Microsoft Word - Bursa Andrzej

Andrzej Bursa
Smok

          Do odjazdu autobusu pozostało mi jeszcze kilka godzin popołudnia i
      cały niemal wieczór. Gotowy do drogi, z teczką i trenczem przerzuconym
      przez ramię, usiadłem na skarpie porośniętej bujną trawą. Materiał do
      reportażu o trudnościach i problemach wytwórców stylowych uprzęży we wsi
      Grząźle miałem zebrany solidnie, tak że nawet przeglądanie brulionu celem
      skontrolowania notatek nie miałoby sensu.
          Pozostawało mi więc sześć godzin bezczynnego oczekiwania w Grząźlach
      na autobus.
          Na szczęście było ciepło i słonecznie, mogłem więc wyciągnąć się
      wygodnie na łące. Było stąd widać prawie całą wieś. Grząźle były wsią
      dużą, szeroko wybiegającą przysiółkami w okoliczne wzgórza i kotliny. W
      rynku obok zwyczajnych słomą krytych chałup stały dwie jednopiętrowe
      kamieniczki i murowana piekarnia mechaniczna. Niżej ciągnęły się pola i
      płynęła pośród wiklin wartka rzeczka. Wszystko to otaczały góry porosłe na
      szczytach świerkowym lasem. Grząźle były typową wsią górską, mieszkańcy
      ich trudnili się przede wszystkim pasterstwem i wyrobem stylowych uprzęży.
      Z racji swojego położenia geograficznego Grząźle odcięte były od większych
      ośrodków, ale mimo to grząźlacy byli stosunkowo dość kulturalni i chętnie
      garnęli się do szkół, nawet, jak mnie poinformowano, pewien niedawno
      zmarły profesor najstarszej wszechnicy kraju pochodził z Grząźli.
          Tak więc leżąc na brzuchu wśród bujnej trawy, przyglądałem się
      grzązielskim zabudowaniom i przyrodzie. Leniwie paliłem papierosy i
      mrużyłem oczy pod słońce, co dawało mi jaką taką rozrywkę. W pewnej chwili
      zauważyłem, że niedaleko mnie przycupnął jakiś chudy staruszek. Po chwili
      staruszek zbliżył się do mnie niosąc w palcach krótki sczerniały
      niedopałek i poprosił o ogień. Poczęstowałem go papierosem. Początkowo się
      wzbraniał, ale w końcu skwapliwie wziął dwa. Zapalił i rozsiadł się
      wygodnie koło mnie. Przyjąłem to z rezygnacją. Ostatecznie staruszek nie
      wydawał mi się bynajmniej bardziej nudny od grzązielskich gór i obłoków.
          Zaczęliśmy pagawędkę. Staruszek był emerytowanym nauczycielem
      grzązielskiej szkoły. Skarżył się na bóle w stawach. Byłem nawet
      zadowolony z takiego obrotu rozmowy. Staruszek nie żądał, abym dzięki
      mojemu dziennikarskiemu stanowisku wystarał mu się o zapomogę i nie
      wtajemniczał mnie w sprawy mieszkańców Grząźli. Byłem mu za to wdzięczny i
      uprzejmie wysłuchiwałem jego skarg na bóle w stawach. Paliliśmy już
      drugiego papierosa, gdy zauważyłem, że na rynku zbierają się ludzie.
      Zbiorowisko to przypominało wieśniaków wychodzących z sumy. O ile mogłem z
      daleka rozpoznać, chłopi odziani byli odświętnie i czysto. Staruszek
      spojrzał w ich stronę i zakonkludował obojętnie:
          - Oho, już się szykują...
          - Do czego?
          - Pan redaktor nie wie? - zdziwił się. - Dziś dwudziesty maja...
      Święto smoka.
          - Jakiego smoka?
          - Jak to, nie słyszał pan o grzązielskim smoku? Ludzie panu nie
      opowiadali?
          - Nnnie... A może?...
          Przypomniałem sobie, że gdy mówiłem w klubie o swoim wyjeździe do
      Grząźli, któryś z kolegów wspomniał o grzązielskim smoku. W tym momencie
      jednak kelner przyniósł wódkę i po wypitej kolejce rozmowa zeszła na inne
      tory. W dzisiejszej mojej rozmowie z przewodniczącym Rady Wiejskiej też
      zdaje się padło słowo "smok", a bodajże nawet "święto" smoka". Jednak
      niczego więcej się nie dowiedziałem, więc poprosiłem mojego rozmówcę o
      wyjaśnienie, na czym polega święto smoka.
          - O, to stary zwyczaj - powiedział staruszek - sięgający chyba jeszcze
      pogańskich czasów. A polega to na tym, że raz do roku, wieczorem,
      dwudziestego maja, rzuca się smokowi mieszkającemu w jamie nad rzeką na
      pożarcie najdorodniejszego chłopca i najdorodniejszą dziewuchę, z tym że

