Biblioteki cyfrowe w Europie

http://www.ksiazka.net.pl/index.php?id=28&tx_ttnews%5Btt_news%5D=3669

Biblioteki cyfrowe w Europie - Raport HLG ''Obszerne fragmenty ko

cowego raportu specjalnej grupy

HLG ds. bibliotek cyfrowych i zmian w prawie autorskim pracuj

cej w latach 2006-2009. Raport

opublikowano na portalu Komisji Europejskiej ''

Biblioteki cyfrowe w Europie - Raport HLG
Rynek zagraniczny [16.03.10]

Na portalu Komisji Europejskiej został opublikowany ko

cowy raport specjalnej grupy HLG ds.

bibliotek cyfrowych i zmian w prawie autorskim pracuj

cej w latach 2006-2009 (EC i2010 Digital

Libraries High Expert).

Ł

cznie w zespole HLG pracowało blisko 50 osób reprezentuj

cych

najwi

ksze

wiatowe biblioteki, firmy wydawnicze, stowarzyszenia autorów,

wydawców ksi

ąŜ

ek i prasy, firmy z sektora IT, organizacje zbiorowego zarz

dzania. Raport prezentuje

kompromisowe stanowisko w wielu kluczowych obszarach. Godny polecenia jest zwłaszcza aneks
dotycz

cy grona współautorów i konsultantów raportu. Poni

ej prezentujemy

obszerne fragmenty opracowania.

2. Prawo własno

ci intelektualnej. Zagadnienia z zakresu prawa autorskiego dla bibliotek cyfrowych:

2.1 Osi

gni

cia i zalecenia;

2.1.1 Dzieła osierocone: mechanizmy na poziomie krajów członkowskich
Zalecenia HLG :

Tam gdzie istniej

prace, których wła

cicieli praw autorskich nie mo

na zidentyfikowa

lub

zlokalizowa

(dzieła osierocone), kraje członkowskie powinny utworzy

mechanizm umo

liwiaj

ycie takich prac wbrew ustalonym zasadom i systemom opłat dla potrzeb zarówno niekomercyjnych,

jak i komercyjnych, pod warunkiem,

e zanim dzieło zostanie u

yte,

przeprowadzone zostan

skrupulatne poszukiwania w celu identyfikacji danego dzieła i/lub

zlokalizowania wła

cicieli praw autorskich w kraju pochodzenia. Mechanizmy w krajach członkowskich

musz

spełni

nast

puj

ce kryteria w odniesieniu do kontekstu i u

ytku:

– dane rozwi

zanie powinno by

stosowalne do wszystkich rodzajów dzieł;

– u

ytkownik działaj

cy w dobrej wierze (bona fide) musi przeprowadzi

skrupulatne

poszukiwanie, zanim wykorzysta dane dzieło, w kraju, w którym ono powstało;
– najlepsze praktyki lub wytyczne specyficzne dla poszczególnych kategorii dzieł mog

opracowane przez zainteresowane strony z ró

nych sektorów, ale takie wytyczne nie powinny

wchodzi

do ustawodastwa.

Zaleca si

, aby kraje członkowskie wzajemnie uznawały wdro

one rozwi

zania w celu osi

gni

cia

ponadnarodowych standardów, potrzebnych przy tworzeniu bibliotek cyfrowych. W rezultacie materiał,
który mo

e by

legalnie u

yty w jednym kraju członkowskim, byłby legalnie u

yty tak

e w pozostałych

stwach.

2.1.2 Dzieła osierocone: „Obwieszczenie porozumienia o wytycznych o skrupulatnym poszukiwaniu
dla dzieł osieroconych”:

„Obwieszczenie porozumienia o dziełach osieroconych” mo

e by

opisane jako pochodne osi

gni

cie

HLG na obszarze tworzenia bibliotek cyfrowych. Obwieszczenie to jest form

samoregulacji podj

tej

przez 27 organizacji reprezentuj

cych europejskich wła

cicieli praw autorskich i instytucje kulturalne.

Zgodzili si

oni przestrzega

zbioru zasad skrupulatnych wytycznych podczas poszukiwa

wła

cicieli

praw autorskich, a tak

e uznali,

e dzieło mo

uznane za osierocone, je

li dane działania (wł

czaj

c dokumentacje tego procesu) nie zaowocuj

znalezieniem wła

cicieli praw autorskich.

Obwieszczenie porozumienia, wraz z zaleceniem (2.2.1) dotycz

cym wytycznych stosowanych na

poziomie krajowym, stanowi

dwa „bloki bazowe” konieczne dla rozwi

zania zło

onego zagadnienia

dzieł osieroconych, do którego mo

na równie

przewidzie

stosown

legislacj

na poziomie unijnym.

W trakcie prac przedstawiciele reprezentowanych organizacji i firm nie osi

li porozumienia co do

potencjalnej potrzeby doboru wła

ciwych kryteriów skrupulatno

ci przy masowej digitalizacji.

2.1.3 Dzieła niedost

pne w handlu: Modelowe Porozumienie.

HLG wypracowało Modelowe Porozumienie o digitalizacji i dost

pie do obj

tych prawem autorskim

dzieł niedost

pnych w handlu w formie on-line lub, alternatywnie, dla autoryzowanych u

ytkowników

jedynie w zamkni

tych sieciach.

To modelowe porozumienie zostało zaprojektowane tak, aby nadawało si

do zaadaptowania, przez

ró

ne systemy prawne i modele administracji, praw stosowanych na terenie krajów członkowskich Unii

Europejskiej. HLG najpierw wypracowało modelowe porozumienie, które pozwala bibliotece
zdigitalizowa

i udost

pni

prace niedost

pne w handlu autoryzowanym u

ytkownikom w ramach

zamkni

tej sieci. Pierwsza wersja tego porozumienia modelowego

nie jest ograniczona w ramach terytorium, ale dost

p nie mo

e by

zaoferowany poprzez otwarte

sieci.

HLG zaprojektowało wi

c now

wersj

porozumienia modelowego, aby pozwoli

bibliotekom na

oferowanie pełnego dost

pu on-line. Dalej zakłada si

e biblioteka, która zaoferuje dost

p on-line do

ksi

ąŜ

ek niedost

pnych w handlu, zaoferuje równie

dost

p do tych samych kategorii dzieł

autoryzowanym u

ytkownikom w zamkni

tych sieciach. Dlatego te

drugie porozumienie modelowe,

które zostało wypracowane, godzi obie opcje.

2.1.4 Dzieła osierocone i niedost

pne w handlu: centra baz danych i wyja

niania praw autorskich;

projekt ARROW.

HLG zaleca utworzenie centrów baz danych i wyja

niania praw autorskich dzieł osieroconych i

niedost

pnych w handlu. HLG zaprojektowało „Kluczowe zasady dla centrów baz danych i wyja

niania

praw autorskich dzieł osieroconych”, i „Kluczowe zasady dla centrów baz danych i wyja

niania praw

autorskich dzieł niedost

pnych w handlu”. HLG zaleca, aby były one wykorzystywane z chwil

, gdy

takie centra baz danych i wyja

niania praw autorskich b

tworzone.

Projekt ARROW (Accessible Registries of Rights Information and Orphan Works dla Europeany)
ufundowany w ramach programu eContentplus to pierwszy krok w tym kierunku. Projekt ten ma na
celu dostarczenie informacji wymaganej do wyja

nienia statusu praw autorskich dzieł osieroconych i

niedost

pnych w handlu, tak aby mogły by

zdigitalizowane i udost

pnione publicznie. ARROW

mógłby sformułowa

podstawy do dalszych inicjatyw w tej dziedzinie.

2.1.5 Ochrona cyfrowa: urz

dzenia wielokrotnego powielania, migracji i ochrony

technicznej.

Tam, gdzie kraj członkowski w ustawie o prawach autorskich wprowadził wyj

tek umo

liwiaj

tworzenie cyfrowych kopii dzieł i gdzie kopie te s

tworzone w celu ochrony:

– pewne instytucje, a dokładnie: dost

pne publicznie biblioteki, instytucje edukacyjne, muzea i

archiwa, powinny mie

liwo

ść

wykonania wi

cej ni

jednej kopii (nieograniczonej liczby kopii), je

jest to konieczne w celu zapewnienia ochrony danego dzieła. Wielokrotne kopiowanie powinno by

dozwolone, je

li i kiedy rozwój techniczny zdaje si

wymaga

takiego post

powania, jedynie w celach ochronnych, celem zabezpieczenia to

samo

ci i cało

poszczególnej publikacji;
– wymagana powinna by

koordynacja pomi

dzy ró

nymi działaniami na poziomie regionalnym i

narodowym oraz na terenie Unii Europejskiej, aby unikn

ąć

tworzenia duplikatów zarówno pomi

dzy

ró

nymi inicjatywami, jak i bibliotekami danego kraju uprawnionymi do otrzymywania egzemplarza

obowi

zkowego;

– w przypadku bibliotek uprawnionych do egzemplarza i dzieł tworzonych cyfrowo (born digital)
posiadaj

cych systemy zabezpieczaj

ce, wydawcy i przedstawiciele bibliotek zgodzili si

, aby te

systemy wył

czy

(dla celów prac bibliotek narodowych, ale nie dla u

ytkowników ko

cowych), tak

aby zapewni

stały i nieprzerwany dost

p do tego dokumentu.

2.1.6 Ochrona zawarto

ci internetowej i archiwizowanie zasobów internetowych (web harvesting).

HLG zaleca, aby kraje członkowskie uznały archiwizowanie zasobów internetowych jako zagadnienie
priorytetowe, poniewa

coraz wi

ksza ilo

ść

materiału jest tworzona i uaktualniana jedynie w formie

elektronicznej na stronach internetowych. Wymóg ochrony zawarto

ci sieci przez specjalnie

upowa

nione organizacje jest zagadnieniem z zakresu aktualizacji

ustaw o egzemplarzu obowi

zkowym.

Obowi

zuj

ce ustawodawstwo unijne dotycz

ce praw własno

ci intelektualnej, zwłaszcza Dyrektywa

2001/29 i jej artykuły 9 i 5.2 (c), pozwalaj

na ochron

zawarto

ci Internetu. Poni

sze zagadnienia

dotycz

ce ochrony zawarto

Internetu powinny by

uwzgl

dniane w ka

dej ustawie dotycz

cej prawa autorskiego i praw

pokrewnych:
a) Tam gdzie ustawa o prawie autorskim u

ywa terminu „prawo reprodukcji”, długofalowa ochrona

zawarto

ci Internetu wymaga działa

takich jak kopiowanie i migracja materiału, a terminologia

wykorzystywana w ustawie powinna by

wyja

niona.

b) Zawarto

ść

Internetu mogła by

zbierana i „składowana” zarówno w kraju, jak i zagranic

, zanim

jeszcze powstał wymóg „egzemplarza obowi

zkowego” dla zawarto

ci Internetu. Patrz

c z punktu

widzenia prawa autorskiego, aby umo

liwi

korzystanie z tak składowanego materiału, nale

wyja

tpliwo

ci dotycz

ce działa

w przeszło

ci, maj

c na celu jak najszersz

ochron

dóbr

kultury stworzon

w Internecie.

2.2 Wyzwania na przyszło

ść

2.2.1 Podstawowe warunki digitalizacji i dost

pu on-line.

Stworzenie metodologii udost

pnienia on-line dzieł chronionych prawem autorskim, szczególnie dzieł

niedost

pnych w handlu i dzieł osieroconych, jest dzi

głównym wyzwaniem dla bibliotek cyfrowych.

Potencjalnie wiele mo

na osi

ąć

poprzez wdro

enie zalece

HLG.

Przy czym HLG pozostawia otwarte nast

puj

ce zagadnienie: jak aspekt prawny digitalizacji dóbr

kultury ma by

zmodyfikowany, aby odpowiedzie

na te wyzwania, w szczególno

ci aby znale

źć

równowag

pomi

dzy prawem dost

pu do informacji z jednej strony i uznaniem praw twórców i

odpowiednim ich wynagrodzeniem za ich prac

i kreatywno

ść

z drugiej strony. Równie

na forum HLG

wła

ciciele praw autorskich podkre

laj

e digitalizacja i udost

pnianie on-line musz

odbywa

przy pełnym uznaniu obecnych zasad praw
autorskich. Z kolei instytucje kulturalne postuluj

konieczno

ść

reformy prawa autorskiego i dalszej

harmonizacji prawa na poziomie europejskim, aby stworzy

odpowiednie warunki dla digitilizacji na

szerok

skal

. Wyra

nie istnieje potrzeba dalszej debaty na ten temat w celu zbli

enia stanowisk.

2.2.2 „Prywatyzacja” dzieł z domeny publicznej w

rodowisku cyfrowym.

Niektóre instytucje kulturalne lub firmy prywatne digitalizuj

ce ró

nego typu obiekty/ dzieła domeny

publicznej roszcz

sobie prawa do zdigitalizowanych kopii. Rodzi si

pytanie, czy digitalizacja sama w

sobie kreuje nowe prawa. Poziom oryginalno

ci wymagany do stworzenia własno

ci autorskiej nie jest

obecnie zharmonizowany na poziomie europejskim.
Generalna zasada, która powinna by

zastosowana, to ta,

e dzieła w domenie publicznej powinny

pozosta

w domenie publicznej równie

rodowisku cyfrowym. W szczególno

ci HLG zaleca, aby

dost

p do materiałów z domeny publicznej, który był zdigitalizowany przez instytucje publiczne dzi

funduszom publicznym, nie był zamkni

ty i aby nadal odgrywał swoj

kluczow

rol

jako

ródło

kreatywno

ci i pomysłowo

ci.

4 Informacja naukowa: dost

p i ochrona.

4.1 Osi

gni

cia i zalecenia,

4.1.1 Zasady dotycz

ce informacji naukowej uzgodnione przez reprezentantów wydawców,

społeczno

ść

naukow

i biblioteki – punkty sporne.

HLG działało jako forum, gdzie naukowcy, przedstawiciele fundacji i wydawcy naukowi spotykali si

aby wymienia

pogl

dy w celu wspólnego wyłonienia praktycznych rozwi

poprawy dost

pu do

informacji naukowej. Ta metoda miała na celu przede wszystkim okre

lenie obszarów

kompromisowych i punktów spornych. Kompromis osi

gni

to głównie na obszarze ogólnych zasad

(np. zwi

kszenia rozpowszechniania i dost

pu, wolno

ci naukowców,

odpowiedniego wynagrodzenia za publikacje) oraz danych z bada

i ochrony. Jeden z głównych

punktów spornych dotyczy opcji obowi

zkowego przechowywania artykułów naukowych w zasobach o

otwartym dost

pie po upłyni

ciu okresu ochronnego. Innym zagadnieniem, gdzie pogl

dy s

rozbie

ne, jest dost

pno

ść

wydawnictw naukowych, wł

czaj

c w to wycen

dost

pu do starszych

numerów magazynów, gdzie biblioteki ch

tnie widziałyby

spadek cen z upływem czasu.

4.1.2 Dost

p do cyfrowych danych z bada

i ochrona.

• Cyfrowe repozytoria, w których przechowywane s

ró

ne prace naukowe, zawieraj

przede

wszystkim publikacje, ale równie

coraz

ródłowe i przetworzone bazy danych. W rzeczywisto

rosn

zale

ci pomi

dzy publikacjami a danymi. Mo

liwo

ść

ycia a nast

pnie powtórnego u

ycia

tych danych w sposób tak wolny jak to tylko mo

liwe jest kluczem do

innowacji i przyszłych post

pów w nauce.

• Generalne zało

enia strategiczne, wł

czaj

c stabilne modele opieki i fundowania/biznesu, musz

utworzone przez głównych reprezentantów instytucji istotnych dla nauki i informacji naukowej oraz

przez narodowych i unijnych strategów. Celem jest utworzenie ról i odpowiedzialno

ci w budowaniu

europejskiej cyfrowej infrastruktury informacji, która pozwala na dost

p i ponowne u

ycie danych z

bada

i zapewnia ich długotrwał

ochron

• Budowa odpowiedniej struktury b

dzie wymagała znacznych wysiłków i funduszy. Maj

c na uwadze

wzrastaj

wag

ochrony danych z bada

, organizacje funduj

ce badania na poziomach narodowym

i europejskim powinny rozwa

podniesienie bud

etów na ochron

danych z bada

• Komisja Europejska powinna oprze

na dotychczasowych inicjatywach.

4.1.3 Do

wiadczenia otwartego dost

pu: PEER – wydawanie i ekosystem publikacji z bada

europejskich.

Dyskusje w HLG doprowadziły do przeprowadzenia wspólnego eksperymentu, czy praktycznego
testu, w celu zebrania informacji na temat tzw. opó

nionego otwartego dost

pu („okresu

ochronnego”). Projekt PEER ufundowany przez program eContentplus jest prowadzony wspólnie
przez wydawców, biblioteki cyfrowe i o

rodki badawcze. Jego celem jest monitorowanie wpływu

systematycznego i powszechnego deponowania publikacji naukowych
zrecenzowanych przez innych naukowców (Green Open Access) na dost

p dla publiczno

ci,

rozpoznawalno

ść

autora, przydatno

ść

periodyków, jak równie

rodowisko naukowe europejskich

rodków badawczych i wydawniczych. Wydawcy wnie

li do tego projektu ok. 300 periodyków.

Rezultaty b

znane w 2011 roku.

4.2 Wyzwania na przyszło

ść

HLG wypracowało nast

puj

cy zestaw tematów do dyskusji oraz zalece

w sprawie informacji

naukowej w Europie w najbli

szych latach:

Nowy paradygmat informacji naukowej:
– poszerzenie dost

pu do publikacji naukowych,

– prawne i praktyczne przeszkody w inicjatywach zdobywania danych i sposoby ich przełamania, –
nale

y przeprowadza

eksperymenty z alternatywnymi metodami rozpowszechniania recenzji

naukowych i danych pochodz

cych z pełnych tekstów artykułów naukowych.

Udost

pnianie danych

– wła

ciwe wynagrodzenie dla naukowców, którzy udost

pniaj

swoje dane,

– wprowadzenie zasad przez organizacje finansuj

ce badania,

– nale

y zastanowi

, jak poprawi

dost

p do danych z magazynów naukowych.

Ochrona cyfrowa
– egzemplarz obowi

zkowy cyfrowych publikacji naukowych w Unii Europejskiej,

– odpowiedzialno

ść

narodowych i naukowych bibliotek za ochron

informacji naukowej jako cz

ęść

ich

roli i zada

w epoce cyfrowej i zwi

zane z tym potrzeby finansowe,

– mechanizmy fundowania cyfrowej ochrony danych przez organizacje funduj

ce badania (wsparcie

zarówno całej infrastruktury, jak i pojedynczych projektów),
– eksperymenty powinny by

przeprowadzane na poziomie Unii, maj

c na uwadze zapewnienie

jako

ci i zaufania zbiorów i rozwini

cie zało

co do audytowania i certyfikacji tych zbiorów. (...)

5 EUROPEANA – EUROPEJSKA BIBLIOTEKA CYFROWA.

Powstanie i rozwój bibliotek cyfrowych jest typowym zjawiskiem w nowym tysi

cleciu. Biblioteki

cyfrowe s

tworzone albo poprzez „tradycyjne” instytucje kulturowe i dostawców zawarto

ci, którzy

rozwijaj

działalno

ść

cyfrow

, lub przez nowe organizacje, które wcze

niej nie miały do czynienia z

zawarto

w formacie analogowym.

Zasi

g, rodzaje i cele takich organizacji i bibliotek cyfrowych równie

ró

norodne: zasi

g globalny,

dzynarodowy, narodowy czy lokalny; struktury publiczne, prywatne lub mieszane; udost

pnianie

on-line non-profit w opozycji do celów ostatecznie komercyjnych. W ramach tego procesu technologie
cyfrowe maj

bezprecedensowe mo

liwo

ci przekształcania zale

ci pomi

dzy samymi

organizacjami. Granice geograficzne nie istniej

. Otwarto

ść

i łatwy dost

p stały si

liwe. Ró

nica i

granice pomi

dzy ró

nymi rodzajami instytucji kulturalnych (np. pomi

dzy bibliotekami, archiwami i

muzeami) zanikaj

. Siły rynkowe odgrywaj

główn

rol

w zmianie ekonomii kultury cyfrowej i

zale

ść

pomi

dzy instytucjami publicznymi a prywatnymi firmami przyjmuje nowe formy.

Długofalowa wizja globalnej biblioteki cyfrowej mo

e by

yteczna w sterowaniu tym procesem:

internetowa sie

daj

ca wszystkim dost

p do uniwersalnej wiedzy o edukacji, badaniach,

osi

gni

ciach naukowych, twórczo

ci, innowacji, rozwoju społecznym i ekonomicznym.

Istnieje potrzeba utworzenia publicznej strategii, która towarzyszyłaby rozwojowi bibliotek cyfrowych.
Jest równie

zapotrzebowanie na bibliotek

cyfrow

usytuowan

na poziomie europejskim:

European

Europeana reprezentuje najbardziej widoczne osi

gni

cie

w inicjatywie bibliotek cyfrowych, powinna by

dalej konsolidowana i rozwijana. Instytucje Unii

Europejskiej, kraje członkowskie i udziałowcy powinni wesprze

European

, jako „championa

europejskiego” na globalnej arenie kultury cyfrowej. Europeana mo

e wynie

ść

ytek z

wykorzystania i promowania powy

szych zalece

HLG.

Pełna wersja jest dost

pna pod adresem:

ec.europa.eu/information_society/activities/digital_libraries/doc/hleg/reports/hlg_final_report09.pdf.

GLK.

tódło: e-pik.pl

Komisja Europejska, Grupa HLG ds. bibliotek cyfrowych, zmiany w prawie autorskim
Zobacz ostatnio dodane