZEGO WYDANIA
nie mniejszą wartość niŜ utwory jego Ŝony i przyjaciół. Czytanie, w kaŜdym razie, jest czynnością późniejszą 
niŜ pisanie: bardziej zrezygnowaną, bardziej kurtuazyjną, bardziej intelektualną.
J. L. B. Buenos Aires, 27 maja 1935

Prolog do wydania z 1954 roku
Powiedziałbym, Ŝe barok jest stylem, który świadomie wyczerpuje (czy pragnie wyczerpać) swoje moŜliwości 
i który graniczy ze swą własną karykaturą. Na próŜno Andrew Lang w latach osiemdziesiątych XIX wieku 
pragnął naśladować "Odyseję" Pope'a; dzieło to było juŜ jej parodią i parady ślą nie zdołał jej prześcignąć. 
Barok to nazwa jednego z sylogizmów; wiek XVIII zastosował ją do określonych naduŜyć architektury i 
malarstwa wieku XVII, ja powiedziałbym nadto, Ŝe barokowy jest końcowy etap kaŜdej sztuki, gdy ta ujawnia 
i niszczy własne środki. Barok jest intelektualny, i Bernard Shaw oświadczył, Ŝe wszelka praca intelektualna 
jest humorystyczna. Humor ten jest niezamierzony w dziele Baltasara Graciana, zamierzony, czy świadomy, w

Strona 1

169

dziele Johna Donne'a.
JuŜ sam przesadny tytuł tego zbioru głosi jego barokową naturę. Złagodzenie jednak byloby tu równo-
- 7 -

PROLOG DO WYDANIA Z 1954 ROKU
znaczne ze zniszczeniem, dlatego wolę, tym razem, powołać się na sentencję "quod scripsi, scripsi" (Jan XIX 22)
i wydrukować te teksty ponownie, po upływie dwudziestu lat, bez zmian. Są one nieodpowiedzialną 
rozrywką człowieka nieśmiałego, który nie odwaŜył się na pisanie opowiadań i który zabawiał się 
fałszowaniem i przeinaczaniem (czasami bez uzasadnienia estetycznego) cudzych historii. Od tych 
wieloznacznych próbek przeszedł do pracowitego ułoŜenia bezpośredniej relacji - "Człowiek z przedmieścia" - 
którą podpisał imieniem dziadka swojego dziadka, Francisco Bustos; zdobyta ona niezwykle i nieco 
zagadkowe powodzenie.
MoŜna zauwaŜyć, Ŝe do tego tekstu, o podmiejskim kolorycie, wstawiłem kilka stów z języka literackiego. 
Uczyniłem tak dlatego, Ŝe cwaniak z przedmieścia ma aspiracje do kultury, czy teŜ dlatego (ta przyczyna 
wyklucza poprzednią, ale moŜe właśnie ona jest prawdziwa), Ŝe cwaniacy są jednostkami i nie zawsze mówią 
jak Cwaniak, który jest figurą platońską.
Doktorowie Wielkiego Wehikułu nauczają, Ŝe rzeczą główną we Wszechświecie jest próŜnia. Mają rację w tym,
co dotyczy tej niewielkiej części świata, jaką jest ta ksiąŜka. Zaludniają ją szafoty i piraci, a wyraz 
"nikczemność" ogłusza w tytule, ale pod tą wrzawą nic się nie kryje. Nie jest niczym innym niŜ pozorem, niŜ 
rodzajem obrazów, dlatego właśnie moŜe chyba się podobać. Czło-
- 8 -

PROLOG DO WYDANIA Z 1954 ROKU
wiek, który ją napisał, był moŜe nieszczęśliwy, ale bawił się pisząc; oby jakieś odbicie tej przyjemności dotarto 
do czytelników.
Do części "Et caetera" włączyłem trzy nowe utwory.
J. L. B.

Powszechna historia nikczemności
I inscribe this book to S. D.: English, innumerable and an Angel. Also: I offer her that kernel ofmyselfthat I 
have saved, somehow - ihe central heart that deals not in words, traffics not with dreams and is untouched by 
time, by joy, by adversities.*
* Dedykuję tę ksiąŜkę S.D.: Angielce, istocie niewymiernej - anielskiej. Ofiarowuję jej teŜ rdzeń mojego ja, który
jakoś udało mi się ocalić - najwaŜniejszą cząstkę serca, która nie zajmuje się słowami, nie frymarczy 
marzeniami i pozostaje nie tknięta przez czas, radość i przeciwności losu. (Przyp. tłum.)

PrzeraŜający wybawiciel Lazarus Moreli
Praprzyczyna
W 1517 roku ojciec Bartłomiej de las Casas uŜalił się nad losem Indian, których wyniszczano w pracowitym 
piekle antylskich kopalni złota, i zaproponował cesarzowi Karolowi V przywóz Murzynów, aby ich 
wyniszczać w pracowitym piekle antylskich kopalni złota. Owej dziwnej odmianie filantropii zawdzięczamy 
nieskończenie wiele: bluesy z Nowego Orleanu; paryski sukces urugwajskiego doktora-malarza Pedra 
Figariego; ludową prozę takŜe urugwajskiego Vicente Rossiego; mityczną wielkość Abrahama Lincolna; 
pięćset tysięcy zabitych w wojnie domowej między stanami Południa i Północy; trzy miliardy trzysta tysięcy 
dolarów wydanych na renty i emerytury wojskowe; posąg legendarnego Falucho;
pojawienie się słowa "lincz" w trzynastym wydaniu Słownika Akademii Hiszpańskiej; porywający film "Dusze 
czarnych"; szarŜę na bagnety generała So-
12

PRZERAśAJĄCY WYBAWICIEL LAZARUS MORELL
lera na czele jego "Mulatów" i "Czarnych" pod Cerrito; śniady wdzięk pani X; Murzyna, który zabił Martina 
Fierro; nieszczęsną rumbę "Manisero";

Strona 2

169

aresztowany i więziony w lochu napoleonizm Toussainta Louverture; zgodne współŜycie religii krzyŜa i węŜa
na Haiti; krew kóz zarzynanych maczetą kapłana wudu; poezję kubańską; habanerę - matkę tanga; candombe'.
Ponadto: karygodne i wspaniałe Ŝycie okrutnego wybawiciela, Lazarusa Morella.
Miejsce
Ojciec Wód, Missisipi, najbardziej rozległa rzeka świata, była sceną godną tego niezrównanego łotra. (Rzekę 
odkrył Alvarez de Pineda, a pierwszym podróŜnikiem na jej wodach był Hernando de Soto, były 
konkwistador Peru, który skracał był długie miesiące więzienia królowi Inków Atahualpie, ucząc go gry w 
szachy. Umarł i wody tej rzeki posłuŜyły mu za grób).
' Autor nawiązuje m. in. do czytelnych dla Argentyńczyków postaci i wydarzeń. Tak np. Falucho to 
argentyński ciemnoskóry Ŝołnierz z okresu walk o niepodległość, który - dostawszy się do niewoli 
hiszpańskiej - wolał zginąć niŜ zaprzeć się ojczyzny; Martin Fierro to narodowy bohater argentyński, a 
candombe - dawny taniec ludowy pochodzenia afrykańskiego. (Przyp. dum.)
13

PRZERAśAJĄCY WYBAWICIEL LAZARUS MORELL
Missisipi jest rzeką o szerokim tonie: w swej nieskończoności jest siostrą Parany, Urugwaju, Amazonki i 
Orinoko. Jest to rzeka-Mulatka, ponad czterysta ton błota niesionego przez jej wody zniewaŜa rokrocznie 
Zatokę Meksykańską. Tyle czcigodnego i prastarego świństwa zbudowało deltę, gdzie olbrzymie błotne 
cyprysy rosną na wydzielinach kontynentu w bezustannym rozkładzie i gdzie labirynty z błota, zdechłych ryb
i sitowia rozszerzają granice swego cuchnącego królestwa. W dół rzeki, na wysokości Arkansas i Ohio, wlecze 
się piaszczysta nizina. Zamieszkuje ją Ŝółtawe plemię wynędzniałych ludzi, ze skłonnością do febry, 
spoglądających chciwie na kamień i Ŝelazo; wokół nich bowiem nie ma nic poza piaskiem i drzewem, i mętną 
wodą.
Ludzie
W początkach dziewiętnastego wieku (data, o którą nam chodzi) rozległe plantacje bawełny rozciągające się 
po obu brzegach byty uprawiane przez Murzynów pracujących od świtu do zachodu słońca. Spali w 
drewnianych chatach, na ubitej ziemi. Poza  stosunkiem matka-dziecko pokrewieństwa były umowne i mętne. 
Mieli, co prawda, imiona, ale mogli obejść się bez nazwisk. Nie umieli czytać. DrŜącym dyszkantem 
podśpiewywali w angielszczyźnie
14

PRZERAśAJĄCY WYBAWICIEL LAZARUS MORELL
o rozwlekłych samogłoskach. Pracowali w szeregach, ugięci pod batem nadzorcy. Uciekali, a męŜczyźni o 
gęstych brodach wskakiwali na piękne konie i puszczali ich śladem ogromne wilczury.
Do mętnego osadu prymitywnych nadziei i afrykańskich lęków dołoŜyli słowa Pisma: byli więc 
chrześcijanami. Śpiewali głęboko i tłumnie: Go down Moses. Missisipi słuŜyła im za wspaniały obraz 
nędznych wód Jordanu.
Właścicielami owej spracowanej ziemi i owych Murzynów byli łapczywi i leniwi panowie o wspaniałych 
czuprynach, którzy zamieszkiwali przestronne domostwa, budowane frontem do rzeki, z nieodzownym 
pseudogreckim portykiem z białej sosny. Dobry niewolnik kosztował ich do tysiąca dolarów i nie 
wytrzymywał długo. Poniektóry okazywał niewdzięczność; zapadał na byle jaką chorobę i umierał. Trzeba 
było z niepewnego elementu wyciągnąć jak największą korzyść. Dlatego teŜ trzymali niewolników na polu od 
świtu do zachodu słońca i dlatego teŜ wymagali od ziemi corocznych plonów bawełny, tytoniu lub cukru. 
Ziemia, miętoszona i męczona ową niecierpliwą gospodarką, wyczerpywała się po kilku latach: bezładna i 
błotna pustynia wkraczała na teren plantacji. W opuszczonych folwarkach, na obrzeŜach miast, wśród gęstych 
zarośli trzcin i wśród podłych, zabagnionych ziem mieszkali tak zwani
15

PRZERAśAJĄCY WYBAWICIEL LAZARUS MORELL
poor whites - biała hołota. Byli rybakami, koniokradami, łowcami nieokreślonych zwierząt. śywili się 
niekiedy wyŜebraną u Murzynów resztką kradzionej strawy i zachowywali w swoim poniŜeniu jedyną dumę -
posiadania krwi bez plamki, bez cienia domieszki. Lazarus Moreli był jednym z nich.
Człowiek
Dagerotypy Morella, reprodukowane niekiedy przez amerykańskie czasopisma, nie są autentyczne. Ten brak 

Strona 3

169

prawdziwych wizerunków człowieka tak pamiętnego i stawnego nie jest chyba przypadkiem. MoŜna z całym 
prawdopodobieństwem przypuścić, Ŝe Moreli oparł się srebrzystej płytce głównie po to, by nie zostawiać 
niepotrzebnych śladów, tworząc jednocześnie poŜywkę dla tajemnicy i legendy... Wiemy skądinąd, Ŝe za 
młodu nie byt specjalnie obdarzony przez naturę i Ŝe oczy ustawione zbyt blisko siebie oraz wąskie, 
jednowymiarowe usta nie zjednywały mu sympatii. Lata późniejsze nadały mu ten szczególny majestat 
towarzyszący szpakowatym włosom oraz śmiałym i bezkarnym zbrodniarzom. Był starym arystokratą z 
Południa pomimo nędznego dzieciństwa i haniebnego Ŝycia. Pismo Święte nie było mu obce, a gdy zdarzało 
mu się wygłaszać kazanie, robił to ze szczególnym przekonaniem. Widziałem Lazamsa Mo-
16

PRZERAśAJĄCY WYBAWICIEL LAZARUS MORELL
rella na ambonie - pisze właściciel domu gry z Baton Rouge, Luizjana - słuchałem jego budujących słów i 
widziałem, jak łzy napływały mu do oczu. Wiedziałem, Ŝe jest to bezboŜnik, złodziej niewolników i morderca 
urągający Bogu, ale moje oczy takŜe płakały.
Mamy teŜ dobre świadectwo o tych wylewach świątobliwej czułości, które pozostawił nam sam Moreli. 
Otworzyłem Biblię na chybił trafił, znalazłem stosowny werset z listów świętego Pawia i mówiłem godzinę i 
dwadzieścia minut. Crenshaw i towarzysze teŜ nie tracili czasu, uprowadzili bowiem wszystkie konie moich 
naboŜnych słuchaczy. Sprzedaliśmy je w stanie Arkansas, z wyjątkiem jednego rączego gniadosza, którego 
zostawiłem dla siebie. Co prawda, Crenshaw miał na niego chętkę, ale zdołałem go przekonać, Ŝe nie miałby z 
konia poŜytku.
Metoda
KradzieŜ koni w jednym stanie i sprzedawanie w innym to proceder uboczny w zbrodniczej karierze Morella, 
ale stanowił pierwowzór metody, która obecnie zapewnia mu poczesne miejsce w Powszechnej Historii 
Nikczemności. Metoda ta jest jedyna w swoim rodzaju, nie tylko dzięki specyficznym okolicznościom, które ją 
wyznaczyły, ale takŜe dzięki nieodstępnej podłości, dzięki zgubnemu kupczeniu na-

 

2. Powszechna..

17

PRZERAśAJĄCY WYBAWICIEL LAZARUS MORELL
Dzieją, dzieki stopniowemu rozwojowi, który przywodzi na myśl powolne narastanie okropności w 
koszmarnym śnie. Al Capone i Bugs Moran obracają ogromnymi kapitałami i usłuŜnymi kulomiotami w 
wielkim mieście, lecz interesy ich są prostackie. Walczą o monopol, i to wszystko...
Jeśli chodzi o ludzi, Moreli miał ich pod swoimi rozkazami około tysiąca. Wszyscy byli zaprzysięŜeni. Dwustu 
wchodziło w skład Wysokiej Rady, która podejmowała decyzje wykonywane przez pozostałych ośmiuset. 
Ryzyko spadało na podwładnych. W wypadku niesubordynacji oddawano ich w ręce oficjalnej 
sprawiedliwości lub teŜ wrzucano do rzeki o bystrym nurcie i gęstej wodzie, z nieodłącznym kamieniem 
uwiązanym u nóg. Byli to często Mulaci. Ich zbrodnicza misja przedstawiała się, jak następuje: RozjeŜdŜali się 
- z niedbałą ostentacją pobłyskując pierścieniami dla wzbudzenia szacunku - po rozległych plantacjach 
Południa. Wybierali jakiegoś nieszczęsnego Murzyna i proponowali mu wolność. Namawiali go, by uciekł od 
swego pana, aby oni z kolei mogli sprzedać go na jakąś inną odległą plantację. Przyrzekali mu pewien procent 
od ceny sprzedaŜy i pomoc w powtórnej ucieczce. Wówczas -powiadali - przemycą go do stanu, gdzie nie 
istnieje niewolnictwo. Pieniądz i swoboda; brzęczące srebr-
18

PRZERAśAJĄCY WYBAWICIEL LAZARUS MORELL
ne dolary i wolność na dodatek - trudno było wymyślić coś bardziej ponętnego. Niewolnik decydował się na 
ryzyko pierwszej ucieczki.
Naturalną drogą była rzeka. Łódź, ładownia rzecznego parowca, barka, ogromna tratwa z nadbudówką na 
rufie lub z napiętą płachtą z brezentu; miejsce nie miało znaczenia; waŜna była świadomość, Ŝe jest się w 
ruchu, Ŝe jest się poza niebezpieczeństwem, na niezmordowanej rzece... Sprzedawali go na inną plantację. 
Uciekał ponownie, kryjąc się wśród gęstych trzcin lub na wysokich, zarośniętych brzegach. Wówczas zjawiali 
się jego straszni dobroczyńcy (których juŜ wówczas zaczynał podejrzewać), wspominali o jakichś 
nieokreślonych wydatkach związanych z ich procederem i oświadczali, Ŝe muszą sprzedać go po raz drugi i 
ostatni. Zapewniali, Ŝe przy następnym spotkaniu uzyska naleŜną mu część pieniędzy z obu transakcji oraz 
wolność. Murzyn pozwalał się sprzedać, pracował przez pewien czas i przedsiębrał ostatnią ucieczkę, 

Strona 4

169

naraŜając się na pościg sfory zajadłych psów i na okrutną chłostę. Powracał zlany potem, brocząc krwią, 
słaniając się z niewyspania i rozpaczy.
Ostateczna wolność
NaleŜy jeszcze rozwaŜyć prawną stronę całego procederu. Ludzie Morella przetrzymywali Murzy-
19

PRZERAśAJĄCY WYBAWICIEL LAZARUS MORELL
na, dopóki właściciel nie obwieścił publicznie o ucieczce i nie wyznaczył nagrody dla znalazcy. KaŜdy 
wówczas mógł zatrzymać takiego niewolnika, pozostając w zgodzie z prawem, późniejsza sprzedaŜ była więc 
naduŜyciem zaufania, lecz nie była kradzieŜą. Zwracanie się w podobnych wypadkach do oficjalnych organów
sprawiedliwości było bezcelowe (i oznaczało tylko niepotrzebne wydatki), gdyŜ Ŝadnych późniejszych 
odszkodowań z reguły nie płacono.
Wszystko to razem wzięte stanowiło rękojmię bezkarności, z jednym małym wyjątkiem: Murzyn mógł się 
wygadać, z samego oszołomienia wolnością lub choćby z czystej wdzięczności mógł wszystko wypaplać. Parę 
szklanek wódki wypitych w burdelu w El Cairo, Illinois (gdzie sukinsyn, co urodził się niewolnikiem, 
przepuściłby dolary, które nie wiadomo z jakiej racji mieliby mu dać), i po sekrecie. W owych latach ludność 
północnych stanów była agitowana przez abolicjonistów - zbieraninę niebezpiecznych wariatów, którzy 
kwestionowali prawo własności, walczyli o zniesienie niewolnictwa i nakłaniali Murzynów do ucieczki. 
Moreli nie miał nic wspólnego z tego rodzaju anarchistami. Nie był przecieŜ Jankesem, był białym z Południa, 
białym z dziada pradziada, i miał nadzieję wycofać się z interesów, być panem, posiadać całe mile plantacji 
bawełny i pochylone szeregi własnych niewolników. Z jego doświadcze-
20

PRZERAśAJĄCY WYBAWICIEL LAZARUS MORELL
niem nie było mowy o Ŝadnym niepotrzebnym ryzyku.
Zbiegły niewolnik oczekiwał wolności. Wówczas mroczni Mulaci Morella przekazywali sobie rozkaz -często 
za pomocą nie postrzeŜonego gestu - i uwalniali go od wzroku, słuchu, dotyku, od dnia, od nikczemności, od 
czasu, od dobroczyńców, od litości, od powietrza, od psów, od wszechświata, od nadziei, od potu i od jego 
własnego ciała. Strzał z pistoletu, cios noŜem od dołu albo uderzenie w głowę, i Ŝółwie oraz ryby rzeki 
Missisipi otrzymywały ostatnią wiadomość.
Katastrofa
Interes prowadzony przez zaufanych ludzi musiał rozwijać się pomyślnie. W początkach 1834 roku około 
siedemdziesięciu niewolników zostało juŜ "uwolnionych" przez Morella, a wielu innych sposobiło się, by pójść
ich śladami. Obszar, na którym działano, powiększał się i przyjęcie nowych ludzi okazało się konieczne. 
Pomiędzy nowo zaprzysięŜonymi znalazł się młodzieniec z Arkansas nazwiskiem Virgil Stewart, który swoim 
okrucieństwem szybko zwrócił na siebie uwagę. Młodzieniec ten był bratankiem właściciela plantacji, który 
postradał wielu niewolników. W sierpniu 1834 roku Stewart złamał przysię-
21

PRZERAśAJĄCY WYBAWICIEL LAZARUS MORELL
gę, zdradzając Morella i innych. Dom Morella w Nowym Orleanie otoczyła policja. Moreli - nie wiadomo, czy 
przez niedopatrzenie, czy teŜ za duŜą łapówkę - zdołał uciec.
Minęły trzy dni. Moreli ukrywał się w starym domu o wielu patiach obrośniętych bluszczem, na ulicy 
Toulouse. Zdaje się, Ŝe jadał niewiele i spacerował boso po obszernych, ciemnych pokojach, paląc zamyślone 
cygara. Przez domowego niewolnika wysłał dwa listy do miasta Natchez i jeden do Red River. Czwartego 
dnia weszło do domu trzech męŜczyzn, którzy prowadzili z nim rozmowę aŜ do świtu. Piątego dnia, w chwili 
gdy zaczęło zmierzchać. Moreli wstał, kazał przynieść sobie brzytwę i ostroŜnie zgolił brodę. Ubrał się i 
wyszedł. Przemierzył w beztroskim spokoju północne przedmieście, a znalazłszy się w szczerym polu, 
pomnoŜył kroki, pospieszając wysokim brzegiem rzeki.
Miał plan wymagający obłędnej zuchwałości. Zamierzał posłuŜyć się ostatnimi ludźmi, wśród których mógł 
znaleźć posłuch: usłuŜnymi niewolnikami z Południa. Byli świadkami ucieczek swoich towarzyszy i nie 
widzieli, by któryś z nich powrócił. Wierzyli więc, Ŝe tamci uzyskali wolność. Plan Morella polegał na 
wznieceniu w kilku stanach buntu niewolników, zdobyciu i splądrowaniu Nowego Orleanu i zajęciu przez 
zbuntowane siły całego teryto-

Strona 5

169

22

PRZERAśAJĄCY WYBAWICIEL LAZARUS MORELL
rium. Moreli, rozbity i na skraju przepaści po niedawnej zdradzie, zamyślał dać odpowiedź na skalę 
kontynentu; odpowiedź, w której zbrodnia przechodziła własne granice, identyfikując się z wolnością i z 
historią. Skierował się w tym celu do Natchez, gdzie czuł się najpewniej. Zacytuję jego własny opis tej 
podróŜy:
Cztery dni szedłem, zanim zdobyłem konia. Piątego dnia zatrzymałem się nad rzeczką, Ŝeby odpocząć i 
nabrać wody na dalszą wędrówkę. Siedziałem na pniu, spoglądając w stronę pustej drogi, kiedy zobaczyłem 
zbliŜającego się jeźdźca na karym koniu, który przedstawiał się wcale nieźle. Od razu postanowiłem zabrać 
konia. Wstałem, podniesieni swój piękny bębenkowy pistolet i kazałem mu zsiąść. Kiedy zsiadł, złapałem lejce 
w lewą rękę, wskazałem rzeczkę i powiedziałem, by szedł w tamtą stronę. Przeszedł ze sto jardów i zatrzymał 
się. Kazałem mu się rozebrać. Powiedział wtedy: "JeŜeli juŜ chcesz mnie zabić, pozwól mi pomodlić się przed 
śmiercią". Odpowiedziałem, Ŝe nie mam czasu na słuchanie jego modłów. Upadł na kolana i wtedy 
wpakowałem mu kulę w kark. Jednym ciachnięciem rozprułem mu brzuch, wypatroszyłem i utopiłem w 
rzeczce. Potem przejrzałem kieszenie, znalazłem czterysta dolarów i trzydzieści siedem centów i sporo 
papierów, których nie miałem czasu czytać. Jego długie nowiusieńkie buty byty w sam raz dla mnie. Moje 
byty bardzo zniszczo-
23

PRZERAśAJĄCY WYBAWICIEL LAZARUS MORELL
ne, więc zatopiłem je w rzeczce. W ten sposób zdobyłem konia, który by f mi potrzebny, Ŝeby dojechać do 
Na-tchez.
Przerwanie
Moreli jako przywódca zbuntowanych Murzynów, którzy marzą, by go powiesić; Moreli powieszony przez 
czarną armię, której pragnął przewodzić - z bólem muszę wyznać, iŜ historia Missisipi nie skorzystała z tych 
wspaniałych moŜliwości. Zresztą na przekór wszelkiej sprawiedliwości poetyckiej (lub teŜ poetyckiej symetrii)
nawet rzeka, która była świadkiem jego zbrodni, nie stała się jego grobem. Drugiego stycznia 1835 roku 
Lazarus Moreli umarł na zapalenie płuc w szpitalu w Natchez, gdzie figurował w rejestrze jako Silas Buckley. 
Rozpoznał go jeden z pacjentów na sali ogólnej. Drugiego i czwartego stycznia wybuchły sporadyczne bunty 
niewolników na niektórych plantacjach, zostały jednak stłumione bez większego rozlewu krwi.

Nieprawdopodobny oszust Tom Castro

Nadaję mu to nazwisko, pod tym bowiem mianem poznały go ulice i domy Talcahuano, Santiago de Chile i 
Valparaiso około roku 1850, i wydaje się, Ŝe powinien przybrać jeszcze raz to imię, właśnie teraz, gdy powraca 
w te strony Ameryki, choć juŜ tylko w charakterze zjawy i dostarczyciela rozrywki w sobotnie wieczory'. W 
księdze metrykalnej miasta Wapping figuruje jako Arthur Orton i wpisany jest pod datą siódmego czerwca 
1834 roku. Wiemy, Ŝe był synem rzeźnika, Ŝe jego dzieciństwo zaznało mdłej nędzy, właściwej robotniczym 
dzielnicom Londynu, i Ŝe poczuł tak zwany zew morza. Nie ma w tym nic niezwykłego. Run away to sea - 
ucieczka w morze, stanowi tradycyjny angielski sposób na wyłamanie
' Przenośnia ta pozwala mi przypomnieć czytelnikowi, Ŝe przedstawiane tu Ŝyciorysy niegodziwców 
ukazywały się w sobotnim dodatku pewnej popotudniówki. (Przyp. aut.)
25

NIEPRAWDOPODOBNY OSZUST TOM CASTRO
się spod ojcowskiej władzy i pewnego rodzaju bohaterskie wtajemniczenie. Nauki geograficzne patronują 
takim eskapadom, a zaleca je nawet Pismo Święte ("Którzy się pławią na morzu w okrętach, pracujący na 
wodach wielkich: ci widują sprawy Pańskie i dziwy jego na głębi". Psalm CVII). Otton uciekł od swego 
nędznego przedmieścia koloru brudnej róŜy i wypłynął okrętem na ocean, i przyjrzał się z rozczarowaniem 
KrzyŜowi Południa, i zbiegł ze statku w porcie Valparaiso. Był spokojnym, cichym kretynem. Według praw 
logiki mógłby (i powinien) umrzeć z głodu, jednak nieokreśloną pogodą ducha, jowialnością, wiecznym 
uśmiechem i bezgraniczną łagodnością pozyskał sobie pewną rodzinę nazwiskiem Castro i przyjął to 
nazwisko za swoje. Z owego amerykańskiego fragmentu jego historii nie pozostał Ŝaden ślad, jego 

Strona 6

169

wdzięczność nie malała jednak z biegiem czasu: w roku 1861 spotykamy go w Australii, wciąŜ pod tym 
samym nazwiskiem - Tom Castro. W Sydney poznał czarnego lokaja, niejakiego Bogle'a. Bogle nie był piękny, 
ale posiadał ten szczególny spokój, monumentalność i solidność, właściwą dziełom architektury i Murzynom 
po pięćdziesiątce, nieco ocięŜałym i władczym. Posiadał takŜe inną jeszcze cechę, której pewne dzieła z 
dziedziny etnografii odmawiają ludziom jego rasy: pomysłowość bliską genialności. (Zetkniemy się z tym 
nieco póź-
26

NIEPRAWDOPODOBNY OSZUST TOM CASTRO
niej). Był to męŜczyzna pełen przyzwoitości i skromności, z pradawnymi afrykańskimi Ŝądzami stępionymi 
przez długie obcowanie z kalwinizmem. Poza okresami, w których nawiedzał go bóg (zajmiemy się tym nieco 
później), był zupełnie normalny - z jednym małym wyjątkiem: cierpiał na wstydliwą i długotrwałą bo jaźń, 
która zatrzymywała go na skrzyŜowaniach ulic, zmuszając do niespokojnych spojrzeń na wschód i zachód, na 
północ i południe, w trwodze przed niespodziewanym pojazdem, który mógłby połoŜyć kres jego dniom.
Orton ujrzał go pewnego wieczoru na pustym skrzyŜowaniu ulic w Sydney, w chwili gdy wyzwalał w sobie 
decyzję, by przejść na drugą stronę i stawić czoło wyimaginowanej śmierci. Przyglądał mu się przez jakiś czas, 
po czym podał mu ramię i w zadziwieniu przeszli obaj nieszkodliwą jezdnię. Od owej chwili, naleŜącej do 
dawno zmarłego wieczoru, został ustanowiony protektorat niepewnego swego losu i monumentalnego 
Murzyna nad opasłym głuptasem z Wapping. We wrześniu 1865 roku przeczytali obaj w miejscowej gazecie 
rozpaczliwe ogłoszenie.
Ubóstwiany nieboszczyk
Pod koniec kwietnia 1854 roku (w tym samym czasie kiedy Orton powodował wylewy chilijskiej go-
27

NIEPRAWDOPODOBNY OSZUST TOM CASTRO
ścinności, tak szerokiej jak chilijskie patia) zatonął na wodach Atlantyku parowiec "Mermaid", w drodze z Rio 
do Liverpoolu. Na liście zaginionych znalazł się Roger Charies Tichborne, oficer angielski wychowany we 
Francji, pierworodny syn jednej z najstarszych katolickich rodzin Anglii. Rzecz nie do wiary - śmierć młodego 
Anglika, mówiącego po angielsku z wyśmienitym francuskim akcentem, któremu zazdroszczono paryskiej 
inteligencji, gracji i erudycji, stalą się epokowym wydarzeniem w Ŝyciu Ortona, który nigdy na oczy go nie 
widział. Lady Tichborne, przeraŜona i zbolała matka Rogera, nie chciała uwierzyć w śmierć syna i dawała 
rozpaczliwe ogłoszenia do gazet o najszerszym zasięgu. Jedno z takich ogłoszeń wpadło w miękkie, Ŝałobne 
ręce czarnego Bo-gle'a, w którego głowie narodził się genialny plan.
Dobre strony raŜącej niezgodności
Tichborne byt smukłym dŜentelmenem, raczej skrytym, o ostrych rysach, smagłej twarzy, czarnych prostych 
włosach, Ŝywych oczach i o nieznośnie pedantycznym sposobie mówienia; Orton był wylewnym prostakiem, 
miał ogromny brzuch, zupełnie nieokreślone rysy twarzy, nieco piegowatą cerę, kędzierzawe brązowe włosy, 
nieskończenie zaspane oczy oraz nieobecny i mglisty sposób mówienia.
28

NIEPRAWDOPODOBNY OSZUST TOM CASTRO
Bogle odkrył, Ŝe obowiązkiem Ortona jest wsiąść na pierwszy statek płynący do Europy i spełnić nadzieje lady
Tichborne, podając się za jej syna. Plan był szaleńczo naiwny. Dam prosty przykład. Gdyby w 1914 roku ktoś 
chciał dowieść, Ŝe jest cesarzem Niemiec, pierwszą rzeczą, którą by podrobił, byłyby podkręcone do góry 
wąsy, sparaliŜowane ramię, władczy mars na czole, szary płaszcz, pikielhauba i pierś obwieszona orderami. 
Bogle miał umysł bardziej subtelny: przedstawiłby kajzera bez wąsów, bez wojskowych rekwizytów, z lewą 
ręką cieszącą się jak najlepszym zdrowiem. Przenośnia nie jest zresztą potrzebna; wiemy z całą pewnością, iŜ 
nowy Tichborne prezentował się jako rozlazły szatyn, z uprzejmym uśmiechem idioty i z kompletną 
ignorancją w zakresie francuszczyzny. Bogle zdawał sobie sprawę, Ŝe dostarczenie doskonałego sobowtóra 
wytęsknionego Rogera Charlesa Tichborne'a było rzeczą niemoŜliwą. Wiedział takŜe, iŜ wszelkie 
podobieństwa, które moŜna było osiągnąć, posłuŜyłyby tylko do uwydatnienia pewnych nieuniknionych 
rozbieŜności. Zrezygnował więc z podobieństwa w ogóle. Zrozumiał, Ŝe ogromna niedorzeczność roszczenia 
będzie dowodem wykluczającym jakąkolwiek myśl o fałszerstwie, nikt bowiem nie zaniedbałby w sposób tak 
raŜący najprostszych dowodów toŜsamości. Nie wolno nam teŜ zapominać o wszechmocnej współpracy cza-

Strona 7

169

29

NIEPRAWDOPODOBNY OSZUST TOM CASTRO
su; czternaście lat na południowej półkuli i cięŜki los mogą zmienić człowieka.
Istniała jeszcze jedna istotna przyczyna takiego postępowania: powtarzające się wciąŜ, niedorzeczne 
ogłoszenia lady Tichborne wskazywały na jej niezachwianą pewność, Ŝe Roger Charles jeszcze Ŝyje, i na wolę 
rozpoznania swego syna.
Spotkanie
Tom Castro, uległy jak zawsze, napisał do lady Tichborne. Aby ugruntować swoją toŜsamość, powołał się na 
wiarygodne świadectwo dwóch pieprzyków na lewej piersi i na zdarzenie z dzieciństwa - tak smutne, ale tym 
samym tak pamiętne - kiedy to został napadnięty przez rój pszczół. List był krótki i -podobnie jak jego autorzy
- nie przejawiał specjalnych skrupułów ortograficznych. W okazałej samotności paryskiego hotelu wytworna 
dama czytała list raz i drugi ze łzami szczęścia, i w ciągu paru dni odnalazła w pamięci wspomnienia, o które 
prosił jej syn.
Szesnastego stycznia 1867 roku Roger Charles Tichborne wkraczał do tegoŜ hotelu. Z naleŜnym szacunkiem, 
w przyzwoitej odległości, podąŜał za nim jego słuŜący, Ebenezer Bogle. Zimowy dzień był pełen słońca; 
znuŜone oczy lady Tichborne przesłaniały łzy. Murzyn otworzył okna na ościeŜ. Światło za-
30

NIEPRAWDOPODOBNY OSZUST TOM CASTRO
stąpiło maskę: matka rozpoznała marnotrawnego syna i padli sobie w ramiona. Teraz, kiedy miała go 
naprawdę przy sobie, mogła juŜ obejść się bez pamiętnika i bez listów, które przysyłał jej z Brazylii: były to 
jedynie ukochane odblaski jego osoby, którymi karmiła swą samotność czternastu ponurych lat. Zwracała mu 
je z dumą: nie brakowało ani jednego.
Bogle uśmiechał się dyskretnie: dobroduszny upiór Rogera Charlesa zyskiwał pełną dokumentację.
Ad maiorem Dei gloriam
Radosne to rozpoznanie - które wypełnia jak gdyby pewną tradycję klasycznej tragedii - powinno uwieńczyć 
tę historię, zapewniając szczęście, lub co najmniej moŜliwość takiego szczęścia, trzem osobom:
prawdziwej matce, apokryficznemu i łagodnemu synowi oraz konspiratorowi wynagrodzonemu 
opatrznościową apoteozą swojego kunsztu. Los (taka jest nazwa, którą nadajemy nieskończonemu i 
bezustannemu działaniu tysięcy splatających i rozplatających się spraw) rozwiązał to jednak w inny sposób. 
Lady Tichborne zmarła w roku 1870, a krewni wytoczyli Ortonowi proces o uzurpację toŜsamości. Obce były 
im łzy i samotność, nieobca natomiast chciwość, nigdy teŜ nie uwierzyli w tego grubego półanalfabetę, który 
tak nie w porę objawił się w Australii w cha-
31

NIEPRAWDOPODOBNY OSZUST TOM CASTRO
rakterze marnotrawnego syna. Orton miał poparcie niezliczonych wierzycieli, którzy rozstrzygnęli, Ŝe ma on 
pozostać Tichborne'em, aby mógł ich spłacić.
Mógł takŜe liczyć na przyjaźń adwokata rodziny, Edwarda Hopkinsa, i antykwariusza, Francisa J. Baigenta. To
jednak nie wystarczało. Bogle pomyślał, Ŝe na to, by zwycięŜyć w tej trudnej grze, trzeba zdobyć przychylność 
jakiegoś silnego nurtu opinii publicznej. Wziął cylinder i elegancki parasol i wyszedł w poszukiwaniu 
natchnienia na ulice Londynu. Było pod wieczór: Bogle włóczył się aŜ do chwili, gdy księŜyc o barwie miodu 
podwoił się w czworokątnej wodzie miejskich fontann. Jego bóg nawiedził go. Bogle przywołał doroŜkę i 
kazał zawieźć się do domu antykwariusza Baigenta. Antykwariusz wysłał długi list do "Timesa", w którym 
zapewniał, Ŝe domniemany Tichborne jest bezwstydnym oszustem. List podpisał ojciec Goudron z 
Towarzystwa Jezusowego. Wiele innych listów, nie mniej katolickich, zostało wysłanych w ślad za pierwszym.
Skutek był natychmiastowy: dobrzy ludzie odgadli, Ŝe sir Roger Charles jest ofiarą nikczemnej zmowy 
jezuitów.
Wehikuł
Sto dziewięćdziesiąt dni trwał proces. Około stu świadków zeznało pod przysięgą, Ŝe oskarŜony jest
32

NIEPRAWDOPODOBNY OSZUST TOM CASTRO

Strona 8

169

Tichbome'em; pomiędzy nimi było czterech dawnych towarzyszy broni z szóstego regimentu dragonów. 
Zwolennicy jego mówili wciąŜ o bezsensowności zarzutów o uzurpację; dowodzili, Ŝe domniemany uzurpator
postarałby się przecieŜ upodobnić do młodzieńczych portretów Tichborne'a. Poza tym rozpoznała go lady 
Tichborne, a jest rzeczą oczywistą, Ŝe matka nie mogła się mylić. Wszystko było na dobrej drodze albo na dość 
dobrej drodze do chwili, kiedy przed sądem zjawiła się w charakterze świadka dawna kochanka Ortona. Bogle
nie wzruszył się tym perfidnym zagraniem "rodzinki"; wziął cylinder i parasol i wyszedł na ulice Londynu 
błagać o trzecie nawiedzenie. Czy nastąpiło, nie dowiemy się nigdy. Niedaleko Primrose Hill dosięgnął go 
koszmarny pojazd, który ścigał go z oddali lat. Bogle ujrzał, jak pędzi wprost na niego, krzyknął, ale nie 
znalazł ratunku. Rzuciło go gwałtownie o bruk. Rozbiegane kopyta roztrzaskały mu czaszkę.
Widmo
Tom Castro był widmem Tichborne'a. Było to
widmo dość marne, ale mieścił się w nim duch Bo-gle'a. Gdy doniesiono mu, Ŝe Bogle zginął, widmo obróciło 
się wniwecz. Ciągnął dalej swoje kłamstwa, lecz bez przekonania, popadając w raŜące sprzeczności. Łatwo 
było przewidzieć koniec.

3. Powszechna..
33

NIEPRAWDOPODOBNY OSZUST TOM CASTRO
Dwudziestego siódmego lutego 1874 roku Arthur Orton {alias Tom Castro) został skazany na czternaście lat 
cięŜkich robót. W więzieniu dał się lubić; była to jego specjalność. Za nienaganne sprawowanie skrócono mu 
wyrok o cztery lata. Kiedy nie stało tej ostatecznej gościnności - gościnności więzienia - włóczył się po 
wioskach i miastach Zjednoczonego Królestwa, organizując małe odczyty, w których głosił swą niewinność 
lub potwierdzał swą winę. Jego skromność i chęć podobania się były tak niezachwiane, Ŝe wiele razy zaczynał 
od własnej obrony, a kończył na przyznaniu się, słuŜąc niezmiennie upodobaniom publiczności.
Zmarł drugiego kwietnia 1898 roku.

Wdowa Cing, herszt piratów
Kobieta-pirat moŜe obudzić w nas wspomnienia raczej niewygodne, związane z wyblakłą operetką, w której 
subretki poprzebierane za korsarzy tańczą wśród tekturowych mórz. A jednak istniały kobiety parające się 
korsarstwem; kobiety obznajomione z rzemiosłem Ŝeglarskim, z rządami nad rozbestwioną załogą i ze 
ściganiem i łupieniem statków o wysokich burtach.
Jedną z nich była Mary Read, która oświadczyła pewnego razu, Ŝe piractwo nie jest dla byle kogo, i aby 
uprawiać je z godnością, trzeba być, tak jak ona, męŜczyzną całą gębą. W prostackich początkach jej kariery, 
kiedy nie była jeszcze kapitanem, któryś z jej kochanków został zniewaŜony przez głównego zabijakę na 
statku. Mary wyzwała go na pojedynek i walczyła na dwie ręce, według starego obyczaju wysp Morza 
Karaibskiego: w lewej pistolet, na którym nie zawsze moŜna było polegać, w prawej zaś wierna
35

WDOWA CING, HERSZT PIRATÓW
i nieodzowna szabla. Pistolet zawiódł, lecz szabla spisała się jak naleŜy... Około 1720 roku niebezpieczną 
karierę Mary Read zakończyła hiszpańska szubienica w Santiago de la Vega na Jamajce.
Drugą kobietą-piratem na tych samych wodach była Annę Bonney, olśniewająca Irlandka o wysokich piersiach
i włosach barwy ognia, która nieraz ryzykowała Ŝycie przy abordaŜu statków. Była ona towarzyszem broni 
Mary Read i wreszcie - jej towarzyszem na szubienicy. Na owej imprezie takŜe i jej kochankowi, kapitanowi 
Johnowi Rackam, przypadła w udziale zaciskająca się pętla. Annę - wzgardliwa - rzuciła mu wówczas 
szorstkie napomnienie, nieświadomie parafrazując słowa Aiszy do Boabdiła:
"Gdybyś się bił jak męŜczyzna, nie wieszaliby cię jak psa'".
Znamy jeszcze inną kobietę-pirata, los był dla niej bardziej łaskawy, a lata jej Ŝycia dłuŜsze. Uprawiała swoje 
rzemiosło na wodach Azji, od północnych krańców Morza śółtego aŜ po graniczne rzeki Annamu. Mówię o 
męŜnej wdowie Cing.
Kiedy Boabdii, ostatni emir Grenady, zapłakał, opuszczając zdobyte w 1492 r. przez Hiszpanów miasto, jego 
matka Aisza rzekła: "Gdybyś bil się jak męŜczyzna, nie płakałbyś teraz jak kobieta". (Przyp. tłum.)

Strona 9

169

36

WDOWA CING, HERSZT PIRATÓW
Lata nauki
Około 1797 roku udziałowcy licznych flotylli pirackich, operujących na wspomnianym juŜ morzu, ustanowili 
konsorcjum i powołali na stanowisko admirała niejakiego Cinga, człowieka sprawiedliwego i 
wypróbowanego. Cing zajął się tak gorliwie i przykładnie przybrzeŜnym rozbojem, Ŝe przeraŜeni mieszkańcy 
poczęli wysyłać do cesarza błagalne dary obficie skropione łzami, z prośbą o pomoc. Ich Ŝałosne błagania 
zostały wysłuchane: otrzymali rozkaz podpalenia swoich wiosek, zapomnienia o rybackim rzemiośle, 
przesiedlenia się w głąb kraju i wyuczenia nie znanej im sztuki zwanej rolnictwem. Rozkaz został wykonany i 
zawiedzeni napastnicy znajdowali odtąd jedynie opustoszałe wybrzeŜe. Zostali tym samym zmuszeni do 
zajęcia się rabunkiem statków handlowych: forma łupiestwa bardziej jeszcze szkodliwa niŜ poprzednia, gdyŜ 
stwarzała trudności w handlu morskim. Rząd cesarski nie zawahał się ani na chwilę i rozkazał dawnym 
rybakom porzucić pług i bawoły i powrócić do wioseł i sieci. Ci jednak - pomni na dawne przeraŜenie - 
zbuntowali się. Władze obrały więc inną drogę i admirał Cing został mianowany Wielkim Koniuszym Dworu. 
Cing był zdecydowany dać się przekupić. Udziałowcy w czas się o tym zwie-
37

WDOWA CING, HERSZT PIRATÓW
dzieli, a ich czcigodne oburzenie znalazło swój wyraz w talerzu zatrutych gąsienic, przyrządzonych z ryŜem. 
Przysmak okazał się zgubny, dawny admirał, a świeŜo upieczony Wielki Koniuszy, oddał ducha bóstwom 
morskim. Wdowa, przemieniona pod wpływem podwójnej zdrady, zwołała piratów, objawiła im całą 
zagmatwaną rzeczywistość i wezwała do odrzucenia kłamliwej łaski cesarza, na równi z usługami 
niewdzięcznych udziałowców o trucicielskich skłonnościach. Zaproponowała im łupiestwo na własną rękę i 
obranie nowego admirała. Wybór padł na nią. Była to kobieta o obfitym ciele, uśpionych oczach i szczerbatym 
uśmiechu. Jej poczernione, naoliwione włosy błyszczały mocniej niŜ oczy.
Pod spokojnymi rozkazami wdowy Cing statki wyszły w morze.

Organizacia
Nastąpiło trzynaście lat metodycznie planowanej przygody. Na piracką flotę wdowy Cing składało się sześć 
flotylli; kaŜda z nich miała flagę innego koloru: czerwoną, Ŝółtą, zieloną, czarną i fioletową. Istniała wreszcie 
flaga węŜa, do której miał prawo statek flagowy. Kapitanowie nazywali się: Ptak i Kamień;
Pogromca Porannej Wody; Klejnot Załogi; Fala o Wielu Rybach i Wysokie Słońce. Regulamin, uło-
38

WDOWA CING, HERSZT PIRATÓW
Ŝony osobiście przez wdowę Cing, odznacza się bezapelacyjną surowością, a jego styl, celny i lakoniczny, 
odrzuca zwiędłe kwiaty retoryki, które nadają oficjalnemu stylowi chińskiemu odcień śmieszności i majestatu, 
a którego kilka niepokojących fragmentów przytoczymy nieco później. Przepisuję poniŜej niektóre z 
paragrafów regulaminu:
Wszystkie rzeczy przeniesione ze statków nieprzyjacielskich złoŜone będą w specjalnym magazynie i 
wciągnięte tam do rejestru. Piąta część zdobyczy wniesionej przez kaŜdego pirata będzie mu później oddana; 
reszta pozostanie na składzie. Naruszenie mniejszego rozkazu równa się śmierci.
Kara za opuszczenie stanowiska bez specjalnego zezwolenia będzie publiczne przedziurawienie uszu. 
Powtórne popełnienie takiego czynu karane będzie śmiercią.
Stosunek z kobietami uprowadzonymi z lądu jest zabroniony na górnym pokładzie, dozwolony wyłącznie na 
pokładach dolnych, zawsze jednak za pozwoleniem dyŜurnego oficera. Naruszenie niniejszego zakazu równa 
się śmierci.
Informacje udzielone przez jeńców głoszą, Ŝe strawa piratów składała się głównie z sucharów, specjalnie 
tuczonych szczurów i gotowanego ryŜu. Wiadomo poza tym, Ŝe w dzień bitwy pijali alkohol z domieszką 
prochu. Karty i szulerskie kości do gry, kielich, fan-t'an, wizjonerska fajka opium i lataren-
39

WDOWA CING, HERSZT PIRATÓW

Strona 10

169

ka urozmaicały długie godziny. Dwie szable, którymi posługiwano się jednocześnie, były ulubioną bronią. 
Przed abordaŜem skraplano policzki i ciało wywarem z czosnku - był to niezawodny talizman przeciw 
poraŜeniom ze strony ognistych ust.
Załoga Ŝeglowała ze swymi Ŝonami, kapitan zaś posiadał mały harem złoŜony z pięciu lub sześciu kobiet, 
które bywały zmieniane po kaŜdym zwycięstwie.
Mówi Cia-c'ing, młody cesarz
W połowie 1809 roku ogłoszono cesarski dekret, z którego pozwolę sobie przetłumaczyć pierwszą część i 
ostatnią. Zaznaczam, Ŝe wielu krytykowało jego styl:
trudzie, nieszczęśni i szkodliwi; ludzie, którzy depczą chleb; ludzie, którzy nie słuchają głosu sierot i 
nawoływań poborców podatkowych; ludzie, którzy noszą na bieliźnie wizerunki feniksa i smoka; ludzie, 
którzy przeczą prawdzie drukowanych ksiąg; ludzie, którzy pozwalają, by ich łzy płynęły w kierunku 
Północy, tamują szczęście naszych rzek i zakłócają dawne bezpieczeństwo naszych mórz. Dniem i nocą, na 
nietrwałych i uszkodzonych statkach, stawiają czoło burzom. Zamiary ich nie grzeszą szlachetnością: nie są i 
nigdy nie byli prawdziwymi przyjaciółmi Ŝeglarza. Nie tylko nie przyjdą mu z pomocą, lecz napadają nań z 
drapieŜną podnietą i czę-
- W -

WDOWA CING, HERSZT PIRATÓW
stują go zniszczeniem, okaleczeniem lub śmiercią. Gwałcą więc istotne prawa Wszechświata; przeto rzeki 
wychodzą ze swego koryta, zatapiane są wsie i pola, dzieci zwracają się przeciw rodzicom i zakłócony jest 
porządek pory deszczowej i suchej...
...Nakazuję ci zatem wymierzenie sprawiedliwości, Admirale Kuo Lang. Nie zapominaj, Ŝe laska przynaleŜy 
cesarzom i pychą ze strony podwładnego byłaby chęć posłuŜenia się nią. Bądź okrutny, bądź sprawiedliwy, 
bądź władczy, bądź zwycięski!
Zdanie o uszkodzonych okrętach było, oczywiście, kłamstwem. Miało podnieść na duchu wyprawę Kuo 
Langa. W dziewięćdziesiąt dni później flota wdowy Cing spotkała się z siłami Państwa Środka. Prawie tysiąc 
okrętów zmagało się od wschodu do zachodu słońca. Mieszany chór dzwonów, bębnów, wystrzałów 
armatnich, przekleństw, gongów i wróŜb towarzyszył walce. Siły cesarza zostały rozbite. Ani wzbraniana 
łaska, ani zalecane okrucieństwo nie znalazły zastosowania. Kuo Lang dopełnił - pomijanego zazwyczaj przez 
naszych pokonanych dowódców - obrzędu samobójstwa.
Trwoga na brzegach Siciangu
Wówczas sześćset dŜonek wojennych i czterdzieści tysięcy zwycięskich piratów dumnej wdowy Cing
41

WDOWA CING, HERSZT PIRATÓW
wpłynęło na rzekę Siciang, mnoŜąc poŜary i straszne festyny, po których zwiększała się liczba sierot na 
prawym i na lewym brzegu rzeki. Wiele wsi zostało zrównanych z ziemią. Z jednej tylko uprowadzono ponad 
tysiąc ludzi. Sto dwadzieścia kobiet, które schroniły się w chaotycznym gąszczu sitowia i ryŜowisk, zdradził 
niepohamowany płacz dziecka. Zostały później sprzedane w Makao. Daleki pogłos łez i Ŝałoby, towarzyszący 
tym łotrostwom, dobiegł uszu Cia-c'inga, Syna Nieba. Niektórzy historycy twierdzą jednak, Ŝe głos ten 
wywarł na nim mniejsze wraŜenie niŜ klęska jego wyprawy karnej. Faktem jest natomiast, Ŝe zorganizował on 
drugą wyprawę, bogatą w sztandary, w marynarzy, Ŝołnierzy, ekwipunek i prowianty, we wróŜbitów i 
astrologów. Dowództwo objął tym razem Ting Kuej. Obładowana ciŜba statków wpłynęła na deltę Siciangu i 
odcięła od morza flotę piracką. Wdowa przygotowała się do walki. Wiedziała, Ŝe będzie to bitwa trudna, 
bardzo trudna, prawie beznadziejna; dnie i noce grabieŜy i lenistwa osłabiły jej ludzi. Bitwa się nie zaczynała. 
Słońce bez pośpiechu wstawało i kładło się na drŜącym przybrzeŜnym sitowiu. Ludzie i miecze czuwali. 
Godziny południowe stawały się coraz cięŜsze, a wieczory nie miały końca.
42

WDOWA CING, HERSZT PIRATÓW
Smok i lisica
Mimo to wyniosłe stada leniwych i lekkich smoków wypływały w powietrze ze statków cesarskiej floty i 
osiadały miękko na wodzie i na wrogich pokładach. Były to lotne konstrukcje z papieru i bambusa, podobne 
latawcom. Ich srebrzysta lub czerwona powierzchnia powtarzała wciąŜ te same znaki. Wdowa badała z 

Strona 11

169

niepokojem owe jednostajne meteory i odczytywała znaki. Była to rozwlekła i niejasna bajka o smoku, który 
zawsze osłaniał lisicę, pomimo jej niewdzięczności i ciągłych przestępstw. ZwęŜał się księŜyc na niebie, a 
smoki z papieru i bambusa co wieczór przynosiły tę samą historię, w niemal nie zmienionej wersji. Wdowa 
niepokoiła się i popadała w zamyślenie. Kiedy księŜyc wypełnił się na niebie i w czerwonej wodzie, historia 
wyraźnie zmierzała ku końcowi. Nikt nie był w stanie przewidzieć, czy na lisicę spadnie bezgraniczne 
przebaczenie, czy bezgraniczna kara, ale wiadomo było, Ŝe zbliŜa się nieunikniony koniec. Wdowa 
zrozumiała. Rzuciła swoje dwie szable do wody, uklękła na łodzi i kazała płynąć do oflagowanego statku 
cesarskiej floty.
Był wieczór; niebo było pełne smoków - tym razem Ŝółtych. Wdowa powtarzała szeptem jedno i to
43

WDOWA CING, HERSZT PIRATÓW
samo zdanie. "Lisica wraca pod skrzydło smoka" powiedziała, wchodząc na pokład.

Apoteoza
Kronikarze zanotowali, Ŝe lisica otrzymała przebaczenie i zajęła się w leniwie płynących latach starości 
przemytem opium. Przestała nazywać się wdową; przyjęła imię, które brzmi w tłumaczeniu: Blask Prawdziwej
Nauki.
Od owego czasu - pisze kronikarz - okręty odzyskały spokój. Cztery morza i niezliczone rzeki staty się 
bezpiecznymi i szczęśliwymi drogami.
Wieśniacy mogli sprzedać miecze i kupić woły do pracy na polach. ZłoŜono ofiary, wznoszono modły na 
szczytach gór i weselono się podczas dnia, śpiewając za parawanem.

Dostawca nikczemności Monk Eastman
Ludzie naszej Ameryki

Rzuceni na tło niebieskich murów lub na tło nieba stopionego z horyzontem, dwaj męŜczyźni, przyodziani w 
dostojną czerń, tańczą na damskim obcasie bardzo powaŜny taniec - taniec jednakowych noŜy, aŜ do chwili 
kiedy z ucha wytryska czerwony goździk, nóŜ bowiem wszedł w człowieka, który zamyka swą poziomą 
śmiercią ten taniec bez muzyki. MęŜczyzna, który pozostał na placu, pogodzony z losem, poprawia kapelusz 
na głowie i poświęca resztę lat na opowiadanie o owym tak czystym pojedynku. Oto cała historia naszej 
nikczemności, wraz ze szczegółami. Historia zabijaków nowojorskich jest bardziej zawrotna i bardziej toporna.
45

DOSTAWCA NIKCZEMNOŚCI MONK EASTMAN
Ludzie tamtej Ameryki
Historia band nowojorskich (objawiona w roku 1928 przez Herberta Asbury w przyzwoitym tomie O 
czterystu stronach in octavo) ma w sobie coś z chaosu i okrucieństwa barbarzyńskich kosmogonii i zawiera 
wiele z ich gigantycznych bezradności: piwnice dawnych piwiarni przemienione na mieszkania dla 
Murzynów, rachityczny, trzypiętrowy Nowy Jork, bandy łotrów, jak Swamp Angels (Bagienne Anioły), które 
myszkowały w labiryncie kanałów kloacznych; albo Daybreak Boys (Chłopcy Poranka), do których naleŜeli 
młodociani dziesięcio- i jedenastoletni mordercy; samotni i zuchwali Pług Ugiies (Brzydale w Cylindrach), 
naraŜający się na śmieszność sztywnymi, wywatowanymi kapeluszami na głowie i wypuszczoną na wierzch 
koszulą, której szerokie fałdy rozwiewał podmiejski wiatr -ale z patką w prawicy i z pistoletem; Dead Rabbits 
(Zdechłe Króliki) - łotry, którzy rozpoczynali bójki, gromadząc się pod znakiem zdechłego królika zatkniętego 
na kiju; ludzie tacy jak Johnny Dolan alias Dandy - znany z natłuszczonego loka opadającego mu na czoło, z 
lasek z rączką w kształcie małpiej główki i ze sprytnego, miedzianego aparaciku, którym posługiwał się - 
nakładając go na duŜy pa-
46

DOSTAWCA NIKCZEMNOŚCI MONK EASTMAN
lec - w celu wydłubania oczu przeciwnikowi; i tacy jak Kit Burns, który jednym ciachnięciem szczęk odgryzał 
łeb Ŝywemu szczurowi; i tacy jak Blind Danny Lyons, jasnowłosy chłopiec o bezdennych, martwych oczach, 

Strona 12

169

utrzymanek trzech ulicznic, które uprawiały swój proceder z dumą - bo dla niego;
szeregi domów pod czerwoną latarnią, jak owe domy prowadzone przez siedem sióstr z New England, które 
przeznaczały na biednych dochód z wigilii BoŜego Narodzenia; lokale, gdzie odbywały się walki 
wygłodniałych szczurów i psów; chińskie domy gry;
kobiety - jak wielokrotna wdowa Red Norah, którą popisywali się i którą kochali wszyscy męŜczyźni z bandy 
Gophers; jak Lizzie the Dove, która okryła się Ŝałobą po egzekucji Danny'ego Lyonsa, zanim Gentle Maggie 
poderŜnęła jej gardło w walce o miłość zabitego i ślepego męŜczyzny; bunty - jak ów z roku 1863, który trwał 
cały tydzień i podczas którego podpalono sto budynków i mało brakowało, by bandy zawładnęły miastem; 
walki uliczne, w których człowiek gubił się jak na morzu, aŜ zostawał zadeptany na śmierć; złodzieje i 
truciciele koni, jak Yoske Nigger - składają się na tę chaotyczną historię. Jej najznakomitszy bohater to Edward 
Delaney alias William Delaney, alias Joseph Marvin, alias Joseph Morris, alias Monk Eastman, przywódca 
tysiąca dwustu ludzi.
47

DOSTAWCA NIKCZEMNOŚCI MONK EASTMAN
Bohater
Owe kolejne finty (Ŝałosne jak maskarada, na której nie wiadomo, kto jest kim) pomijają jego prawdziwe 
nazwisko - jeŜeli przypuścimy, Ŝe coś takiego w ogóle istnieje. Wiadomo jednak, Ŝe w urzędzie stanu 
cywilnego w Williamsburg (Brooklyn) zapisany jest jako Edward Ostermann. Nazwisko zostało później 
zamerykanizowane i brzmiało: Eastman. Warto zanotować, choć moŜe wydać się to nieco dziwne, Ŝe ów 
niespokojny bandyta pochodził z rodziny Ŝydowskiej. Był synem właściciela koszernej restauracji, w jakiej 
męŜczyźni o rabinackich brodach mogą bez trwogi spoŜywać wykrwawione i po trzykroć czyste mięso cieląt 
zarŜniętych podług prawa. Mając dziewiętnaście lat - około 1892 roku - otworzył z pomocą ojca ptaszarnię. 
Podpatrywanie zwierząt, uchwycenie chwili, kiedy podejmują swoje małe decyzje, i przyglądanie się ich 
niezbadanej naiwności stanowiło namiętność, która nie opuściła go aŜ do śmierci. W późniejszych latach 
przepychu, kiedy pogardliwie odrzucał cygara piegowatych sachems z Tammany i kiedy zajeŜdŜał do 
najelegantszych burdeli automobilem przypominającym bękarta gondoli, załoŜył drugi sklep, który gościł sto 
rasowych kotów i ponad czterysta gołębi, nie prze-
48

DOSTAWCA NIKCZEMNOŚCI MONK EASTMAN
znaczonych oczywiście na sprzedaŜ. Kochał kaŜde zwierzę z osobna i miał w zwyczaju obchodzić pieszo swoją
dzielnicę z jednym uszczęśliwionym kotem na ręku i z innymi, które ambitnie za nim podąŜały.
Był to człowiek pokraczny i monumentalny. Szyję miał krótką jak u byka, pierś niezwycięŜoną, ręce 
wojownicze i długie, złamany nos; twarz - pomimo wypisanej bliznami biografii - była mniej waŜna niŜ całe 
ciało, a nogi krzywe jak u jeźdźca lub marynarza. Mógł się obejść bez koszuli i bez surduta; nigdy jednak - bez 
małego cylindra na olbrzymiej głowie. Pamięć o nim nie zanika. Prototyp umownego gangstera filmowego 
przedrzeźnia raczej Eastmana niŜ niezbyt męskiego, gąbczastego Ala Capone. O Wolheimie mówią, Ŝe został 
zaangaŜowany w Hollywood z powodu podobieństwa do Monka Eastmana, który obchodził swoje 
przestępcze włości z błękitnie upierzonym gołębiem na ramieniu, jak byk paradujący z wróblem na grzbiecie.
Około roku 1894 rozmnoŜyły się w Nowym Jorku dansingi. W jednym z nich Eastman czuwał nad 
porządkiem i spokojem. Głosi legenda, Ŝe przedsiębiorca początkowo nie chciał go przyjąć; wówczas Monk 
pokazał swoje umiejętności, sprawiając rzetelne lanie dwóm olbrzymom nie kwapiącym się do odstąpienia mu
swego zajęcia. Pracował tam do roku
49

DOSTAWCA NIKCZEMNOŚCI MONK EASTMAN
1899, w pojedynkę, wzbudzając postrach i szacunek. Za kaŜdym razem gdy uspokoił awanturnika, nacinał 
noŜem karb na brutalnej pakę. Pewnego wieczora zwróciła jego uwagę błyszcząca łysina, która pochylała się 
nad kuflem piwa, i jednym uderzeniem pozbawił ją świadomości. "Brakowało mi nacięcia do okrągłej 
pięćdziesiątki!" -wykrzyknął.
Dojście do władzy
Począwszy od roku 1899 Eastman przestał zadowalać się sławą. Objawił ambicje polityczne i stał się szarą 
eminencją waŜnego nowojorskiego okręgu wyborczego. Opłacały go domy pod czerwoną latarnią, właściciele 

Strona 13

169

melin, ulicznice i złodzieje, których nie brakowało w owym ponurym księstwie. Komitety polityczne 
korzystały z jego usług na równi z przedsiębiorcami prywatnymi. Oto jego honoraria: obcięcie ucha - 15 
dolarów, przetrącenie nogi - 19, postrzelenie w nogę - 25, rana noŜowa - 25, i 100 dolarów za całą operację. 
Niekiedy, by nie tracić wprawy, Eastman osobiście przeprowadzał jakiś zabieg.
W zatargu granicznym (niejasnym i pełnym zadraŜnień, podobnie jak zatargi, dla których trudno znaleźć 
odpowiedni paragraf prawa międzynarodowego) znalazł się naprzeciw Paula Kelly, słyn-
50 -

DOSTAWCA NIKCZEMNOŚCI MONK EASTMAN
nego szefa sąsiedniego gangu. Strzały i potyczki między patrolami obu band wytyczyły pewną granicę. 
Eastman przekroczył ją któregoś poranka i wówczas rzuciło się na niego pięciu drabów. Swoimi zamaszystymi
rękami goryla, pomagając sobie pałką, rozłoŜył trzech; zdołano mu jednak wpakować dwie kule w brzuch i 
myśląc, Ŝe nie potrzebuje więcej, pozostawiono na ulicy. Eastman wziął w garść gorejącą ranę i przeszedł 
pijanymi krokami do szpitala. śycie, szalona gorączka i śmierć walczyły o niego przez kilka tygodni, lecz jego 
usta nie splamiły się zdradą i nie wydał nikogo. Kiedy wyszedł, na mieście zaczęła się wojna, która kwitła 
wśród ciągłej strzelaniny aŜ do dziewiętnastego sierpnia 1903 roku.
Bitwa pod Rivington
Około stu bohaterów, niewiele róŜniących się od fotografii, które więdną w archiwach policji; stu bohaterów 
przesiąkniętych dymem papierosów i alkoholem; stu bohaterów w słomianych kapeluszach o róŜnobarwnych 
wstąŜkach; stu bohaterów nadweręŜonych - jedni mniej, drudzy bardziej - przez wstydliwe choroby, próchnicę
zębów, zaburzenia funkcjonalne dróg oddechowych albo nerek; stu bohaterów tak nieistotnych i tak 
wspaniałych jak ci spod Troi
51

DOSTAWCA NIKCZEMNOŚCI MONK EASTMAN
albo Junin* rozegrało tę okrytą mrokiem bitwę w cieniu arkad kolei nadziemnej. Przyczynę stanowiła danina 
wymuszona przez gangsterów Kelly'ego od właściciela domu gry, który był kumem Monka Eastmana. Jeden z
bandytów został zabity i strzelanina, która się rozpętała z tego powodu, przeistoczyła się w bitwę 
niezliczonych rewolwerów. Pod osłoną wysokich filarów męŜczyźni o wygolonych policzkach strzelali w 
milczeniu, stanowiąc centrum zastygłego w przeraŜeniu kręgu pojazdów, wypełnionych niecierpliwymi 
posiłkami, z artylerią koltów w garściach. CóŜ odczuwali aktorzy owego przedstawienia? Najpierw (wydaje 
mi się) nieokrzesaną pewność, Ŝe nierozmyślny trzask stu rewolwerów zniszczy ich w przeciągu kilku minut, 
później (wydaje mi się) nie mniej wątpliwą pewność, Ŝe jeśli pierwsze salwy nie połoŜyły ich pokotem, są 
niezniszczalni. Wiadomo natomiast na pewno, Ŝe walczyli Ŝarliwie, pod osłoną Ŝelaza, cementu i nocy. Policja 
interweniowała dwa razy i dwa razy została przepędzona. Z pierwszym brzaskiem walka zamarła, jak gdyby 
była nocną nieprzyzwoitością lub zjawą. Pod wielkimi arkadami
* Junin - miejscowość na płaskowyŜu peruwiańskim, gdzie w 1824 r. rozegrała się jedna z decydujących bitew 
w wojnie o niepodległość hiszpańskiej Ameryki. O wyniku tej bitwy przesądził atak kawalerii dowodzonej 
przez Isidora Suareza, pradziada Borgesa. (Przyp. tłum.)
52

DOSTAWCA NIKCZEMNOŚCI MONK EASTMAN
z betonu zostało siedmiu cięŜko rannych, cztery trupy i martwy gołąb.

Gmach trzeszczy
Powiatowi politycy, dla których pracował Monk Eastman, dementowali kaŜdą wiadomość o istnieniu 
podobnych band albo wyjaśniali, Ŝe są to jedynie towarzystwa rozrywkowe. Niedyskretna bitwa pod 
Rivington zaniepokoiła ich. Zaprosili szefów obu band, by zmusić ich do zawieszenia broni. Kelly (który znał 
się na rzeczy i wiedział, Ŝe Ŝadne kolty tak nie pomogą w zatuszowaniu sprawy przed policją jak właśnie 
politycy) przyjął propozycję z miejsca. Eastman (z całą pychą swojego zwierzęcego ciała) pragnął dalszego 
strzelania i walki. Z początku konsekwentnie odmawiał, aŜ zagroŜono mu więzieniem. W końcu dwaj dostojni
bandyci spotkali się w barze, kaŜdy z cygarem w ustach, z prawicą na rewolwerze i z baczną chmarą 
popleczników wokół siebie. Powzięli bardzo amerykańską decyzję: postanowili powierzyć rozwiązanie 

Strona 14

169

kwestii własnym pięściom. Kelly był znakomitym bokserem. Pojedynek odbył się w starym baraku i byt raczej 
cudaczny niŜ dramatyczny. Stu czterdziestu obecnych tam widzów stanowili faceci w przekrzywionych 
melonikach i kobiety o nietrwałych, monumentalnych fryzurach. Ciągnęło się to
53

DOSTAWCA NIKCZEMNOŚCI MONK EASTMAN
dwie godziny i skończyło zupełnym wyczerpaniem obu przeciwników. Nie minął tydzień i suche trzaski 
wystrzałów dały się słyszeć ponownie. Monk został aresztowany po raz nie wiadomo który. Jego protektorzy 
opuścili go z westchnieniem ulgi; sędzia przepowiedział mu dziesięć lat. Przepowiednia się spełniła.
 Eastman przeciw Niemcom
Gdy zakłopotany Monk opuszczał Sing-Sing, tysiąc dwustu bandytów, których miał ongiś pod swoimi 
rozkazami, znajdowało się w rozsypce. Nie potrafił ich skupić z powrotem wokół swojej osoby i 
zrezygnowany począł działać na własną rękę. Ósmego września 1917 roku wywołał burdę uliczną. 
Dziewiątego postanowił wziąć udział w innej burdzie i zaciągnął się do piechoty.
Mamy dane o niektórych jego poczynaniach na wojnie. Wiemy, Ŝe był zagorzałym przeciwnikiem brania 
jeńców do niewoli i Ŝe pewnego razu (posługując się tylko kolbą karabinu) uniemoŜliwił ten poŜałowania 
godny proceder. Wiemy, Ŝe zdołał uciec ze szpitala polowego, aby wrócić do okopów. Wiemy, Ŝe odznaczył 
się w bitwie pod Montfaucon. Znamy wyraŜoną przez niego później opinię, Ŝe dansingi na Bowery są 
straszniejsze od wojny europejskiej.
54

DOSTAWCA NIKCZEMNOŚCI MONK EASTMAN

Tajemniczy, acz logiczny finał
Dwudziestego piątego grudnia 1920 roku świt odkrył ciało Eastmana na jednej z głównych ulic Nowego Jorku.
Dostał pięć kuł. Szczęśliwie nie znający śmierci kot, jak najbardziej pospolity, okrąŜał go z niejakim 
zakłopotaniem.

Bezinteresowny morderca Bill Harrigan
Krajobraz Arizony przede wszystkim; obraz ziemi Arizony i Nowego Meksyku; ziemi z dostojnym 
podkładem złota i srebra; ziemi zawrotnej i napowietrznej; monumentalnej wyŜyny o lekkich barwach; ziemi o
białym blasku szkieletu pozostawionego przez drapieŜne ptaki.
W tym krajobrazie postać - Billy the Kid; jeździec przygwoŜdŜony do konia; chłopak o twardych pistoletach, 
które ogłuszają pustynię; nadawca niewidzialnych kuł, które zabijają na odległość, jak w bajce.
Pustynia z Ŝyłami rud metalicznych, jałowa i połyskująca, i ten prawie dzieciak, który umierając w 
dwudziestym pierwszym roku Ŝycia winien był sprawiedliwości ludzkiej dwadzieścia jeden śmierci, "nie 
licząc Meksykanów".
56

BEZINTERESOWNY MORDERCA BILL HARRIGAN
Lata nauki
Około 1859 roku człowiek, który ku chwale i trwodze miał później nosić imię Billy the Kid, urodził się w 
ciasnej nowojorskiej suterenie. Powiadają, Ŝe wyszedł z umęczonego brzucha jakiejś Irlandki; wychował się 
jednak między Murzynami. W tym chaosie specyficznego smrodu i kędzierzawych głów cieszył się owym 
pierwszeństwem, wynikającym z faktu posiadania piegów i rudych włosów. Wzrastał w pysze z powodu 
koloru swej skóry, wymizerowany, nieokiełznany i nieokrzesany. W wieku dwunastu lat naleŜał do szajki 
Swamp Angels (Bagiennych Aniołów) - niebiańskich duchów, które operowały w świecie kanałów 
ściekowych. W noce o zapachu wędzonej mgły wynurzali się z cuchnących labiryntów, podąŜali śladami 
jakiegoś niemieckiego matrosa, rozkładali go uderzeniem kamienia i obdzierali nawet z bielizny, by powrócić 
do swojego królestwa. Przewodził im szpakowaty Murzyn, Gaś Houser Jonas, znany takŜe jako truciciel koni.
Czasami z poddasza garbatego domu w dzielnicy portowej wychylała się jakaś kobieta, wysypując tumany 
popiołu z kubła na głowę niebacznego przechodnia. Przechodzień machał rękami i zaczynał się dusić. W tejŜe 
samej chwili obskakiwały go Bagien-
57

Strona 15

169

BEZINTERESOWNY MORDERCA BILL HARRIGAN
ne Anioły i wciągały przez okno do piwnicy, gdzie przetrząsano mu kieszenie i zdzierano ubranie.
Takie były lata nauki Billa Harrigana, przyszłego Billy'ego the Kida. Nie stronił od fikcji tanich teatrzyków; 
lubił chodzić na kowbojskie melodramaty (być moŜe bez cienia przeczucia, Ŝe są to symbole i znaki jego 
własnego losu).
Go west!
JeŜeli przepełnione teatrzyki na Bowery (gdzie przy najmniejszym opóźnieniu publiczność krzyczała: "Do 
góry tę szmatę!") wystawiały melodramaty o jeźdźcu i pistolecie bębenkowym, przyczyny były jasne: 
Ameryka chorowała wówczas na gorączkę Zachodu. Za zachodzącym słońcem kryło się złoto Kalifornii i 
Nevady. Za zachodzącym słońcem kryła się siekiera ścinająca ogromne cedry;
babiloński pysk bizona; wysoki cylinder i liczne łoŜa Brighama Younga; obrzędy i gniew czerwono-skórego 
człowieka; przejrzyste powietrze pustyni, niezmierzony step i ten pierwotny krajobraz, którego obecność 
przyspiesza bicie serca jak obecność morza. Zachód wzywał. W owych latach słychać było bezustanny, 
rytmiczny turkot; tysiące Amerykanów jechało na Zachód. W owej kontynentalnej procesji znalazł się około 
roku 1872 Bill Harrigan,
58

BEZINTERESOWNY MORDERCA BILL HARRIGAN
wiecznie przyczajony w ucieczce przed prostokątem więziennej celi.
Zdmuchnięcie Meksykanina
Historia (która podobnie jak pewien reŜyser filmowy lubuje się w nagłym przerywaniu akcji) przedstawia 
nam teraz obraz niebezpiecznej tawerny, połoŜonej na wszechmocnej pustyni jak na pełnym morzu. Czas: 
pewna Ŝarliwa noc 1873 roku; dokładne miejsce akcji: Liano Estacado (Nowy Meksyk). Ziemia jest tutaj 
nienaturalnie płaska, za to na niebie piętrzą się chmury, pełne przepaści, rozpadlin i szczytów, w które 
wdziera się burza albo księŜyc. Na ziemi: biały szkielet krowy, wycie i ślepia kojotów w ciemności, smukłe 
konie i wydłuŜony odblask światła tawerny. Wewnątrz, oparci łokciem o ladę, zmęczeni muskularni 
męŜczyźni piją podniecający alkohol i pokazują wielkie srebrne monety z wizerunkiem węŜa i orła. Jakiś pijak 
śpiewa, nie zwracając na nic uwagi. Wielu mówi językiem, w którym często powtarza się głoska "s", a który 
jest pewnie hiszpańskim, ludziom tym bowiem okazuje się pogardę. Bill Harrigan, rudy szczur podziemny, 
naleŜy do tych pijących. Wykończył dwie szklanki trunku i właśnie zamierza prosić o następną, być moŜe 
dlatego, Ŝe nie ma przy sobie juŜ ani centa. Przytłaczają go ci ludzie pu-
59

BEZINTERESOWNY MORDERCA BILL HARRIGAN
styni, są straszni, gwałtowni, szczęśliwi, nienawistnie obeznani z rozhukanym bydłem i z końmi. Zapada 
nagle zupełna cisza, zakłóca ją tylko rozstrojony śpiew pijaka. Wszedł oto Meksykanin o olbrzymim cielsku, z 
twarzą starej Indianki, w ogromnym kapeluszu i z dwoma pistoletami po bokach. W twardej angielszczyźnie 
Ŝyczy dobrego wieczoru wszystkim jankeskim sukinsynom, którzy przyszli się tu zabawić. Nikt nie podejmuje
wyzwania. Bill zapytuje o świeŜo przybyłego i objaśniają go bojaźliwym szeptem, Ŝe ów "Dago" to Belisario 
Villagran rodem z Chihuahua. Zaraz potem słychać strzał. Kryjąc się za Ŝywą palisadą wysokich męŜczyzn. 
Bill strzela do intruza. Szklanka wypada z rąk Villagrana, a potem pada on sam. Nie trzeba mu drugiej kuli. 
Nie patrząc nawet na okazałego trupa, Bill ciągnie dalej rozmowę. "CzyŜby? - cedzi przez zęby' - a ja jestem 
Bill Harrigan z Nowego Jorku". Pijak nie przestaje śpiewać.
ZbliŜa się apoteoza. Bill raczy podać rękę tym, którzy pragną jej uścisku, i przyjmuje pochlebstwa, wiwaty i 
whisky. Ktoś pozwala sobie zauwaŜyć, Ŝe na rewolwerze Billa brak karbów, i proponuje zaznaczyć śmierć 
Villagrana. Billy the Kid przyjmuje nóŜ od nieznajomego, ale powiada, Ŝe "nie warto zaznaczać Meksykanów".
To jeszcze, zdaje się, nie wystarcza.
* Is that so? - he drawled. (Przyp. aut.) - W -

BEZINTERESOWNY MORDERCA BILL HARRIGAN
Owej nocy Bill rozkłada swoją derkę przy trupie i śpi ostentacyjnie aŜ do świtu.
Morderstwa tak sobie
W chwili owego fortunnego wystrzału (w wieku czternastu lat) rodzi się Billy me Kid bohater, a umiera skryty

Strona 16

169

i nieznany Bill Harrigan. Chłopaczek babrzący się w kloakach i rzucający kamieniami awansuje na zabijakę 
pogranicza. Nauczył się jeździć, nauczył się siedzieć na koniu prosto, według zwyczaju jeźdźców z Wyoming 
lub Teksasu, bez przechylenia w tył, właściwego Kalifornii i Oregonowi. Nie upodobnił się nigdy do legendy, 
którą o nim tworzono, niewiele mu jednak brakowało. W kowboju zostało coś z nowojorskiego lumpa; 
nienawiść, którą czuł niegdyś do Murzynów, wyładowywał na Meksykanach; mimo to swoje ostatnie słowa - 
niecenzuralne - powiedział po hiszpańsku. Wyuczył się wędrownego rzemiosła poganiaczy. Wyuczył się 
czegoś trudniejszego: dowodzenia ludźmi. Obie te umiejętności były mu pomocne przy kradzieŜy bydła. 
Czasami porywały go gitary i burdele Meksyku.
Z zatrwaŜającą trzeźwością bezsennych nocy organizował tłumne orgie, trwające okrągłe cztery doby. Pod 
koniec zabawy, kiedy miał juŜ dosyć, kulami płacił rachunek i odjeŜdŜał. Dopóki nie zawiódł go
61

BEZINTERESOWNY MORDERCA BILL HARRIGAN
palec na cynglu, był najgroźniejszym (i być moŜe najbardziej niczyim i najbardziej samotnym) człowiekiem 
pogranicza. Garrett - jego przyjaciel, a zarazem szeryf, który go później zabił - powiedział mu kiedyś: ,Ja 
uczyłem się strzelać, polując na bizony". "Ja zaś strzelając do ludzi" - odparł miękko Bill. Szczegóły nie są nam 
znane, wiemy jednak, Ŝe miał na swoim koncie dwadzieścia jeden śmierci, "nie licząc Meksykanów". Przez 
siedem ryzykanckich lat uprawiał wielkopański zawód - odwagę.
Późnym wieczorem dwudziestego piątego lipca 1880 roku Billy the Kid przejechał galopem na swoim 
kasztanku główną (i jedyną) ulicą Fortu Sumner. Upał byt nie do wytrzymania, nie zapalono więc lamp; 
komisarz Garrett, siedzący w bujanym fotelu przed drzwiami, wyjął rewolwer i strzelił, trafiając Billa w 
brzuch. Kasztanek popędził dalej; jeździec zwalił się na piaszczystą ulicę. Garrett strzelił po raz drugi. Ludzie 
(wiedząc, Ŝe rannym jest Billy the Kid) pozamykali drzwi i okiennice. Agonia była długa i bluźnier-cza. Kiedy 
słońce sięgało zenitu, podeszli do niego i zabrali mu broń; człowiek był martwy. ZauwaŜyli to dziwne 
podobieństwo do starego rupiecia, właściwe wszystkim nieboszczykom.
Ogolono go, wciągnięto nań garnitur robiony na miarę i wystawiono go na postrach i na pośmiewisko w oknie
najlepszego sklepu.
62

BEZINTERESOWNY MORDERCA BILL HARRIGAN
MęŜczyźni na koniu lub w dwukołowej bryczce przybywali z najdalszych zakątków stanu. Trzeciego dnia był 
juŜ tak zmieniony, Ŝe trzeba było uŜyć szminki i róŜu. Czwartego zaś dnia pochowano go z radością.

Nietaktowny mistrz ceremonii Kotsuke no Suke
Niegodziwiec, którym się obecnie zajmiemy -nietaktowny mistrz ceremonii Kotsuke no Suke - to ów 
nieszczęsny funkcjonariusz, który spowodował poniŜenie i śmierć księcia z WieŜy Ako i nie chciał umrzeć, jak 
przystoi samurajowi, gdy przyszła chwila naleŜnej zemsty. To człowiek, któremu wszyscy ludzie winni są 
wdzięczność, pobudził bowiem do Ŝycia bezcenne uczucia lojalności i był mroczną, choć nieodzowną 
przyczyną nieśmiertelnego przedsięwzięcia. Około stu powieści, monografii, prac doktorskich i oper 
upamiętniło ów czyn, nie mówiąc juŜ o niezliczonych wizerunkach na porcelanie, na Ŝyłkowatym lapis-lazuli i
na lace. SłuŜy mu nawet obrotna i wszechstronna taśma filmowa, gdyŜ "Doktrynalna opowieść o czterdziestu i
siedmiu kapitanach" - taka jest bowiem właściwa nazwa - stanowi niewyczerpane źródło inspiracji dla 
kinematografii japońskiej. Opracowana w najdrobniejszych szczegółach gloria,
64

NIETAKTOWNY MISTRZ CEREMONII KOTSUKE NO SUKE
którą wyraŜają owe dzieła, jest więcej niŜ usprawiedliwiona: jest po prostu niezaprzeczalna.
Piszę tę opowieść według relacji A. B. Mitforda, który odrzuca wszelkie dywagacje mające na celu stworzenie 
egzotycznej atmosfery i kieruje swą uwagę wyłącznie na rozwój'wydarzeń. Owa nieobecność" orientalizmu 
pozwala przypuszczać, Ŝe jest to bezpośredni przekład z japońskiego.
Rozwiązana wstąŜka
Wiosną - dawno juŜ minioną - roku 1702 znakomity pan z WieŜy Ako mial przydać i ugościć cesarskiego 
wysłannika. Dwa tysiące trzysta lat uprawiania kurtuazji (część ich zapewne jest mitologiczna) skomplikowały
aŜ do udręki ceremoniał gościnności. Wysłannik reprezentował osobę cesarza, był jednak raczej aluzją do 

Strona 17

169

niebiańskiej osoby lub jej symbolem: subtelności tej nie naleŜało przeceniać ani teŜ nie doceniać. Aby zapobiec 
częstokroć zgubnym omyłkom, zjawił się w charakterze mistrza ceremonii wysoki urzędnik dworu z Edo, 
wyprzedzając o kilka tygodni właściwego wysłannika. Z dala od dworskich wygód i skazany na przymusowe 
letnisko, które musiało wydać mu się zesłaniem, Kira Kotsuke no Suke udzielał lekcji z wielką niechęcią. Jego 
profesorski ton sięgał niekiedy zniewagi. Uczeń zaś, pan z WieŜy

 

5. Powszechna..
65

NIETAKTOWNY MISTRZ CEREMONII KOTSUKE NO SUKE
Ako, starał się nie zwracać uwagi na owe drwiny. Nie umiał znaleźć na nie odpowiedzi, a dyscyplina nie 
pozwalała mu na gniew. Pewnego poranka rozwiązała się wstąŜka ciŜemki na stopie mistrza i ten polecił ją 
zawiązać. Pan z WieŜy wykonał polecenie pokornie, acz nie posiadając się z wewnętrznego oburzenia. 
Nietaktowny mistrz ceremonii zwrócił mu uwagę, Ŝe tylko cham mógł zawiązać tak niechlujnie węzeł. Pan z 
WieŜy wyjął miecz i machnął nim tylko raz. Mistrz uciekł z czołem ledwo przekreślonym cienką nitką krwi... 
W jakiś czas później trybunał wojskowy ogłosił wyrok przeciw winnemu zranienia, skazując go na 
samobójstwo. Na głównym dziedzińcu zamku pana z WieŜy Ako wzniesiono drewnianą platformę i pokryto 
ją czerwonym suknem, i na niej ukazał się skazaniec, i podano mu sztylet ze złota i kamieni, i przyznał się 
publicznie do winy, i dwoma rytualnymi cięciami otworzył sobie brzuch, i zmarł jak samuraj, a bardziej 
oddaleni widzowie nie ujrzeli krwi, sukno bowiem było czerwonego koloru. Siwy i skupiony męŜczyzna wyjął
miecz i ściął mu głowę; był to asystujący przy ceremonii radca Kuranosuke.
Symulowany brak honoru
Zamek pana z WieŜy Ako został skonfiskowany; jego kapitanowie rozproszeni; jego rodzina rozbita
66

NIETAKTOWNY MISTRZ CEREMONII KOTSUKE NO SUKE
i zrujnowana; jego imię okryte hańbą. Powiadają, Ŝe w pierwszą noc po samobójstwie czterdziestu siedmiu 
jego kapitanów zebrało się na naradę na szczycie pobliskiej góry, gdzie precyzyjnie zaplanowali to, co stać się 
miało w rok później. Pogłoska wydaje się wątpliwa; pierwsze kroki zostały zapewne poczynione z 
nieodzownym opóźnieniem, a tajne zebrania nie odbywały się na trudno dostępnym szczycie górskim, lecz w 
leśnej kaplicy: niepozornym budyneczku z białego drewna, z prostokątną skrzynką, która zawiera lustro jako 
jedyną ozdobę wnętrza. Łaknęli zemsty, a zemsta wydawała się im nieosiągalna.
Kira Kotsuke no Suke, znienawidzony mistrz ceremonii, zamienił swój dom w twierdzę, a jego palankin 
otaczała zawsze chmara łuczników i szermierzy. Zatrudnił nieprzekupnych, tajnych i skrupulatnych 
szpiegów. Nikt nie był śledzony z taką bacznością i trudem jak mniemany przywódca mścicieli, radca 
Kuranosuke. Radca spostrzegł to przypadkiem i na tym właśnie fakcie oparł plan zemsty.
Przeniósł się do Kioto, miasta niezrównanego w całym cesarstwie, jeśli chodzi o barwy jesieni. Począł 
odwiedzać domy gry, burdele i spelunki. Nie bacząc na swoje siwe włosy otoczył się ulicznicami, poetami, a 
nawet ludźmi gorszego jeszcze gatunku. Pewnego razu wyrzucono go z szynku i przebył noc, leŜąc pod 
progiem i wymiotując.
67

NIETAKTOWNY MISTRZ CEREMONII KOTSUKE NO SUKE
Rozpoznał go pewien przechodzień rodem z Sat-suma i peten smutku i gniewu odezwał się w te słowa: "Azali 
nie jest to ów radca księcia z WieŜy Ako;
ów Kuranosuke, który panu swemu pomógł wyzbyć się Ŝycia i który, miast zemsty szukać, oddaje się 
lubieŜnym rozkoszom i hańbi imię swoje? O, nikczemniku, niegodnyś miana samuraja!"
I plunął mu w twarz, i kopnąwszy go, odszedł. Gdy szpiedzy donieśli mu o tym, Kotsuke no Suke poczuł 
wielką ulgę.
Były radca nie poprzestał na tym. Opuścił Ŝonę i dzieci i sprawił sobie kochankę w jednym z burdeli: 
potworna niegodziwość, która rozweseliła serce i rozwiała obawy nieprzyjaciela. Mistrz ceremonii oddalił 
przeszło połowę straŜników.
Jednej ze strasznych nocy zimy roku 1703 czterdziestu siedmiu kapitanów spotkało się w opuszczonym 
ogrodzie w okolicy Edo, nieopodal mostu i fabryki kart do gry. Szli, niosąc sztandary księcia z WieŜy Ako. 
Zanim przystąpili do ataku, powiadomili sąsiadów, by nie obawiali się uzbrojonej grupy, gdyŜ bojowe 

Strona 18

169

przedsięwzięcie będzie miało na celu jedynie wymierzenie sprawiedliwości.
68

NIETAKTOWNY MISTRZ CEREMONII KOTSUKE NO SUKE
Blizna
Pałac mistrza ceremonii zaatakowały dwie grupy. Radca dowodził pierwszą z nich: tą, którą przypuściła atak 
na drzwi frontowe; na czele drugiej stał jego najstarszy syn, który nie miał jeszcze skończonych szesnastu lat i 
który zginął tejŜe samej nocy. Historia przekazała nam wiele obrazów owego koszmarnego snu na jawie: 
ryzykowne i chwiejne zejście po sznurowych drabinkach; głos bębna wzywający do ataku; zamieszanie wśród 
obrońców; łucznicy ukryci na tarasach; strzały adresowane do Ŝywotnych organów człowieka; porcelanowe 
cacka zniesławione krwią; gorączka śmierci, która później staje się lodem; wyuzdanie i nieporządek 
towarzyszący walce. Dziewięciu kapitanów zginęło; obrońcy byli nie mniej waleczni i nie chcieli się poddać. 
Nieco po północy wszelki opór został złamany.
Kira Kotsuke no Suke, sromotna przyczyna cnej zemsty, nie ukazał się jednak. Przeszukali wszystkie kąty, 
przetrząsnęli pałac i stracili juŜ nadzieję odnalezienia go, kiedy radca zauwaŜył, Ŝe prześcieradła w łoŜu są 
jeszcze ciepłe. Wznowili poszukiwania i odkryli wąskie okno zasłonięte lustrem z brązu. W dole, na 
mrocznym podwóreczku stał człowiek ubrany na biało. W jego prawej ręce drŜał miecz. Gdy kilku kapita-
69

NIETAKTOWNY MISTRZ CEREMONII KOTSUKE NO SUKE
nów zeszło ku niemu, człowiek ów poddał się bez walki. Na jego czole widniała cienka kreska blizny: stary 
rysunek mieczem wykonany przez pana z WieŜy Ako.
Wówczas krwawi kapitanowie rzucili się do stóp niegodziwca i oświadczyli mu, iŜ są oficerami księcia z 
WieŜy, który za jego przyczyną stracił imię i Ŝycie, i błagali go, by popełnił samobójstwo, jak przystało 
samurajowi.
Na próŜno pozostawili mu tak godziwe wyjście z niezręcznej sytuacji. SłuŜalcze serce mistrza nie dato się 
przekonać; mąŜ ów nie znał godności. Nad ranem musieli poderŜnąć mu gardło.
/
Świadectwo
Kiedy zemsta została juŜ spełniona (bez gniewu, bez wzruszenia i bez Ŝałości), kapitanowie skierowali się ku 
świątyni, która zawierała relikwie ich pana.
Niosą w kociołku niewiarogodną głowę Kiry Kotsuke no Suke i trzymają przy niej na zmianę straŜ. 
Przechodzą wsie i prowincje w szczerym świetle dnia. Ludzie błogosławią ich i płaczą. KsiąŜę Sendai pragnie 
ich ugościć, lecz odpowiadają mu, Ŝe pan czeka na nich juŜ od dwu lat. Przybywają nad ciemny grób i składają
w ofierze głowę nieprzyjaciela.
Sąd NajwyŜszy ogłasza wyrok. Jest to wyrok, jakiego oczekiwali: przyznaje im przywilej samobój-
70

NIETAKTOWNY MISTRZ CEREMONII KOTSUKE NO SUKE
stwa. Korzystają z niego wszyscy kapitanowie, niektórzy w Ŝarliwym skupieniu, by spocząć obok swojego 
pana. Dorośli i dzieci przychodzą modlić się nad grobem męŜów tak wiernych i walecznych.
Człowiek rodem z Satsuma
Wśród pielgrzymów, którzy napływają ze wszystkich stron, jest młody męŜczyzna, zmęczony i okryty 
kurzem, przybyły pewnie z daleka. Pada na kolana przed posągiem radcy Kuranosuke i mówi pełnym głosem:
"Widziałem ciebie, gdy leŜałeś u progu burdelu w Kioto, i nie przypuściłem, Ŝeś dąŜył do pomszczenia swego 
pana, i pomyślałem, Ŝeś jest Ŝołnierzem bez wiary, i plunąłem ci w twarz. Przyszedłem, by dać ci satysfakcję". 
Powiedziawszy to, popełnił harakiri.
Kapłan wzruszył się tak pięknym przykładem męstwa i kazał pochować go w tym samym miejscu, gdzie leŜą 
zwłoki kapitanów.
Taki jest koniec historii czterdziestu siedmiu wiernych męŜów - chociaŜ historia ta nie ma końca; my bowiem, 
którzy nie znamy być moŜe wierności, lecz nigdy nie tracimy nadziei okazania jej w potrzebie, będziemy nadal
czcić ich pamięć słowami.

Zamaskowany farbiarz Hakim z Merwu

Strona 19

169

Angelice Ocampo
Jeśli się nie mylę, istnieją cztery tylko oryginalne źródła wiadomości o Al-Mukanna, Zakrytym Proroku 
(dokładniej: zamaskowanym) z Chorasanu; są to: a) fragmenty "Historii kalifów" zachowane u Baladhuricgo, 
b) "Podręcznik giganta, czyli Księga dokładności i poprawności" oficjalnego historyka dynastii Abbasydów, 
Ibn abi Tair Tarfura, c) stary rękopis arabski pod tytułem "Unicestwienie róŜy", zawierający krytykę 
nikczemnych, heretyckich poglądów wyłoŜonych w "Tajemnej róŜy" albo "Ukrytej róŜy", która była księgą 
kanoniczną Proroka, d) kilka monet bez wizerunku znalezionych przez inŜyniera Andruzowa podczas 
budowy kolei zakaspijskiej. Monety te zostały złoŜone w Gabinecie Numizmatycznym w Teheranie, są na nich
perskie dystychy, które zawierają streszczenie lub odmienną wersję
72

ZAMASKOWANY FARBIARZ HAKIM Z MERWU
pewnych wersetów z "Unicestwienia". Oryginalną "RóŜę" moŜna uwaŜać za zaginioną, gdyŜ rękopis, 
znaleziony w roku 1899 i opublikowany nierozwaŜnie przez "Morgenlandisches Archiv", został uznany za 
apokryf przez Horna, a nieco później przez sir Percy Sykesa.
Rozgłos, jakim imię Proroka cieszy się na Zachodzie, zawdzięczamy rozgadanemu poematowi Moore'a, 
pełnemu melancholii i tęsknych westchnień irlandzkiego konspiratora.
Szkarłatna purpura
W 120 roku hidŜry, a 736 krzyŜa człowiek imieniem Hakim, któremu inni ludzie owego czasu i owej 
przestrzeni mieli nadać później miano Zakrytego, urodził się w Turkiestanie. Ojczyzną jego było staroŜytne 
miasto Merw, z ogrodami, winnicami i łąkami spoglądającymi smętnie w kierunku pustyni. W południe dzień 
jest biały i olśniewający, czasem tylko zaciemniony tumanami pyłu, który dusi ludzi i osiada białą warstwą na 
czarnych gronach.
Hakim wychował się w tym steranym mieście. Wiadomo nam, Ŝe brat jego ojca wyuczył go rzemiosła 
farbiarzy: sztuki, którą parają się fałszerze oraz ludzie bezboŜni i zmienni, a która inspirowała pierwsze 
klątwy w początkach jego fenomenalnej kariery.
73

ZAMASKOWANY FARBIARZ HAKIM Z MERWU
Twarz moja jest ze złota (powiada w słynnym fragmencie "Unicestwienia"), lecz byt czas, kiedy gotowałem 
purpurę, a następnej nocy zanurzałem wełnę nieczesaną, a trzeciej nocy nasycałem przygotowaną wetnę i 
władcy wysp dziś jeszcze wodzą spory o tę krwawą tkaninę. Tak oto grzeszyłem za lat młodości mojej i 
przeinaczyłem prawdziwe barwy stworzonych rzeczy. Anioł mówił mi, Ŝe owce nie posiadają barwy tygrysa; 
Szatan mówił mi, Ŝe Wszechmocny pragnie, by ją posiadały, i posługuje się moją wiedzą i moją purpurą. Teraz
wiem, Ŝe zarówno Anioł, jak i Szatan mijali się z prawdą, albowiem barwa jest rzeczą godną odrazy.
W 146 roku hidŜry Hakim zniknął ze swego ojczystego miasta. Znaleziono zniszczone kotły i beczki, a takŜe 
miecz z Szirazu i miedziane zwierciadło.
Byk
Pod koniec miesiąca szaban roku 158 powietrze pustyni było bardzo przejrzyste i ludzie spoglądali na zachód, 
wyczekując ramadanu, który zwiastuje post i umartwienie. Byli to niewolnicy, Ŝebracy, wędrowni handlarze, 
złodzieje wielbłądów i pomniejsi złoczyńcy. Oczekiwali znaku, siedząc w milczeniu opodal bramy 
karawanseraju na drodze do Merwu. Urzekł ich zachód słońca, a barwa zachodu była barwą piasku.
74

ZAMASKOWANY FARBIARZ HAKIM Z MERWU
W głębi oszałamiającej pustyni (jej słońce powoduje gorączkę, a jej księŜyc dreszcze) ujrzeli trzy nadchodzące 
sylwetki, które wydały im się bardzo wysokie. Wszystkie trzy miały kształty ludzkie, środkowa jednak miała 
głowę byka. Kiedy powstali i wyszli im naprzeciw, zobaczyli, Ŝe idący pośrodku człowiek nosi na twarzy 
maskę, a jego towarzysze są niewidomi.
Ktoś (jak w baśni z "Księgi tysiąca i jednej nocy") zapytał o przyczynę owego dziwu. "Oślepli - rzekł człowiek 
w masce - albowiem ujrzeli moją twarz".

Lampart
Kronikarz dynastii Abbasydów wspomina, Ŝe człowiek z pustyni, którego głos był nadzwyczaj słodki i 

Strona 20

169

łagodny albo wydawał się taki w zestawieniu z okropną maską, powiedział im, Ŝe oczekują znaku miesiąca 
pokuty; on jednak przybywa, by głosić nowinę całego Ŝycia w pokucie i śmierci w przekleństwach. Powiedział
im, Ŝe nazywa się Hakim syn Osmana i Ŝe w roku 146 ery Wywędrowania wstąpił do jego domu pewien 
męŜczyzna, który po uprzednim obmyciu rąk i modlitwie uciął mu głowę mieczem i zaniósł ją do nieba. 
Spoczywając w prawej dłoni męŜczyzny (a był nim anioł Gabriel), głowa jego znalazła się przed obliczem 
Pana, który powierzył mu misję
75

ZAMASKOWANY FARBIARZ HAKIM Z MERWU
proroczą i nauczył go stów z tak niepamiętnych czasów, iŜ samo ich powtórzenie spaliłoby usta, i przydał mu 
blasku nie do zniesienia dla oczu śmiertelnika. Dlatego właśnie jest zmuszony nosić maskę. Kiedy wszyscy 
ludzie na ziemi wyznawać będą nowe prawo, oblicze zostanie odsłonięte i wszyscy będą mogli wielbić je bez 
obawy: tak jak wielbią je juŜ teraz niebiescy aniołowie. Ogłosiwszy swą misję, Hakim polecił wzniecić świętą 
wojnę - dŜihad - i przygotować się na śmierć w obronie swej wiary.
Niewolnicy, Ŝebracy, wędrowni handlarze, złodzieje wielbłądów i pomniejsi złoczyńcy odmówili mu swej 
wiary; ktoś krzyknął: "opętaniec", ktoś inny: "kłamca".
Jeden z obecnych przywiódł lamparta; był to egzemplarz tej smukłej i krwioŜerczej rasy, którą górale perscy 
tresują na swój uŜytek. Lampart urwał się z łańcucha. Poza prorokiem w masce i jego dwoma towarzyszami 
wszyscy uciekli w popłochu. Kiedy wrócili, zwierzę było ociemniałe. Wobec lśniących i martwych oczu ludzie 
oddali cześć Hakimowi i uznali jego nadprzyrodzoną moc.
Zakryty Prorok
Nadworny dziejopis Abbasydów opowiada - bez zbytniego zapału - o postępach poczynionych przez
76

ZAMASKOWANY FARBIARZ HAKIM Z MERWU
Hakima w Chorasanie. Prowincja ta, wstrząśnięta do głębi Ŝałosnym losem i śmiercią na krzyŜu swego 
najsławniejszego bohatera, przyjęła z niesłychanym zapałem doktrynę Jaśniejącego Oblicza i złoŜyła mu w 
daninie swą krew i swoje złoto. (Hakim juŜ wówczas zamienił zwierzęcą maskę na poczwórną zasłonę z 
białego jedwabiu, naszytą drogocennymi kamieniami. Emblematyczną barwą rodu Banu Abbas była czerń; 
Hakim wybrał białą barwę - najbardziej sprzeczną i wieloznaczną - dla Ochronnej Zasłony, dla proporców i 
turbanów). Kampania zaczęła się jak najlepiej. Po prawdzie, w "Księdze dokładności" sztandary kalifa 
zwycięŜają zawsze i wszędzie, niemniej jednak najczęstszym skutkiem owych zwycięstw jest degradacja 
generałów i porzucanie twierdz nie do zdobycia: inteligentny czytelnik wie przeto, co o tym sądzić. Pod 
koniec miesiąca radŜab roku 161 sławne miasto Niszapur otworzyło przed Zakrytym swoje Ŝelazne wrota; w 
następnym roku Astara-bad spełniło tę samą powinność. Działalność wojskowa Hakima (podobnie jak i 
innego, szczęśliwszego Proroka) ograniczała się do modlitwy o wysokich tonach, niesionej do stóp samego 
bóstwa z grzbietu rudego wielbłąda w niespokojnym sercu bitew. Wokół niego świstały strzały, nie raniąc go 
jednak nigdy. Zdawał się szukać niebezpieczeństw: kiedy pewnej nocy kilku szkaradnych trędowatych zjawiło
się nie-
77

ZAMASKOWANY FARBIARZ HAKIM Z MERWU
opodal pałacu, rozkazał ich przywieść, złoŜył pocałunek na ich twarzach i podarował im monety srebrne i 
złote.
Trud rządzenia przekazywał sześciu lub siedmiu najwierniejszym. Był zwolennikiem medytacji i spokoju; 
harem złoŜony ze stu czternastu oślepionych kobiet starał się zadośćuczynić potrzebom jego boskiego ciała.
OdraŜające zwierciadło
JeŜeli tylko słowa ich nie idą przeciw prawej wierze, islam toleruje objawionych powierników Boga;
nawet gdy okazują się niedyskretni lub groźni. Prorok korzystałby zapewne z owej pobłaŜliwej tolerancji, 
gdyby nie jego poplecznicy, jego zwycięstwa i straszna złość kalifa - a był nim Muhammad al-Mahdi - które 
zmusiły go do herezji. Rozłam ten spowodował jego ruinę; zanim to jednak nastąpiło, zmuszony był określić 
zasady swojej personalnej religii, nie pozbawionej jednakŜe wpływów rozmaitych przedislamskich wierzeń.
U podstaw kosmologii Hakima znajduje się widmowy, nienazwany Bóg. Bóstwo to jest tak okazałe, iŜ nie ma 
początku ani imienia, ani oblicza. Jest to Bóg niezmienności i bierności; jednakŜe obraz jego istoty rzuca 

Strona 21

169

dziewięć cieni, które zniŜając się do czy-
78

ZAMASKOWANY FARBIARZ HAKIM Z MERWU
nu, stworzyły i urządziły dla siebie niebo. Z owego pierwszego kręgu najwyŜszych demiurgów pochodzi 
drugi krąg twórców, którzy dali początek niŜszemu niebu; jest ono symetrycznym odzwierciedleniem 
pierwszego i oba pełne są potęgi, tronów i aniołów. Ów drugi krąg dał początek trzeciemu, niŜszemu 
kolegium władców i tak dalej, aŜ do dziewięćset dziewięćdziesiątego dziewiątego nieba. Pan najniŜszego nieba
jest tym, który nami rządzi - jest on cieniem cieni jeszcze innych cieni - a posiadany przez niego ułamek 
boskości dąŜy do zera.
Ziemia, którą zamieszkujemy, jest omyłką, niestosowną parodią. Zwierciadło i ojcostwo są odraŜające, gdyŜ ją 
pomnaŜają i umacniają. Zasadniczą cnotą jest obrzydzenie. Dwie drogi (prorok dawał pełną swobodę wyboru 
między jedną a drugą) prowadzą do tej najwyŜszej cnoty: wstrzemięźliwość i rozwiązłość - nadmierne 
rozkosze cielesne lub teŜ absolutny ich brak.
Raj i piekło Hakima byty nie mniej rozpaczliwe. Tym, którzy przeczą Słowu, którzy nie uznają Zdobnej 
Klejnotami Zasłony i Oblicza (powiada przekleństwo zachowane w "Ukrytej róŜy"), przyrzekam wspaniale 
piekło, albowiem kaŜdy z nich będzie władcą dziewięciuset dziewięćdziesięciu dziewięciu ognistych królestw;
a w kaŜdym królestwie dziewięćset dziewięćdziesiąt dziewięć ognistych gór, a na kaŜdej górze dziewięć-
79

ZAMASKOWANY FARBIARZ HAKIM Z MERWU
set dziewięćdziesiąt dziewięć ognistych wieŜ, a w kaŜdej wieŜy dziewięćset dziewięćdziesiąt dziewięć 
ognistych pięter, a na kaŜdym piętrze dziewięćset dziewięćdziesiąt dziewięć postań z ognia; na kaŜdym 
postaniu leŜeć będzie on, a wraz z nim dziewięćset dziewięćdziesiąt dziewięć ognistych postaci, które mieć 
będą jego twarz i jego głos i które torturować go będą przez wieczność. W innym miejscu potwierdza: W Ŝyciu
doświadczacie cierpień jednego data, po śmierci zaś cierpieć będziecie w niezliczonych ciałach naraz. Raj jest 
nieco mniej konkretny: Jest tam ciągła noc i są baseny z kamienia, a szczęściem owego raju jest to osobliwe 
szczęście towarzyszące poŜegnaniom, wyrzeczeniu i ludziom, którzy wiedzą, Ŝe śpią.
Oblicze
W 163 roku ery Wywędrowania, a piątym Jaśniejącego Oblicza Hakim został otoczony w mieście Sanam przez 
wojska kalifa. Nie brakowało Ŝywności ani męczenników; oczekiwano ponadto niezawodnego wsparcia ze 
strony anielskich zastępów. W ten sposób schodził im czas, kiedy przeraŜająca wieść obiegła zamek. Rozeszło 
się, iŜ cudzołoŜna kobieta z haremu, w chwili gdy dusili ją eunuchowie, krzyczała, Ŝe prorokowi brak 
serdecznego palca u prawej ręki, a reszta palców jest bez paznokci. Wiadomość ta
80

ZAMASKOWANY FARBIARZ HAKIM Z MERWU
przedostała się do wiernych. W pełnym słońcu, na najwyŜszym tarasie, Hakim modlił się do najbliŜszego 
bóstwa o zwycięstwo lub widomy znak. Z głowami w słuŜalczym pochyleniu - jak gdyby biegnąc przeciw 
deszczowi - dwóch kapitanów zdarto mu z twarzy wyszywaną klejnotami zasłonę.
W pierwszej chwili się wzdrygnęli. Obiecane oblicze Apostoła, oblicze, które znalazło się przed Bogiem, było 
rzeczywiście białe; białe białością plamistego trądu. Twarz była tak rozdęta i niesamowita, Ŝe zdała im się 
maską. Nie miała brwi; dolna powieka prawego oka zwisała na starczym policzku; cięŜkie grona wrzodów 
narastały na ustach; nieludzki, wyŜarły nos przydawał zwierzęcości całemu obliczu.
Głos Hakima podjął próbę ostatniego kłamstwa. "Wasz okropny grzech nie pozwala wam ujrzeć mojego 
blasku..." - zaczął mówić.
Nie słuchali i przebili go włóczniami.
6. Powszechna..

Człowiek z przedmieścia

Dla Enrique'a Amorima
I mnie pan będziesz mówić o nieboszczyku Franciscu Real? Znałem go, choć to nie była jego dzielnica, bo on 
działał na przedmieściu, więcej na północ, tam gdzie jezioro Guadalupe i koszary. Widziałem go na oczy 

Strona 22

169

wszystkiego trzy razy, i to nawet jednej i tej samej nocy, ale to była noc, której nie zapomnę, bo jak tu 
zapomnieć, kiedy właśnie owej nocy przyszła do mojej chałupy Lujanera - przyszła, bo tak się jej spodobało - a 
Rosendo Juarez opuścił Arroyo, Ŝeby więcej nie powrócić. Panu to jest faktycznie brak tego doświadczenia, 
Ŝeby wiedzieć, co to za nazwisko, ale ja panu powiem: Rosendo Juarez, inaczej Zabijaka, to był najcięŜszy 
chłop w całej Villa Santa Rita. Chłopak, co umiał obchodzić się z noŜem i naleŜał do ludzi pana Nicolasa 
Paredes, a ten znowu był jednym z zaufanych Morela. Bywało, przyjedzie do bur-
82

CZŁOWIEK Z PRZEDMIEŚCIA
delu, na gniadoszu, wysztafirowany jak jaki ksiąŜę i pełno srebrnych monet naszytych na uprzęŜy, a wszystkie
chłopy i wszystkie psy do niego, panie, z szacunkiem, a i baby teŜ; kaŜdemu było wiadomo, Ŝe miał na 
sumieniu dwóch zadźganych ludzi, a nosił wysoki kapelusz z cieniutkim rondem na wysmarowanej 
czuprynie; a i szczęście mu sprzyjało, jak to mówią. My, chłopaki z Santa Rita, tośmy go naśladowali we 
wszystkim, nauczyliśmy się nawet pluć tak jak on. Ale przyszła wreszcie taka nocka, kiedy okazało się 
naprawdę, kto to jest Rosendo Juarez.
Dziwne, bo dziwne, ale historia tej pamiętnej nocy zaczęła się od doroŜki. Od takiej nieprzyzwoitej doroŜki z 
czerwonymi kołami, pełniusieńkiej ludzi, co jechała w podskokach po tych ulicach - a błoto tylko co obeschło - 
i tak między te czerwone domy i zachwaszczone ogródki, i dwóch w niej siedziało, na czarno, z gitarami, i 
dalej śpiewać i raban robić, a ten na koźle opędzał się tylko batem od psów bezpańskich, co karemu pod 
kopyta właziły, i jeden miał na sobie poncho i siedział między nimi jak trusia, a to byt właśnie ten słynny 
Koniokrad, a przyjechał, Ŝeby się bić, a i zabić, jak dobrze pójdzie. Ciepła była nocka, jakby ją kto 
pobłogosławił; doroŜka miała budę złoŜoną i tych dwóch z gitarami tam siedziało, jakby na jakim pochodzie, 
chociaŜ pusto było na ulicy. To był początek tego wszystkiego, co się polem
83

CZŁOWIEK Z PRZEDMIEŚCIA
stato, ale o tym tośmy się dowiedzieli później. Myśmy byli, ze wszystkimi chłopakami, od wczesnej godziny w
tym lokalu u Julii; to był taki barak z cynkowej blachy pomiędzy szosą na Gaunę i rzeczką. Widać go było juŜ z
daleka przez to światło, które biło od bezwstydnej, czerwonej latarni, a hałas i muzyka od razu uświadamiały 
gościa, co to za interes. Julia, choć baba nieuczona, ale była bardzo zaradna i uwaŜająca, tak Ŝe nie brakowało 
ani picia, ani kobit, jak się naleŜy. Ale jak chodzi o Lujanerę - a to była kobita Ro-senda - to Ŝadna inna się do 
niej nie umywała. Teraz ona juŜ dawno ziemię gryzie i czasem wydaje mi się, Ŝe całkiem o niej zapomniałem, 
ale oglądałem ją na własne oczy i powiadam panu, trzeba ją było widzieć, kiedy miała te swoje młode lata. Jak 
ją kto zobaczył, to i o spaniu zapominał.
Alkohol, zabawa, kobity, czasem jakie wyzwisko, które człowiekowi Rosendo w gębę rzucił, albo 
szturchnięcie, które przyjmowało się jak od starszego brata: rzecz w tym, Ŝe tak jakoś dobrze mi wtedy było. 
Podłapatem kobitę, jak się patrzy, wydawało mi się, Ŝe mi w tańcu myśl zgaduje... Tango robiło z nami, co 
tylko chciało, zgarniało nas do kupy, rozrzucało po kątach i znowu nas jakby zapraszało do tańca. Takeśmy się
bawili jak we śnie, kiedy ni stąd, ni zowąd wydało mi się, Ŝe muzykanci jakby zaczęli głośniej grać. A to wcale 
nie muzykanci, tylko ci z gitarami
84

CZŁOWIEK Z PRZEDMIEŚCIA
w doroŜce i ich granie tak się mieszało z naszym, i było ich słychać coraz bliŜej. A potem wiatr, który to 
przyniósł, skręcił w drugą stronę, i znowu tylko na te wygibasy w tańcu zacząłem uwaŜać. Po długiej chwili 
zaczęli się dobijać do drzwi i jakiś głos - taki bardziej pański - coś tam krzyknął, jakby rozkaz. Zaraz zrobiło się
cicho, mocne pchnięcie w drzwi, i ten człowiek znalazł się w środku. Był podobny do swojego głosu.
Myśmy nie wiedzieli jeszcze, Ŝe to Francisco Real, ale widać było, Ŝe to ktoś: facet wysoki, tęgi w barach, 
calutki na czarno, tylko szal, zdaje się, popielaty, przerzucony przez ramię. A twarz, pamiętam, miał kanciastą 
i taką trochę indiańską.
Uderzyły mnie te drzwi, kiedy je popchnięto. I z samego rozpędu skoczyłem do niego, i zaiwaniłem go lewą w
gębę, a prawą sięgnąłem po nóŜ, ostry jak brzytwa, który noszę zawsze w marynarce, w specjalnej kieszeni 
pod lewą pachą. Ale na nic się to nie zdało. Facet, Ŝeby odzyskać równowagę, wyprostował ręce i odgarnął 
mnie na bok, jakby zawadę jaką z drogi usuwał. Zostałem za jego plecami, pochylony, i jeszcze rękę 

Strona 23

169

trzymałem pod marynarką na niepotrzebnym noŜu. Poszedł naprzód, jak gdyby nigdy nic. Szedł, wyŜszy niŜ 
wszyscy ci, których rozgarniał na boki, i jakby nikogo nie widział. Pierwsi - same chłystki, co gały tylko umieli 
wybałuszać -roztworzyli mu się jak wachlarz, szybciutko. Ale dłu-
85

CZŁOWIEK Z PRZEDMIEŚCIA
go to nie potrwało. Tam dalej czekał juŜ na niego Anglik i zanim facet zdąŜył go odsunąć, przygotował się i 
trzasnął go kantem dłoni w rękę. Jak to zobaczyli, to zaraz wszyscy na niego. Lokal miał ładnych parę metrów 
i przepychali go tak prawie od końca do końca, jak jakie bydlę; nic, tylko gwizd, spluwanie i szturchańce. 
Najpierw dali mu kilka razy pięścią; a potem, jak zobaczyli, Ŝe się nie broni, to walili go juŜ otwartą dłonią 
albo swoimi cięŜkimi szalami, dla draki. A swoją drogą, tak jakby go chcieli zostawić całego dla Rosenda, 
który nawet się nie poruszył, tylko stał oparty plecami o ścianę i na razie słowa nie powiedział. Dopalał 
szybko papierosa, jakby przeczuwał, co będzie. A Koniokrad przepchał się juŜ przez tę całą hałastrę, co 
nabijała się z niego na potęgę. Wygwizdali go, opluli, obili, a on - nic; dopiero jak stanął przed Rosendem, 
puścił parę z gęby. Wpierw mu się przyjrzał, przetarł rękawem twarz i tak zaczął:
-Ja jestem Francisco Real i przychodzę z północy. Ja jestem Francisco Real, po przezwisku Koniokrad. Nie 
powiedziałem ani słowa, jak ci gówniarze rękę na mnie podnieśli, bo ja szukam męŜczyzny, co portek od 
parady nie nosi. Powiadają, Ŝe w tych stronach jest taki jeden, co umie robić noŜem i nie boi się nikogo, i 
nazywają go Zabijaka. Chciałbym go zobaczyć, Ŝeby mnie, bidnemu sierocie, pokazał, co to jest męŜczyzna.
86

CZŁOWIEK Z PRZEDMIEŚCIA
Skończył gadkę i oczu z niego nie spuszcza. A juŜ w prawej ręce majcher mu świeci, widać miał go zawczasu 
w rękawie. Wszyscy, którzy go popychali, zrobili teraz duŜe koło i takeśmy na nich dwóch patrzyli, a cicho 
było, jakby kto makiem posiał. Nawet ślepy Mulat, co przygrywał na skrzypcach, obrócił się w naszą stronę.
Tak właśnie było, słyszę za sobą jakieś szuranie. Oglądam się, a to sześciu albo siedmiu ludzi stoi we drzwiach,
i to byli widocznie ludzie Koniokrada. Najstarszy, z gębą jakby wygarbowaną, ze szpakowatym wąsem i taki 
więcej wsiowy, postąpił parę kroków i onieśmieliło go tyle światła i tyle kobit czy co, bo z wielkim 
namaszczeniem zdjął kapelusz. A reszta w gotowości przy drzwiach patrzała tylko spode łba, czy wszystko 
odbywa się regulaminowo.
I co się stało Rosendowi, Ŝe nie zgniótł jeszcze tego pyszałka jak pluskwy? Milczał, jakby się zaciął, głowę tylko
spuścił i tyle. A papieros - nie wiem, czy go wypluł, czy mu sam z gęby wypadł. Wreszcie coś tam bąknął, ale 
tak cicho, Ŝeśmy go z drugiego końca nie dosłyszeli. Wyzwał go Francisco Real po raz drugi, a on drugi raz 
odmówił. Wtedy najmłodszy z tych, co stali pode drzwiami, wziął i gwizdnął. Lujanera z nienawiścią 
zmierzyła go wzrokiem i przepchała się, z tym swoim warkoczem na plecach, przez całe tałałajstwo, 
prościutko do swojego chłopa; pode-
87

CZŁOWIEK Z PRZEDMIEŚCIA
szła, sięgnęła mu ręką za pazuchę, wyciągnęła nóŜ i podała, mówiąc te słowa:
- Zdaje mi się, Rosendo, Ŝe będziesz go potrzebował.
Na wysokości głowy ciągnęło się podłuŜne okno, dla przewiewu, które wychodziło na rzekę. Rosendo złapał 
się za nóŜ oburącz, potem przesunął palcem po ostrzu, jakby go nie poznawał. I raptem uniósł się na palcach, 
przechylił w tył i nóŜ poleciał jak strzała przez to okno, do rzeczki. Mnie jakby kto zimną wodą oblał.
- Nie wybebeszę cię, boby mnie obrzydliwość wzięła - powiedział tamten i podniósł rękę, Ŝeby go przez łeb 
zdzielić.
Wtedy Lujanera uwiesiła mu się na szyi, popatrzyła tymi swoimi oczami i powiedziała z wściekłością:
- Zostaw go. I pomyśleć, Ŝeśmy go mieli za męŜczyznę.
Real przez chwilę nie wiedział, co robić, a potem objął ją, jakby na zawsze, i krzyknął muzykantom, Ŝeby dalej 
ciągnęli swoje tanga i milongi, a nam wszystkim, Ŝebyśmy wrócili do zabawy. Milonga poszła jak ogień, od 
końca do końca. Real tańczył z wielką powagą, przyciśnięty do kobity, bo juŜ była jego. Jak przetańczyli do 
drzwi, to krzyknął:
- Dajcie, panowie, przejście, bo kobita mi na rękach usypia.
88

Strona 24

169

CZŁOWIEK Z PRZEDMIEŚCIA
Powiedział i poszli, policzek przy policzku, jakby ciągle jeszcze tańczyli, jakby ich tango wymiotło za drzwi.
Dobrze nie wiem, ale chyba aŜ się zaczerwieniłem z tego wstydu. Zrobiłem parę kółek z jakąś dziewczyną i 
zostawiłem ją na środku lokalu. Skłamałem, Ŝe to przez ten upał i ścisk, i przemknąłem się pod ścianą do 
wyjścia. Ładna była nocka. Zresztą jak dla kogo. Zaraz za rogiem stała doroŜka, a gitary sterczały na tylnym 
siedzeniu, Ŝe wyglądało, jakby tam kto siedział. Głupio mi się zrobiło, jakby nas nie było stać nawet na to, Ŝeby
im gitarę zahaczyć. I pomyślałem sobie: co my właściwie jesteśmy warci? Wziąłem goździk, który miałem za 
uchem, i wrzuciłem go do kałuŜy, i tak się na niego zapatrzyłem, jakbym juŜ chciał zapomnieć o wszystkim. 
Akurat wtedy ktoś dał mi łokciem w bok i od razu jakby-mi się lepiej zrobiło. A to był Rosendo, uciekający 
chyłkiem z przedmieścia.
- Czego się pętasz pod nogami, gówniarzu - burknął i poszedł dalej. MoŜe chciał na kimś złość wyładować, a 
moŜe w ogóle nic myślał, co mówi. Poszedł brzegiem rzeczki, tam gdzie najciemniej, więcej go juŜ nie 
zobaczyłem.
Zostałem sam i tak patrzę na ten kawałek świata, gdzie człowiek Ŝycie przeŜył: tyle nieba, Ŝe aŜ się ma dość, ta
rzeczka, co się w dole szarpie, jakby czemu
89

CZŁOWIEK Z PRZEDMIEŚCIA
poradzić nie mogła, parę koni, droga nie brukowana, piece, gdzie chleb pieką - i pomyślałem sobie, Ŝe 
człowiek wyrósł na tym gnoju i na tym błocie jak jaki chwast do niczego nieprzydatny. Bo i cóŜ z takiego 
śmiecia mogło wyróść? Tylko tacy jak my; do gadania owszem, ale Ŝeby tak do czego innego... Do 
przechwałek, do krzyku - i tyle. A potem pomyślałem, Ŝe nie, Ŝe im bardziej pieska dzielnica, tym bardziej 
człowiek powinien mieć ten swój honor. Śmiecie? Powój akurat kwitnął i jak wiatr powiał, to pełno było tego 
zapachu. A muzykanci jakby powariowali, od ich grania wszystko wokół aŜ drgało. Śliczna była nocka. Tyle 
gwiazd, Ŝe się od tego we łbie mąciło -jedne na drugich. A ja się tak szarpałem ze sobą, Ŝe niby mnie to 
wszystko nic a nic nie obchodzi, ale nie mogłem ścierpieć ani tego, Ŝe Rosendo stchórzył, ani Ŝe tamten takiego
chojraka odstawiał. A i kobitę nawet na tę noc sobie podłapał. Na te i na wiele innych - pomyślałem - a moŜe i 
na zawsze, bo Lujanera jak za kim poszła, to na amen. Kto wie, w którą oni stronę mogli pójść, ale daleko 
chyba nie zaszli. A moŜe juŜ robią swoje w jakim rowie.
Jak wróciłem, zabawa szła w najlepsze. Wszedłem cichaczem i od razu wlazłem w największy ścisk. 
Zobaczyłem, Ŝe kilku z naszych się ulotniło, a ci z północnej dzielnicy tańczyli razem z innymi. Popychania ani
wyzwisk nie było; wszy-
90

CZŁOWIEK Z PRZEDMIEŚCIA
scy niby to z szacunkiem, ale ostroŜnie. Muzykanci grali, jakby im się spać chciało, a kobity, co tańczyły z tymi 
obcymi, jakby wody w usta nabrały.
Ja wiedziałem, Ŝe się coś stanie, ale nie to, co przyszło.
Najpierw usłyszeliśmy na dworze kobitę i jej płacz, a zarazem potem głos, któryśmy juŜ znali, choć teraz był 
spokojniejszy, zanadto spokojny, jakby nic z tego świata.
- Wchodź, mała. -1 potem znowu płacz. Potem znowu głos, niecierpliwy, jakby się nie mógł pohamować: - Ty 
suko przeklęta, otwieraj, kiedy ci mówię! Otwieraj! - Otworzyły się te drzwi rozchybotane i weszła Lujanera, 
ale sama. Weszła jak przymuszona, jakby ją kto z tyłu batem poganiał.
- Upiór jaki ją przysłał czy co? - powiedział Anglik.
- Nieboszczyk, synu - powiedział Koniokrad. Gębę miał, jakby był pijany. Wszedł, a myśmy mu zrobili 
przejście jak przedtem, postąpił chwiejnie parę kroków - wysoki i nie widzący nikogo - i zwalił się na ziemię, 
od razu, jak słup. Jeden z tych, co z nim przyszli, obrócił go na plecy i podłoŜył mu poncho pod głowę. Jak go 
poruszyli, to zobaczyliśmy krew. Miał szeroką ranę na piersi; na podłodze stała juŜ kałuŜa krwi, a czerwona 
chustka, którą miał na szyi, nasiąkła tak mocno, Ŝe aŜ czarna się zrobiła.
91

CZŁOWIEK Z PRZEDMIEŚCIA
Tej chustki tom nie widział przedtem, bo ją szal zasłaniał.

Strona 25

169

Jedna z kobit przyniosła spalone szmaty i wódkę na pierwszy opatrunek. Widać było, Ŝe chłop juŜ mówić nie 
będzie. Lujancra tak patrzała na niego jak suka bezpańska, tylko ręce jej zwisały po bokach. Wszyscyśmy 
czekali, co teŜ ona powie, aŜ wreszcie przemogła się i zaczęła mówić. Powiedziała, Ŝe jak tylko wyszli z 
Koniokradem i poszli na łączkę, naszedł ich jakiś nieznajomy i wyzywa go jak szalony, i Ŝe jak się zaczęli bić 
na noŜe, to Koniokrad dostał tę ranę i ona przysięga, Ŝe nie wie, kto to był, ale Ŝe nie Rosendo. Kto by tam jej 
uwierzył?
A facet na podłodze juŜ ledwie dychał. I pomyślałem sobie, Ŝe temu, co go tak urządził, to chyba ręka nie 
drgnęła. Ale chłop był twardy. Kiedy zastukał, to Julia akurat częstowała nas matę i tykwa przeszła dookoła, i 
wróciła do moich rąk, jak on ducha wyzionął. "Twarz mi nakryjcie", poprosił cichutko, kiedy poczuł, Ŝe juŜ z 
nim koniec. Tylko ambicja mu została i nie chciał, Ŝebyśmy patrzyli, jak się będzie wykrzywiał w konaniu. 
Ktoś mu połoŜył na twarz wysoki czarny kapelusz. I umarł pod tym kapeluszem, ani pisnął. Dopiero kiedy 
miechy przestały mu chodzić w górę i w dół, odwaŜyli się zdjąć ten kapelusz. Wygląd miał sfatygowany, jak 
kaŜdy nieboszczyk; to był jeden z najodwaŜniejszych chłopów, i nie
92-

CZŁOWIEK Z PRZEDMIEŚCIA
tylko w swojej dzielnicy, bo takŜe dalej na południe, u nas i jeszcze dalej, i jak zobaczyłem, Ŝe nie puszcza pary
i nic rusza się juŜ, to i cała złość mnie odeszła.
- Zęby umrzeć, nie trzeba nic więcej, tylko Ŝycia - wyraziła się jedna z kobit, a druga dodała:
- Tak się facet stawiał, a teraz to i od much się opędzić nie potrafi.
Wtedy ci jego towarzysze zaczęli szeptać między sobą i dwóch powiedziało głośno:
- Kobita go zabiła.
I jeden jej krzyknął w twarz, Ŝe to ona, i zaraz wszyscy ją otoczyli. Ja juŜ zapomniałem, Ŝe powinienem być 
ostroŜny, i podskoczyłem do nich jak ukłuty. Mało się nie wywaliłem jak długi z tego pośpiechu. Poczułem, Ŝe 
wszyscy na mnie patrzą. Powiedziałem, jakbym z nich kpił:
- Popatrzcie na tę kobitę. Gdzie by ona miała tę siłę i tę pewność ręki, Ŝeby jemu nóŜ wsadzić pod Ŝebro. -1 
rzuciłem im jeszcze, waŜniak nad waŜnia-ki: - Kto by to przypuszczał, Ŝe nieboszczyk, podobnieŜ taki król w 
swojej dzielnicy, skończy tak marnie, i to w takim zabitym miejscu, gdzie się nic nie dzieje, chyba Ŝe kto obcy 
przyjdzie nas wyrwać z tej nudy i połoŜy się jak ta szmata.
Nikt się nie odezwał, widać stchórzyli. W tej ciszy usłyszeliśmy gdzieś daleko tętent końskich kopyt. To była 
policja. Jeden mniej, inny więcej
93

CZŁOWIEK Z PRZEDMIEŚCIA
- Ŝaden wolał się z nią nie spotykać i zaraz uradzili, Ŝe najlepiej przeciągnąć trupa do rzeczki. Pamięta pan to 
okno, przez które Rosendo nóŜ wyrzucił? Właśnie tamtędy przerzucili ciało. Kilku go podniosło, wyciągnęli 
mu wszystko co do grosza, ktoś mu nawet uciął palec z sygnetem. Złodziejską naturę trzeba mieć, Ŝeby tak 
obrać biednego nieboszczyka, jak go juŜ ktoś mocniejszy wykończył. Rozbujali go i ta woda, co wszystko 
zabiera, wzięła i jego. JuŜ nie wiem, czy wypatroszyli go, Ŝeby nie wypłynął, bo wolałem nie patrzeć. Ten ze 
szpakowatym wąsem nie spuszczał ze mnie oka. Lujanera skorzystała z zamieszania i znikła.
Kiedy gliny weszły się rozejrzeć, zabawa odchodziła jakby nigdy nic. Ten ślepy Mulat takie habanery wyciągał
na skrzypcach, Ŝe dzisiaj juŜ ani marzyć o czymś podobnym. Na dworze zaczęło się rozjaśniać. Słupy na 
wzgórku sterczały samotne i niepotrzebne, bo cienkich drutów jeszcze nie było widać.
Poszedłem sobie spokojnie do chałupy, do której miałem z jakie pięć minut drogi. Zobaczyłem w oknie 
światełko, które zaraz zgasło. Mówię panu: jakŜem to tylko zobaczył, od razu przyspieszyłem kroku. I wtedy, 
panie Borges, wyjąłem jeszcze raz ten krótki majcher, ostry jak brzytwa, co go zawsze nosiłem tutaj, w 
marynarce, pod lewą pachą, i obejrzałem go dokładnie ze wszystkich stron, i był jak nowy, czysty, nie było na 
nim ani śladu krwi.

Et caetera
Dla Nestora Ibarry
Teolog po śmierci
Aniołowie donieśli mi, Ŝe gdy umarł Melanchton, został mu przydzielony na tamtym świecie dom pozornie 
taki sam, jaki miał on na ziemi. (Dzieje się tak prawie ze wszystkimi nowo przybyłymi do wieczności i dlatego 

Strona 26

169

sądzą oni, Ŝe nie umarli). Sprzęty domowe były takie same: stół, biurko z szufladami, biblioteka. Gdy 
Melanchton obudził się w tym mieszkaniu, podjął swoje literackie prace, jakby nie był wcale nieboszczykiem, i
pisał przez kilka dni na temat zbawienia poprzez wiarę. Jak to było w jego zwyczaju, nie wspomniał ani 
słowem o naboŜności. Aniołowie zauwaŜyli to pominięcie i wysyłali róŜne osoby, aby go o nie wypytały. 
Melanchton rzekł im: "Wykazałem niezbicie, Ŝe dusza moŜe się obejść bez naboŜności i Ŝe aby dostać się do 
nieba, wystarczy wiara".
95

ET CAETERA
Mówił im o tym przepełniony pychą i nie wiedział, Ŝe juŜ nie Ŝyje i Ŝe miejscem jego pobytu nie jest niebo. 
Gdy aniołowie usłyszeli tę mowę, opuścili go.
Po kilku tygodniach meble zaczęły rozpływać się jak widma, aŜ stały się niewidzialne, prócz fotela, stołu, kart 
papieru i kałamarza. Ponadto ściany pomieszczenia poplamiły się wapnem, a podłoga Ŝółtą farbą. Jego własne
ubranie stało się bardziej zgrzebne. Pisał jednak w dalszym ciągu, ale poniewaŜ trwał przy negowaniu 
znaczenia naboŜności, przeniesiono go do podziemnej pracowni, gdzie znajdowali się inni, podobni mu 
teologowie. Byt tam więziony przez kilka dni i zaczął wątpić w swą tezę, toteŜ zezwolono mu na powrót. 
Odzienie jego było z surowej skóry, ale usiłował wyobrazić sobie, Ŝe to, co działo się poprzednio, było zwykłą 
halucynacją, i w dalszym ciągu wychwalał wiarę, a krytykował naboŜność. Pewnego wieczora poczuł chłód. 
Zaczął wtedy przemierzać dom i stwierdził, Ŝe pozostałe pokoje to nie są juŜ pokoje z jego mieszkania na 
ziemi. Jeden przepełniony był nieznanymi przyrządami; drugi tak się zmniejszył, Ŝe nie moŜna było do niego 
wejść; inny się nie zmienił, ale jego okna i drzwi wychodziły na wielkie wydmy. Pokój w głębi pełen był osób, 
które wielbiły go i które mu powtarzały, Ŝe Ŝaden teolog nie jest tak uczony jak on. Uwielbienie to sprawiło 
mu przyjemność, ale poniewaŜ niektóre z tych osób nie mia-
96

ET CAETERA
ły twarzy, a inne wydawały się martwe, poczuł do nich w końcu wstręt i stał się podejrzliwy. Wtedy 
postanowił napisać pochwałę naboŜności, ale stronice dziś zapisane, nazajutrz okazywały się zatarte. Działo 
się tak, poniewaŜ układał je bez przekonania.
Przyjmował liczne wizyty niedawno zmarłych ludzi, ale wstyd mu było pokazywać się w tak plugawym 
pomieszczeniu. Aby przekonać ich, Ŝe jest w niebie, wszedł w porozumienie z pewnym czarownikiem z 
pokoju w głębi, a ten zwodził ich pozorami splendoru i świetności. Gdy tylko goście odchodzili, zjawiała się 
ponownie nędza i wapno, a czasami nieco wcześniej.
Ostatnie wieści o Melanchtonie mówią, Ŝe mag i jeden z ludzi bez twarzy unieśli go na wydmy i Ŝe teraz jest 
czymś w rodzaju słuŜącego u demonów.
(Z księgi "Arcana coelestia" Emanuela Swedenborga)
Sala posągów
W pierwszych dniach było w królestwie Andaluzyjczyków pewne miasto, w którym mieszkali ich królowie i 
które zwało się Lebtit lub Ceuta, lub Jaen. W mieście tym znajdowała się potęŜna twierdza, której brama o 
dwóch skrzydłach była nie po to, aby nią wchodzić

 

7. Powszechna..
97

ET CAETERA
ani nawet wychodzić, ale po to, aby utrzymywać ją w zamknięciu. Za kaŜdym razem, gdy jakiś król umierał i 
inny król dziedziczył jego wysoki tron, dodawał on własnymi rękami nowy zamek do bramy, aŜ zebrały się 
dwadzieścia cztery zamki, po jednym od kaŜdego króla. Wówczas zdarzyło się, Ŝe pewien zły człowiek, który 
nie pochodził z królewskiego domu, zdobył władzę i zamiast dołoŜyć kolejny zamek zaŜądał otwarcia 
wszystkich dwudziestu czterech, aby mógł zobaczyć, co kryje się w tej twierdzy. Wezyr i emirowie błagali go, 
by tego nie czynił, i ukryli przed nim Ŝelazny pęk kluczy, i powiedzieli mu, Ŝe łatwiej jest dołoŜyć jeden zamek
niŜ wyłamać dwadzieścia cztery, ale on powtarzał z zadziwiającym uporem: "Chcę obejrzeć, co kryje ta 
twierdza". Wówczas zaofiarowali mu tyle bogactw, ile mogli zgromadzić, w stadach, w chrześcijańskich 
idolach, w srebrze i złocie, ale on nie chciał ustąpić i otworzył bramę swoją prawą ręką (która będzie wiecznie 
płonąć). Wewnątrz byli przedstawieni Arabowie w metalu i w drewnie na swych rączych wielbłądach i 

Strona 27

169

źrebakach, w turbanach, które opadały falami na plecy, i z szablami zawieszonymi na pasach, i z prostymi 
włóczniami w prawicach. Wszystkie te postacie stanowiły bryły i rzucały cienie na podłogę, i ślepiec mógł je 
rozpoznać za pomocą samego dotyku, i przednie nogi koni nie dotykały ziemi, i nie przewracały się one, jakby
stanęły dęba. Wielkie przeraŜenie wywołały
98

ET CAETERA
w królu te wspaniałe figury, a jeszcze większe - panujący wśród nich porządek i doskonała cisza, wszystkie 
bowiem patrzyły w jedną stronę, którą był zachód, i nie słychać było Ŝadnego głosu ani Ŝadnej surmy. To było 
w pierwszej sali zamku. W drugiej znajdował się stół Sulejmana, syna Dauda - niech obaj dostąpią zbawienia! -
wycięty w jednym kamieniu szmaragdowym, którego kolorem, jak wiadomo, jest zieleń, a którego 
właściwości są nie do opisania, choć prawdziwe, uspokaja on bowiem burze, utrzymuje w cnocie swojego 
nosiciela, odpędza biegunkę i złe duchy, rozstrzyga pomyślnie spory i stanowi wielką pomoc w połogu.
W trzeciej znaleźli dwie księgi: jedna była czarna i nauczała o właściwościach metali, talizmanów i dni, jak 
równieŜ o sporządzaniu trucizn i odtrutek; druga była biała i nie zdołano odczytać jej nauk, chociaŜ pismo 
było wyraźne. W czwartej znaleźli globus, na którym były królestwa, miasta, morza, zamki i 
niebezpieczeństwa, kaŜde nazwane swoim prawdziwym imieniem i dokładnie wyobraŜone.
W piątej znaleźli zwierciadło kolistego kształtu, dzieło Sulejmana, syna Dauda - niechaj obaj dostąpią 
zbawienia! - którego cena była ogromna, gdyŜ było zrobione z róŜnych metali, i ten, kto przeglądał się w jego 
tafli, widział twarze swoich rodziców i swoich dzieci, od pierwszego Adama aŜ do tych, co usły-
99

ET CAETERA
szą Trąbę. Szósta pełna była eliksiru, którego jedna tylko kropla wystarczała, aby zamienić trzy tysiące uncji 
srebra w trzy tysiące uncji złota. Siódma wydała im się pusta i była tak długa, Ŝe najzręczniejszy spośród 
łuczników, wystrzeliwszy swą strzałę przy drzwiach, nie zdołałby dosięgnąć jej głębi. Na ostatniej ścianie 
zobaczyli wyrytą straszliwą inskrypcję. Król przyjrzał się jej i zrozumiał, a mówiła ona w ten sposób: "Jeśli 
czyjaś ręka otworzy bramę tego zamku, wojownicy z krwi i kości, podobni do wojowników z metalu u wejścia,
zawładną królestwem".
Wypadki te wydarzyły się w roku osiemdziesiątym dziewiątym hidŜry. Zanim dobiegł on kresu, Tank 
zawładnął tą fortecą i strącił owego króla, i sprzedał jego Ŝony i dzieci, i spustoszył jego ziemie. W ten sposób 
rozprzestrzenili się Arabowie po królestwie Andaluzji, pełnym figowców i nawodnionych łąk, gdzie nie cierpi 
się z pragnienia. Co się tyczy skarbów, fama głosi, Ŝe Tarik, syn Zijada, przekazał je swemu panu, kalifowi, 
który ukrył je w jakiejś piramidzie.
(Z "Księgi tysiąca i jednej nocy", noc 272)

Historia o dwóch, którzy śnili
Historyk arabski Al-Iszaki przekazuje takie oto zdarzenie:
100

ET CAETERA
"Opowiadają ludzie godni wiary (ale tylko Allah jest Wszechwiedzący i PotęŜny, i Miłosierny, i nie zasypia), 
Ŝe Ŝył w Kairze pewien człowiek posiadający bogactwa, ale tak wielkoduszny i szczodry, Ŝe utracił je 
wszystkie prócz domu swojego ojca, i był zmuszony pracować, Ŝeby zarobić na chleb. Pracował tak cięŜko, Ŝe 
pewnego wieczoru zmorzył go sen pod figowcem jego ogrodu, i ujrzał we śnie ociekającego wodą człowieka, 
który wyjął z ust złotą monetę i rzekł mu: «Twoje szczęście jest w Persji, w Isfahanie; idź je odnaleŜć». 
Następnego ranka obudził się i podjął długą podróŜ, i stawił czoło niebezpieczeństwom pustyń, okrętów, 
piratów, bałwochwalców, rzek, dzikich zwierząt i ludzi. Dotarł wreszcie do Isfahanu, ale w murach tego 
miasta zaskoczyła go noc i ułoŜył się do snu na dziedzińcu meczetu. W pobliŜu meczetu stał dom i sprawił 
Bóg Wszechmogący, Ŝe banda złodziei przeszła koło meczetu i wtargnęła do domu, i jego mieszkańcy, którzy 
spali, zostali obudzeni hałasem, jaki czynili złodzieje, i zaczęli wzywać pomocy. Sąsiedzi równieŜ podnieśli 
krzyk, aŜ kapitan straŜy tej dzielnicy przybył ze swymi ludźmi, i złodzieje uciekli przez taras na dachu. 
Kapitan kazał przeszukać meczet, znaleziono w nim człowieka z Kairu i wymierzono mu taką chłostę 
bambusowymi kijami, Ŝe był bliski śmierci. Po dwóch dniach odzyskał przytomność w więzieniu. Kapitan 

Strona 28

169

kazał go
101

ET CAETERA
przyprowadzić i rzekł: «Kim jesteś i gdzie jest twoja ojczyzna?» Ten odpowiedział: «Pochodzę ze sławnego 
miasta Kairu i moje imię jest Muhammad al-Maghrebi» . Kapitan spytał: «Co cię przywiodło do Persji?» 
Zapytany postanowił mówić prawdę i odrzekł:
«Jakiś człowiek w moim śnie kazał mi wyruszyć do Isfahanu, gdyŜ tu miało znajdować się moje szczęście. 
Jestem oto w Isfahanie i widzę, Ŝe owo szczęście, jakie mi obiecał, to ta chłosta, którą tak szczodrze mi 
wymierzyłeś*.
Na te słowa kapitan roześmiał się tak, aŜ pokazał zęby mądrości, i rzekł w końcu: «Człowieku głupi i 
łatwowierny, trzy razy śnił mi się dom w Kairze, w głębi którego znajduje się ogród, a w ogrodzie zegar 
słoneczny, a za zegarem słonecznym figowiec, a za figowcem fontanna, a pod fontanną skarb. Nie dałem 
najmniejszej wiary temu kłamstwu. Ty zaś, synu mulicy i demona, błąkałeś się z miasta do miasta, 
powodowany tylko wiarą w twój sen. śebym cię więcej nie spotkał w Isfahanie. Weź te monety i odjeŜdŜaj*.
Człowiek wziął monety i powrócił do ojczyzny. Spod fontanny w swoim ogrodzie «która była fontanną ze snu 
kapitana* wykopał skarb. Tak Bóg pobłogosławił go, wynagrodził i wywyŜszył. Bóg jest Szczodry, 
Niezbadany".
(Z "Księgi tysiąca i jednej nocy", noc 351) 
102
ET CAETERA
Niedoszły czarownik
Był w Santiago pewien dziekan, który usilnie pragnął nauczyć się sztuki magii. Usłyszał, Ŝe don Ułan z Toledo
znał ją lepiej niŜ ktokolwiek, i udał się do Toledo, aby go odszukać.
W dniu, kiedy przybył, skierował się wprost do domu don Ulana i zastał go zajętego czytaniem w ustronnym 
pokoju. Ten przyjął go Ŝyczliwie i poprosił, aby nie wspominał o celu swojej wizyty, dopóki nie zjedzą obiadu. 
Wskazał mu chłodny pokój i powiedział, Ŝe cieszy się bardzo z jego przyjazdu. Po obiedzie dziekan 
przedstawił powód odwiedzin i poprosił, by nauczył go wiedzy magicznej. Don Ułan powiedział, Ŝe zgaduje, 
iŜ jest on dziekanem, człowiekiem o dobrej pozycji i obiecującej przyszłości, ale obawia się, iŜ później dziekan 
o nim zapomni. Dziekan uspokoił go i zapewnił, Ŝe nigdy nie zapomni tej łaski i Ŝe zawsze będzie na jego 
rozkazy. Gdy juŜ omówiono tę sprawę, don Ułan wyjaśnił, Ŝe wiedzy magicznej moŜna się nauczyć tylko w 
odosobnionym miejscu, i biorąc go za rękę, zawiódł do przyległego pokoju, gdzie na podłodze znajdował się 
wielki Ŝelazny pierścień. Przedtem powiedział słuŜącej, by przygotowała kuropatwy na kolację, ale by nie 
wstawiała ich do pieca, zanim jej to poleci. Pociągnęli ra-
103

ET CAETERA
zem za pierścień i zeszli po schodach z gładko obrobionego kamienia, aŜ w końcu dziekanowi wydało się, Ŝe 
tak długo schodzili, iŜ koryto rzeki Tag znajduje się juŜ nad nimi. U stóp schodów byta cela, za nią biblioteka, 
a dalej rodzaj gabinetu z magicznymi przyrządami. Zaczęli przeglądać księgi i wtedy weszli dwaj ludzie z 
listem do dziekana, napisanym przez biskupa, jego wuja, który oznajmiał mu, Ŝe jest cięŜko chory i by nie 
zwlekał, jeŜeli chce go zastać przy Ŝyciu. Dziekana bardzo rozdraŜniły te wieści, po pierwsze ze względu na 
niemoc jego wuja, po drugie dlatego, Ŝe musiał przerwać studia. Postanowił napisać parę słów 
usprawiedliwienia i wysłał je biskupowi. Po trzech dniach przybyli ludzie w Ŝałobie z następnymi listami do 
dziekana, z których wynikało, Ŝe biskup zmarł, Ŝe wybierano następcę i Ŝe pokładano nadzieję w łasce boskiej,
iŜ to on zostanie wybrany. Mówili teŜ, by nie zadawał sobie trudu i nie przyjeŜdŜał, jako Ŝe byłoby lepiej, 
gdyby wybrano go pod jego nieobecność.
Po dziesięciu dniach przybyli dwaj giermkowie, wspaniale ubrani, którzy rzucili się do jego stóp i całowali 
jego dłonie, i pozdrowili go jako biskupa. Kiedy don Dian to zobaczył, zwrócił się z wielką radością do 
nowego prałata i rzekł, Ŝe składa dzięki Panu, iŜ tak dobre wieści zawitały do jego domu. Potem poprosił go o 
wakujący dziekanat dla jednego ze swoich
104

ET CAETERA

Strona 29

169

synów. Biskup powiedział, Ŝe przeznaczył dziekanat dla własnego brata, ale Ŝe postanowił mieć don Ulana w 
swych łaskach i Ŝeby pojechali razem do Santiago.
Udali się we trzech do Santiago, gdzie przyjęto ich z honorami. Po sześciu miesiącach przybyli do biskupa 
wysłańcy papieŜa, który ofiarowywał mu arcybiskupstwo Tolosy, pozostawiając w jego rękach mianowanie 
następcy. Kiedy don Ułan dowiedział się o tym, przypomniał mu dawną obietnicę i poprosił o ten tytuł dla 
swojego syna. Arcybiskup powiedział, Ŝe przeznaczył biskupstwo dla własnego stryja, brata swojego ojca, ale 
Ŝe postanowił mieć go w swych łaskach i Ŝeby pojechali razem do Tolosy. Don Ułan nie miał innego wyjścia 
jak się zgodzić.
Udali się we trzech do Tolosy, gdzie przyjęto ich z honorami i mszami. Po dwóch latach przybyli do 
arcybiskupa wysłannicy papieŜa, który ofiarowywał mu kapelusz kardynalski, pozostawiając w jego rękach 
mianowanie następcy. Kiedy don Ułan dowiedział się o tym, przypomniał mu dawną obietnicę i poprosił o ten
tytuł dla swego syna. Kardynał powiedział, Ŝe przeznaczył arcybiskupstwo dla własnego wuja, brata swojej 
matki, ale Ŝe postanowił mieć go w swych łaskach i Ŝeby pojechali razem do Rzymu. Don Ułan nie miał innego
wyjścia jak się zgodzić.
Udali się we trzech do Rzymu, gdzie przyjęto ich z honorami, mszami i procesjami. Po czterech latach
105

ET CAETERA
umart papieŜ i nasz kardynał został wybrany na tron papieski. Gdy don Ułan dowiedział się o tym, ucałował 
stopy Jego Świątobliwości, przypomniał mu dawną obietnicę i poprosił o kapelusz kardynalski dla swojego 
syna. PapieŜ zagroził mu więzieniem mówiąc, Ŝe wie dobrze, iŜ jest on tylko czarownikiem i w Toledo był 
mistrzem sztuk magicznych. Nieszczęsny don Ułan powiedział, Ŝe wróci do Hiszpanii, i poprosił o coś do 
jedzenia na drogę. PapieŜ nie spełnił tej prośby. Wówczas don Dian (którego twarz odmłodniała w dziwny 
sposób) powiedział głosem, który nie drŜał:
- Będę więc musiał zjeść kuropatwy, które poleciłem przygotować na dzisiejszy wieczór.
Pojawiła się słuŜąca i don Ułan powiedział, aby je upiekła. Przy tych słowach papieŜ znalazł się w podziemnej 
celi w Toledo, juŜ tylko jako dziekan Santiago, i poczuł się tak zawstydzony swoją niewdzięcznością, Ŝe nie 
wiedział, jak prosić o wybaczenie. Don Ułan powiedział, Ŝe wystarcza mu ta próba, odmówił mu poczęstunku 
i odprowadził go aŜ na ulicę, gdzie Ŝyczył mu szczęśliwej podróŜy i poŜegnał z wielką uprzejmością.
(Z "Księgi Patroniusza" infanta don Juana Manuela, który wzorował się na arabskiej ksiąŜce "Czterdzieści 
poranków i czterdzieści wieczorów")
106

ET CAETERA
Atramentowe zwierciadło
Historia wie, Ŝe najokrutniejszym spośród gubernatorów Sudanu byt Jakub Chorowity, który wydał kraj na 
tup nieprawości poborców egipskich i który umarł w jednej z komnat swojego pałacu czternastego dnia 
księŜyca barmahat w 1842 roku. Niektórzy sugerują, Ŝe czarownik Abd al-Rahman al-Masmu-di (którego imię 
moŜna przetłumaczyć jako Sługa Miłosiernego) zamordował go, uŜywając sztyletu czy teŜ trucizny, ale śmierć 
naturalna jest bardziej prawdopodobna, jako Ŝe zwano go Chorowitym. W kaŜdym razie kapitan Richard 
Francis Burton rozmawiał z tym czarownikiem w 1853 roku i opowiada, Ŝe przekazał mu on to, co 
przytaczam:
"To prawda, Ŝe cierpiałem niewolę w zamku Jakuba Chorowitego w wyniku spisku, który uknuł mój brat 
Ibrahim przy nielojalnej i nieskutecznej pomocy wodzów murzyńskich z Kordofanu, którzy go zdradzili. Mój 
brat zginął pod mieczem na krwawej skórze sprawiedliwości, ale ja rzuciłem się do znienawidzonych stóp 
Chorowitego i powiedziałem, Ŝe jestem czarownikiem i jeŜeli daruje mi Ŝycie, pokaŜę mu obrazy i zjawy 
jeszcze cudowniejsze niŜ Fanus al-chajjał (magiczna latarnia). Ciemięzca zaŜądał natychmiastowego dowodu. 
Poprosiłem o trzcinowe
107

ET CAETERA
pióro, noŜyczki, duŜy arkusz weneckiego papieru, róg pełen atramentu, piecyk, kilka ziaren kolendry i uncję 
będźwinu. Pociąłem arkusz na sześć pasków, zapisałem zaklęcia i inwokacje na pierwszych pięciu, a na 
ostatnim następujące słowa, które znajdują się w chwalebnym Koranie: «0djęliśmy twą zasłonę i widok twoich 

Strona 30

169

oczu jest przejmujący'). Następnie narysowałem magiczny kwadrat na prawej dłoni Jakuba i poprosiłem go, 
aby zgiął ją, tworząc wgłębienie, i wlałem w nią krąg atramentu. Zapytałem, czy dostrzega wyraźnie swoje 
odbicie w kręgu, i odpowiedział, Ŝe tak. Powiedziałem, Ŝeby nie podnosił oczu. Zapaliłem będźwin i kolendrę 
i spaliłem inwokacje w piecyku. Poprosiłem, Ŝeby wypowiedział imię postaci, którą pragnie oglądać. Pomyślał
i powiedział, Ŝe dzikiego konia, najpiękniejszego, jaki kiedykolwiek pas] się na pastwiskach okalających 
pustynię. Spojrzą) i zobaczył zieloną i spokojną łąkę, a później zbliŜającego się konia, zwinnego jak lampart, z 
białą gwiazdą na czole. ZaŜądał ode mnie całego stada tak doskonałych koni jak ten pierwszy i ujrzał na 
horyzoncie szeroką chmurę pyłu, a potem stado. Zrozumiałem, Ŝe mojemu Ŝyciu nie zagraŜa 
niebezpieczeństwo.
Gdy tylko pojawiało się światło dnia, dwaj Ŝołnierze wchodzili do mojego więzienia i prowadzili do komnaty 
Chorowitego, gdzie czekało juŜ na mnie kadzidło, piecyk i atrament. W ten sposób Ŝądał, a ja
108

ET CAETERA
ukazywałem mu kolejno wszystkie obrazy świata. Ten martwy juŜ teraz człowiek, którego nienawidzę, miał w
swoim ręku to wszystko, co widzieli umarli i widzą Ŝywi: miasta, klimaty i królestwa, na jakie dzieli się 
ziemia; skarby ukryte w jej wnętrzu; okręty, które przebywają morze; instrumenty muzyki, chirurgii i wojny; 
kobiety pełne wdzięku; gwiazdy stałe i planety; kolory, jakich uŜywają niewierni, aby malować swoje 
nienawistne obrazy; minerały i rośliny z sekretami i właściwościami, jakie w sobie kryją; srebrne anioły, które 
Ŝywią się hołdem, jaki oddają Panu; rozdawanie nagród w szkołach; posągi ptaków i królów kryjące się w 
sercu piramid; cień rzucany przez byka, co podtrzymuje ziemię, i przez rybę, co znajduje się pod bykiem; 
pustynie Boga Miłosiernego. Ujrzał rzeczy niemoŜliwe do opisania, jak ulice oświetlone gazem i jak wieloryb, 
który umiera, kiedy słyszy krzyk człowieka. Pewnego razu rozkazał, bym pokazał mu miasto, które zwie się 
Europa. Pokazałem mu najwaŜniejszą z jego ulic i wydaje mi się, Ŝe właśnie w tej rwącej rzece ludzi, 
wszystkich ubranych na czarno i wielu w okularach, zobaczył po raz pierwszy Zamaskowanego.
Postać ta, czasami w stroju sudańskim, czasami w mundurze, ale zawsze z chustą na twarzy, zaczęła od tej 
chwili pojawiać się w wizjach. Była zawsze obecna i nie zgadywaliśmy, kto to taki. Obrazy atramentowego 
zwierciadła, na początku krótkotrwałe
109

ET CAETERA
i nieruchome, stały się teraz bardziej złoŜone; wykonywały niezwłocznie moje polecenia i tyran dostrzegał je 
wyraźnie. W istocie zazwyczaj to nas wyczerpywało. Innym źródłem znuŜenia był okrutny charakter scen. 
Pojawiały się tam wyłącznie kary, szubienice, okaleczenia, rozkosze kata i okrutnika.
W ten sposób doszliśmy do świtu czternastego dnia miesiąca barmahat. Atramentowy krąg został juŜ 
przygotowany na dłoni, będźwin wrzucony do ognia, inwokacje spalone. Byliśmy sami. Chorowity zaŜądał, 
Ŝebym ukazał mu nieodwołalną i słuszną karę, gdyŜ jego serce owego dnia pragnęło ujrzeć jakąś śmierć. 
Ukazałem mu Ŝołnierzy z werblami, rozpostartą cielęcą skórę, ludzi zadowolonych z widowiska, kata z 
mieczem sprawiedliwości. Zdziwił się, gdy go ujrzał, i rzekł: «To Abu Kir, ten, który zgładził twojego brata 
Ibrahima, ten, który dopełni twego przeznaczenia, gdy zostanie mi dana umiejętność wywoływania tych 
obrazów bez twojej pomocy». Kazał przyprowadzić skazańca. Kiedy go przyprowadzono, zmienił się na 
twarzy, gdyŜ był to nieodgadniony człowiek w białej chuście. Rozkazał, aby zanim zostanie stracony, zdjęto 
mu maskę. Rzuciłem się do jego stóp i powiedziałem: «0 królu czasu, o istoto i sumo wieku! Ten człowiek nie 
jest taki jak inni, gdyŜ nie znamy jego imienia ani imienia jego rodziców, ani imienia miasta, które jest jego 
ojczyzną, toteŜ nie ośmielę
110

ET CAETElA
się go dotknąć, aby nie popaść w grzech, z którego będę musiał zdać rachunek*. Zaśmiał się Chorowity i w 
końcu przysiągł, Ŝe weźmie winę na siebie, jeŜeli jest w tym wina. Poprzysiągł to na miecz i na Koran. 
Wówczas rozkazałem, aby rozebrano skazańca i aby związano go na rozpostartej cielęcej skórze, i aby 
zerwano mu maskę. Polecenia te wykonano. PrzeraŜone oczy Jakuba mogły ujrzeć wreszcie tę twarz - która 
była jego własną. Przepełnił go strach i szaleństwo. Unieruchomiłem jego drŜącą dłoń moją dłonią, która nie 
drŜała, i kazałem mu patrzeć dalej na ceremonię jego własnej śmierci. Był opętany przez zwierciadło: nawet 

Strona 31

169

nie próbował podnieść oczu czy wylać atramentu. Kiedy miecz spadł w wizji na zbrodniczą głowę, jęknął 
głosem, który nie wzbudził we mnie litości, i potoczył się na ziemię martwy.
Niech chwała będzie AHahowi, który nie umiera i który trzyma w swym ręku dwa klucze: nieograniczonego 
Wybaczenia i nieskończonej Kary".
(Z ksiąŜki "Tne Lake Regions of Equatorial Africa", R. F. Burtona)
Dubler Mahometa
PoniewaŜ w umyśle muzułmanów pojęcia Mahometa i religii są nierozerwalnie związane, rozkazał
111

ET CAETERA
Pan, aby w niebie przewodził im zawsze duch, który odgrywa rolę Mahometa. Ów wysłannik nie zawsze jest 
ten sam. Pewien mieszkaniec Saksonii, którego za Ŝycia wzięli do niewoli Algierczycy i który nawrócił się na 
islam, pełnił kiedyś tę funkcję. PoniewaŜ poprzednio był chrześcijaninem, opowiadał im o Jezusie i powiedział,
Ŝe nie był on synem Józefa, ale synem Boga, i okazało się konieczne zastąpienie go. Miejsce pobytu tego 
zastępcy Mahometa wskazuje pochodnia, widoczna tylko dla muzułmanów.
Prawdziwy Mahomet, który ułoŜył Koran, nie jest juŜ widzialny dla swych adeptów. Powiedziano mi, Ŝe na 
początku im przewodził, ale Ŝe zamierzał nad nimi zapanować i zesłano go na Południe. Pewna gmina 
muzułmańska została podburzona przez demony i uznała Mahometa za Boga. Aby uśmierzyć niepokój, 
sprowadzono Mahometa z piekieł i pokazano go. Wówczas go ujrzałem. Podobny był do duchów obleczonych
w ciało, które nie postrzegają samych siebie, i twarz jego była bardzo ciemna. Zdołał wymówić te słowa: ,Ja 
jestem waszym Mahometem", i natychmiast się rozpłynął.
(Z "Vera christiana religio", 1771, Emanuela Swedenborga)

Spis źródeł
PrzeraŜający wybawiciel Lazarus Moreli
"Life on the Mississippi", by Mark Twain, New York 1883.
"Mark Twain's America", by Bernard Devoto, Boston 1932.
Nieprawdopodobny oszust Tom Castro
"The Rncyclopaedia Britannica", eleventh edition, Cambridge 1911.
Wdowa Cing, herszt piratów
"The History of Piracy", by Philip Gosse, London 1932.
Dostawca nikczemności Monk Eastman
"The Gangs of New York", by Herbert Asbury, New York 1927.
Bezinteresowny morderca Bill Harrigan
"A Century of Gunmen", by Frederick Watson, London 1931.
"The Saga of Billy the Kid", by Walter Noble Burns, New York 1925.
Nietaktowny mistrz ceremonii Kotsuke no Suke
"Tales of Old Japan", by A.B. Mitford, London 1912.
Zamaskowany farbiarz Hakim z Merwu
"A History ofPersia", by Sir Percy Sykes, London 1915. "Die Yernichtung der Rose". Nach dem arabischen 
Urtext ubertragen von Alexander Schulz, Leipzig 1927.

 

8. Powszechna.,

- W -

Spis pis treści
Prolog do pierwszego wydania ............. .5
PrzełoŜył Andrzej Sobol-Jurczykowski
Prolog do wydania z 1954 roku ............. .7
PrzełoŜył Andrzej Sobol-Jurczykowski
POWSZECHNA HISTORIA NIKCZEMNOŚCI
PrzełoŜył Stanisław Zembrzuski
PrzeraŜający wybawiciel Lazarus Moreli ..... .12
'Nieprawdopodobny oszust Tom Castro ..... .25
Wdowa Cing, herszt piratów .':............ .35
Dostawca nikczemności Monk Eastman ..... .45

Strona 32

169

Bezinteresowny morderca Bill Harrigan ..... .56
Nietaktowny mistrz ceremonii Kotsuke no Suke 64 
Zamaskowany farbiarz Hakim z Merwu ..... .72
Człowiek z przedmieścia ................. .82
ET CAETERA
PrzełoŜył Andrzej Sobol-Jurczykowski
Teolog po śmierci ...................... .95
Sala posągów .......................... .97
Historia o dwóch, którzy śnili ............ .100
Niedoszły czarownik .................... 103
115

SPIS TREŚCI
Atramentowe zwierciadło ............... .107
Dubler Mahometa ......................111
SPIS ŹRÓDEŁ ....................... .113
1

106

Strona 33