      obydwoje nie mogą mieć lat więcej niż osiemnaście, a mniej niż szesnaście.
      Oczywiście przymiotnika "najdorodniejszy" nie można rozumieć dosłownie.
      Wybiera się po prostu jednego z wielu zdrowych chłopców i jedną z wielu
      zdrowych dziewcząt w tym wieku drogą losowania. - A co nazywamy smokiem? -
      spytałem ubawiony.
          - Smok jest najzupełniej autentyczny. Jest to stary, ogromny jaszczur
      o nie określonym bliżej gatunku. Mieszka o tam... - starzec wskazał palcem
      w kierunku olszyn po przeciwnej stronie rzeki. - Zresztą może pan zechce
      przyjrzeć się uroczystości? Przyłączymy się do ludzi, którzy muszą tędy
      przechodzić. Zobaczy pan cały ceremoniał pożarcia.
          Nie wiedziałem, czy starzec kpi sobie ze mnie, czy bredzi. Staruszek
      zauważył moją rozterkę i uśmiechnął się:
          - Pan się dziwi? Wszyscy przyjezdni dziwią się, gdy się o tym
      dowiedzą. Ale potem oswajają się z tym faktem. Już trzydzieści lat temu
      Towarzystwo Krzewienia Wiedzy wśród Ludu podjęło pierwszą kampanię przeciw
      smokowi, ale przegrało. Problemem tym interesowały się także czynniki
      rządowe i partyjne, ale jak dotąd nie podjęły w tej sprawie żadnych
      zasadniczych kroków. Wie pan, prawdę mówiąc, władze licząc się z
      konserwatyzmem i umiłowaniem tradycji przez miejscowych górali przymykają
      po trosze oczy na sprawę smoka. Ja sam blisko trzydzieści lat temu jako
      działacz TKWwL ostro występowałem przeciw smokowi i innym zabobonom
      szerzącym się wśród ludności wiejskiej. Napisałem nawet kiedyś artykuł
      specjalnie poświęcony sprawie smoka pt. "Potwór wysysa sok
      najżywotniejszy". Artykuł ukazał się w czasopiśmie "Pochodnia" będącym
      naszym organem. Już pięć lat przed wojną przestało wychodzić to
      czasopismo.
          - Jak to - zawołałem wzburzony - więc co roku skazuje się na śmierć
      dwoje niewinnych ludzi, prawie dzieci?
          - A tak... Wieś na tym specjalnie nie cierpi, bo grząźlanki są
      szerokie w biodrach i rodzą nader łatwo, prawie bez bólu. Istnieje nawet
      takie przysłowie: "Grząźlanka, daj Bóg zdrowa, bez łez wnuków się
      dochowa". Ksiądz nawet trochę sarkał na to przysłowie twierdząc, że
      sprzeczne jest ono ze słowami Pisma Świętego.
          - A co robi smok przez pozostałą część roku?
          - Leży w swojej jamie i śpi przetrawiając dwoje ludzi. Nie upomina się
      już o nic.
          - A gdyby tak... gdyby tak... odmówić mu ofiary... Co by się stało? -
      Nie wiem. Jeszcze nikt tego nie próbował.
          - A gdyby tak zabić tego potwora... - zawołałem.
          - To nie takie proste. Wydaje mi się, że tak rzadkie zwierzę znajduje
      się pod ochroną. Zresztą nie jest on wcale taki groźny, jak sobie pan
      redaktor wyobraża... Zobaczy pan.
          Tymczasem gościńcem nadchodził już pochód. Na czele szedł
      przewodniczący Rady Wiejskiej w towarzystwie dwóch chłopów z, których w
      jednym poznałem sekretarza komórki partyjnej, a w drugim artystę ludowego,
      snycerza Lelka. W odległości dobrych paru metrów za nimi dwie starsze
      kobiety, strojne w wykrochmalone spódnice i korale, prowadziły chłopca.
      Chłopiec, mimo iż nie miał więcej niż osiemnaście lat, był rosły i
      barczysty jak dojrzały mężczyzna. Czoło przecinała mu głęboka pozioma
      zmarszczka. Był to bardzo dorodny blondyn. Na szyi chłopca wisiał krótki
      sznur, poza tym był wolny, tylko baby podtrzymywały go lekko pod ramiona.
      Twarz chłopca była cała mokra ód potu, szczęki lekko drżały. Dalej dwaj
      starzy chłopi w czarnych surdutach prowadzili dziewczynę. Ta ubrana w
      jedwabną sukienkę i pantofelki na wysokim obcasie szlochała bez przerwy.
      Raz po raz sięgała do białej torebki, by wyciągnąć z niej chustkę,
      wycierała hałaśliwie nos, chowała chustkę i znów wyciągała ją z powrotem.
      Dalej walił tłum bab, chłopów i dzieci.
          Zeszliśmy z moim staruszkiem ze skarpy i przyłączyliśmy się do
      pochodu. Chłopi rozstąpili się i dali nam miejsce na czele tłumu tuż za
      dziewczyną. Pochód brnął w pyle rozgrzanej drogi, ludzie ocierali spocone
      czoła i posapywali. Po półgodzinnym marszu doszliśmy do kładki na rzece.

      Przed kładką dziewczyna zaczęła histeryzować. Kładła się na ziemię,
      czepiała się butów chłopów i spazmowała. Pochód zatrzymał się, aby
      przeczekać atak. Niektórzy zapalili papierosy. Po chwili dziewczyna
      wstała, otrzepała sukienkę i posłusznie przeszła przez kładkę. Kładka była
      tak wąska, że przejść przez nią można było tylko pojedynczo, przeprawa
      trwała więc dosyć długo. Niektórzy zzuwali buty i przechodzili rzekę w
      bród.
          Miejsce, w którym pochód zatrzymał się, nie różniło się niczym od
      całej przestrzeni ciągnącej się wzdłuż rzeki. Może tylko zarośla olch i
      wiklin były tu gęstsze. Lud ustawił się półkolem. Przewodniczący wzniósł
      rękę i wyrecytował:

          O smoku zielony
          Siarką karmiony
          Do tego sioła
          Gromada wola
          Przyjm ofiarę
          Przyjm ofiarę.

          W wiklinie zaszurało coś i wyszedł smok.
          Był to czterometrowej długości gad ślepy i wyleniały. Z trudem stawiał
      miękkie, słabe łapy.

      Stań se pyskiem do zorzy
          Do zachodu chwostem

          wyrecytował znów przewodniczący, a widząc, że smok grzebie się
      niezgrabnie, uderzył go kijem w grzbiet: - Nuże, nastąp się! - zawołał
      ostro.
          Smok prychnął i stanął posłusznie, jak mu kazali. Chłopiec, który
      dotychczas zachowywał się spokojnie, zzieleniał i poruszył się.
          - Matko - wymamrotał do jednej z trzymających go bab - zemdliło mnie
      trochę.
          Baby odprowadziły go kilka kroków w bok i troskliwie przytrzymały mu
      głowę. Chłopiec zwymiotował i skwapliwie otarł usta rękawem. Baby
      zaprowadziły go pod sam pysk smoka i cofnęły się. Chłopiec ukląkł na
      ziemi, przeżegnał się i wybełkotał naśladując ton przewodniczącego:

          Żegnam ciebie rodzino
          I ty miła dziewczyno
          I słoneczko jasne
          I pole zielone.

          - Amen - odpowiedział tłum.
          Wtedy smok zbliżył się, obwąchał chłopaka, zgarnął łapami pod siebie
      rozerwał. Rozerwane szczątki połknął trzema długimi kęsami. Teraz przyszła
      kolej na dziewczynę. Nie płakała już. Uklękła, wytarła nos i wyrecytowała
      formułkę. Smok załatwił się z nią dwoma kłapnięciami paszczy.
      Przewodniczący powiedział: