Helena Larkowa - Człowiek niepełnosprawny

CZŁOWIEK NIEPEŁNOSPRAWNY
problemy psychologiczne

Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa 1987

Okładkę projektowała Ewa Gierach-Radziwonowicz
Redaktor Janina Dembska
Redaktor techniczny Marianna Wachowicz
Korektorzy Ewa Kicol i Grażyna Klim
l'

Copyright by Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa 1987
ISBN 83-01-06981-3

Wprowadzenie

Zachowanie, rozwój i losy życiowe człowieka niepełnosprawnego, a także skuteczność postępowania rehabilitacyjnego 
zależą w znacznym stopniu od jego sytuacji i pozycji w środowisku.
Różne sytuacje powstające w związku z niepełnosprawnością i jej skutkami - zwłaszcza psychologicznymi i 
społecznymi - rozpatrywane są w tej książce w nawiązaniu do teorii sytuacji T. Tomaszewskicgo (1975a), definiującej 
sytuację człowieka jako "układ jego wzajemnych stosunków z innymi elementami jego środowiska w określonym 
momencie czasu", a sytuację zadaniową jako układ wartości, na których człowiekowi zależy, i możliwości osiągania 
wartości pozytywnych, a unikania negatywnych.
Rzeczywiste ograniczenie możliwości realizowania przez człowieka pewnych wartości czy zaspokajania określonych 
potrzeb, spowodowane jego niepełnosprawnością oraz warunkami istniejącymi w danym środowisku lub tylko 
przekonaniem o ograniczeniu własnych możliwości osiągnięcia cenionych i pożądanych wartości, stwarza sytuację 
trudną dla danej jednostki niepełnosprawnej.
Świadomość przeszkód i trudności, często też niewiedza i nieumiejętność rozwiązywania trudnych problemów 
życiowych powstających w związku z niepełnosprawnością, wywołuje lub zwiększa przykre napięcia emocjonalne, 
pogłębia zakłócenie równowagi wewnętrznej oraz równowagi ze środowiskiem, dodatkowo utrudniając człowiekowi 
normalną aktywność, osiągnięcie określonych celów i wartości oraz zaspokojenie potrzeb.
Jednostka reaguje na uświadomione sobie skutki utraty sprawności jako cennych wartości w sferze fizycznej, 
psychologicznej, rodzinnej, społecznej, zawodowej, ekonomicznej itp. Przebieg reakcji zależy przede wszystkim od 
osobowości jednostki oraz od tego, jakie znaczenie miało i ma dla niej to, co utraciła w związku / powstaniem 
niepełnosprawności,

co sobie uświadamia, jakie skutki niepełnosprawności bierze pod uwagę, jak je interpretuje i jaką ma koncepcję własnej 
niepełnosprawności oraz w jaki sposób reaguje na stres i frustrację. Wysiłki jednostki w trudnej sytuacji zaistniałej w 
związku z niepełnosprawnością i jej skutkami zmierzają w kierunku likwidacji stresów emocjonalnych i przywrócenia 
zakłóconej równowagi wewnętrznej i zewnętrznej oraz znalezienia nowych sposobów osiągnięcia pożądanych wartości, 
co często wymaga również zmiany dotychczasowych celów i przyjęcia nowych. Któreś z tych dążeń może dominować 
u poszczególnych osób, zależnie od ich dotychczasowych nawyków i cech osobowości, a także od okresu, w jakim 
wystąpiła niepełnosprawność, od czasu jej trwania i od stopnia zakłócenia w związku z tym równowagi wewnętrznej 
oraz równowagi ze środowiskiem.
W pierwszym okresie wystąpienia niepełnosprawności, gdy nastąpiło zakłócenie równowagi wewnętrznej i 
zewnętrznej, pojawiają się - jako reakcja na utratę sprawności - zachowania obronne, mogące jedynie zmniejszyć 
obciążenie organizmu. Początkowo więc różne mechanizmy obronne przed stresem wywołanym utratą sprawności 
spełniają funkcję przystosowawczą i stanowią tylko formę przejściową zachowania, po czym muszą być zastąpione 
zachowaniami umożliwiającymi rzeczywiste przezwyciężenie stresu i skuteczne rozwiązywanie trudnych problemów, 
jakie stwarza sytuacja niepełnosprawności.
Podstawową rolę w zachowaniu się jednostki w związku z wystąpieniem niepełnosprawności i koniecznością 
przystosowania się do życia z nią odgrywa poznawczy obraz tej nowej sytuacji, siebie i innych ludzi. Obraz ten może 
być bardziej lub mniej adekwatny do rzeczywistego stanu rzeczy. Obraz nieadekwatny w którymś z wymienionych 
zakresów staje się źródłem niewłaściwego zachowania, tzn. zachowania nieadekwatnego do rzeczywistego stanu 
rzeczy, natomiast zgodnego z wytworzonym sobie przez jednosfcę niepełnosprawną obrazem własnej sytuacji, siebie i 
innych ludzi. Pociąga to za sobą pogłębienie się istniejących już trudności i pojawienie się nowych, trudnych do 
rozwiązania problemów. Również percepcja jednostek niepełnosprawnych, ich niepełnosprawności i zachowania, przez 

otoczenie oraz postawy wobec nich, mające swe źródła w stereotypowych przekonaniach dotyczących osób 
niepełnosprawnych i w przyjętych standardach zachowania, wywierają wpływ, często negatywny, na ich sytuację, 
stwarzając nowe, trudne do rozwiązania problemy. Brak akceptacji spo-łec/ncj osób niepełnosprawnych i ich 
zachowania, odbiegającego czasem • ul pi/yjętych standardów, utrudnia im życie i akceptację samych siebie

jako jednostek z niepełną sprawnością, co może wywoływać nowe przykre napięcia emocjonalne. Eskalacja tego 
rodzaju trudności może powodować bądź wzmożenie wysiłków w celu ich przezwyciężenia, bądź zaniechanie działań, 
apatię i depresję, bądź reakcję wycofywania się z kontaktów z innymi ludźmi, bądź też postawy agresywne, 
roszczeniowe lub obronne wobec otoczenia, co z kolei wywołuje odpowiednią reakcję otoczenia i nawarstwianie się 
nowych trudności.
W powstających różnego rodzaju trudnych sytuacjach, zwłaszcza gdy nasila się stres i coraz znaczniejsze staje się 
zakłócenie równowagi wewnętrznej i zewnętrznej człowieka niepełnosprawnego, a niska jest jego odporność na stres i 
brak mu umiejętności rozwiązywania tych nowych problemów, pomoc wykwalifikowanego specjalisty może być i 
często okazuje się konieczna. Aby udzielić skutecznej pomocy w przezwyciężeniu trudności psychologicznych i 
psychospołecznych oraz wskazać sposoby rozwiązania problemów, wobec których jednostka niepełnosprawna może 
być bezradna, a nawet wykazywać objawy dezintegracji zachowania, trzeba poznać i zrozumieć psychologiczną i 
psychospołeczną genezę narastających trudności, rozpoznać ich fazę rozwojową, znać psychologiczne mechanizmy 
zachowania się człowieka w sytuacjach trudnych oraz metody i techniki rozwiązywania problemów psychologicznych, 
które mogą wystąpić.
Rozwiązywanie powstających problemów wymaga właściwego przystosowania się jednostki do życia z 
niepełnosprawnością, co oznacza normalne funkcjonowanie w nowej, trudnej sytuacji, umożliwiające zaspokojenie 
istotnych potrzeb i dalszy rozwój osobowości. Jest to uwarunkowane przede wszystkim zmianą nastawienia wobec 
przyszłości oraz własnych możliwości osiągnięcia cennych wartości, dostrzeżeniem i przyjęciem celów, do których 
warto dążyć, oraz antycypacją prawdopodobieństwa ich osiągnięcia, która może wzbudzić motywację do działania w 
pożądanym kierunku.
Jednym z podstawowych warunków dobrego przystosowania psychicznego, społecznego i zawodowego jednostki 
niepełnosprawnej jest osiągnięcie i utrzymanie równowagi między zależnością i niezależnością od innych ludzi. 
Równolegle z uświadomieniem sobie i akceptacją konieczności pewnego stopnia zależności od środowiska każdy 
człowiek - również niepełnosprawny - może i powinien dążyć do pewnej niezależności, określanej jako autonomia 
jednostki wobec otaczającego ją świata.
Przyjmując za J. Piagetem (1981) koncepcję majoryzującego równoważenia i rozwijając ją w odniesieniu do osób 
niepełnosprawnych, rozpatruję

przystosowanie do niepełnosprawności i życia z nią jalco odzyskiwać i utrzymywanie względnej równowagi 
wewnętrznej i zewnętrznej, dokonu-^ jące się w różnych formach i na coraz wyższych poziomach. Zależy to od 
różnych czynników - m.in. od struktury osobowości jednostki, od jej doświadczeń, od środowiska, w którym żyje, i od 
różnych sytuacji, zwłaszcza społecznych i fizycznych.
Dobre przystosowanie psychiczne, społeczne i zawodowo jednostki umożliwia dalszy jej rozwój, a ten z kolei zapewnia 
przystosowanie na coraz wyższym poziomie. Przystosowanie majoryzujące ma charakter równowagi względnej i 
dynamicznej. Istotną sprawą jest wielkość i kierunek odchylenia od stanu równowagi. Odchylenie in plus stymuluje 
rozwój i aktywizuje energię, natomiast pozostawanie przez długi czas w trudnej sytuacji nieprzystosowania do 
niepełnosprawności, tzn. w sytuacji silnego zaburzenia równowagi, hamuje dążenia do zaspokojenia potrzeb rozwoju 
oraz do takich zmian, które warunkują uzyskiwanie równowagi na coraz to wyższym poziomie. Jednostka chroni się 
wówczas przed przeciążeniem i dezintegracją poprzez unikanie i redukowanie napięć lub posługując się różnymi 
mechanizmami obronnymi. Powrót do stanu względnej równowagi dzięki właściwemu przystosowaniu się do zmian 
spowodowanych niepełnosprawnością umożliwia i ułatwia jednostce możliwie pełny rozwój, osiąganie pożądanych 
celów, wartościowe życie i zajęcie odpowiedniego miejsca w swoim środowisku.
Wiele ważnych celów życiowych oraz wiele podstawowych potrzeb zarówno jednostki pełnosprawnej, jak i 
niepełnosprawnej wiąże się z pracą. Ponieważ realizacja tych celów i zaspokajanie potrzeb zależy nie tylko od 
możliwości otrzymania odpowiedniej pracy, .lecz także od stopnia przystosowania się do niej, wiele uwagi poświęcono 
w tej książce psychologicznym problemom występującym w sytuacji powodzenia i niepowodzenia w przystosowaniu 
się do pracy oraz czynnikom warunkującym to przystosowanie. Przedstawione wyniki własnych badań nad 
przystosowaniem do pracy niepełnosprawnych osób dorosłych i młodzieży wskazują, iż zakłócenie równowagi między 
jednostką niepełnosprawną a środowiskiem pracy, tj. nieprzystosowanie zawodowe, przejawia się w złym 
funkcjonowaniu jednostki w sytuacji pracy.
Równowaga między jednostką a środowiskiem pracy, czyli przystosowanie zawodowe człowieka, jest możliwa, gdy 
zaspokojone zostaną zarówno jcjjo potrzeby związane z pracą, jak i spełnione przez niego wymagania, któro stawia 
praca. Taka sytuacja stwarza dobre warunki i dla osiągnięć
8

w pracy, i dla rozwoju jednostki, zwłaszcza jako pracownika. Osoby niepełnosprawne dobrze przystosowane do życia i 
pracy - to jednostki aktywne, z inicjatywą, działające w kierunku wykorzystania własnych możliwości, osiągania 

przyjętych celów i rozwoju. Odwrotnie jest w przypadku osób źle przystosowanych.
W dalszych rozdziałach tej książki przedstawione zostaną wspólne dla różnych osób niepełnosprawnych podstawowe 
problemy psychologiczne, wynikające z sytuacji ich niepełnosprawności oraz jej psychologicznych i społecznych 
skutków, a także problemy związane z przystosowaniem do życia i pracy z niepełnosprawnością. Wskazanie 
różnorodnych psychologicznych i psychospołecznych uwarunkowań i mechanizmów zachowań człowieka 
niepełnosprawnego ma pomóc w zrozumieniu jego zachowania, potrzeb oraz motywacji. Ma również na celu ukazanie 
ludziom niepełnosprawnym możliwości radzenia sobie z trudnymi problemami przystosowania się do życia z 
niepełnosprawnością w sposób nadający temu życiu sens i ułatwiający osiąganie równowagi wewnętrznej oraz ze 
środowiskiem, jak też osiąganie wartościowych celów na coraz wyższym poziomie, a także rozwój osobowości i 
psychicznej autonomii wobec otaczającego świata, mimo istniejących ograniczeń i pewnej koniecznej zależności od 
innych ludzi.
Przedstawiając problemy człowieka niepełnosprawnego, jego trudności i możliwości przystosowania się do 
wartościowego, sensownego życia z niepełnosprawnością, starałam się poszerzyć w jakimś stopniu ogólną wiedzę o 
człowieku i mechanizmach regulujących jego relacje z otoczeniem. Próbowałam tego dokonać rozpatrując przede 
wszystkim to, co wspólne dla ludzi bardziej lub mniej sprawnych w różnym wieku.
Pragnęłabym, aby książka ta ułatwiła w pewnym stopniu wykrywanie i usuwanie przeszkód psychologicznych i 
psychospołecznych w funkcjonowaniu i rozwoju jednostki niepełnosprawnej oraz pomogła w usuwaniu 
psychologicznych skutków inwalidztwa, w zapobieganiu patologizacji i psychologicznej, społecznej, zawodowej 
degradacji człowieka niepełnosprawnego, w jego przystosowaniu do życia i rozwoju własnych możliwości pomimo 
ograniczonej sprawności.

Niepełnosprawność, niepełnosprawni i ich rehabilitacja
Podstawowe pojęcia

Charakterystykę trudnych sytuacji osób niepełnosprawnych oraz rozważania na temat psychologicznych problemów 
występujących w ich życiu i rehabilitacji należy poprzedzić określeniem podstawowych pojęć, mianowicie 
niepełnosprawności, inwalidztwa, rehabilitacji. T, Stosowane są różnego rodzaju podziały osób niepełnosprawnych, w 
za-leżności od przyjętej podstawy ich klasyfikacji.
Ze względu na rodzaj niepełnosprawności wyróżnia się fizyczne uszko-dzenia i choroby, np. narządów ruchu, choroby 
reumatyczne, różne cho-jroby wewnętrzne, jak gruźlica czy choroby serca i inne, choroby i uszkodzenia narządu 
wzroku lub słuchu, choroby układu nerwowego, a także choroby psychiczne i upośledzenie umysłowe.
W zależności od stopnia niepełnosprawności organizmu, a także jej związku z pracą, wyróżnia się inwalidów i inne 
osoby niepełnosprawne. Rozważania szczegółowe na temat pojęć: inwalida, inwalidztwo i rehabilitacja przedstawił A. 
Hulek (1969). Autor przyjmuje termin "inwalida" w szerokim znaczeniu tego słowa, odpowiadający pojęciu "osoba 
niepełnosprawna". Za inwalidę (tzn. "osobę trwale poszkodowaną na zdrowiu") autor uważa (s. 18): "taką jednostkę, u 
której istnieje naruszenie sprawności i funkcji w stopniu wyraźnie utrudniającym (w porównaniu z osobami zdrowymi 
w danym kręgu kulturowym) pobieranie nauki w normalnej szkole, wykonywanie czynności życia codziennego, pracę 
zarobkową, udział w życiu społecznym oraz zajęciach w czasie wolnym od pracy".
Według polskich przepisów prawnych1 inwalidą jest osoba częściowo lub całkowicie niezdolna do podjęcia 
zatrudnienia i zarobkowania z po-
1 Ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin z dnia 14 XII 1982 r.
11

wodu stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu. Ustawowo dzieli się inwalidów na trzy grupy w 
zależności od stopnia niezdolności do pracy, zarobkowania i samodzielnego życia.
Osoby choćby ze znaczną niesprawnością, które nie zostały zaliczone do żadnej z trzech grup inwalidów, nie są 
inwalidami w rozumieniu prawa. W szczegółowych przepisach mówi się o "osobach niezdolnych do wykonywania 
dotychczasowej pracy i nie zaliczonych do żadnej z grup inwalidów", a także o "pracownikach ze zmniejszoną 
sprawnością do pracy" (zob. Jończyk, 1979).
Z punktu widzenia rehabilitacji obowiązujące u nas definicje inwalidów są niewystarczające, a nawet nieodpowiednie, 
ponieważ opierają się przede wszystkim na pojęciu niezdolności do pracy i ustalają jej stopień, podczas gdy 
rehabilitacja tych osób opiera się na pojęciu zdolności do pracy i jej przywracaniu. Dla potrzeb rehabilitacyjnych 
należałoby przyjąć innego rodzaju definicję, obejmującą szerszy krąg ludzi potrzebujących którejś z form rehabilitacji.
W zakładach pracy w Polsce przemysłowa służba zdrowia obejmuje czynnym poradnictwem lekarskim osoby z 
chorobami przewlekłymi, a więc niepełnosprawne (a także młodocianych i kobiety ciężarne). Do grup wymagających 
czynnego poradnictwa lekarskiego, zwanych też grupami dyspanseryjnymi, zalicza się - oprócz osób z chorobami 
zawodowymi i inwalidztwem - osoby z gruźlicą, chorobą wrzodową, innymi przewlekłymi schorzeniami układu 
trawienia, z chorobami układu krążenia, nadciśnieniem, chorobami reumatycznymi, chorobami układu oddechowego, 
chorobami skóry, cukrzycą, chorobami obwodowego układu nerwowego i innymi. Są to pracownicy niepełnosprawni, 
którzy jakkolwiek nie zaliczeni do grupy inwalidów, mają różne ograniczenia w pracy z powodu stanu zdrowia, 
niejednokrotnie wymagają z tego względu zmiany stanowiska pracy, a także różnych usług rehabilitacyjnych.
Nie ma właściwie oficjalnie przyjętej zadowalającej definicji osób niepełnosprawnych nie będących inwalidami w 
rozumieniu prawa. Natomiast z punktu widzenia ograniczeń zawodowych i potrzeb rehabilitacyjnych osoba 

niepełnosprawna to jednostka, której zdolność do nauki i pracy została zmniejszona w stopniu wymagającym:
odpowiedniego doboru rodzaju i formy szkolenia zawodowego, pomocy w usprawnieniu i przystosowaniu 
zawodowym, doboru stanowiska pracy i zatrudnienia odpowiednio do indywidual-Hyi'h możliwości oraz ograniczeń.
12

Zaspokojenie tych potrzeb osób niepełnosprawnych umożliwia im normalne funkcjonowanie w pracy w zwykłych 
warunkach. Tak więc z punktu widzenia pracy niepełnosprawność może być określona przez potrzeby danej jednostki 
dotyczące przygotowania do pracy i samej pracy, których zaspokojenie usuwa lub też zmniejsza do minimum 
niepełnosprawność zawodową mimo istnienia w dalszym ciągu niepełnosprawności biologicznej. Na tym właśnie 
polega tzw. rehabilitacja zawodowa osób niepełnosprawnych.
Inwalidami z punktu widzenia pracy byłyby te osoby spośród ogółu piepełnosprawnych, które oprócz zaspokojenia 
wyżej wymienionych potrzeb wymagają bądź wzmożonej opieki i usług w zakresie rehabilitacji zawodowej, bądź pracy 
w specjalnych warunkach.
Jednakże, jak można stwierdzić na podstawie doświadczeń i badań, z punktu widzenia pracy i potrzeb rehabilitacji 
zawodowej nie ma w zasadzie różnic między wielu inwalidami a innymi osobami niepełnosprawnymi, nie mającymi 
statusu inwalidztwa (zob. Larkowa, 1976, 1980 a i b).
Międzynarodowa Organizacja Pracy przyjęła w 1955 r. szeroką definicję osoby niepełnosprawnej (disabled person), z 
punktu widzenia jej możliwości pracy i potrzeby rehabilitacji zawodowej (Zalecenie nr 99 MOP, dotyczące zawodowej 
rehabilitacji osób niepełnosprawnych). W definicji tej jednym terminem określa się zarówno inwalidów (w rozumieniu 
naszych przepisów), jak i inne osoby niepełnosprawne. Osoba niepełnosprawna to jednostka, której perspektywy 
otrzymania pracy i utrzymania się w odpowiedniej pracy zostały poważnie ograniczone na skutek zmniejszenia 
sprawności fizycznej lub umysłowej. Taka jednostka wymaga pomocy w otrzymaniu pracy i utrzymaniu się w niej. 
Temu celowi służy odpowiednio zorganizowana działalność, zwana rehabilitacją zawodową, którą powinny być objęte 
wszystkie potrzebujące jej osoby niepełnosprawne (Basic principles..., 1967).
Są też określenia niepełnosprawności, czy też naruszenia zdrowia i ograniczenia funkcji organizmu, odzwierciedlające 
biologiczne podejście do tych spraw. Na przykład według J. Kostrzewskiego (1976) "fizyczne lub psychiczne 
upośledzenie jest wynikiem procesu, który zazwyczaj przebiega w kilku fazach: uszkodzenie zdrowia - ograniczenie 
czynności człowieka - czasowe lub trwałe upośledzenie fizyczne lub (i) psychiczne - uzależnienie społeczne".
! W Ekspertyzie Komitetu Rehabilitacji i Readaptacji Człowieka PAN, dotyczącej sytuacji ludzi niepełnosprawnych i 
stanu rehabilitacji w PRL
13

(1978, s. 35), za niepełnosprawne2 uważa się "osoby o naruszonej sprawności psychofizycznej, powodującej 
ograniczenie funkcjonalne sprawności, lub aktywności życiowej w stopniu utrudniającym pełnienie właściwych dla 
nich ról społecznych", j
Z punktu widzenia skutktJW^hiepełnosprawności dla funkcjonowania danej jednostki słuszne wydaje się przyjęcie 
szeroko rozumianego pojęcia niepełnosprawności jednostki jako naruszenia funkcji organizmu i jego sprawności, które 
może wpływać na jej funkcjonowanie psychiczne i społeczne, a zwłaszcza zawodowe.
W tym rozumieniu pojęcie "niepełnosprawność" obejmuje również "inwalidztwo" jako niepełnosprawność znacznego 
stopnia, ujemnie wpływającą na funkcjonowanie zawodowe jednostki, która po spełnieniu określonych przepisami 
wymogów może być zaliczona do grupy inwalidów.
Podkreślam słowa "może wpływać" - ponieważ niepełnosprawność organizmu, jakkolwiek często wywiera wpływ na 
różne zakresy funkcjonowania danej jednostki, to jednak go nie determinuje. Aby uchronić jednostkę przed 
negatywnym wpływem niepełnosprawności na funkcjonowanie w wymienionych zakresach lub żeby usunąć skutki tego 
wpływu, podejmuje się różne działania, objęte mianem rehabilitacji psychologicznej, zawodowej i społecznej.
Rehabilitacja osób niepełnosprawnych
Rehabilitacja medyczna, zawodowa, kształcenie i przygotowanie do pracy osób niepełnosprawnych oraz we wszystkich 
etapach tego procesu prowadzona rehabilitacja psychologiczna, której podstawowe problemy przedstawione są w tej 
książce - wszystko to zmierza do odzyskania i utrzymania przez jednostkę równowagi wewnętrznej oraz równowagi 
między nią a środowiskiem społecznym, naruszonej na skutek niepełnosprawności, do wykorzystania i rozwoju 
możliwości jednostki oraz włączenia jej w normalne życie zawodowe, rodzinne i społeczne.
Rehabilitacja kompleksowa jest procesem obejmującym zorganizowane działania w zakresie rehabilitacji medycznej, 
psychologicznej, zawodowej
* Według szacunkowej oceny osoby niepełnosprawne stanowią w Polsce ok. 14% Bgólu luduofłei. W tym inwalidów 
według Mikrospisu GUS w 1974 r. było l 374330 l llinowlll oni 4,1% ogółu ludności w tymże roku.
14

i społecznej, a jej istota polega na "rozwinięciu u osoby poszkodowanej trwale na zdrowiu możliwie maksymalnych 
zdolności do samodzielnego życia - wykonywania czynności życia codziennego i pracy zawodowej, co umożliwi jej 
włączenie się w czynne życie społeczne" (Hulek, 1969, s. 27).
Zmniejszeniu i usuwaniu fizycznych i fizjologicznych skutków naruszenia organizmu i jego sprawności służy 
rehabilitacja lecznicza lub też - w szerszym ujęciu - rehabilitacja medyczna.
Według W. Degi (1976) rehabilitacja medyczna jest fazą rehabilitacji kompleksowej. Gdy leczenie podstawowe jest 

uzupełniane wyrabianiem funkcji narządów (leczeniem funkcjonalnym) przez zastosowanie gimnastyki leczniczej 
(kineziterapia) i przez dobrane zajęcia (terapia pracą, czyli ergoterapia), wówczas mówi się o leczeniu usprawniającym 
lub leczniczym usprawnianiu.
Rehabilitację zawodową osób niepełnosprawnych i jej poszczególne etapy: poradnictwo zawodowe, przygotowanie do 
pracy i zatrudnienie omawia szczegółowo A. Hulek (1969). Jego zdaniem samo fizyczne upośledzenie, nawet znaczne, 
nie jest czynnikiem decydującym o wynikach rehabilitacji zawodowej. Wyniki w szkoleniu i w zatrudnieniu osób 
niepełnosprawnych zależą raczej od takich czynników, jak: motywacja, zdolność polegania na sobie, stopień 
przystosowania się do przyjętych standardów i konwencji, poziom wykształcenia ogólnego i zawodowego, sytuacja 
społeczna w dzieciństwie i w wieku młodzieńczym, atmosfera w domu rodzinnym - czy niepełnosprawny ma w nim 
oparcie, wreszcie od przystosowania usług socjalnych do potrzeb inwalidy (Hulek, 1974&, s. 99).
Ogromnie ważnym etapem rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych, zarówno młodzieży, jak i dorosłych, 
którzy muszą zmienić pracę, jest prawidłowe przystosowanie ich do pracy (Larkowa, 1980a).
W odniesieniu do młodzieży niepełnosprawnej punkt ciężkości rehabilitacji zawodowej leży w ocenie jej zdolności do 
nauki zawodu i pracy, w poradnictwie zawodowym, w kształceniu ogólnym i zawodowym oraz w przystosowaniu do 
pracy w okresie przed podjęciem pracy zarobkowej i po zatrudnieniu.
Przygotowanie i przystosowanie młodzieży niepełnosprawnej, do pracy które stanowi niezmiernie ważną część procesu 
rehabilitacji (inaczej też określanej w odniesieniu do młodzieży jako rewalidacja), odbywa się w szkołach zwykłych i 
specjalnych lub w klasach specjalnych oraz w szkołach zawodowych przy współpracy z zakładami pracy. "Kształcenie 
specjalne -
15

według określenia UNESCO - jest to elastyczny system ułatwień wychowawczych wobec tych uczniów, którzy mają 
różnego rod/aju i stopnia trudności w nauce, spowodowane czynnikami zewnętr/nymi lub wewnętrznymi, zaburzeniami 
fizycznymi lub psychicznymi" (cyt. zu: Hulek, 1979, s. 7). Kształcenie specjalne dzieci niepełnosprawnych fizyc/nic, 
sensorycz-nie lub umysłowo, które nie mogą korzystać z nauki w zwykłycli s/kołach, stanowi podstawę ich rozwoju, 
usamodzielniania się i włączania w normalne życie społeczne.
W przypadku powstania niepełnosprawności u osób dorosłych, często po wielu latach pracy, główne zadania 
rehabilitacji zawodowej mają do spełnienia przede wszystkim zakłady pracy - w zakresie organizowanego tam 
usprawnienia leczniczego, doboru odpowiedniego stanowiska pracy, przeszkolenia do nowej pracy i przystosowania do 
niej.
W spółdzielniach inwalidów realizuje się adaptację zawodową jako tzw. rehabilitację podstawową. Czas trwania tego 
procesu wynosi 6 miesięcy, z możliwością przedłużenia go dla osób upośledzonych umysłowo i chorych psychicznie. 
W tym okresie inwalidzi bez kwalifikacji zawodowych bądź po okresie dłuższej bierności zawodowej, wymagający 
przystosowania do pracy, realizują program rehabilitacji pod nadzorem zespołu rehabilitacyjnego spółdzielni (zob. 
Mikulski, 1982).
Rehabilitacja psychologiczna to pomoc osobie niepełnosprawnej w jej przystosowaniu się do życia z 
niepełnosprawnością. A. Hulek (1976) do podstawowych środków psychologicznej rehabilitacji osób 
niepełnosprawnych zalicza:
1) stawianie diagnozy psychologicznej, psychoterapię, poradnictwo i konsultacje, współudział w planowaniu i realizacji 
postępowania rehabilitacyjnego itp.;
2) uwzględnianie czynników psychicznych w organizacji środowiska osób niepełnosprawnych oraz w redagowaniu 
przepisów prawnych i przygotowywaniu innych materiałów odnoszących się do ich spraw socjalno--bytowych.
Zadaniem rehabilitacji społecznej, której elementy występują zarówno w rehabilitacji leczniczej, jak i zawodowej, jest 
przygotowanie osoby niepełnosprawnej do życia i współżycia z innymi - w rodzinie i w innych grupach społecznych, a 
więc w szkole, w pracy i różnych sytuacjach życiowych, oraz jednocześnie usuwanie przeszkód społecznych i 
ekonomicznych (zob. Hulek, 19776).
16

W Ekspertyzie Komitetu Rehabilitacji i Readaptacji Człowieka PAN (1978) rehabilitacja społeczna jest określona jako 
proces zmierzający do przywrócenia samodzielności jednostce niepełnosprawnej. Do zadań rehabilitacji społecznej- 
należy przystosowanie warunków społecznych do realizowania integracji osób niepełnosprawnych ze społeczeństwem.
Prawidłowa integracja osób niepełnosprawnych ze społeczeństwem i społecznością, w której żyją, wymaga spełnienia 
szeregu warunków, przede wszystkim psychologicznych i społecznych. Osoby niepełnosprawne muszą nie tylko chcieć 
włączyć się w społeczeństwo, ale także być odpowiednio do tego przygotowane, społeczeństwo zaś musi chcieć przyjąć 
niepełnosprawnych swych członków na równych z innymi prawach i być do tego odpowiednio przygotowane (zob. 
Conclusions ofthe European Conference..., 1974; także Larkowa, 1979).
Podstawą społecznej rehabilitacji osób niepełnosprawnych są - oprócz odpowiednich przepisów prawnych, możliwości 
pracy i odpowiednich warunków ekonomicznymi - sprzyjające warunki życia, a w szczególności warunki fizyczne 
środowiska, np. dostępność budynków dla osób mających trudności w poruszaniu się, stosunki międzyludzkie oraz 
leżące u ich podstaw postawy wobec osób niepełnosprawnych. Mogą one dopomóc jednostce niepełnosprawnej w 
osiągnięciu takiej zdolności społecznego funkcjonowania, że nie będzie musiała korzystać ze specjalnych form 
rehabilitacji. Jednakże w wielu przypadkach potrzebne jest również zastosowanie różnych środków rehabilitujących: 

medycznych, edukacyjnych, psychologicznych, zawodowych i technicznych, podnoszących poziom jej sprawności 
fizycznej, psychicznej i społecznej, jej kwalifikacje zawodowe, wiedzę i umiejętności.
Rozwój rehabilitacji osób niepełnosprawnych popiera Organizacja Narodów Zjednoczonych.
W maju 1975 r. Rada Ekonomiczno-Społeczna ONZ przyjęła kolejną rezolucję, dotyczącą zapobiegania 
niepełnosprawności i podejmowania rehabilitacji osób niepełnosprawnych. W rezolucji tej zwrócono uwagę rządów 
krajów członkowskich na wzrastające znaczenie problemu niepełnosprawności i osób niepełnosprawnych w całym 
świecie. Wysunięto również pod adresem rządów postulat podejmowania odpowiednich działań, mających na celu 
rozwiązanie tego problemu, a w szczególności osiągnięcie lepszej integracji osób niepełnosprawnych ze 
społeczeństwem.
9 grudnia 1975 r. Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło rezolucję prokla-
17

mującą Deklarację Praw Osób Niepełnosprawnych oraz wzywającą do akcji międzynarodowych i krajowych, które by 
zmierzały do zapewnienia tych praw, biorąc Deklarację za wspólną podstawę działania.
Dotychczasowy i dalszy rozwój rehabilitacji osób niepełnosprawnych opiera się na następujących podstawowych 
zasadach.
W rehabilitacji osoby niepełnosprawnej przyjmuje się za podstawę posiadane przez nią zdolności i sprawności, które 
można i należy rozwijać. One właśnie wysuwane są na pierwszy plan. Uwzględnia się jednak przy tym istniejące 
ograniczenia.
Jedną z podstawowych przesłanek, na których opiera się ocena zdolności do nauki i pracy oraz cały proces rehabilitacji, 
jest stwierdzenie, że w człowieku tkwią duże rezerwy biologiczne i psychiczne, które można umiejętnie wykorzystać, 
ćwiczyć i rozwijać, jeśli stworzy się sprzyjające warunki i zastosuje odpowiednie metody. Dzięki temu ocena 
możliwości jednostki niepełnosprawnej może być bardziej optymistyczna niż diagnoza aktualnego jej stanu. Ocena ta 
jednak musi być realna, a więc powinna być przeprowadzona w warunkach możliwie naturalnych: w szkole, w 
warsztacie szkolnym, w zakładzie pracy, przy wykonywaniu konkretnych zadań.
Prawidłowe postępowanie rehabilitacyjne wymaga kompleksowego podejścia do problemów jednostki 
niepełnosprawnej, z uwzględnieniem aspektów zdrowotnych, psychologicznych, społecznych, pedagogicznych i 
innych. Wymaga to udziału odpowiednich zespołów specjalistów na poszczególnych etapach procesu rehabilitacji.
Nie można w pełni realizować celów rehabilitacji bez przyjęcia zasady, że jednostka niepełnosprawna nie powinna być 
jedynie przedmiotem działania i oddziaływania zespołu rehabilitacyjnego - musi ona być przede wszystkim podmiotem 
działania, wyniki rehabilitacji zależą bowiem od jej aktywnej postawy i aktywnego udziału.
Rehabilitacja jednostki niepełnosprawnej dokonuje się poprzez różnorodne formy aktywności - przede wszystkim przez 
ruch i pracę.
Nieodzownym warunkiem pełnej rehabilitacji jednostki niepełnosprawnej i podstawą jej rozwoju jest osiągnięcie celu 
rehabilitacji psychologicznej, który stanowi przystosowanie do życia z niepełnosprawnością, tj. przywrócenie 
naruszonej równowagi wewnętrznej oraz w relacji: człowiek niepełnosprawny-środowisko.
Proces rehabilitacji osób niepełnosprawnych zmierza do ich integracji W społeczeństwem, w którym żyją. Należy 
jednak przy tym pamiętać,
18

że integracja społeczna powinna służyć zaspokojeniu ich istotnych potrzeb oraz rozwojowi ich osobowości i 
możliwości. W tym sensie integrację społeczną można uważać za środek, nie zaś cel rehabilitacji.
Wspólne problemy w rehabilitacji       /
• ' różnych osób niepełnosprawnych
v ..
W rozwoju rehabilitacji osób niepełnosprawnych coraz większy nacisk kładzie się na to, co jest wspólne w tym 
procesie, a przede wszystkim na to, co jest wspólne dla jednostek z różnego rodzaju niepełnosprawnością.
Wieloletnie doświadczenie w dziedzinie rehabilitacji osób niepełnosprawnych dowiodło, że więcej jest w niej 
problemów i aspektów wspólnych dla osób z różnego rodzaju niepełnosprawnością niż specyficznych, wynikających z 
rodzaju ich kalectwa bądź choroby.
W związku z tym rozwinęła się ogólna teoria rehabilitacji, opracowane zostały wspólne zasady prawne w tej dziedzinie, 
a także organizacja usług. Stało się to szczególnie widoczne wówczas, gdy odpowiedzialność za prowadzenie 
rehabilitacji zaczęły przejmować rządy poszczególnych państw, obejmując w ujednolicony sposób coraz szersze kręgi 
osób niepełnosprawnych, bez względu na rodzaj ich upośledzenia, i zastępując partykularyzm w podejściu do tych 
zagadnień, jaki prezentowały i prezentują organizacje społeczne rozwiązujące problemy określonych grup osób 
niepełnosprawnych. Również międzynarodowe organizacje i towarzystwa coraz częściej zajmują się problemami 
wspólnymi dla różnych grup osób niepełnosprawnych, podczas gdy organizacje wąskospecjalistyczne pogłębiają 
problematykę specyficzną, charakterystyczną dla określonych grup niepełnosprawnych.
Na wspólne, ale i różne aspekty w rehabilitacji różnego rodzaju osób niepełnosprawnych zwraca uwagę zwłaszcza A. 
Hulek (1973), a także H. Larek (1973).
W rehabilitacji osób niepełnosprawnych przyjmujemy przede wszystkim wspólny cel, którym jest przywrócenie lub 
zwiększenie w możliwie maksymalnym stopniu zdolności tych ludzi do samodzielnego życiami "piacy, włączenie ich w 
czynne życie społeczne i zawodowe oraz rozwój ich osobowości i możliwości. Jako naczelną zasadę, wspólną w 

odniesieniu do wszystkich niepełnosprawnych, przyjmujemy, że oddziałując na jednostkę z^zaburzonji funkcją 
_orjąniz^.u_J^_badaiąc jej zachowanie, trzeba brać
t
19

pod uwagę całego człowieka i jego funkcjonowanie w określonych warunkach, nie zaś pojedyncze elementy i 
właściwości, a choroba lub uszkodzenie ciała jest tylko jednym z takich elementów. Trzeba też zdawać sobie sprawę z 
tego, że osoby z niepełnosprawnością, niezależnie od jej rodzaju, mają takie same, zależne od wieku, potrzeby 
biologiczne, psychiczne i społeczne jak każdy człowiek i tak samo dążą do ich zaspokojenia. W procesie rehabilitacji 
różnych osób niepełnosprawnych dążymy więc do umożliwienia im zaspokojenia takich samych potrzeb 
podstawowych, a także potr/eb indywidualnych, dobierając środki i metody odpowiednio do potrzeb, ale i do 
przeszkód, które należy pokonać, żeby> owe potrzeby móc zaspokoić.
Oczywiście, w zależności od etapu rehabilitacji na pierwszy plan wysuwają się różne potrzeby: w rehabilitacji 
medycznej - potrzeby związane z usprawnieniem fizycznym, w rehabilitacji zawodowej - potrzeby związane z ocenę 
zdolności do pracy, poradnictwem i szkoleniem zawodowym oraz zatrudnieniem. Także podstawowe potrzeby 
psychiczne i społeczne w poszczególnych etapach rehabilitacji są podobne u jednostek z różnego rodzaju 
niepełnosprawnością. Wspólna jest też zasada ich aktywizacji, specyficznie dostosowywane są tylko jej formy.
Również ocena zdolności do pracy i poradnictwo zawodowe dla osób niepełnosprawnych opierają się na ogólnych 
zasadach, wspólnych nie tylko różnym osobom niepełnosprawnym, lecz także pełnosprawnym. Kalectwo lub choroba i 
ich skutki stanowią ważny, lecz dodatkowy czynnik, który należy brać pod uwagę obok innych czynników 
determinujących zdolność człowieka do pracy, by ewentualnie uzupełnić zasady i metody, na jakich opiera się 
poradnictwo dla jednostek niepełnosprawnych.
Podstawowym problemem w rehabilitacji ludzi niepełnosprawnych jest prawidłowe ustalenie, gdzie powinno kończyć 
się to, co wspólne osobom z niepełnosprawnością różnego rodzaju, jak też osobom pełnosprawnym i 
niepełnosprawnym, a zaczynać to, co wymaga specjalnego podejścia i rozwiązań. Jak wynika z doświadczenia i z badań 
przedstawionych w tej książce, decydującym czynnikiem w tym rozróżnieniu jest stopień i zakres zakłócenia 
równowagi między jednostką a środowiskiem, nie zaś rodzaj upośledzenia funkcji organizmu. Należy więc przede 
wszystkim brać pod uwagę możliwość wyrównania tego zakłócenia w aspekcie fizycznym, psychologicznym i 
społecznym.
Wspólną cechą różnych osób niepełnosprawnych, stanowiącą podstawę ich rehabilitacji zawodowej i społecznej, jest 
zdolność przystosowywania
20

się do różnych sytuacji i środowisk społecznych, a w szczególności do sytuacji i środowiska pracy. Rehabilitacja 
człowieka niepełnosprawnego zależy przede wszystkim od jego przystosowania się do swej niepełnosprawności i jej 
skutków, do wymagań życia i środowiska społecznego w sytuacji wywołanej chorobą lub kalectwem.
;~   W pierwszym okresie niepełnosprawności oraz w czasie rekonwalescencji d rehabilitacji człowiek prawie zawsze 
potrzebuje pomocy, by psychicznie przystosować się do nowej dlań sytuacji. Zależy to w dużym stopniu od postaw i 
zachowań otoczenia oraz od warunków społecznych - z jednej strony, z drugiej zaś od postaw i motywacji samej 
jednostki niepełnosprawnej, m.in. do bycia zrehabilitowaną.
Przystosowanie jednostki uwarunkowane jest zarówno psychologicznie, jak i społecznie oraz - oczywiście - 
biologicznie, każdy bowiem człowiek dysponuje pewną rezerwą możliwości biologicznych, nie uruchamianych w 
normalnych warunkach życia i pracy, oraz możliwości psychicznych, wynikających z właściwości układu nerwowego. 
Ten aspekt rehabilitacji jest wspólny wszystkim osobom niepełnosprawnym. Istnieją jednak, oczy- i wiście, różnice 
indywidualne. .,
Rozpatrując psychologiczny aspekt rehabilitacji, musimy zwrócić uwagę na to, że przystosowanie psychiczne, 
społeczne i zawodowe niepełnosprawnej jednostki zależy nie tyle od rodzaju inwalidztwa, co od świadomości i 
doświadczenia jego społecznych skutków. Człowiek różnie odczuwa swoje kalectwo, w zależności od tego, jakie 
miejsce w systemie przyjętych przez niego wartości zajmowało to, co stracił na skutek inwalidztwa, oraz od tego, jak 
jego niepełnosprawność odbierają inni ludzie. «
Na postawy i zachowanie się osób niepełnosprawnych - podobnie jak ,' sprawnych - decydujący wpływ wywiera 
pojęcie o sobie, swojej wartości i swoich możliwościach. Oczekiwanie przejawów negatywnych postaw oto-'... czenia, 
lęki, obawy, zwątpienie w siebie i swoje możliwości częściej mogą / doprowadzić do niepowodzenia lub udaremnienia 
wysiłków rehabilita-' cyjnych niż rzeczywisty stan fizyczny.
Te problemy są wspólne dla wielu inwalidów, niezależnie od rodzaju, a także często od stopnia uszkodzenia ciała i 
upośledzenia jakiejś jego funkcji. Dlatego też z podobnymi problemami mamy do czynienia m.in. w psychoterapii 
różnych inwalidów. Do rozwiązywania tych problemów musimy przygotować przede wszystkim psychologów, 
niezależnie od tego, w jakiej dziedzinie rehabilitacji i z jakimi inwalidami będą pracowali.
Przebieg i wynik procesu rehabilitacji, w szczególności psychologicznej, C
•J
.      21

społecznej, zawodowej, a także w dużym stopniu medycznej, zależy od charakteru i rozległości ewentualnych zmian, 
jakie zachodzą w osobowości jednostki pod wpływem stresu, od jej cech osobowości i od sposobu re-agowaraa na stres, 
a także od zachowania się w sytuacjach trudnych, stre-sowycIL Choroba lub kalectwo stawiają człowieka w sytuacjach 
dla niego trudnym, przy czym możliwe jest także równoczesne wystąpienie innych typów sytuacji trudnych, nie 
związanych z niepełnosprawnością.
W dalszych rozdziałach książki przedstawione zostaną psychologiczne aspekty rehabilitacji wspólne dla różnych osób 
niepełnosprawnych (w szczególności z niepełnosprawnością fizyczną): problemy występujące w różnych sytuacjach 
życiowych i w procesie rehabilitacji oraz włączania tych osób w środowisko społeczne. Przedstawione zostaną również 
potrzeby i mechanizmy psychologiczne leżące u podstaw zachowań oraz utrzymywania równowagi wewnętrznej i ze 
środowiskiem, wspólne dla osób bardziej i mniej sprawnych, tj. dla wszystkich ludzi w trudnych sytuacjach życiowych 
oraz w sytuacjach pracy.

Sytuacje człowieka niepełnosprawnego w aspekcie psychologicznym
Człowiek bardziej lub mniej sprawny, żyjąc w różnych środowiskach społecznych, może znajdować się w bardzo 
różnych sytuacjach, które są determinowane wieloma czynnikami, zarówno tkwiącymi w nim samym, związanymi z 
jego organizmem, osobowością i zachowaniem, jak i zewnętrznymi, tkwiącymi w środowisku, i określane przez relacje 
między jednostką a światem innych ludzi, przedmiotów i zdarzeń. Układy stosunków człowieka z otaczającym go 
światem mają podstawowe znaczenie dla jego życia, rozwoju i aktywności. Aby rozumieć ludzi, w tym także 
niepełnosprawnych, ich zachowanie, możliwości i ograniczenia, musimy rozpatrywać ich funkcjonowanie w 
środowisku społecznym, brać pod uwagę całą złożoność ich struktury psychicznej oraz ich relacji ze światem.
T. Tomaszewski (1975, s. 17-19) ujmuje układ wzajemnych stosunków człowieka z innymi elementami jego 
środowiska w określonych momentach czasu jako sytuacje, wyróżniając przy tym sytuacje egzystencjalne (życiowe), tj. 
układy stosunków jednostki ze światem ważne dla jej życia i rozwoju, oraz sytuacje behawioralne (zadaniowe), 
stanowiące układy stosunków jednostki ze światem ważne dla różnych rodzajów jej działalności celowej. Jako 
podstawę tej klasyfikacji sytuacji przyjmuje autor rodzaj aktywności podmiotu: życie i działanie.
Do sytuacji egzystencjalnych zalicza: zdrowotną, materialną, finansową, mieszkaniową, zawodową, rodzinną, 
towarzyską itp., natomiast sytuacje behawioralne to sytuacje wychowawcze, terapeutyczne, egzaminacyjne, sytuacje 
problemowe, decyzyjne, zadaniowe, wreszcie sytuacje trudne, ryzykowne, niebezpieczne, wypadkowe, sytuacje 
powodzenia lub niepowodzenia itp.
Wielki wpływ na rozwój człowieka i kształtowanie się jego osobowości wywierają jego sytuacje życiowe, zwłaszcza 
we wczesnym okresie życia, np. sytuacje rodzinne, a także sytuacje życiowe wywołane przez przewlekłą
23

chorobę lub kalectwo. W miarę dorastania wzrasta wpływ sytuacji beha-wioralnych, zwłaszcza sytuacji związanych z 
pracą człowieka. Na znaczenie sytuacji dla psychicznego rozwoju i zdrowia dziecka zwrócili szczególną uwagę 
psychoanalitycy, zwłaszcza Alfred Adler (1947), a także psychologowie zajmujący się rozwojem i kształtowaniem 
osobowości (np. Charlotta Buhler, 1933).
Doświadczenia jednostki w okresie dzieciństwa w różnych sytuacjach, m.in. powstających w związku z 
niepełnosprawnością, wpływają na kształtowanie się jej osobowości. Jak stwierdza J. Reykowski (1975a, s. 804), 
ważnym doświadczeniem dziecka jest doświadczenie słabości, tzn. konieczności ustępowania silniejszym - osobom 
dorosłym i starszym dzieciom oraz podporządkowania się okolicznościom.
Na rolę tego doświadczenia pierwszy zwrócił uwagę A. Adler. Jego zdaniem, głównym dążeniem jednostki jest 
usiłowanie kompensowania pierwotnego poczucia słabości i niższości poprzez zdobycie dominacji, władzy i sławy, a 
więc dążenie do mocy. Poczucie niższości, powstające w sytuacji, gdy jednostka czuje się słaba i zależna od innych (np. 
dziecko czuje się bezradne i słabe wobec silnych i niezależnych dorosłych), jest szczególnie silne u dzieci 
niepełnosprawnych i nieporadnych, którym rodzice wytykają ich słabości.
J. Reykowski (19750) stwierdza, iż obserwacje Adlera, chociaż rejestrują fakty ważne, są zbyt jednostronne, ponieważ 
nadają walor uniwersalności jednemu z mechanizmów regulacyjnych. Jego zdaniem (s. 804):
"Pierwotnym źródłem poczucia słabości jest dysproporcja między możliwościami dziecka a jego pragnieniami lub 
stawianymi wymaganiami. W późniejszym okresie życia podobne uczucia powstają wtedy, gdy człowiek jest nie dość 
silny lub sprawny fizycznie, aby sprostać wymaganiom sytuacji, albo też nie dość przygotowany lub uzdolniony, albo 
ma defekt fizyczny, który czyni go słabszym niż inni, bądź jest powodem jego nie-adekwatności w stosunku do 
stojących przed nim zadań. Uczucia te powstają także wtedy, gdy człowiek poddany jest surowemu przymusowi i 
kontroli. Głównym następstwem wszystkich tego rodzaju sytuacji jest silna negatywna reakcja emocjonalna w formie 
poczucia bezradności, uczucia lęku, poczucia poniżenia itp. Jednocześnie człowiek ma okazję do gromadzenia 
doświadczeń dotyczących sytuacji, w których udaje mu się w ten czy inny sposób opanować otoczenie; doświadczenia 
te są źródłem emocji dodatnich- poczucia przewagi, mocy, siły itp. Ta para przeciwstawnych doświadczeń 
emocjonalnych: doświadczenie słabości - doświadczenie przewagi, wydaje się stanowić podstawę do uformowania 
mechanizmu regulacyjnego, pobudzającego do poszukiwania sytuacji przewagi. Mechanizm ten jest źródłem 
odpowiednich potrzeb oraz odpowiednich nastawień wykonawczych".
24

B. Wright (1965, s. 65), mówiąc o problemie kompensacji u osób niepełnosprawnych., podkreśla między innymi, że 

pojęcie kompensacji zajmuje poczesne miejsce w teorii przystosowania dzięki A. Adlerowi (1917), według którego 
"organiczna czy konstytucjonalna niższość była podstaw-wowym motorem sprawiającym, że człowiek pragnie 
adaptować się do świata, w którym żyje". Adler stwierdza jednocześnie, że w kompensacji poczucia niższości jednostka 
może albo dojść do konstruktywnych osiągnięć, albo do neurotycznego pędu do władzy. Jakkolwiek jednak nie neguje 
się występowania zjawiska kompensacji, to trudno zgodzić się z twierdzeniem, że odgrywa ona główną rolę w 
motywacji i zachowaniu osób niepełnosprawnych.
O zjawisku kompensacji uniewidomych i głuchych pisze w innym ujęciu Maria Grzegorzewska (1964). Autorka 
rozpatruje kompensację jako tworzenie się zastępczych dynamicznych układów strukturalnych w mózgu, podkreślając, 
że tzw. zastępstwo zmysłów polega na kompensacji przez współdziałanie wszystkich pozostałych, nie uszkodzonych 
analizatorów.
Analizując i opisując zachowanie się człowieka w jego sytuacji, należy brać pod uwagę zarówno aspekt reaktywny, jak 
i zadaniowy - człowiek bowiem nie tylko reaguje na daną sytuację, lecz także w jakiś sposób ją rozwiązuje. Są to różne 
poziomy organizacji zachowania. Człowiek reaguje na określoną sytuację jako na układ bodźców w sposób bardziej lub 
mniej świadomy. Na poziomie wyższej organizacji jego zachowanie ma charakter ukierunkowany i celowy: działa on, 
dążąc świadomie do rozwiązania określonego zadania. Na przykład w jakiejś sytuacji trudnej, stresowej może jedynie 
reagować silnym pobudzeniem emocjonalnym i płaczem, może zaś także, lub tylko, starać się szukać przyczyn 
zaistniałych trudności i je analizować oraz zmierzać do ich usunięcia.
Od tego, jak człowiek bardziej lub mniej sprawny zachowuje się w danej sytuacji, zwłaszcza w sytuacjach trudnych - a 
trzeba pamiętać, że osoby niepełnosprawne często znajdują się w takich sytuacjach - zależy jego zachowanie, 
rehabilitacja, a także osiągnięcia życiowe, m.in. osiągnięcia w nauce (zob. Tyszkowa, 1972; Spionek, 1975). Jak 
wykazały badania przeprowadzone nad czynnikami warunkującymi zawodową adaptację osób niepełnosprawnych 
(Larkowa, 1980, s. 27-28), występuje związek między zachowaniem się tych osób w sytuacjach trudnych w pracy i w 
życiu a ich powodzeniem w przystosowaniu zawodowym: dobrze przystosowani pracownicy niepełnosprawni szukali w 
takich sytuacjach przyczyny trud-
25

ności i starali się o jej usunięcie, natomiast silna reakcja emocjom "denerwowanie się"  i płacz, bez podejmowania 
celowego i skutecznegi działania, to typ zachowania charakterystyczny dla pracowników źle pr: stosowanych 
zawodowo. Reakcje osób źle przystosowanych ujawniały też obniżenie odporności na stres oraz dezintegrację 
zachowania. '(Niski próg odporności na stres i brak właściwych nawyków zachowania się w sytuacjach trudnych to 
czynniki przeszkadzające w adaptacji zawodowej osób bardziej lub mniej sprawnychJZ kolei złe przystosowanie do 
pracy zwiększa trudności z nią związane i nasila stany_stresowe^a w konsekwencji może zmniejszyć odporność 
pracownika. Wyższy próg odporności na stres i właściwe, celowe działanie w sytuacjach trudnych umożliwiają i 
ułatwiają dobre przystosowanie zawodowe nie tylko pracowników nie-, pełnosprawnych, ale i pełnosprawnych.
Człowiek jest nie tylko podmiotem, lecz również elementem sytuacji, a więc ważne są dla sytuacji jego cechy i stany, 
podobnie jak cechy i stany jego otoczenia (Tomaszewski, 1975a, s. 20). T. Tomaszewski zwraca uwagę na fakt, że 
jakkolwiek dla sytuacji zadaniowej człowieka podstawowe znaczenie mają stosunki między elementami jego otoczenia 
i między tymi , elementami a nim samym, to jednak sytuacje te określa również to, jak jednostka spostrzega ów układ 
zależności, jak go rozumie i ocenia. Ważny jest zdaniem autora zarówno obiektywny, jak i subiektywny aspekt sytuacji, 
a więc to, jakie obiektywnie są te sytuacje i jak je spostrzegają ludzie w nich uczestniczący (nie tylko sam podmiot 
sytuacji).
Analizując różne sytuacje, w jakich znajdują się osoby niepełnosprawne, zawsze musimy brać pod uwagę oba te 
aspekty, ale wyraźnie je przy tym rozgraniczać, ponieważ percepcja sytuacji może być zaburzona bądź na skutek 
określonego rodzaju niepełnosprawności (np. upośledzenia wzroku czy słuchu, choroby psychicznej, upośledzenia 
umysłowego), bądź wskutek własnych doświadczeń oraz informacji uzyskanych od innych, subiektywnego pojęcia 
własnego "ja", swoich możliwości i ograniczeń, swojej choroby czy inwalidztwa lub też pojmowania innych ludzi i 
świata.
Niejednokrotnie, jak stwierdzamy w praktyce rehabilitacyjnej, w różnych sytuacjach życiowych i zadaniowych osób 
niepełnosprawnych pojawiają się problemy wymagające rozwiązania, często przy pomocy innych ludzi, czyniąc te 
sytuacje trudnymi i stresowymi właśnie ze względu na subiektywne spostrzeganie danej sytuacji bądź jej elementów. 
Zdarza się nieraz, ic osoby niepełnosprawne nie podejmują działań, których wymaga określono zadanie, ponieważ nie 
wierzą w powodzenie swego działania, zbyt
26

nisko oceniając swoje możliwość^ a przeceniając trudność zadania. Podobne zjawisko może wystąpić, oczywiście, u 
osób pełnosprawnych, jednakże u osób o naruszonej sprawności fizycznej dość często obserwuje się obniżoną ocenę 
własnych możliwości (Larek, 1967).
O roli, w procesie leczenia, subiektywnego ujmowania własnej choroby i sytuacji chorobowej przez pacjentów chorych 
somatycznie, lecz zdrowych psychicznie tak pisze M. Kulczycki (1971, s. 112):
"Od treści koncepcji choroby zależy, czy będzie ona ujmowana jako trudność, czy też jako udogodnienie, czy zostanie 
związana z własnym postępowaniem, lub pozostanie poza obrębem osobistych możliwości działania, czy zmobilizuje 
do zwiększenia własnej aktywności, czy też zostanie uznana za podlegającą losowym prawidłowościom. Określone 
koncepcje choroby mogą w różnym stopniu odpowiadać faktycznym zależnościom, istniejącym niezależnie od 

świadomości człowieka".
Subiektywna percepcja sytuacji życiowej osób niepełnosprawnych przez nie same oraz przez ich środowiska społeczne 
wywiera wpływ na tę sytuację. Często jest on niekorzystny, ponieważ percepcja skutków niepełnosprawności nie jest 
zgodna z rzeczywistością. Na przykład osoba niepełnosprawna może błędnie spostrzegać swoje upośledzenie fizyczne i 
jego wpływ na własną sytuację, przypisując mu swoje niepowodzenie w pracy, podczas gdy przyczyna tkwi w lenistwie 
lub w braku określonych zdolności.
Na błędną percepcję i ocenę sytuacji osoby niepełnosprawnej wpływają błędne, z góry przyjęte założenia i przejęte od 
innych stereotypowe sądy, które leżą też u podstaw negatywnych postaw społecznych wobec inwalidów i innych osób 
niepełnosprawnych.
Według B. Wright (1965) tendencja do zdominowania naszej percepcji danej osoby przez jej nietypowe cechy fizyczne 
lub niepełnosprawność przejawia się w dowolnym rzutowaniu skutków inwalidztwa na motywację jej działania, co 
może zniekształcić znaczenie w życiu danej jednostki jej istotnych właściwości, np. wybitnych uzdolnień czy głębokich 
zainteresowań, a nawet spowodować niezrównoważoną ocenę emocjonalną jej stanu inwalidztwa.
Błędna percepcja osób niepełnosprawnych jest często przyczyną błędnej oceny sytuacji tych osób i prowadzi do 
niewłaściwych decyzji i zachowań wobec nich. Tak np. ktoś, uważając, że fizyczne kalectwo powoduje, iż człowiek 
staje się złośliwy, może unikać towarzystwa takich osób. Zdaniem B. Wright (1965) rozpowszechnione rzutowanie 
cech fizycznych na ocenę sytuacji osób niepełnosprawnych przejawia się również w przeko-
27

naniu, że są one raczej odsunięte od innych i że same też odsuwają się od społeczności ludzi pełnosprawnych.
Percepcja pewnych cech fizycznych osób niepełnosprawnych jako głównego motywu ich działalności oraz głównego 
czynnika wywierającego wpływ na ich zachowanie i osobowość powoduje, iż różne sytuacje społeczne mogą stać się 
trudne zarówno dla osób z niepełnosprawnością, jak i dla tych, u których te błędne percepcje i przekonania występują. 
Utrudnia to kontakty międzyludzkie i staje się źródłem napięć.
Do wyjaśnienia wpływu cech fizycznych na ocenę osobowości m.in. inwalidów przyczyniły się wyniki badań S. E. 
Ascha (1946, 1952), którego zdaniem cechy centralne wywierają wpływ na ogólny pogląd o czyjejś osobowości. 
Ocena, raz powzięta, szybko uzyskuje pewne cechy stałości, a późniejsze wrażenia są dostosowywane do przyjętego 
kierunku.
G. Ichheiser (1949) i B. Wright (1965) zwrócili uwagę na fakt, że cechy wizualne, a więc i wygląd cielesny, stanowią 
główną cechę determinującą ocenę, gdyż to widzialny wygląd jednostki, a nie jej niewidzialna osobowość, jest główną 
podstawą identyfikacji. Stwierdzona przez tych autorów tendencja do nadawania cechom fizycznym wartości cech 
centralnych i determinujących ocenę ludzi wywiera wpływ nie tylko na ocenę sytuacji osób z widocznym 
upośledzeniem, lecz również na samą tę sytuację.
Zagadnieniem wpływu widocznych nietypowych cech fizycznych na opinie o osobach niepełnosprawnych zajmowali 
się także inni autorzy, np. H. Winkler (1931), M. Ray (1946), E. Cattell, T. Dembo, S. Koppel, E. Tane-Baskin i S. 
Weinstock (1946). Stwierdzili oni, że już sam fakt spostrzeżenia odchylenia fizycznego wpływa na ocenę osobowości 
danego człowieka i jego sytuacji życiowej.
W badaniach, które przeprowadziłam nad postawami otoczenia wobec inwalidów (Larkowa, 1970), stwierdziłam 
między innymi, że nie tyle rodzaj inwalidztwa, ile widoczność uszkodzenia ciała i stopień ciężkości inwalidztwa 
odgrywają ważną rolę w powstawaniu określonych postaw wobec inwalidów, wywierając, oczywiście, wpływ na ich 
sytuację życiową. W większości przypadków widoczność niepełnosprawności oznaczała wygląd człowieka ukazujący 
naruszenie ciała - brak, uszkodzenie lub zniekształcenie ciała, a także upośledzenie umysłowe lub chorobę psychiczną, 
zmieniające rysy twarzy, postawę i cechy ciała oraz wyraźnie odbiegające od przyjętej normy, tj. od standardu.
Badania te wykazały, że ocena ciężkości upośledzenia zależy w dużym Ktopriiu od jego widoczności: im bardziej jest 
ono widoczne, tym wydaje
28

się cięższe i tym większy ma wpływ na reakcje emocjonalne i postawy wobec osób z takim upośledzeniem, a pośrednio 
na ich sytuację społeczną i życiową.
W przypadku widocznego i znacznego naruszenia typowego wyglądu ciała człowieka reakcje emocjonalne innych ludzi 
na to odchylenie od standardu mają wartość negatywną, wpływają bowiem na unikanie widoku naruszonego ciała, a 
często także unikanie samej takiej osoby.
Reakcja na odchylenie od standardu, jak pisze J. Reykowski (1979), może mieć różną wartość i różny znak. "Kwestią 
podstawową jest fakt, iż niezgodność z wzorcem poznawczym jest źródłem napięcia. Wiąże się to z tendencją do 
zachowania stabilności struktury poznawczej, której składnikiem są standardy, z zachowaniem równowagi" (s. 237).
Odmienność innej osoby pod względem fizycznym stwarza niepokój, ponieważ nie odpowiada dobrze 
uporządkowanemu obrazowi ciała. Powstawanie przykrych emocji na widok kalectwa - uszkodzenia ciała i zaburzenia 
jego funkcji - można wyjaśniać na podstawie teorii dysonansu poznawczego (Festinger, 1957, 1958), który powstaje 
przy naruszeniu obrazu ciała ludzkiego przyjętego jako normalny. Dysonans poznawczy, będący psychologicznie 
przykrym, niewygodnym stanem, motywuje daną osobę do prób zmniejszenia tegoż dysonansu i osiągnięcia 
konsonansu.
Oprócz wyglądu fizycznego na percepcję osoby niepełnosprawnej i percepcję określonej sytuacji przez inne osoby w 

niej uczestniczące wywiera również wpływ ich wiedza o rodzaju, przyczynach, charakterze i okolicznościach powstania 
niepełnosprawności oraz jej skutkach. Jeśli przyczyną czyjejś niepełnosprawności jest np. choroba wzbudzająca lęk u 
danej osoby, będzie się ona w różnych sytuacjach zachowywała inaczej wobec tego człowieka niepełnosprawnego 
aniżeli wówczas, gćły choroba jest jej dobrze znana i nie budzi obaw. Ważne jest również to, czy kalectwo powstało w 
wyniku ran odniesionych na wojnie, w obronie ojczyzny, czy w bójce chuligańskiej, a więc percepcja zależy od 
pozytywnej lub negatywnej oceny wartości człowieka i jego zachowania. Rozpatrując sytuację osoby niepełnosprawnej 
należy brać zatem pod uwagę nie tylko obiektywny stan jej zdrowia, sprawności i jej wygląd oraz szereg innych jej 
cech i czynników charakteryzujących daną sytuację i dla niej ważnych, lecz także to, jaka jest ich percepcja przez 
jednostkę niepełnosprawną, a także przez, inne osoby uczestniczące w danej sytuacji, jak też jakie są ich postawy i 
zachowania.
Człowiek niepełnosprawny, podobnie jak pełnosprawny, znajduje się
29

w różnych sytuacjach życiowych i zawodowych. W niektórych z m| jego niepełnosprawność odgrywa istotną rolę, w 
innych niewielką, jesz w innych nie ma znaczenia. Zależy to, jak już wspomniano, nie tylkc rodzaju, stopnia, 
przyczyny, charakteru i widoczności samej niepełnospraw« ności, lecz także od wielu innych czynników 
charakteryzujących daną jednostkę - jak wiek, płeć, cechy osobowości, wiedza, postawy itp., od i percepcji przez 
jednostkę niepełnosprawną danej sytuacji, od innych osóbj w niej uczestniczących oraz od rodzaju i struktury samej 
sytuacji.
T. Tomaszewski (I975a, s. 22 i nast.) wyróżnia dwa podstawowe a8-j pekty struktury sytuacji, wiążące się dwoma 
rodzajami zachowania: chowaniem reaktywnym i zachowaniem celowym.  Strukturą bodźce (stymulacyjną) sytuacji 
nazywa "taki układ jej elementów, które w nianym momencie działają na podmiot jako bodźce i wywołują jego reakc 
Struktura taka określona jest zarówno przez obiektywne, fizyczne cecfl elementów otoczenia, jak i przez odpowiednią 
wrażliwość sensoryczną] człowieka, jego reaktywność i wyrobione nawyki". Strukturę sytuacji zadaniowej autor 
charakteryzuje jako układ wartości i możliwości. Od nichj zależy też pomyślny lub niepomyślny charakter sytuacji. 
Wartością na żywa "stan rzeczy, który określa kierunek aktywności człowieka", moż wością zaś - "stan rzeczy, od 
którego zależy, czy wartość zostanie osią nięta".
Problem układu wartości oraz dążenie do ich osiągnięcia są ważne zarówno dla ludzi pełnosprawnych, jak i 
niepełnosprawnych. Z problemem utraty lub braku pewnych wartości stykają się wszyscy ludzie w różnych okresach 
swego życia, ale jest on szczególnie ważny w przypadku osób ; niepełnosprawnych. Utrata, brak albo zmniejszenie 
pewnych wartości na skutek kalectwa lub choroby oraz dążenie do ich odzyskania lub zdobycia innych - to elementy 
charakterystyczne dla sytuacji życiowej oraz różnych sytuacji zadaniowych człowieka niepełnosprawnego.
Naruszenie ciała i upośledzenie jego funkcji, tj. niepełnosprawność, uważane są za wartości negatywne zarówno przez 
osoby pełnosprawne, jak i niepełnosprawne. Jednakże w pewnych sytuacjach mogą one mieć dla osób 
niepełnosprawnych wartość pozytywną, mianowicie wówczas, gdy umożliwiają zaspokojenie jakiejś potrzeby 
jednostki, np. potrzeby poczucia bezpieczeństwa i ochrony, poczucia własnej wartości, jeśli rodzina potrafi uwolnić 
słabą jednostkę, która nie może podołać wymaganiom stawianym przez życie, od wysiłków i niepowodzeń oraz od 
zagrożenia poc/ucia własnej wartości. Przypadki ucieczki w chorobę i inwali-
30

dztwo są znane, a ich mechanizm można uznać za jedną z form zachowania się w sytuacjach trudnych. Taką formę 
reakcji na stres i przystosowanie się do sytuacji stresowej określa się jako przystosowawczą reakcję unikania - ucieczki 
(Cofer, Appley, 1972).
'•i/i Ę '
Sytuacje trudne
Różne odchylenia od normy fizycznej czy umysłowej stawiają jednostkę w rozmaitych trudnych dla niej sytuacjach. 
Możliwe jest wystąpienie wszystkich typów sytuacji trudnych, jakie mogą spotkać każdego człowieka, spowodowanych 
innymi przyczynami niż niepełnosprawność.
Według T. Tomaszewskiego (1967a, s. 261) sytuacje, w których naruszona jest równowaga takich elementów jak 
zadania, czynności, warunki i cechy podmiotu, możemy objąć ogólną nazwą sytuacji trudnych. W innej pracy (1975a) 
autor wyróżnia pięć głównych rodzajów sytuacji trudnych: deprywacji, przeciążenia, utrudnienia, sytuacje konfliktowe i 
zagrożenia, stwierdzając, że w jednej i tej samej sytuacji mogą występować równocześnie trudności różnego typu, a 
każda sytuacja trudna jest w większym lub mniejszym stopniu sytuacją zagrożenia. Należy przy tym pamiętać o 
względności pojęcia trudności: to, co dla jednych osób niepełnosprawnych, podobnie jak i pełnosprawnych, jest trudne, 
dla innych okazuje się łatwe.
Omawiając sytuacje powstające u różnych osób w związku z istnieniem niepełnosprawności, opieram się na 
powyższym podziale sytuacji trudnych, przyjętym przez T. Tomaszewskiego.
Sytuacja utrudnienia
Sytuacja utrudnienia występuje wtedy, kiedy w działaniu swym jednostka napotyka przeszkodę lub brak jakichś 
elementów potrzebnych do wykonania zadania.
Jednostka niepełnosprawna bywa często w sytuacji utrudnienia. Różnego rodzaju upośledzenia funkcji mogą jej 
utrudniać uczenie się w poszczególnych zakresach, np. w zakresie opanowania sprawności ruchowych, spostrzegania, 
mowy. Mogą utrudniać też wykonywanie różnego rodzaju zadań. Właściwości układu nerwowego wyrażające się np. w 

szczególnej wrażliwości emocjonalnej mogą utrudniać wypracowanie samokontroli. Mogą to być źródła utrudnień 
zarówno dla samej jednostki z naruszoną
31

sprawnością, jak i dla otoczenia: rodziny, nauczycieli, wychowawców, przełożonych w zakładzie pracy.
W pracy zawodowej osoby niepełnosprawne mogą znajdować się w sytuacji utrudnienia ze względu na stan swego 
zdrowia i rodzaj niepełnosprawności oraz nieodpowiedni dobór pracy, nie uwzględniający ich możliwości i ograniczeń.
Jak stwierdzono, m.in. w badaniach czynników warunkujących adaptację zawodową niepełnosprawnych pracowników 
z uszkodzeniami narządów ruchu i chorobami układu krążenia (Larkowa, 1977, 1980a), aż 83,1% badanych osób 
odczuwało trudności w pracy ze względu na stan zdrowia. Więcej takich osób było w grupie z uszkodzeniami narządów 
ruchu (90,7%) aniżeli w grupie osób z chorobami układu krążenia (71,4%). Jako najczęstsze przyczyny trudności w 
pracy, związane z niezadowalającym stanem zdrowia, badani niepełnosprawni pracownicy podawali: szybsze męczenie 
się i różne dolegliwości fizyczne, zwłaszcza bóle kręgosłupa, zawroty i bóle głowy, a także trudności w wykonywaniu 
pewnych ruchów i czynności, np. w schylaniu się i podnoszeniu ciężarów.
Sytuacja utrudnienia wykonywania pracy ze względu na stan zdrowia wpływała na ogólne zadowolenie z pracy, jak i na 
jej wyniki oraz na ocenę pracownika i jego pracy przez przełożonych. Wystąpiły jednak różnice w ocenie sytuacji jako 
utrudnionej ze względu na istniejącą niepełnosprawność, zależne od tego, czy oceniającym był sam niepełnosprawny 
pracownik, czy też jego zwierzchnik: pracownicy niepełnosprawni częściej uskarżali się na występowanie trudności w 
pracy spowodowanych ich stanem zdrowia, niż to oceniali ich przełożeni. Na trudności wynikające ze stanu zdrowia 
uskarżali się przede wszystkim pracownicy częściowo i źle przystosowani do pracy - zwłaszcza osoby ogólnie z niej 
niezadowolone. Obliczony współczynnik Chi-kwadrat wskazywał na istnienie statystycznie istotnej zależności między 
uskarżaniem się na trudności w pracy wynikające ze stanu zdrowia a powodzeniem w przystosowaniu zawodowym (f = 
10,857; df=-4;p< 0,05).
U części osób źle przystosowanych zawodowo niewątpliwie stan zdrowia i nieodpowiednio dobrana praca były 
przyczyną powstawania sytuacji utrudnienia, powodujących niezadowolenie pracownika z pracy i niezadowolenie 
przełożonych z pracownika. U niektórych jednak osób ogólne niezadowolenie z pracy wpływało na odczuwanie 
różnych dolegliwości zdrowotnych przy jej wykonywaniu, stanowiąc jakby formę ucieczki w chorobę, a może nawet 
usprawiedliwienie niepowodzeń zawodowych.
32

Jednostka niepełnosprawna znajduje się w sytuacji trudnej również wtedy, gdy w związku z niepełnosprawnością 
występują w jej działaniu utrudnienia spowodowane np. przeszkodami o charakterze fizycznym, takimi jak bariery 
architektoniczne czy komunikacyjne, które czynią poruszanie się człowieka z ograniczoną sprawnością kończyn 
dolnych, zwłaszcza jeżdżącego na wózku inwalidzkim, rzeczą bardzo trudną.
Występują również przeszkody określane mianem barier psychologicznych lub psychospołecznych, utrudniające 
normalne funkcjonowanie osób niepełnosprawnych.
Jakie są główne przeszkody psychospołeczne stawiane przez społeczeństwo jako całość i przez różne środowiska 
społeczne, w których jednostka niepełnosprawna żyje, uczy się i pracuje?
Analizując cechy charakterystyczne społecznego świata ludzi, możemy stwierdzić, że nastawiony jest on na typowość i 
standardy. Dziecko czy człowiek dorosły, jeśli odbiegają swym wyglądem, zachowaniem, funkcjonowaniem od norm i 
standardów przyjętych w danej społeczności, mają utrudnione, a nawet uniemożliwione działanie. Nastawienie na 
typowość i standardy prowadzi do braku akceptacji i do nietolerancji dla tego, co jest inne, do niezrozumienia i 
niedostrzegania potrzeb ludzi nietypowych, a także do odtrącania ich przez społeczeństwo.
U podstaw przeszkód fizycznych, technicznych w szerokim tego słowa znaczeniu, w tym architektonicznych, 
urbanistycznych, komunikacyjnych itp., także leży nastawienie na typowość i standardy, nie uwzględniające istnienia i 
potrzeb ludzi nietypowych.
Ograniczenie dostępności dla osób niepełnosprawnych budynków, instytucji, usług, różnych urządzeń itp., które 
powinny być powszechnie dostępne, ma swoje źródła zarówno w negatywnych postawach (bardziej osobistych niż 
publicznie wyrażanych) wobec osób niepełnosprawnych ze strony ludzi kierujących różnymi instytucjami, jak i w 
nastawieniu na typowość i standardy, a co za tym idzie - w ich niedostosowaniu do możliwości jednostek 
niepełnosprawnych, jak też w określonych przepisach prawnych oraz w braku odpowiedniego przygotowania kadr 
realizujących zadania dydaktyczne, wychowawcze czy produkcyjne. Zbyt często nie bierze się pod uwagę tego, że 
każde społeczeństwo składa się zarówno z osób pełnosprawnych, jak i niepełnosprawnych.
Są to tylko przykłady rozlicznych przeszkód i braków, stwarzających dla .os8b niepełnosprawnych sytuacje utrudnienia 
w działaniu, a także sytuacje utrudniające zaspokajanie różnych ich potrzeb.
33
3 - Larkowa - Człowiek niepełnosprawny

Sytuacje deprywacji
Sytuacja deprywacji według T. Tomaszewskiego (1975a, s. 32) to ta "w której podmiot działający pozbawiony jest 
czegoś, co jest potrzebne do jego normalnego życia lub funkcjonowania, albo inaczej mówiąc, sytuacja, w której nie są 
zaspokojone jakieś podstawowe potrzeby podmiotuyrf Mogą to być potrzeby fizjologiczne, społeczne, psychiczne. 

Deprywacja możliwości zaspokojenia potrzeb społecznych występuje np. w sytuacji osamotnienia i izolacji, a potrzeb 
psychicznych - w sytuacji niepowodzenia, pokrzywdzenia, zawodu itp. Autor podkreśla, że w ostatnich latach wiele 
uwagi poświęca się deprywacji informacyjnej, zarówno typu psychofizycznego (np. w związku z izolacją od dopływu 
bodźców wzrokowych, słuchowych czy dotykowych), jak też typu kulturalnego lub społecznego (np. w sytuacjach 
oderwania od domu i własnego środowiska społecznego). Jako szczególny rodzaj deprywacji T. Tomaszewski 
wymienia zanik wartości i związaną z tym utratę poczucia sensu tego, co się robi, a nawet sensu własnego życia.
Jak wskazują wyniki badań oraz obserwacje i analiza różnych sytuacji, w których znajdują się osoby z naruszoną 
sprawnością organizmu, sytuacje te mają często charakter sytuacji deprywacji.
Jednostka niepełnosprawna może się znaleźć w sytuacji deprywacji przede wszystkim w związku z ciężkim 
upośledzeniem jakiejś funkcji organizmu, w niekorzystnych warunkach środowiskowych i na skutek niewłaściwego 
postępowania osób z jej otoczenia. Na przykład osoba sparaliżowana lub głuchoniewidoma może być pozbawiona 
kontaktu z innymi ludźmi i dopływu informacji. Były też wypadki, że dzieci upośledzone umysłowo zamykano i 
trzymano w jakichś komórkach, w całkowitej izolacji od świata. Tego rodzaju sytuacje deprywacji powodowały, 
oczywiście, pogłębienie upośledzenia.
Upośledzenie funkcji organizmu pozbawia człowieka możliwości zaspokajania różnych podstawowych potrzeb. Tak 
np. utrudnienie poruszania się na skutek uszkodzenia narządów ruchu, a także brak wzroku i słuchu lub ich 
upośledzenie czy też zaburzenia mowy mogą stanowić przeszkodę w zaspokajaniu społecznej potrzeby kontaktu z 
innymi ludźmi i prowadzić do sytuacji izolacji i osamotnienia, a więc również do deprywacji informacyjnej. W takich 
przypadkach inne zmysły przejmują zwykle funkcję wiodącą w przystosowaniu do życia (Myklebust, 1960; 
Grzegorzewska, 1964).
34

Sytuacja deprywacji informacyjnej, jak też niezaspokojenie innych potrzeb psychicznych i społecznych, odgrywa 
szczególną rolę w rozwoju dziecka. O znaczeniu deprywacyjnym głuchoty oraz jej wpływie na sferę emocjonalną i 
osobowość dziecka, a także na jego stosunki rodzinne pisze m.in. T. Gałkowski (Gałkowski, Kunicka-Kaiser, 
Smoleńska, 1976, s. 145):
"(•••) nie da się zaprzeczyć, że pozbawienie możliwości odbioru tych wrażeń w pierwszych latach po urodzeniu skazuje 
dziecko na uboższy niż normalnie zakres doświadczeń. '/.mysi słuchu należy do tych źródeł kontaktu ze światem, który 
po wzroku przynosi największą ilość informacji. (...) Jeden ważny dla prawidłowego rozwoju emocji i uczuć kanał 
informacji jest w tym przypadku wyłączony, a własna ekspresja przeżywanych stanów emocjonalnych zostaje także 
pozbawiona możliwości wyrażania się głosowego".
Z wypowiedzi osób niewidomych (zob. Szczurek, 1975) wynika, że brak wzroku może być przyczyną powstawania 
wielu sytuacji deprywacji społecznej i psychicznej, np. takich, jak: zubożenie życia o brak książki, widoków, kina, 
kontaktów z innymi ludźmi, zawężenie, a nawet wyeliminowanie zainteresowań kulturalnych, zwiększenie uzależnienia 
od innych ludzi, poczucie krzywdy i osamotnienia, zachwianie poczucia własnej wartości, uczucie, że się jest jednostką 
niepotrzebną, ciężarem fizycznym i psychicznym dla innych, poczucie niewykorzystania swych możliwości 
psychicznych, intelektualnych, poczucie nie spełnionych nadziei i niezisz-czalnych pragnień, poczucie bezużyteczności, 
zachwianie poczucia wartości i sensu życia.
Analizując sytuacje osób niepełnosprawnych, w których mogą nie być, a często rzeczywiście nie są zaspokajane ich 
podstawowe potrzeby, wyróżnione m.in. przez A. H. Masłowa (1964), tj. potrzeby fizjologiczne, bezpieczeństwa, 
przynależności i miłości, szacunku oraz samorealizacji, możemy stwierdzić, że samo upośledzenie różnych funkcji 
organizmu nie determinuje w sposób bezwzględny powstania takich sytuacji, zasadniczą natomiast rolę odgrywają z 
jednej strony warunki środowiska fizycznego, zwłaszcza społecznego, w których żyją osoby niepełnosprawne, a także 
warunki życia - ekonomiczne, techniczne i społeczne, m.in. normy, postawy, koncepcje ról społecznych, zwyczaje i 
obyczaje przyjęte w danym środowisku i w danym czasie, z drugiej zaś strony psychologiczne skutki 
niepełnosprawności, np. pogląd jednostki niepełnosprawnej na temat swej choroby czy niepełnosprawności i jej 
skutków oraz stosunek do siebie i swojej choroby czy niepełnosprawności, do innych ludzi, do życia i do
35

świata, na co wpływ ma obraz siebie, swoich możliwości i ograniczeń, a także obraz świata - innych ludzi, ich postaw i 
zachowań, oraz reakcje innych osób, zwłaszcza znaczących.
Szczególną rolę w zaspokajaniu lub udaremnianiu zaspokajania podstawowych potrzeb jednostki bardziej lub mniej 
sprawnej odgrywają: brak lub istnienie określonych celów życiowych, oczekiwania, aspiracje, przyjęte wartości i 
strategie działania.
Przyczyna blokowania i udaremniania zaspokojenia różnych potrzeb osób niepełnosprawnych przez ich środowisko 
społeczne tkwi często w tendencji, przejawiającej się w społecznych postawach i zachowaniach, do narzucania tym 
osobom określonych sposobów zachowania i ról społecznych, bez dania im prawa wyboru. Nie akceptowane, a nawet 
wyśmiewane lub też odrzucane i potępiane bywa dążenie ludzi nietypowych pod względem fizycznym do zaspokojenia 
normalnych potrzeb, np. seksualnych, lub wykonywanie określonego zadania w sposób jedynie dla nich możliwy, lecz 
także nietypowy (np. pisanie nogą zamiast ręką).
A. Hulek (1969, s. 78) pisze:
"Przyjmuje się powszechnie, że u osób upośledzonych na zdrowiu przy zaspokajaniu potrzeb własnych w zasadzie 
działają te same mechanizmy zachowania, co u osób zdrowych. Ale kiedy w procesie przystosowania inwalidzi 

napotykają na trudności, stwierdza się u nich niekiedy reakcje mniej pożądane. Główna różnica między nimi a 
nieinwalidami polega tu raczej na częstości występowania takich reakcji i sile ich występowania, jest więc różnica ich 
stopnia, a nie jakości. Stwierdza się jedynie większe nasilenie pewnych cech stanowiących reakcję na społeczne 
środowisko i fizyczne otoczenie, nie istnieje bowiem specjalna psychologia osób upośledzonych na zdrowiu."
Jak sytuacje deprywacji, w których nie zaspokojone pozostają istotne potrzeby osób niepełnosprawnych, wpływają na 
kształtowanie się ich osobowości, zależy to od wielu czynników. Niepełnosprawność jest tylko jednym z elementów.
Zdaniem B. Wright (1965, s. 412), nie udało się znaleźć zasadniczych różnic osobowości między grupami osób z 
fizycznym inwalidztwem a nłe-inwalidami. Jednostki z fizycznymi odchyleniami nie stanowią grupy jednorodnej pod 
względem psychologicznym, a fizyczne inwalidztwo to jedynie powierzchowne (fenotypiczne) kryterium klasyfikacji. 
Zasadniczą sprawą jest branie pod uwagę zmiennych pośredniczących między stanem fizycznym a zachowaniem się 
jednostki, gdyż związek ten nie jest bezpośredni. Na przykład to nie fizyczny stan niepełnosprawności decyduje o tym, 
że jednostka ukrywa swoją zdeformowaną nogę, ale jej po-
36

stawa wobec tego faktu, na którą z kolei wpływ mają m.in. reakcje innych osób na widok zdeformowanego ciała.
"Psychologiczne zmienne pośredniczące podlegają wpływom różnych czynników, stan fizyczny nie może być tym 
jedynym czynnikiem, który ją [tzn. postawę] determinuje; stąd brak równowagi lub choćby tylko ścisłych związków 
między stanem fizycznym a zachowaniem. (...)
Różnorodność psychologicznych czynników korelujących z inwalidztwem oznacza, że ta sama społeczna sytuacja nie 
powoduje w sposób mechaniczny określonych skutków dla osobowości. Na przykład, chociaż inwalidztwo może 
narazić jednostkę na lekceważenie i dyskryminację, nie znaczy to, że taka poniżająca sytuacja, nawet jeśli powtarza się 
często, musi doprowadzić do takich czy innych zmian osobowości. Zależy to od tego, co «dzieje się» w psychice danej 
jednostki, a te przystosowawcze, czy wywołujące złe przystosowanie procesy podlegają z kolei wpływom wielu 
zmiennych czynników, oprócz tych, które tkwią w niekorzystnej sytuacji społecznej" (Wright, 1965, s. 412).
Sytuacje zagrożenia
Sytuacja zagrożenia występuje zdaniem T. Tomaszewskiego (1975a, s. 34) wtedy, kiedy "istnieje zwiększone 
prawdopodobieństwo naruszenia jakiejś wartości cenionej przez podmiot działający, życia, zdrowia, jego samego i jego 
bliskich, własności, uprawnień, pozycji społecznej, dobrego imienia, własnego dzieła, poglądów, dobrego 
samopoczucia lub samooceny itp.".
Problem zagrożenia cenionych przez jednostkę wartości wiąże się ściśle z zagadnieniem jej potrzeb. Jak pisze T. 
Tomaszewski (19766, s. 289): "Bezpośrednią podstawę informacyjną oceny wartości przedmiotów i zdarzeń stanowi 
wiedza o tym, że one właśnie mogą zaspokoić określoną potrzebę lub stanowić realizację określonego zadania".
Obserwacje i analizy różnych sytuacji, w jakich znajdują się osoby z naruszoną sprawnością organizmu (patrz np. 
Wright, 1965; Hulek, 1969; Neff, 1971; Garrett, Levine, 1972; Larkowa, 1977, 1980a i b), wykazują, że istnieje często 
zagrożenie wielu różnych potrzeb tych osób, zwłaszcza potrzeby bezpieczeństwa, osiągnięć, niezależności, własnej 
wartości, prestiżu, samorealizacji, miłości i innych.
W specyficznej sytuacji zagrożenia znajduje się człowiek wówczas, gdy antycypuje zagrożenie, np. utratę jakiejś 
wartości, ból. Z antycypowaną sytuacją zagrożenia, jaką często można obserwować u osób niepełnosprawnych, wiąże 
się lęk. Na przykład przekonanie o groźnych skutkach choroby powoduje - jak stwierdza S. Trojanek (1974) - że chorzy 
na gruźlicę
37

płuc często przeżywają poczucie zagrożenia, nawet bez realnych powodów dopatrując się zagrożenia swego zdrowia 
lub życia. Brak poczucia bezpieczeństwa fizycznego, przejawiający się w lękach przeżywanych przez tych chorych, 
autorka stwierdziła w przeprowadzonych przez siebie badaniach u 95% osób z przewlekłą gruźlicą płuc.
Przewidywanie przyszłych wydarzeń, m.in. antycypacja sytuacji zagrożenia, wiąże się zarówno z przeszłymi 
doświadczeniami danej jednostki, z jej przekonaniami, jak też z całą strukturą jej osobowości i właściwościami 
temperamentu. Na związek lęku z typem układu nerwowego zwracał uwagę już I. P. Pawłów (1952). J. Strelau (1969) 
stwierdził, że im większa siła procesu pobudzenia, tym niższy poziom lęku, i odwrotnie. Zaobserwowane przez 
Dollarda i Millera (1967) różnice indywidualne w lęku przed bólem można być może wyjaśnić, zdaniem Strelaua 
(1975, s. 725), wrodzoną słabością układu nerwowego, tj. zwiększoną reaktywnością poszczególnych jednostek. 
Według L. F. Shaffera i E. J. Shobena (1956, s. 49) lęk znacznie częściej zależy od właściwości danej jednostki aniżeli 
od zewnętrznych wydarzeń.
Dość często u osób z naruszoną sprawnością występuje zagrożenie pozycji społecznej, zwłaszcza jeśli jest to 
inwalidztwo znacznego stopnia.
Pozycja społeczna osób niepełnosprawnych bywa zagrożona na skutek negatywnych postaw wobec nich osób z ich 
otoczenia (Barker, 1948; Wright, 1965; Larkowa, 1970). Osoby niepełnosprawne odczuwają to zagrożenie m.in. 
dlatego, że nie mają pewności, czy postawa poznanych ludzi będzie odtrącająca, czy akceptująca. W różnych badaniach 
stwierdzono (Safi-lios-Rothschild, 1970; Hulek, 19736, 19740; Larkowa, 1976) istnienie negatywnych i 
dyskryminacyjnych postaw wielu kierowników wobec inwalidów oraz tendencję do zatrudniania osób, po doznaniu 
przez nie inwalidztwa, na stanowiskach nie wymagających kwalifikacji, gorzej płatnych, np. portierów, windziarzy, 
szatniarzy, dozorców, a więc znajdujących się w hierarchii zawodów znacznie niżej niż poprzednio wykonywane. 
Często powoduje to degradację zawodową lub w ogóle uniemożliwia otrzymanie pracy. Zresztą w środowisku pracy 

może wystąpić nie tylko zagrożenie pozycji społecznej osób niepełnosprawnych, lecz także zagrożenie ich zdrowia w 
pracy na stanowiskach nieodpowiednio dobranych do ich możliwości i ograniczeń oraz w warunkach uciążliwych i 
szkodliwych dla zdrowia. Jak stwierdzono w badaniach przeprowadzonych w różnych zakładach przemysłowych, w 
sytuacjach takich niepełnosprawni znajdują si« często (Larkowa, 1976, 1977, 1980, 1981, 1983).
38

Zagrożona może być także pozycja społeczna dzieci kalekich wśród pełnosprawnych rówieśników. Jak wykazały 
socjometryczne badania D. G. Force'a (1956), w których dzieci ze wszystkich klas szkoły podstawowej określały, w 
jakim stosunku pozostają do swych kalekich rówieśników - czy są przyjaciółmi, towarzyszami zabaw czy towarzyszami 
pracy - pozycja społeczna dzieci niepełnosprawnych jest zagrożona, gdyż nie są one tak akceptowane jak dzieci 
pełnosprawne; fizyczne kalectwo /większa trudności dziecka w uzyskaniu społecznej akceptacji ze strony 
pełnosprawnych rówieśników. Autor ten stwierdził, że problem pozycji społecznej i akceptacji inwalidów fizycznych 
istnieje już u dzieci w wieku 6 lat i że stosunek do dzieci kalekich pozostaje w związku z uprzedzeniami.
Jakkolwiek pozycja społeczna dziecka upośledzonego fizycznie jest gorsza niż pozycja dziecka w pełni sprawnego, to 
jednak równocześnie uważa się ją za lepszą od pozycji dorosłego inwalidy w społeczeństwie. Na przykład /daniem R. 
G. Barkera (1948) od dziecka kalekiego społeczeństwo wymaga mniej niż od zdrowego i pod tym względem jest ono w 
łatwiejszej sytuacji. Również J. V. Berreman (1954) stwierdził, że pozycja społeczna dorosłego inwalidy jest gorsza niż 
dziecka, wiele bowiem osób traktuje dzieci kalekie z sympatią i pobłażliwością oraz stara się im pomóc w różny 
sposób, natomiast gdy dzieci te stają się dorosłymi, są odtrącane przez otoczenie jako pracownicy, członkowie klubów, 
kandydaci do małżeństwa itp.
Pozycja zajmowana przez jednostkę w systemie stosunków międzyludzkich odgrywa bardzo ważną rolę w jej rozwoju 
psychicznym. Pisali na ten temat L. S. Wygotski (1971), A. N. Leontiew (1962, 1977), L. I. Bożo-wicz (1970). 
Znaczenie pozycji jednostki w otoczeniu społecznym dla kształtowania jej osobowości w dzieciństwie i młodości 
uwypukla szczególnie M. Porębska (1982).
Pozycję społeczną jednostki wyznaczają różne czynniki, tkwiące w środowisku społecznym i w niej samej, obiektywne 
warunki, w jakich żyje - społeczne, kulturowe, ekonomiczne, przyjęte zwyczaje, obyczaje, przyznane jej prawa, 
przywileje oraz stawiane wymagania i stosunek otoczenia, a także wiek, płeć, poziom rozwoju, wykształcenie oraz stan 
zdrowia. Jak wykazują obserwacje i wyniki badań, pozycja jednostek niepełnosprawnych, chorych czy kalekich w 
grupach społecznych zależy w znacznej mierze od ustosunkowania się do nich innych ludzi - od postaw rodziców, 
rodzeństwa, nauczycieli i kolegów w szkole, przełożonych w zakładzie pracy itp.
39

M. Porębska (1982) stwierdza, że zła pozycja dziecka w rodzinie i w ogóle zła pozycja społeczna jednostki stawia ją w 
sytuacji zagrożenia zaspokojenia wielu jej ważnych potrzeb. Autorka zwraca m.in. uwagę na to, że zła pozycja w 
rodzinie wskazuje na możliwość deformowania kształtującej się osobowości dziecka i stanowi źródło dalszych 
deformacji. Wyróżnia j ona dwie pozycje złe, tj. pozycję osoby uprzywilejowanej i pozycję osobyj pokrzywdzonej, 
oraz pozycję dobrą.  Podkreśla   również   rolę   własnej działalności jednostki w osiąganiu pożądanej pozycji 
społecznej, umożliwiającej lepsze zaspokajanie potrzeb i rozwój osobowości.
Ponieważ w przypadku dzieci niepełnosprawnych postawy rodziców < są często bądź zbyt opiekuńcze i okazywane jest 
im nadmierne uczucie l oraz przesadna troskliwość,  bądź też występują   postawy  odtrącenia, a stawiane wymagania 
albo przewyższają możliwości dziecka, albo wskazują na ich niedocenianie (Wright, 1965) - dzieci niepełnosprawne 
znajdują się często w złej pozycji, bądź jako uprzywilejowane, bądź jako pokrzywdzone. Stwarza to sytuację 
zagrożenia prawidłowego rozwoju ich osobowości, na co wskazują zaburzenia w ich zachowaniu.
Zdaniem M. Porębskiej (1982, s. 232) "z zajmowaniem pozycji osoby uprzywilejowanej łączy się obserwowane w 
zachowaniach dzieci nasilenie tendencji egocentrycznych, zmniejszona wrażliwość na potrzeby innych osób, w tym i 
rodziców. Zajmowanie pozycji osoby pokrzywdzonej łączy się z uczuciami ujemnymi, w zachowaniu ujawnia się 
niepewność, drażli-wość, agresywność, poczucie pokrzywdzenia".
Zaburzenia w zachowaniu występują również wtedy, gdy dziecko otoczone jest obojętnością. Nawet bardzo dobra 
sytuacja materialna nie może zmienić złej sytuacji psychologicznej wytworzonej przez niewłaściwe relacje jednostki z 
jej otoczeniem, które znajdują wyraz w złej pozycji w rodzinie czy w ogóle w społeczności. Odnosi się to, jak i inne 
prawidłowości psychologiczne czy psychospołeczne, zarówno do jednostki sprawnej, jak i niepełnosprawnej, z tym że 
pewne zjawiska czy zagrożenia mogą występować częściej w przypadku osób niepełnosprawnych.
Sytuacje przeciążenia
Według T. Tomaszewskiego (1975a. s, 33) "sytuacje przeciążenia powstają wtedy, gdy trudność zadania jest na granicy 
możliwości podmiotu, na granicy jego sił fizycznych, umysłowych lub wytrzymałości nerwowej, np. kiedy człowiek 
słaby fizycznie musi dźwigać wielkie ciężary; kiedy czło-
40

wiek o niskich kwalifikacjach ma do wykonania zadanie wymagające wysokich kwalifikacji; kiedy człowiek o słabym 
układzie nerwowym pracuje w sytuacji o silnym natężeniu bodźców, przy wielkiej odpowiedzialności, wielkim ryzyku, 
w wielkim niebezpieczeństwie lub w wielkiej niepewności".
Ogólnie można powiedzieć, że gdy wymagania życiowe, zwłaszcza szkolne, zawodowe, społeczne, znacznie 

przekraczają możliwości jednostki, ograniczone przez upośledzenie funkcji organizmu i skutki owej 
niepełnosprawności, jednostka ta znajdzie się w sytuacji przeciążenia. Samo zmniejszenie sprawności organizmu nie 
determinuje jednak wystąpienia takiej sytuacji, jakkolwiek dla zapobieżenia jej konieczne jest branie pod uwagę 
istnienia niepełnosprawności i jej skutków.
Zbyt wysokie wymagania rodziców lub nauczycieli wobec niepełnosprawnych dzieci i młodzieży, nie uwzględniające 
ich możliwości i ograniczeń, stwarzają sytuacje przeciążenia, co może ujemnie wpłynąć nie tylko na stan ich zdrowia 
fizycznego, lecz także na zachowanie i na funkcjonowanie osobowości. Bywają też jednak sytuacje odwrotne, 
zwłaszcza w domu rodzinnym, gdy nadopiekuńcza postawa rodziców wobec dzieci upośledzonych prowadzi do 
zbytniej ich ochrony przed wysiłkiem i do obniżenia wymagań, hamującego rozwój aktywności dzieci.
Zbyt wielkie wymagania stawiane przez pracę i pracodawców, znajdujące wyraz w nieodpowiednim doborze pracy dla 
osób niepełnosprawnych, stwarzają dla nich nie tylko sytuacje zagrożenia, jak o tym była mowa, lecz mogą również 
powodować, nawet dość często, przeciążenie organizmu. Jak wynika z cytowanych już badań (Larkowa, 1977, s. 15), 
spośród pracowników niepełnosprawnych zatrudnionych w zwykłych zakładach przemysłowych 29,0% badanych z 
chorobami układu krążenia oraz 42,8% pracowników z uszkodzeniami narządów ruchu stwierdzało ogólne 
niezadowolenie z pracy ze względu na niezaspokojenie potrzeby ochrony organizmu przed zbytnim obciążeniem, 
spowodowane zwłaszcza przezi nieodpowiedni dobór pracy, nie dostosowany do istniejących możliwości organizmu i 
do ograniczeń wynikających z niepełnosprawności, a także do kwalifikacji i zainteresowań.
W sytuacji przeciążenia znajduje się człowiek zwłaszcza w pierwszym okresie po doznaniu urazu lub ciężkiej choroby 
powodującej inwalidztwo lub zagrażającej nim, gdy w związku z tym występuje szok.
Szczególna sytuacja przeciążenia fizycznego i psychicznego może powstać w przypadku występowania silnego i 
długotrwałego bólu. Jak wiadomo, reakcje na ból są indywidualne i zależą od wielu czynników. Ból związany
41

jest z bardziej złożonymi strukturami nerwowymi i w najwyższym stopniu zależy od czynników psychicznych 
(Melzack, 1971).
Problem bólu, który może prowadzić do powstania sytuacji przeciążenia, występuje w niektórych inwalidyzujących 
chorobach przewlekłych, takich jak np. gościec przewlekły postępujący. Dolegliwości bólowe i ogólnie złe 
samopoczucie oraz cykliczne stany stresu, związane z okresami poprawy i pogorszenia się stanu zdrowia, towarzyszą 
tej chorobie, stanowiąc silne często obciążenie dla dotkniętych nią jednostek.
Powszechnie przyjmuje się, że czynniki psychospołeczne i kulturowe w znacznym stopniu modyfikują reakcję na ból. 
Udowodniono na przykład (m.in. Wolf, 1973), iż lęk zmniejsza tolerancję na ból, zwiększa ją natomiast bezpośrednia 
kontrola szkodliwego bodźca. Tolerancja na ból wydaje się również wzrastać z wiekiem. Jest także wyższa w grupach 
mężczyzn niż kobiet; poza tym strona dominująca wykazuje zwykle większą odporność na ból niż strona 
podporządkowana.
Ogromna różnorodność biologicznych, psychospołecznych i kulturowych czynników determinujących reakcję na ból 
utrudnia rozważanie i jednoznaczne określenie będących jego wynikiem sytuacji przeciążenia w przypadku chorób 
reumatycznych, artretycznych i innych. Oczywiście, najistotniejszą jest tu sprawa stopnia bólu. Bardzo silny ból, jak 
stwierdza B. Wolf, niezależnie od jego przyczyny chorobowej, wydaje się niwelować różnice osobowości. Pacjent 
znajdujący się pod wpływem bólu w sytuacji przeciążenia szuka ulgi i możliwości uwolnienia się od bólu, niczym 
innym się nie interesuje i zwykle nie jest zdolny do zajęcia się innymi sprawami, np. wykonywaniem ćwiczeń 
rehabilitacyjnych. Natomiast przy bólu o średnim natężeniu większego znaczenia nabierają różnice indywidualne i 
wówczas można odróżnić osoby o większej i mniejszej tolerancji na ból. Osoby o niskiej tolerancji na ból pozostają 
całkowicie pod jego wpływem także w przypadku średniego jego natężenia; znajdują się wówczas nadal w sytuacji 
przeciążenia i funkcjonowanie ich osobowości zostaje zakłócone pod wpływem bólu, podczas gdy osoby o wyższej 
tolerancji na ból mogą funkcjonować prawidłowo przy średnim jego natężeniu.
Bardzo istotnym czynnikiem wpływającym na indywidualną percepcję i jego wpływ na funkcjonowanie osobowości 
jest to, jak jednostka ocenia znaczenie bólu. Inaczej reaguje ona na ból wówczas, gdy uważa go za sygnał zagrożenia 
życia, np. w przypadku raka lub chorób serca, inaczej zaś wtedy, gdy nie jest dla niej tak groźnym sygnałem. Na 
przykład w przy-pudku chorób artretycznych i innych chorób przewlekłych ból może być
42

bardzo silny i stanowić sytuację przeciążenia, ale nie wywołuje aż takiego lęku jak ból będący sygnałem choroby 
uważanej za zagrażającą życiu. W przypadku tamtych chorób lęk zmniejszający tolerancję na ból powstaje w związku z 
ograniczeniem ruchów, co może oznaczać groźbę stałej utraty sprawności. Tak więc percepcja bólu jako zagrożenia 
życia i innych bardzo cennych wartości powoduje lęk, zmniejsza tolerancję na ból i zwiększa obciążenie fizyczne oraz 
psychiczne, stwarzając lub pogarszając sytuację przeciążenia, a to z kolei potęguje rzeczywiste zagrożenie życia i 
zdrowia danej jednostki.
Sytuacje konfliktowe
Sytuacje konfliktowe powstają wówczas, gdy dwa lub więcej antagoni-stycznych dążeń motywacyjnych (typów 
motywacji) nie może być równocześnie zaspokojonych (Shaffer, Shoben, 1956, s. 99) lub - jak sformułował to K. 
Lewin (1935) - gdy na jednostkę oddziałują jednocześnie dwie przeciwstawnie ukierunkowane siły psychologiczne 
(tendencje do rachowania się, czynniki popychające do działania), o zbliżonym natężeniu. Są to sytuacje, w których 
jednostka znajduje się równocześnie wobec sprzecznych dla niej wartości, pozytywnych lub negatywnych. JJT. 

Tomaszewski (1975a) stwierdza, że sytuacje konfliktowe powstają wtedy, gdy człowiek znajduje się w polu działania 
sił przeciwstawnych, przy czym mogą być to zarówno siły fizyczne, jak i sprzeczne naciski społeczne lub moralne. 
Człowiek może się też znaleźć w sytuacji, w której występuje konflikt róL kompetencji lub zadań, a także sprzeczność 
interesów, przekonań itp. J
Według K. Lewina (1935) można wyróżnić następujące rodzaje kon-tliktów motywacyjnych:
- konflikty między dwoma dążeniami "do", tj. gdy jednostka znajduje się w polu działania dwóch wartości 
pozytywnych (approach-approach conflicts);
- konflikty między dwoma dążeniami "od", tj. dwoma tendencjami do unikania, gdy jednostka znajduje się w polu 
działania dwóch wartości negatywnych (avoidance-avoidance conflicts);
- konflikty między dążeniem "do" i "od", inaczej mówiąc: między dążeniem i unikaniem, gdy jednostka znajduje się w 
polu działania wartości negatywnej i pozytywnej (approach-avoidance conflicts).
,W pierwszym z wymienionych rodzajów sytuacji konfliktowych, wy-
43

magającym od człowieka dokonania wyboru między dwoma wartościami pozytywnymi, często znajdują się ludzie 
bardziej bądź mniej sprawni. Konflikt taki jest raczej zjawiskiem krótkotrwałym i nie wywołuje poważniejszych 
negatywnych następstw emocjonalnych (Fraczek, Kofta, 1975). Zdarza się jednak, że konieczność dokonania wyboru 
między np. karierą zawodową a małżeństwem może stworzyć sytuację silnie frustrującą. Tego rodzaju sytuacje, w 
których występuje poważny konflikt między możliwością osiągnięcia wartości związanych z karierą zawodową a 
innymi wartościami życiowymi, między dobrym pełnieniem roli pracownika oraz innych ról, np. matki, żony, bywają 
często udziałem kobiet. Kobiety-
-inwalidki napotykają w tych przypadkach jeszcze większe trudności. Wszelka zresztą konieczność rezygnacji z 
jednego z dwóch ważnych dla jednostki celów może stwarzać sytuację silnie emocjonalnie obciążającą.
Drugi rodzaj sytuacji konfliktowych, tzn. unikanie dwóch różnych wartości ujemnych, jest znacznie bardziej 
frustrujący, gdyż w większym stopniu utrudnia zrealizowanie celów i zaspokojenie potrzeb człowieka. W przypadku 
osób niepełnosprawnych, zwłaszcza z cięższym inwalidztwem, mających już przykre doświadczenia w kontaktach 
społecznych z innymi ludźmi, mogą występować tendencje do unikania samotności, w której czują się źle, i 
równocześnie tendencja do unikania towarzystwa ludzi obcych, w obawie przed narażeniem się na jakieś przykro 
odbierane przez jednostkę niepełnosprawną zachowania z ich strony. Gdy człowiek niepełnosprawny znajduje się w 
nowym, obcym dla siebie środowisku, którego reakcji obawia się, musi wybierać między przykrą samotnością a nie 
mniej przykrym kontaktem z obcymi ludźmi (przykrym choćby ze względu na ukazanie im swego widocznego 
kalectwa). Tego rodzaju sytuację można też rozpatrywać jako sytuację dążenia do kontaktów z ludźmi i równoczesnej 
tendencji do unikania ich.
Trzeci rodzaj konfliktu, tj. konflikt między dążeniem a unikaniem, jest uważany za najbardziej frustrujący i powodujący 
najpoważniejsze zaburzenia zachowania i zaburzenia emocjonalne. Jest on szczególnie częsty u osób 
niepełnosprawnych, ponieważ dążenie do zaspokojenia potrzeby miłości i afiliacji przez nawiązywanie i zacieśnianie 
kontaktów z innymi ludźmi występuje niejednokrotnie z unikaniem tego rodzaju zachowań w obawie przed 
odtrąceniem i porażką. Osoby, u których ćwiczenia usprawniające upośledzone funkcje organizmu łączą się z dużym 
wysiłkiem i bólem, znajdują się w podobnej sytuacji konfliktowej między dążeniem do poprawy swej sprawności i 
wyuczenia się wykonywania różnych czynności
•'s:-:"--'     : 44

a unikaniem nadmiernego wysiłku i bólu. Również w przypadkach niskiej samooceny własnych możliwości osoby 
niepełnosprawne, dążąc do zaspokojenia potrzeby własnej wartości, unikają podejmowania różnych działań, które 
mogłyby im to zapewnić, ponieważ obawiają się niepowodzenia ze względu na swe ograniczenia.
Gdy działa motywacja typu lękowego związana z chęcią uniknięcia niepowodzenia czy wstydu, które mogłyby obniżyć 
poczucie własnej wartości, czego ludzie obawiają się np. ze względu na swą niepełnosprawność, a równocześnie 
występuje silne pragnienie wykonania zadania czy uzyskania jakiejś cennej wartości, sytuacja konfliktowa ma charakter 
silnie stresowy i frustrujący. Lęk łączy się z poczuciem bezradności wobec faktu, że jednostka jest jakby zablokowana i 
nie może znaleźć rozwiązania swego problemu. Wybór jednej wartości powoduje utratę drugiej. Uniknięcie utraty 
jednej wartości, niezaspokojenie jednej potrzeby powoduje utratę innej wartości, niezaspokojenie innej potrzeby. 
Decyzja dotycząca uniknięcia jednego zagrożenia wiąże się z koniecznością znalezienia się w innej zagrażającej 
sytuacji - zagrażającej niezaspofcojeniem jakiejś potrzeby, utratą jakiejś wartości.
(jy sytuacjach konfliktowych pojawia się też niekiedy lęk jako emocjonalna reakcja na zagrożenie tkwiącym w nich, 
choć jeszcze nie określonym niebezpieczeństwem (Shaffer, Shoben, 1956).
Jak widać, reakcja człowieka bardziej lub mniej sprawnego na trudności, •deprywacje, zagrożenia i konflikty, jego 
zachowanie się w tego rodzaju sytuacjach zależą od widu czynników.^
Stres i frustracja
u osób pełnosprawnych i niepełnosprawnych - problemy wspólne
Dla życia, losów, niepowodzeń i osiągnięć człowieka bardziej lub mniej sprawnego równie ważne jest to, w jakich 
znajduje się sytuacjach i jak na te sytuacje będzie reagował, jakie będzie jego zachowanie w tych sytuacjach.
['Reakcje człowieka na sytuacje trudne są najczęściej określane terminem stres^wprow^dzonym do nauk biologicznych 
przez kanadyjskiego endo-ogar^fansa Selye'ego, w r. 1936 (zob. Selye 1960, 1977) na ozna-stanu ^wywołanego przez 

szkodliwe bodźce, l Określenie "zespół
Ql\. "     . -*
45

stresu biologicznego" przyjął on na oznaczenie reakcji organizmu wywoJ lanej różnymi szkodliwymi czynnikami, 
fkeakcja stresowa ma typowjl porządek i formę; obejmuje ona mechanizmy nerwowe, hormonalne i mel taboliczne w 
ich wzajemnych złożonych powiązaniach Autor ten wprował dził również termin "stresor" na określenie czynnika 
wyzwalającego! stres. l Według Selye'ego (1977, s. 25) "stres jest nieswoistą reakcją organiznul [ia wszelkie stawiane 
mu żądania". l Terminem "stres psychologiczny" określa się "zmiany występując* psychologicznych mechanizmach 
regulacyjnych i czynnościowych po<ł wpływem różnego rodzaju trudnych sytuacji*^ (Fraczek, Kofta, 19751 s. 651). 
Oczywiście, stres psychologiczny i biologiczny (fizjologiczny) sM ze sobą ściśle związane. Sam Selye (1977, s. 77) 
wychodzi poza czysto! biologiczne ujęcie stresu, gdy pisze: T
"Jakiekolwiek żądanie zostaje nam postawione, na nasze postępowanie składają siq j kolejno: 1) początkowa, alarmowa 
reakcja zaskoczenia i niepokoju z powodu naszego j niedoświadczenia w konfrontacji z nową sytuacją, 2) stadium 
odporności, kiedy nauczy- j liśmy się skutecznie i bez nadmiernych zaburzeń radzić sobie ze stojącym przed nami j 
zadaniem, 3) stadium wyczerpania, zużycia zapasów energii, prowadzące do zmęczenia". J
Według tego autora (1977, s. 25-26) wszystkie czynniki wywołującej zakłócenie w funkcjonowaniu organizmu i 
wymagające przystosowania siał do owego zakłócenia, niezależnie od jego charakteru, stawiają żądanie! nieswoiste. 
Istotą stresu jest nieswoiste żądanie aktywności jako takiejj Nieistotne jest przy tym, czy czynnik lub sytuacja 
wywołujące stres sm przyjemne, czy nieprzyjemne. Ważna jest jedynie intensywność żądania przystosowania się do 
nowej sytuacji lub ponownego przystosowania sid do sytuacji normalnej. l
We współczesnych pracach psychologicznych terminu "stres" używa się w odniesieniu do sytuacji trudnych, jako 
sytuacji stresowych, tj. wył wołujących stan stresu, natomiast stan stresu oznacza emocje i reakcje! fizjologiczne 
wywołane przez sytuacje stresowe. l
A. Fraczek i M. Kofta (1975, s. 654) traktują sytuacje stresowe jakol stresory, tj. czynniki powodujące nadmierne 
obciążenie systemu samo-| regulacji psychologicznej i wzbudzające stan napięcia emocjonalnego! (o ujemnym znaku), 
a stan stresu "to owo pobudzenie emocjonalne i toJ warzyszące mu zmiany w innych sferach psychologicznego 
funkcjonował nią". i
46

J. Reykowski (1966, 1969) wyróżnia następujące czynniki obciążające system samoregulacyjny: zagrożenia 
sygnalizujące możliwość utraty jakiejś wartości, zakłócenia utrudniające lub uniemożliwiające jednostce sprawne 
realizowanie podejmowanych przez nią czynności oraz sytuacje deprywacji, powstające wówczas, gdy potrzeby 
jednostki pozostają nie zaspokojone, a zamierzone cele nie osiągnięte, lub gdy jednostka traci pewną wartość.
H. Selye (1977) dostrzega przyjemne bądź nieprzyjemne działanie stre-sora, tj. czynnika wywołującego stres, 
stwierdzając równoczesne (s. 81), że "stres jest solą życia" i że fizjologiczny poziom stresu jest najniższy w stanie 
psychologicznej i fizjologicznej obojętności, nigdy jednak nie schodzi do zera. Całkowita wolność od stresu to śmierć 
(s. 30). Rozróżnia on "eustres", czyli stres przyjemny, korzystny, potrzebny człowiekowi, oraz "dystres" - stres 
szkodliwy, nieprzyjemny.
Istotnym czynnikiem jest siła, intensywność stresu. Według Selye'ego skutek działania stresora zależy jedynie od 
intensywności żądania stawianego zdolnościom przystosowawczym organizmu. Dystres jest zawsze nieprzyjemny. 
Niektóre czynniki, takie jak frustracja, szczególnie łatwo mogą zmienić stres w dystres. Frustracja powstająca w 
wyniku hamowania realizacji naturalnych ludzkich dążeń powoduje równie silne dystresy, jak to się dzieje w przypadku 
wymuszonego przedłużania i nasilania jakiejkolwiek aktywności ponad właściwą dla jednostki granicę, prowadząc do 
zmęczenia i wyczerpania, a niekiedy do załamania fizycznego lub psychicznego.
Tak więc nadmierne obciążenie organizmu i jego systemu samoregulacji wywołuje stres szczególny, tj. dystres.
Według Selye'ego (s. 81) głównym źródłem dystresu jest konieczność frustrującego, ciągłego przystosowywania się do 
nagłych i częstych zmian społecznych oraz technicznych. Również niepowodzenia, porażki w pracy są źródłem 
poważnych dystresów, natomiast działalność pełna sukcesów, mimo iż wiąże się ze stresami, nie powoduje zwykle 
dystresów. Jednym z głównych źródeł dystresu w, nowoczesnych społeczeństwach jest niezadowolenie z własnego 
życia, związane z brakiem szacunku dla własnych osiągnięć.
Selye stwierdza (s. 42), że każda choroba wywołuje stres o pewnym natężeniu, stawia bowiem przed organizmem 
żądanie przystosowania się. Z kolei stres odgrywa rolę w rozwoju każdej choroby, ponieważ jego skutki są czynnikiem 
oddziałującym w sposób pomocny lub szkodliwy,
47

uzupełniając swoiste zmiany, charakterystyczne dla danej choroby. Szkodliwe lub lecznicze działanie stresu (np. 
wysiłku przy terapii zajęciowej) zależy od tego, czy biochemiczne reakcje charakterystyczne dla stresu (np. hormonalne 
lub układu nerwowego) zwalczają czy zaostrzają chorobę. Choroby, w których stres odgrywa zwykle szczególnie dużą 
rolę, to: nadciśnienie, choroby serca, choroba wrzodowa oraz różne typy zaburzeń sychicznych.
Stan stresu powstający w wyniku oddziaływania na człowieka sytuacji stresowych można rozpatrywać, jak już 
wspomniano, w aspekcie biologicznym, przede wszystkim fizjologicznym, oraz psychologicznym. Wyróżnia się trzy 

podstawowe komponenty tego stanu (Lindsley, 1951; Magoun, 1961; Duffy, 1962; Fraczek, Kofta, 1975, s. 658 i nast.), 
mianowicie:
- podwyższenie ogólnego poziomu aktywacji organizmu;
- silne emocje, przy czym wielu autorów stwierdza, że są to emocja .negatywne, najczęściej strach, lęk, niepokój, a 
nawet przerażenie, w następstwie zaś stresu - depresja, przygnębienie, a także poczucie winy i wstydu;
- mogą powstawać również emocje pozytywne, np. motywacja do przezwyciężenia stresu (reakcje obronne i 
ochronne).*~\
W zachowaniu się człowieka w warunkach stresu psychologicznego J. Reykowski (1966) wyróżnia: 1) zmiany 
niespecyficzne (wspólne dla działania różnych stresów), przebiegające w fazach mobilizacji, rozstrojenia i destrukcji; 2) 
zmiany specyficzne, służące zwalczaniu stresu lub obronie przed nim, zależne od stresora; oraz 3) zmiany w sferze 
ekspresji emocjonalnej.
Wzrost poziomu aktywacji pod wpływem stresu ma do osiągnięcia sw go optimum charakter pozytywny, zwiększa 
bowiem sprawności oriem cyjno-wykonawcze oraz stopień organizacji zachowania, jednakże po kroczeniu tej granicy 
następuje stopniowe obniżanie się sprawności dzi łania i jego dezorganizacja (Lewicki,  1969).
W poprzednim podrozdziale omówiono wyróżnione przez T. Tomaszew-skiego (1975a) sytuacje trudne, w których 
powstaje stres, tj. sytuacje de prywacji, przeciążenia, utrudnienia, konfliktowe i zagrożenia.
Stres towarzyszy człowiekowi przez całe życie, występując w różn; sytuacjach życiowych i zadaniowych. W ciągu 
życia jednostki kształtuj się też różne formy reagowania na stres i mechanizmy obronne, wytwar: »ig indywidualna, 
mniejsza lub większa odporność na stres. Człowiek
48

i.ię różnych sposobów reagowania na stres i zachowania się w sytuacjach utresowych, dzięki czemu można wpływać na 
jego reakcje i zachowania oraz zwiększać stopień odporności na stres. Ponieważ są to procesy złożone, konieczna jest 
dobra znajomość mechanizmów powstawania stresu i sytuacji stresowych, w jakich znajdowała i znajduje się dana 
jednostka, jej sposobów reagowania na stres i zachowania się w sytuacjach stresowych w relacjach ze światem 
zewnętrznym, zmian w niej zachodzących pod wpływem pozostawania w stanie długotrwałego stresu oraz, oczywiście, 
znajomość metod oddziaływania na jednostkę i udzielania jej pomocy w przezwyciężaniu stresów o charakterze 
dystresu, w podwyższaniu odporności na stres i w nauczeniu się sposobów odpowiedniego zachowania się w sytuacjach 
stresowych.
W dalszym ciągu naszych rozważań będziemy się zajmować problemami stresu psychologicznego w znaczeniu 
dystresu, który występuje w różnego rodzaju sytuacjach trudnych, zwłaszcza u osób niepełnosprawnych, ponieważ 
zarówno potoczne obserwacje, jak i wyniki badań wskazują, że osoby te w związku ze swoją niepełnosprawnością, a w 
szczególności /. indywidualną reakcją na jej powstanie i trwanie oraz ze społecznym jej odbiorem, często mogą 
znajdować się w sytuacjach trudnych.
Niepełnosprawność powstająca w wyniku wad wrodzonych oraz upośledzenia różnych funkcji organizmu na skutek 
urazów bądź chorób może wywołać stres chwilowy, przewlekły, trwały, postępujący lub periodyczny. J. Reykowski, 
wyróżniając tych pięć sytuacji stresowych (1973, s. 34) i omawiając wpływ trwałego stresu na osobowość, zwraca 
uwagę, \>. w badaniach i analizach psychologicznych znacznie więcej miejsca poświęcono następstwom stresu 
chwilowego, przemijającego, który trwa przez określony, raczej krótki czas, aniżeli pozostałym rodzajom stresu.
Stregjnsały wiąże się z utratą na stałe czegoś, co stanowi dla jednostki maczną wartość, np. zdrowia i sprawności lub 
bliskiej osoby. W sytuacji przewlekłej choroby, jednakże z perspektywą wyzdrowienia, występuje stres przewlekły. W 
obu tych sytuacjach stresowych mamy do czynienia / długotrwałą reakcją, długotrwałym stanem stresu, raczej więc 
należałoby w obu sytuacjach używać określenia "stres długotrwały". Dążenie jednostki do odzyskania równowagi przez 
uruchomienie mechanizmów samore-gulacyjnych bądź działania rehabilitacyjne, mające na celu m.in. udzielenie 
pomocy w przezwyciężeniu stresu, zmierzają do skrócenia czasu trwania stanu stresu.
Sytuacja stresji^jgostępującego^np. w związku z rozwijającą się nieule-
49

czalną chorobą, jak choroba nowotworowa, może powodować nasilenie się, narastanie reakcji stresowej, wzmocnionej 
jeszcze lękiem przed dalszymi zagrożeniami.
\Sytuacja_sjr^sjjL-nawEasającego, periodycznego, powstająca np. w chorobach, w których występują powtarzające się 
okresy pogorszenia stanu zdrowia i bóle oraz okresy poprawy, jak to ma miejsce w przypadku gośćca przewlekle 
postępującego lub też powtarzających się co pewien czas, przykrych, bolesnych zabiegów - powoduje periodycznie 
powtarzające się reakcje stresowe.
^Oprócz długotrwałych stanów stresu oraz stresów postępujących czy periodycznych mamy do czynienia z nagłą i silną 
reakcją stresową w przypadkach powstania ciężkiego inwalidztwa, zwłaszcza w sposób nagły_ (np. w wypadku), 
wylewu krwi do mózgu na skutek pęknięcia naczyń krwionośnych itp. W tych właśnie sytuacjach stresowych 
rehabilitacyjna pomoc bywa niezbędna lub przynajmniej bardzo pożądana, aby silny długotrwały stres nie spowodował 
zaburzeń w psychicznym i społecznym funkcjonowaniu jednostki. Jak bowiem stwierdzono, długotrwały stres może 
wywołać lęki, fobie, zaburzenia psychiczne, nerwice, bezsenność i apatię, depresję i zmiany w hierarchii wartości.
Obserwacje, badania i analizy dotyczące wpływu silnego i długotrwałego stresu na psychiczne i społeczne 
funkcjonowanie ludzi, np. w sytuacjach wojennych (Grinker, Spiegel, 1945), w obozach koncentracyjnych (Bettel-
heim, 1960; Lazarus, 1966), oraz osób, które doznały inwalidztwa fizycznego (Wright, 1965) bądź sensorycznego 

(Sękowska, 1977), i innych, pokazują, jak wiele czynników decyduje o tym, czy stres doprowadzi dd zaburzeń w tych 
sferach oraz jak człowiek potrafi radzić sobie w sytuacjach stresowych i pozytywnie przystosowywać się do nich.
Jako czynniki decydujące o tym, czy długotrwały stres powoduje zaburzenia w psychologicznej regulacji zachowania i 
w funkcjach organizmu, wymienia się między innymi (Fraczek, Kofta, 1975):
- duże natężenie stresu zagrażającego podstawowym potrzebom i wartościom jednostki,
- niemożliwe do usunięcia stresory - bezsilność jednostki wobec obiektywnej, nie dającej się zmienić trudnej sytuacji,
- niski stopień indywidualnej tolerancji (odporności) na stres,
- stosowanie nieodpowiednich sposobów (technik) walki ze stresem.
O ile dwa pierwsze spośród wymienionych czynników dotyczą raczej
właściwości stresów, o tyle dwa następne czynniki są bardziej zależne od
50

jednostki i w -większym stopniu mogą być przedmiotem oddziaływania, m.in. w procesie rehabilitacji osób 
niepełnosprawnych, a zwłaszcza w procesie wychowania.
Odporność na stres jest uwarunkowana różnymi czynnikami. Przede wszystkim należy wymienić tu procesy 
fizjologiczne i zmiany psychologiczne niezależne od wystąpienia sytuacji stresowej, np. będące skutkiem zmęczenia 
czy choroby. Również indywidualne doświadczenia, rodzaj wykonywanych zadań - ich znajomość i stopień złożoności 
oraz rodzaj motywacji do ich wykonania, a także stałe właściwości jednostki, wyzwalające jej styl reagowania i 
określające strukturę jej osobowości, wpływają na stopień odporności na stres (Fraczek, Kofta, 1975). Do tych 
czynników zalicza się również: cechy układu nerwowego, doświadczenia w okresie dzieciństwa, samoocenę, cechy 
reagowania emocjonalnego, sposób spostrzegania rzeczywistości (Reykowski, 1969).
T. Kocowski (1974) wymienia cechy charakteryzujące osoby odporne i nieodporne na stres emocjonalny. Osoby 
nieodporne na stres to jednostki o cechach neurotycznych, niezrównoważone emocjonalnie, skłonne do konfliktów 
wewnętrznych, pozbawione wiary w siebie i słabo kontrolujące swoje emocje. Osoby odporne na stres wykazują cechy 
przeciwstawne, przy czym rolę dominującą odgrywają u nich dobra kontrola emocji i wiara w siebie. Autor konkluduje, 
że chociaż odporności na stres sprzyjają pewne wrodzone właściwości układu nerwowego, zawdzięcza się ją jednak w 
dużej mierze treningowi i korzystnym uprzednim doświadczeniom w sytuacjach zagrożenia. Na wytworzenie 
odporności na stres wpływa natężenie stresu, stopniowe "oswajanie" z nim, nabywanie wprawy, powodzenie w 
pokonywaniu stopniowych przeszkód, kontrola nad lękiem itp.
Zdaniem tego autora, reakcje na sytuację stresową mogą ulec utrwaleniu i stać się nawykiem, określać styl zachowania 
się jednostki w sytuacjach trudnych. Dotyczy to zarówno reakcji prawidłowych i korzystnych dla jednostki, jak i 
nieprawidłowych. To samo dotyczy zaburzeń emocjonalnych.
Nieadekwatne lub niewspółmierne reakcje na stres mogą stać się nawykiem, podobnie jak wszelkie inne reakcje 
podlegające wyuczeniu, np. reagowanie lękiem na określone sytuacje społeczne. Zauważono, że u podłoża wielu 
zaburzeń osobowości tkwi lęk, przy czym coraz większą rolę odgrywa lęk powstający w sytuacjach społecznych 
(Horney, 1980), i że każde niemal zaburzenie osobowości stanowi jakieś wypaczenie normalnego sposobu zachowania 
lub wyolbrzymienie jakiejś normalnej potrzeby.
51

JDo zakresuproblejnj^yjci §tresu__zaliczane jest również zjawisko określone terminem "frustracja**! Oznacza ona 
zablokowanie działań ukierun-kowanycli na cel i najczfsaej traktuje się ją jako jedną z klas sytuacji stresowych^ 
(Reykowski, 1966).
H. Selye (1977, s. 132) uważa stres wywołany przez frustrację za szczególnie szkodliwy. Pisze on: "Nic nie paraliżuje 
twojej sprawności bardziej niż frustracja, nic nie zwiększa jej bardziej niż sukces".
We współczesnej psychologii występują różne sposoby rozumienia i definiowania pojęcia "frustracja^ Niekiedy 
frustracją nazywa się samą przeszkodę, która~pojiSWtta się*ńadrodze do realizacji celu. Najczęściej jednak frustracją 
bywa nazywany bezpośredni skutek wystąpienia przeszkody w działaniu, a więc przerwanie ciągu czynności 
ukierunkowanych na zrealizowanie określonego celu, np. rozwiązanie zadania lub zaspokojenie potrzeby (patrz 
Dollard, Doob, Miller, Mouser, Sears, 1939).
Według C. N. Cofera i N. H. Appleya (1972, s. 349) istotnym warunkiem pojawienia się frustracji jest niezaspokojenie 
potrzeby i niepowodzenie (lub przewidywanie niepowodzenia) dostępnych jednostce zachowań zmierzających do 
osiągnięcia upragnionego celu. Ważny jest też stosunek możliwości organizmu do wymagań środowiska. Frustracja 
może powstawać w wyniku niewydolności organizmu w zaspokajaniu własnych potrzeb w warunkach zwykłych 
wymagań środowiska bądź w wyniku zbyt ostrych żądań i wymagań stawianych przez środowisko, bądź też na skutek 
skrajnego ubóstwa środowiska.
Jako cztery podstawowe schematy możliwych reakcji na frustrację wymienia się agresję, regresję, represję i fiksację, 
przy czym podkreśla się, że pojawienie się określonej reakcji na frustrację jest w konkretnym przypadku 
zdeterminowane przede wszystkim uczeniem się.
Sposoby reagowania na frustrację różnią się w zależności od nastawienia jednostki, od tego, na co ukierunkowane jest 
jej zachowanie się w sytuacji, gdy dążenie do określonego celu, tj. zaspokojenia potrzeby czy wykonania zadania, 
zostało zablokowane przez jakąś przeszkodę. Istotne jest to, czy jednostka w sytuacji frustrującej nastawiona jest w 
dalszym ciągu na dążenie do celu i osiągnięcie go, czy też na obionę przed stresem powstałym w tej sytuacji (według 
Rosenzweiga [1944] chodzi tu o obronę ego).

J. Reykowski (1966) wyróżnia dwie odrębne formy reakcji na stres: zwalczanie stresu i obronę przed stresem, 
podkreślając wartość tej pierw-•zej. Reakcje zwalczania stresu mają zapewnić osiągnięcie celu działania mimo 
występujących przeszkód. Służą temu typowe zachowania: usuwa-
52

nie przeszkody, jej przełamywanie, ponowienie próby, badanie sytuacji w celu zastosowania nowych działań, 
modyfikacje sposobu działania, podporządkowanie się sytuacji, czyli pogodzenie się z trudnością lub zagrożeniem, i 
działanie w zmienionej sytuacji.
MV przypadku nastawienia jednostki na obronę przed stresem powstałym na skutek zablokowania jej dążeń następuje 
rezygnacja z dotychczasowego celu działania, a na pierwszy plan wysuwa się dążenie do zabezpieczenia się przed 
szkodliwym wpływem stresu. Różne są formy obrony przed stresem. Jako najbardziej typowe (Reykowski, 1966; 
Fraczek, Kofta, 1975) wymieniane są następujące: fizycsme usunięcie się z sytuacji stresu przez ucieczkę, wycofywanie 
się; apatia, niewykonanie jakiejś czynności; wycofywanie się symboliczne, polegające na zmianie obrazu stosunku 
między jednostką a otoczeniem; agresja; fiksacja (tj. usztywnienie, powtarzanie stereotypowego zachowania); regresja 
(tj. występowanie bardziej prymitywnych form zachowania z wcześniejszych okresów rozwoju), czynności o niższym 
poziomie organizacji. Znane są również następujące mechanizmy obronne: wypieranie (represja) ze świadomości myśli 
wywołujących stres; racjonalizacja przez wyjaśnienie sobie zaistniałej sytuacji, np. porażki lub swego nie 
akceptowanego zachowania, w sposób chroniący poczucie własnej wartości, zmniejszający napięcie; projekcja 
(rzutowanie), umożliwiająca jednostce usprawiedliwienie swego niewłaściwego zachowania przez przypisywanie 
innym właściwości nie akceptowanych u siebie; reakcja upozorowana, przejawiająca się w postawach przeciwstawnych 
do rzeczywistych, np. postawa nadopiekuńcza wobec kalekiego dziecka, pokrywająca postawę niechęci i odrzucenia; 
zaprzeczenie; dysocjacja (izolacja wewnętrzna), polegająca na rozdzielaniu myśli od działań; substytucja celów - 
podejmowanie celów zastępczych, łatwiej osiągalnych (dzieli się ją czasem na sublimację i kompensację) itp. O
Na temat mechanizmów obronnych istnieje obszerna literatura psychologiczna, w szczególności psychoanalityczna.
W psychologii współczesnej termin "mechanizm obronny" stosowany jest w znaczeniu szerszym i węższym (Lazarus, 
1966; Lewicki, 1969; Fraczek, Kofta, 1975). W pierwszym przypadku oznacza on wszelkie zabiegi umożliwiające 
jednostce redukcję przykrego napięcia emocjonalnego bez zmiany sytuacji, która je wywołała, m.in. odreagowanie 
słowne, upicie się, zażywanie narkotyków. W drugim przypadku termin ten oznacza wyłącznie wewnętrzne 
manipulacje poznawcze, umożliwiające jednostce uniknięcie lub osłabienie zagrożenia i niepokoju.
53

Według E. R. Hilgarda (1972) celem pozytywnym mechanizmów obronnych jest utrzymanie lub podniesienie szacunku 
dla siebie samego, celem negatywnym - ucieczka lub obrona przed lękiem. Uważa on, że we wszystkich mechanizmach 
obronnych następuje samooszukiwanie się, wyrażające się w dwóch głównych formach: w zaprzeczaniu (denial), w 
wypieraniu ze świadomości tego, co mogłoby jednostkę poniżyć lub wywołać w niej lęk, oraz w ukrywaniu (disguise) 
przed sobą (w tym samym celu) prawdziwych motywów swego postępowania, np. poprzez substytucję lub reakcję 
upozorowaną.
Mechanizmy obronne, zmniejszając napięcie, mogą doraźnie chronić organizm człowieka, jego psychikę przed zbytnim 
obciążeniem, przed przeciążeniem spowodowanym silnymi stresami na skutek zablokowania dążenia do zaspokojenia 
potrzeby czy wykonania zadania, nie mogą jednak zastąpić konstruktywnych zachowań, działań mających na celu 
usunięcia przeszkody, rozwiązanie problemu i zwalczenie stresu. Takich zachowań trzeba się nauczyć.
Gdy naruszona zostaje równowaga emocjonalna i poznawcza człowieka, broni się on w sposób nawykowy, np. stosując 
mechanizmy obronne, aby chronić poczucie własnej wartości oraz bronić się przed nadmiernym lękiem. Jednakże 
działania oparte tylko na mechanizmach obronnych nigdy nie mogą być zadowalające i konstruktywne, nie prowadzą 
do dobrego przystosowania jednostki.
Osoby niepełnosprawne, podobnie jak i pełnosprawne, napotykają w swoim życiu i działaniu różne przeszkody natury 
fizycznej, umysłowej lub społecznej, osobiste lub powstające w środowisku społecznym, blokujące realizację ich dążeń. 
Nasuwa się pytanie, czy i ewentualnie jakie sytuacje stresowe i przeszkody są specyficzne dla osób z upośledzeniem 
różnych funkcji organizmu, których nie napotykają osoby pełnosprawne, oraz czy występują one częściej w życiu i 
działaniu osób niepełnosprawnych.
Analizując różne sytuacje trudne, w których występują przeszkody na drodze do realizacji dążeń, stwierdziliśmy, że 
osoby niepełnosprawn częściej mogą znajdować się w takich sytuacjach. Nie ma jednak bezpośred niego związku 
między niepełnosprawnością a powstaniem sytuacji trud nych i zablokowaniem realizacji dążeń jednostki (por. Wright, 
1965] Mimo że inwalidztwo może działać jako przeszkoda na drodze do osiąg nięcia pewnych celów, nie determinuje 
ono samo przez się powstawania sy
54

tuacji stresowych oraz reakcji na nie w postaci stanów stresowych, m.in. frustracji.
( Stwierdzono, że utrata cenionych przez człowieka wartości powoduje sytuację trudną i reakcję stresową. Do takich 
cenionych wartości należy zdrowie i sprawność fizyczna. Ich utrata na skutek choroby, wypadku lub innego wydarzenia 
powoduje reakcję stresową. Często zdrowia i sprawności fizycznej przywrócić nie można mimo intensywnych i 
długotrwałych zabiegów usprawniających, stosowanych w procesie rehabilitacji leczniczej. Można jednak skutecznie 
walczyć ze stresem wywołanym przez utratę tych cenionych wartości. Łatwiej to osiągnąć, gdy się zna mechanizm 

reakcji na tego rodzaju stres i sposoby walki z nim.
Przegląd i analiza różnych sytuacji trudnych, w jakich często znajdują się ludzie, w tym także osoby niepełnosprawne, 
oraz reakcji na te sytuacje, unaoczniły nam rolę i znaczenie samego człowieka w powstawaniu i zmianie tych sytuacji 
oraz w rozwiązywaniu trudnych problemów, znaczenie tego, jak człowiek reaguje na sytuacje stresowe, frustrujące, tzn. 
jego nastawienia bądź na walkę ze stresem przez celowe działanie, bądź tylko na obronę przed jego skutkami. Tego 
rodzaju podejście jest szczególnie ważne, gdy mamy do czynienia z jednostką niepełnosprawną, której chcemy pomóc i 
która sama sobie chce pomóc w trudnych sytuacjach życiowych i zadaniowych, powstających w jej relacjach ze 
światem. Nie można nie widzieć problemów, które mogą powstawać w związku z niepełnosprawnością biologiczną, 
zarówno spowodowanych przez środowisko, jak i tych, które wynikają ze struktury osobowości i z funkcjonowania 
jednostki. Wiemy, że takie problemy mogą powstawać i często powstają w trudnych, stresowych sytuacjach, ale nie są 
one jednoznacznie zdeterminowane samym faktem niepełnosprawności biologicznej, i to jest najistotniejsze.
Jeżeli z różnych przyczyn wystąpią sytuacje trudne, ważne jest ich rozpoznanie i analiza przyczyn, a najważniejsze - 
działanie w kierunku ich usunięcia, jak też, oczywiście, kształtowanie obiektywnych warunków nie dopuszczających do 
ich powstawania. Udawanie przed sobą i innymi, że nie ma takich trudnych, stresowych sytuacji, występujących 
bezpośrednio czy pośrednio w związku z niepełnosprawnością, jest przejawem niewłaściwej postawy, stanowi pewnego 
rodzaju mechanizm obronny, mający uchronić przed uświadomieniem sobie braku takich wartości jak zdrowie i 
sprawność fizyczna. U podłoża takiej postawy tkwi często przekonanie, iż występujące braki zmniejszają wartość 
człowieka, co stanowi
55

zagrożenie poczucia jego własnej wartości. Natomiast z przyjęciem jednostkę nastawienia na działanie i rozwiązywanie 
problemów trudny wiąże się poszukiwanie ich przyczyn i uczenie się sposobów najwłaścft szego usuwania oraz 
przezwyciężania przeszkód w dążeniu do celu, zaspokojenia istotnych potrzeb i wykonywania określonych zadań. Ta 
nastawienie powinno kierować zachowaniem zarówno osób pełnospra^l nych, jak i niepełnosprawnych, bo tylko ono 
może wyprowadzić cA\ wieka z sytuacji trudnych.
Reakcje na utratę sprawność;/
Sytuacje nagiej utraty sprawności
Nagła i znaczna utrata sprawności i zdrowia, podobnie jak np. bliskiej osoby, stawia człowieka w kryzysowej sytuacji 
nadmiernego ciążenia systemu samoregulacji, wzbudzając stan napięcia emocjonalnej! i wywołując zmiany w różnych 
sferach psychiki.
Życie człowieka z niepełnosprawnością fizyczną czy sensoryczną, je funkcjonowanie jako jednostki i jako istoty 
społecznej, rozwój jego oS bowości i wykorzystanie możliwości zależą nie tylko od struktury osot wości 
ukształtowanej przed doznaniem niepełnosprawności oraz od runków środowiska, lecz także, w znacznym stopniu, od 
tego, jak reag on na powstanie niepełnosprawności i jaki jest przebieg tej reakcji w czas Reakcje jednostki na utratę 
sprawności fizycznej, np. na skutek wypad i amputacji kończyn, złamania kręgosłupa i porażenia kończyn, utra wzroku, 
paraliżu w wyniku choroby Heinego-Medina i innych chorć czy urazów, opisywane były obszernie w literaturze, m.in. 
rehabilitacyjn i psychologicznej (np. Wright, 1965; Hulek, 1969; Kulczycki, 1971; Ne 1971; Jankowski, 1975).
B. Wright (1965) przedstawia reakcje na utratę sprawności jako ceni wartości, zwracając szczególną uwagę na okres 
reakcji, w którym występu szok psychiczny, i porównując ten okres żalu do analogicznego st po stracie kogoś bliskiego 
(patrz także Dembo i in., 1956 oraz Bla 1957). H. R. Blank (cyt. za: Wright, 1965, s. 129) tak opisuje reakcję nagłe 
doznanie ciężkiego inwalidztwa:
"Szok (spowodowany nagłą utratą wzroku) polega na depersonalizacji, po ktć następuje depresja. Depersonalizacja trwa 
zwykle dwa do siedmiu dni. Pacjent nieruchomy albo prawie nieruchomy, twarz jest bez wyrazu, następuje ogólna 
hypoestezja^
56

albo anestezja, bądź mutyzm, lub też mowa jest skąpa, powolna, stłumiona. Pozornie stan ten może przypominać 
katatonię. Ale pacjent nie wypowiada uwag świadczących o urojeniach czy dysocjacjach schizofrenika; raczej jest on 
skłonny w czasie największego nasilenia tego stanu, albo - częściej - jeszcze później, twierdzić, że nic nie czuje, albo że 
czuje się tak, jakby był istotą nierealną, albo jakby świat był nierealny (...) Depresja, która potem następuje, może być 
ostrą reakcją depresyjną albo podnieceniem maniakalnym (...) i jest to stan żalu z powodu utraty wzroku (...)"
Wymieniane są różne stadia reakcji na powstanie niepełnosprawności i przystosowania się do tego faktu. Wnikliwą 
analizę zmian zachodzących w zachowaniu człowieka na skutek zaistnienia niepełnosprawności przedstawia N. K. 
Cohn (1961), psycholog i równocześnie ofiara epidemii po-liomyelitis, która to choroba spowodowała paraliż jej nóg.
Autorka wyróżnia pięć stadiów reakcji na zaistnienie znacznej i trwałej niesprawności: szok, oczekiwanie wyleczenia, 
opłakiwanie straty, zachowanie obronne oraz końcowe przystosowanie.
1. Stadium szoku psychicznego - człowiek nie chce przyjąć do wiadomości zaistniałego faktu, uważa, że to pomyłka, 
zły sen, nie rozumie i nie chce uświadomić sobie powstałej sytuacji, utrzymuje swoje cele i wartości poprzednio 
przyjęte. W końcu zaprzeczanie zaistniałym oczywistym faktom, mające w tej sytuacji znaczenie ochronne, staje się 
niemożliwe i następuje kolejne stadium.
2. Stadium oczekiwania wyleczenia, tj. radykalnej zmiany zaistniałej sytuacji, z którą jednostka nie może się pogodzić. 
Spostrzega ona przeszkodę na drodze do osiągnięcia poprzednio przyjętych celów i wartości, ma jednak nadzieję na 

usunięcie tej bariery bez swego udziału i osiągnięcie tych celów.
3. Stadium opłakiwania straty, gdy w zetknięciu z zaistniałymi faktami, np. utratą możliwości chodzenia i 
koniecznością poruszania się na wózku inwalidzkim, jednostka musi przyjąć do wiadomości obiektywną sytuację, traci 
nadzieję na powrót sytuacji poprzedniej i na wyleczenie, przestaje oczekiwać zmiany zaistniałego faktu. Następuje 
wtedy silna reakcja emocjonalna - rozpaczy po stracie. Człowiek znajduje się w stanie ostrego dystresu. Pojawiają się 
reakcje agresji, bądź wobec siebie, bądź wobec innych. Nierzadkie są myśli samobójcze. Sytuacja spostrzegana jest 
jako całkowicie blokująca osiągnięcie poprzednio przyjętych celów i wartości. Dominuje żal nad sobą i opłakiwanie 
straty, czasem poddanie się losowi i bierność, apatia, uzależnienie od innych. W związku ze stratą jednostka może 
nabrać przekonania, że nie jest już nic warta, traci wiarę w siebie i swoje możliwości. Ponieważ zanika wiara w 
możliwość zmiany sytuacji
57

zdrowotnej i nadzieja na wyzdrowienie, jednostka spostrzega przeszkody która się pojawiła, tj. niepełnosprawność, jako 
nie dającą się usunąć i wy Tcluczającą osiągnięcie jakichkolwiek wartościowych celów. Znaczenie sti.i ty zostaje 
wyolbrzymione, rozszerzone na inne dziedziny. Takie spostr/r .ganię sytuacji i siebie powoduje pogłębienie stanu 
dystresu. 4. Stadium zachowania obronnego
a. Zachowanie zdrowe. Zachowanie jednostki nastawione jest na zytywne działanie: zaczyna ona walczyć z 
niepełnosprawnością, chce rot wszystko, co może poprawić jej sytuację zdrowotną. Pojawia się mot wacja, aby nauczyć 
się funkcjonować jako osoba z niepełnosprawności;) '\ człowiek cieszy się swoimi dokonaniami i jest zainteresowany 
tym, ahyj nauczyć się być normalną osobą tak dalece, jak to jest możliwe, minio! odchylenia od normy fizycznej; 
inaczej zaczyna spostrzegać swoją psycholi giczną sytuację. Psychologiczna bariera w osiąganiu różnych celów życii 
wych na skutek powstałej niepełnosprawności zostaje częściowo usunięta jednostka stwierdza, że niektóre cele, które 
przyjęła poprzednio, są nadal j osiągalne, aczkolwiek nie bez przeszkód. Jednakże, jak się przekonuje, działając można 
je obejść i pewne cele osiągnąć w inny sposób, np. wielo j czynności w kuchni można wykonywać poruszając się na 
wózku inwalidzkim. Natomiast cele, których osiągnięcie jest jeszcze całkowicie zablokowane, jednostka może 
spostrzegać jako nieosiągalne również w przyszłoś-1 ci, co wywołuje u niej nadal stan dystresu, utrudniający przejście 
do stadium przystosowania. W każdym razie normalnie reagujący człowiek uświadamia sobie, że istnieją pewne 
przeszkody w osiąganiu celów, spowodo-| wane przez niepełnosprawność.
b. Zachowanie neurotyczne. Zachowanie obronne może być uznane za l neurotyczne wówczas, gdy niepełnosprawna 
jednostka stosuje obronny mechanizm zaprzeczania, że w ogóle jeszcze istnieją jakieś przeszkody [ TV osiąganiu przez 
nią zamierzonych celów.
Tego rodzaju neurotyczna reakcja pojawia się również np. wskutek zbyt silnego nacisku otoczenia na osiąganie różnych 
celów i na niewłaściwość reakcji dystresu w formie negatywnych reakcji emocjonalnych. Są l też stosowane inne 
mechanizmy obronne, np. jednostka może starać się j ukrywać przed innymi swoją niepełnosprawność, stosować 
racjonalizację, stwierdzając, że nie chce tych rzeczy, których mieć nie może, lub też po-' sługiwać się mechanizmem 
projekcji swoich negatywnych uczuć, przypi-1 s ująć je innym, albo wysiłki swoje skierowywać w dużym stopniu na 
przekonywanie innych, że jest dobrze przystosowana. Jednostka reagują
58

w ten sposób na stres wywołany utratą sprawności może po pewnym czasie uczynić postęp i osiągnąć właściwe 
przystosowanie do życia z niepełnosprawnością, lecz może też nastąpić stopniowy regres, cofniecie się do 
wcześniejszego stadium, np. ucieczka przed rzeczywistością.
5. Stadium końcowego przystosowania. Jednostka, która osiąga przystosowanie do trwałej fizycznej 
niepełnosprawności, zaczyna ją uważać za jedną z wielu swoich cech. Niepełnosprawność przestaje stanowić 
przeszkodę, z którą należy walczyć. Jednostka znalazła i umie znajdować odpowiednie drogi zaspokojenia swoich 
potrzeb.
Dla osiągnięcia właściwego przystosowania istotne jest to, czy i jakie cele, jakie potrzeby zostały zablokowane przez 
powstanie niepełnosprawności. Jeśli potrzeby uznane przez jednostkę za podstawowe mogą być zaspokojone, a cele 
uznane za wartościowe można osiągnąć mimo niepełnosprawności, nie jest konieczna reorganizacja systemu potrzeb i 
wartości. Jeśli natomiast powstaje sytuacja, że fizyczna niepełnosprawność uniemożliwia osiągnięcie głównego celu, 
zaspokajanie jednej lub wielu podstawowych potrzeb jednostki, wówczas musi ona nauczyć się szukać i znajdować 
inne drogi, cele pośrednie, prowadzące do zaspokojenia tych po-Irzeb. Tak na przykład, aby zaspokoić potrzebę bycia 
dobrą matką, kobieta, która po doznaniu inwalidztwa musi poruszać się na wózku, zmienia dotychczasowy model i 
sposoby zaspokajania tej potrzeby, zastępując swe krzątanie się w celu przyrządzenia posiłków i wykonywania 
czynności porządkowych zajmowaniem się problemami dzieci, ich kłopotami i radościami, kontrolowaniem ich nauki 
szkolnej itp.
W reakcji na trwałą utratę sprawności fizycznej funkcję obronną, chroniącą człowieka przed przeciążeniem 
psychicznym, spełnia nie tylko stadium zachowania obronnego, lecz także poprzednie stadia, zmniejszając napięcie 
emocjonalne i zagrożenie - bądź przez niedopuszczenie do świadomości wszystkich skutków wydarzenia, bądź jego 
nieodwracalności. Opłakiwanie straty, użalanie się nad sobą, będące rodzajem odreagowania rozładowującym napięcie, 
również można zaliczyć do mechanizmów obronnych. Odruchowe zastosowanie tych mechanizmów, będących 
sposobami zmniejszenia trudnego do zniesienia obciążenia emocjonalnego, jakby rozkłada to obciążenie w czasie, 

ułatwiając jednostce odzyskiwanie silnie zaburzonej równowagi. Skoncentrowanie przeciążenia w zbyt krótkim okresie 
mogłoby mieć podobny skutek jak wywieranie nacisku przez ciężar na zbyt małą powierzchnię. Również 
przyspieszanie przystosowywania się do życia z niepełnosprawnością przez zbytnie naciski z zewnątrz może
59

spowodować wzrost napięcia i zaburzenia neurotyczne. Istotne jest jednak, aby zachowania obronne w takiej i 
podobnych sytuacjach nie utrwaliły się po spełnieniu swoich funkcji.
Wyróżnione przez N. K. Cohn (1961) stadium zdrowego zachowania obronnego (4a) należałoby uznać za stadium 
przezwyciężania stresu, po- j legające na podjęciu działania zmierzającego do określonego celu i usuwania przeszkód 
na tej drodze. Natomiast zachowanie neurotyczne pozostaje tylko zachowaniem obronnym.
Na rolę mechanizmów obronnych i czasu w zadowalającym przystosowaniu się człowieka zwrócił m.in. uwagę E. R. 
Hilgard (1972). Jego zdaniem mechanizmy obronne dają nam czas na rozwiązanie problemów, które inaczej mogłyby 
nas przytłoczyć, zapewniają nam oparcie, dopóki; nie możemy wypracować lepszych rozwiązań.
Znaczenie mechanizmów obronnych i rolę czasu w rehabilitacji osób , niepełnosprawnych podkreślają m.in. B. Wright 
(1965), A. Hulek (1969), H. R. Blank (1957), T. Dembo i współautorzy (1956).
Wiadomo, że określony stan emocjonalny, nawet bardzo silny dystres czy radość, trwa przez pewien czas, a potem 
słabnie i mija, lecz pewne fakty, np. utrata możliwości chodzenia, pozostają. Istotne jest, jak czło- j wiek, który utracił 
tę wartość, ustosunkuje się do tej straty, jak w tej nowej ; sytuacji będzie działał, jak będzie widział tę sytuację i siebie 
w niej, w jakim stosunku, jakie miejsce w systemie wartości zajmowała wartość, którą j utracił, osiągnięcie jakich 
celów i zaspokojenie jakich potrzeb zostało] zablokowane.
|(^W pierwszym okresie silnego stresu związanego z nagłą utratą spray ności człowiek reaguje odruchowo - jego 
organizm i psychika bron się, ale to nie wystarczy, aby dobrze się przystosować do życia w nowfl sytuacji. Człowiek, 
aby się rozwijać, musi działać celowo i świadomie Musi uświadomić sobie wiele rzeczy, konieczności, ograniczeń i 
moź wości, ukształtować czy odbudować prawidłowy obraz siebie i świa i prawidłowe relacje między sobą i światem - 
takie, które pozwolą nM| wykorzystać własne zdolności i sprawności oraz zaspokoić istotne potrzeb i rozwijać 
osobowość. To wszystko wymaga przede wszystkim świador aktywności jednostki niepełnosprawnej i odpowiedniego 
jej ustosunkc wania się do zaistniałej trudnej sytuacji oraz innych sytuacji trudnyc stresowych, w jakich się znajduje, 
bezpośrednio lub pośrednio związanyclj Z niepełnosprawnością.
60

Teoria R. Lazarusa (1966) dotycząca psychologicznych rgakcJL na stres zawiera szereg idei, które są wykorzystywane 
przy opisie i wyjaśnianiu reakcji na niepełnosprawność fizyczną, zwłaszcza wówczas, gdy występuje nagły silny stres 
w związku z utratą sprawności (zob, Shontz, 1973).
Lazarus wyróżnia trzy formy reakcji na stres, które do pewnego stopnia stanowią sposoby walki z zagrożeniem.
/Jedna forma to działanie bezpośrednie, atak lub unikanie czynnika wywołującego stres), W przypadku 
niepełnosprawności aktywne radzenie sobie ze stresem, skierowane na opanowanie stresora, można widzieć w 
wysiłkach czynionych przez jednostkę dla poprawy swego stanu. Aktywne radzenie sobie ze stresem przez fizyczną 
ucieczkę od stresora nie jest raczej możliwe, gdy inwalidztwo jest stałym faktem.
Inna forma reakcji na stres ma charakter poznawczy i polega na powtórnej ocenie znaczenia i ważności czynnika 
wywołującego stres, tzn. na reinterpretacji własnej sytuacji. Może to być reinterpretacja o charakterze obronnym, 
polegająca na zaprzeczaniu realnemu istnieniu niepełnosprawności, lecz takie skrajne przypadki są raczej rzadkie 
(chyba, że przy uszkodzeniu mózgu). Jednakże częściowe zaprzeczanie istnieniu niepełnosprawności może występować 
w każdym usiłowaniu przystosowania się do ciężkiego inwalidztwa fizycznego.
1 Trzecia forma reakcji na stres - toJeJŁ, Wydaje się, że w pewnym stopniu lęk występuje w każdym przypadku, gdy 
choroba lub kalectwo poważnie zakłócają normalne procesy życia. Nie zawsze lęk ten ma charakter neurotyczny. 
Pojawiać się on może również jako zwykły dystres w zetknięciu z nową trudną sytuacją. W zależności zresztą od tego, 
czy bezpośrednie działanie jednostki niepełnosprawnej lub dokonywanie przez nią reinterpretacji sytuacji jest bardziej 
czy mniej skuteczne, lęk odpowiednio zmniejsza się lub zwiększa.
Wymienione trzy formy reakcji na stres mogą występować równocześnie w procesie przystosowania lub do pewnego 
stopnia zamiennie. Na przykład, jeśli jednostka niepełnosprawna, biorąc aktywny udział w procesie swojej rehabilitacji, 
nie odnosi w tym zakresie większych sukcesów, wówczas dokonuje ponownej oceny swojej sytuacji i nadaje swojej 
działalności inny kierunek, ale w okresie przejściowym może doznawać lęku.
Osoba, która doznała inwalidztwa w sposób nagły, może przeżywać l?k, gdy zawodzą poprzednio skuteczne 
mechanizmy zachowania, zapewniające zaspokojenie jej podstawowych potrzeb psychologicznych. W takich
A
61    .

przypadkach lęk może być bodźcem do poszukiwania nowej interpretacji sytuacji. Jeśli nowa interpretacja przynosi 
nadzieję w miejsce zagrożenia, może to stanowić zachętę do bezpośredniego działania poprzez aktywny współudział w 
procesie rehabilitacji. Wszystkie zatem trzy formy reakcji na stres, tj. bezpośrednie działanie, poznawcza reinterpretacja 
i lęk, mog;( spełniać dwojaką funkcję: z jednej strony stanowią psychologiczną funkcją obrony przed zagrożeniem, z 
drugiej zaś przygotowują i pobudzają ro/-woj osobowości.

W walce ze stresem spowodowanym utratą sprawności osoby niepełno sprawne napotykają - według F. Shontza (1973) 
- dwa główne typy pro blemów. Pierwszy, o charakterze negatywnym, wymaga zachowania ncu tralizującego 
zagrożenie spowodowane przez stratę. Drugi typ problemów ma charakter pozytywny i wymaga odkrycia nowych 
wartości, które zastąpią utracone.
R. Lazarus (1966) rozróżnia pierwszy i drugi proces oceny zagrożeni;i. Pierwszy - to ocena przez jednostkę 
niebezpieczeństwa zagrażającego je-j osobistym motywom. Groźba jest tym większa, im silniej zagrożone s;| motywy. 
Odpowiednio - im większe jest zagrożenie, tym większa po trzeba zneutralizowania zachowania. Druga ocena 
zagrożenia dotyc/y prawdopodobnej efektywności działania w walce ze stresem, zmierzającego do przywrócenia 
gratyfikacji motywów lub do usunięcia czynników powodujących stres.
W procesie rehabilitacji jednostka niepełnosprawna, dokonując pierwszej oceny zagrożenia, decyduje, czy potrzebuje 
pomocy. Na podstawie tej oceny określa też negatywny charakter swojej niepełnosprawności i stopień zagrożenia. Przy 
drugiej ocenie rehabilitowana jednostka określa, czy otrzymana pomoc jest wystarczająco dla niej korzystna, czy chcu 
kontynuować swoją współpracę, tzn. czy warto aktywnie działać w dotychczasowym kierunku. Pozytywny wynik tej 
drugiej oceny stanowi podstawę do odkrycia pozytywnych możliwości w życiu z niepełnosprawnością.
F. C. Shontz (1965) i S. L. Fink (1967) opisali proces przystosowania się do sytuacji kryzysowej jako serię cykli 
przybliżania się i unikania (ap-proach-avoidance cycles), w których jednostka walczy i cofa się przed napotykanymi 
problemami. Cykle te z czasem mają tendencję do zmniejszania częstotliwości i siły występowania.
Fink (cyt. za: Shontz, 1973) wyróżnia w procesie przystosowywania lię do niepełnosprawności cztery stadia: szok, 
obronne wycofywanie się, u/nunie faktu i przystosowanie.
62

'•»4- Szok trwa stosunkowo krótko, lecz wiąże się z silnym kryzysem i jego niebezpieczeństwem.
- Obronne wycofywanie się stanowi neutralizującą reakcję, w czasie której następuje restrukturalizacja poznawcza, tak 
że sytuacja wydaje się mniej niebezpieczna lub mniej zagrażająca, aniżeli jest w istocie. Wiąże się to z zaprzeczeniem 
zaistniałym faktom.
- Uznanie faktu niepełnosprawności obejmuje całą serię wydarzeń kryzysowych, w których każde usiłowanie 
zwalczania stresu powoduje zarówno zwiększenie zdolności do walki z zagrożeniem, jak i tendencję do czasowego 
wycofania się na skutek wystąpienia przekonania, mającego charakter obronny, że "już teraz wszystko idzie gładko". 
Uznanie faktu stopniowo przechodzi w ustabilizowane przystosowanie. Ogólny poziom dojrzałości psychicznej może 
być wtedy nawet wyższy niż przed wystąpieniem sytuacji kryzysowej.
Fink dowodzi, że przystosowanie nie jest całkowite, jeśli jednostka nie przejdzie przez wszystkie cztery stadia. Zwraca 
on również uwagę na to, że w dwóch pierwszych stadiach reakcji na sytuację kryzysową dominują potrzeby niższego 
rzędu - potrzeba fizjologicznej integralności, potrzeba uwolnienia się od bólu oraz potrzeba bezpieczeństwa. Natomiast 
w stadium uznania zaistniałego faktu utraty potrzeby jednostki nabierają charakteru rozwojowego: dąży ona do 
osiągnięcia miłości, szacunku i samorealizacji.
Organizm ludzki nie pozostaje statyczny w sytuacji kryzysowej. Według W. E. Fordyce'a (1971) zachowanie się w 
sytuacjach krytycznych, kryzysowych zależy od tego, jak jednostka spostrzega i ocenia te sytuacje, a przede wszystkim 
od repertuaru jej zachowań. Często repertuar odpowiedni i skuteczny dla rozwiązywania problemów w różnych 
sytuacjach przed powstaniem niepełnosprawności przestaje być efektywny w sytuacjach kryzysowych, stresowych, 
powstających po jej zaistnieniu. Dlatego też jednostka niepełnosprawna niejednokrotnie potrzebuje pomocy w 
przezwyciężeniu stresu i zmianie sytuacji kryzysowej, m.in. w wyuczeniu się nowych sposobów zachowań. Bardzo 
istotne w procesie rehabilitacji jest umożliwienie jednostce zaspokojenia jej potrzeb w poszczególnych stadiach sytuacji 
kryzysowej - m.in. uświadomienie, przez jakie stadia przechodzi, jakie są reakcje i potrzeby w danym okresie, oraz 
pomoc w rozwiązywaniu sytuacji kryzysowej, w osiągnięciu wyższego poziomu dojrza-tości psychicznej i zwiększeniu 
odporności na stres, np. przez nauczenie się prawidłowych zachowań i samodzielnego radzenia sobie w sytuacjach 
trudnych.
63

Jak już wspomniano poprzednio, reakcja na utratę sprawności zależy| m.in. od sytuacji obiektywnej, w jakiej to 
nastąpiło, od jej znaczenia dlay danej jednostki, od innych wartości, które występują w tej sytuacji, wiażąo| się z 
poniesioną stratą, jak też od wyniku porównania z tymi wartościami, które jednostka mogła utracić, a nie utraciła. Na 
przykład inne są reakcje osób, które doznały ciężkich uszkodzeń w czasie wojny, w wojsku, j niż tych, którzy doznali 
podobnych uszkodzeń w życiu cywilnym (zob.l Wright, 1965). Porównywanie stanu po doznaniu uszkodzenia w 
bitwiol z gorszą możliwością, która z dużym prawdopodobieństwem mogła siej wydarzyć, zamiast z poprzednim 
stanem zdrowia, a także usunięcie lubi zmniejszenie zagrożenia przez przeniesienie z frontu do szpitala sprawia,] że 
obok depresji i żalu często pojawia się zadowolenie. U inwalidów wojennych uczucie dumy z dobrze spełnionego 
obowiązku wobec ojc również wpływa na reakcję po utracie sprawności fizycznej, zmniejszają uczucie żalu.
Człowiek niepełnosprawny, który osiągnął już przystosowanie do życia J ze swą niepełnosprawnością, może znaleźć się 
niejednokrotnie w nowej' sytuacji stresowej, spowodowanej uświadomieniem sobie skutków swojej niepełnej 
sprawności, zwłaszcza społecznych, gdy napotyka nowe przeszkody w zaspokajaniu potrzeb, często wynikające z 
negatywnych postaw otoczenia.
Reakcja jednostki na utratę sprawności zależy m.in. od nastawieniu j na przeszłość, teraźniejszość lub przyszłość.
Jeśli jednostka dokonuje jedynie bilansu swoich strat i ograniczeń w wyniku choroby lub urazu, rozpamiętując stan 

aktualny i porównując swoją l sytuację z sytuacją innych osób, które tego nie doznały, nie jest jeszcze [ w stanie 
opanować swojej reakcji na zaistniałą sytuację kryzysową.
Nastawienie na przeszłość, rozpamiętywanie tego, co zostało utracono! bezpowrotnie, podtrzymuje reakcję żalu po 
stracie. Nastawienie na teraźniejszość może mieć pozytywny lub negatywny wpływ na reakcję jednostki w związku z 
utratą sprawności. Zwracanie się ku przyszłości może stwa-1 rzać poczucie zagrożenia, gdy jednostka niepełnosprawna 
antycypuje nie-1 powodzenia w zaspokojeniu swoich potrzeb i wykonywaniu różnych zadań, l lub budzić nadzieję na 
powrót utraconego stanu sprawności, albo też l wzbudzać motywację do osiągania różnych celów i zaspokajania wielu! 
potrzeb przez wykorzystanie istniejących możliwości i ich zwiększanie. Jednakże bez nastawienia na przyszłość nie ma 
ani celowego działania i osiągania zamierzonych celów, ani rozwoju mimo zagrożeń, jakie przyszłość może istotnie 
zawierać, lub takich, jakie w niej jednostka upatruje.
64

Sytuacje niepełnosprawności od urodzenia lub utraty sprawności we wczesnym dzieciństwie
Reakcje jednostki na niepełnosprawność wrodzoną lub powstałą we wczesnym dzieciństwie nie są tak gwałtowne jak w 
przypadku nagłej utraty sprawności, chociaż mogą wystąpić sytuacje krytyczne, zwłaszcza gdy pojawi się 
nieoczekiwane zagrożenie lub udaremniona zostanie jakaś istotna potrzeba, np. miłości czy akceptacji, albo w związku 
z zachowaniem się innych osób z otoczenia lub antycypacją takiej sytuacji.
E. Levine (1972), opisując osoby głuche od urodzenia, stwierdza między innymi (s. 220):
"Nigdy nie doświadczywszy zjawiska słyszenia, głuchy od urodzenia nie żałuje swej M raty w taki sposób, jak inwalida 
z innym upośledzeniem słuchu. Niemniej skutki pozbawionego dźwięków środowiska rozwojowego przejawiają się w 
inny sposób, głównie w postaci opóźnień i luk rozwojowych, gdyż nawet szkolenie specjalne ma ograniczoną /dolność 
udostępniania świata werbalnego wystarczające szybko, żeby dotrzymać kroku potrzebom zdobywania informacji i 
doświadczeń życiowych przez głuchego ucznia".
•-4.JJI
Zdaniem tej autorki indywidualne reakcje dzieci głuchych od urodzenia /ależą przede wszystkim od zachowania się ich 
rodziców i wychowawców. Jeśli wpływ ten jest korzystny, rozwój dziecka przebiega normalnie; jeśli postawy i 
zachowania otoczenia są niewłaściwe, rozwój dziecka głuchego jest hamowany, zaburzony. Postawy rodziców lękowe 
lub odtrącające, ich dominacja i nieodpowiednie metody wychowawcze mogą powodować u dzieci bierną obojętność, 
zbytnią zależność, niezdolność do podejmowania odpowiedzialnych zadań i wywiązywania się z nich, wrogie postawy 
wobec ludzi słyszących, emocjonalną niedojrzałość, nadmierne opóźnienia w nauce itp.
Podobnie też, w przypadku dzieci niewidomych od urodzenia lub tych, które utraciły wzrok we wczesnym dzieciństwie, 
wielki wpływ na ich rozwój i reakcje na brak wzroku mają rodzice i wychowawcy (zob. Oleron, 1973). Na przykład lęk 
i obawa rodziców przed wypadkiem hamują aktywność dziecka, powodując zwiększenie uzależnienia od innych, tak 
fizycznego, jak i psychicznego. Mogą też zmniejszyć odporność na stresy i wpłynąć na reakcje na własną 
niepełnosprawność w nowych sytuacjach i w innym środowisku niż rodzinne.
Na zależność między postawami rodziców a reakcjami emocjonalnymi dzieci z wrodzonym kalectwem zwracają też 
uwagę T. Gałkowski, J. Gross-man i B. Skórzak (1971).
65

Oczywiście, percepcja własnej niepełnosprawności i reakcje na nią in;i czej przebiegają w domu rodzinnym (także w 
zależności od wielu czy; M, ków występujących w środowisku rodzinnym), inaczej w szpitalu, w szl-zwykłej, inaczej w 
szkole specjalnej. Krytyczne sytuacje mogą w związku ze znalezieniem się dziecka z naruszoną sprawnością w no\v>iy 
środowisku, np. szkolnym, lub też w okresie dojrzewania, kiedy to poj( wia się potrzeba poszukiwania i nawiązywania 
nowych kontaktów i uczuciowych z przedstawicielami drugiej płci. W nowym środowisku, w n( wych kontaktach i 
sytuacjach następuje "odkrycie", uświadomienie sob swojej niepełnosprawności i percepcja jej w innych niż dotychczas 
aspekta Jednostka odkrywa swoją niepełnosprawność w percepcji i zachowani) się innych ludzi w danym środowisku. 
Następuje więc reakcja na nc trudną sytuację, powstałą w związku z niepełnosprawnością.
Często pomija się znaczenie wpływu, jaki na jednostkę niepełnosprav w szczególności dziecko niepełnosprawne, 
wywiera środowisko szpita czy ośrodka rehabilitacyjnego, w którym przebywa ono przez dłuższy < (Dague, 1973). 
Autor ten stwierdza, że np. małe dzieci z wrodzonym : szczepem kręgosłupa są w takim środowisku z początku 
aktywne i uji jące, lecz następnie wykazują tendencję do stopniowego "gaśnięcia" i mykania się w sobie, przestają 
interesować się swoją pracą szkolną,. niedbują niezbędne zabiegi higieniczne, mają trudności ze snem. Nl| 
poważniejsze zaburzenia zachowania u takiego dziecka powstają w zwil zku z moczeniem się. Dziecko czuje się 
przedmiotem pogardy i wst: ze strony kolegów z niepełnosprawnością narządów ruchu, jesjt też istniejącą sytuację 
(dopóki nie opanuje mimowolnego moczenia się) ut: mywane w infantylnej zależności, coraz bardziej dla niego 
przykrej i wsty liwej w miarę   dorastania, co wiąże się ze wzrostem świadomości własu sytuacji i reakcji innych ludzi.
F. Belle i C. Rivaille (1965) w swoich badaniach stwierdzili, że u najmło szych dzieci po poliomyelitis, przebywających 
w  ośrodku rehabilit leczniczej, dominował niepokój na skutek braku matki, u nastolatków silał się lęk i występowało 
cofanie się przed uświadomieniem sobie inwa dztwa, co przejawiało się w ucieczce w wyimaginowany świat, u dorasta 
jących zaś następowało wzmocnienie uzależnienia od rodziny oraz dencje do pasywności i obsesyjnych myśli. 
Tendencje obsesyjne znikat] u dorosłych niepełnosprawnych po polio, natomiast stwierdzano zabuJ rżenie struktury 
psychicznej - była ona mało dynamiczna, z wyraźny
66

Mtrzebą opieki i pragnieniem powrotu do dzieciństwa. Tego rodzaju i.iwisk nie stwierdzono u innych osób po 
poliomyelitis, nie przebywają-vch w ośrodku leczniczym.
Istotną sprawą jest znaczenie, jakie w danym okresie życia ma dla danej Inostki określona niepełnosprawność. Można 
to ustalić jedynie drogą udania indywidualnego. Występują też pewne prawidłowości związane wiekiem, środowiskiem 
społecznym i przyjętymi w danym środowisku raz w danym okresie standardami i wzorcami zachowań. Toteż w 
różnych kresach życia i różnych środowiskach niepełnosprawność, istniejąca nawet urodzenia, ma inne znaczenie, np. 
jako przeszkoda w osiąganiu wartości nionych i pożądanych.
M. Garelli, J. Meyer i P. Rossi (1961) stwierdziły na podstawie swych iidań, że reakcje osób niepełnosprawnych różnią 
się w zależności od płci bardziej negatywne u dziewcząt niż u chłopców. Dziewczęta mają ten-ncję do dramatyzowania 
swojej sytuacji, chłopcy zaś znajdują w pracy /Icolnej i perspektywach zawodowych więcej możliwości pozytywnych. 
Również inne wzorce przyjęte w społeczeństwie dla dziewcząt i chłopców, b mężczyzn i kobiet powodują różnice w 
reakcjach na istniejącą niepeł-osprawność i ocenę wartości poniesionej straty. Takie różnice stwier-/iłam np. w 
badaniach, które przeprowadziłam w 50-osobowej grupie iiłodzieży z uszkodzeniem kończyn dolnych (27 dziewcząt i 
23 chłopców wieku 17-26 lat, uczniów Zakładu Szkolenia Inwalidów we Wrocławiu), /iewczęta-inwalidki na pierwsze 
miejsce wysunęły sprawy kontaktów innymi, zwłaszcza ludźmi zdrowymi - wymieniały najczęściej (37%) ozbawienie 
możliwości normalnego życia towarzyskiego (szerszych i częst-/ych kontaktów z innymi), swobodnego poruszania się 
wśród ludzi itp. |)/:iewczęta stwierdzały też często (18,5%), że kalectwo pozbawiło je dolnego samopoczucia wśród 
zdrowych oraz śmiałości (11,1%), a także wielu przyjemności, z których korzystają ich pełnosprawne rówieśnice lanca, 
możliwości modnego ubierania się itp. - 29,6%). Część badanych l/,iewcząt (18,5%) wymieniła zmniejszenie szans 
życiowych przez ograniczenie możliwości wyboru dróg życiowych, m.in. zawodu. Badani chłopcy natomiast wysuwali 
najczęściej na pierwszy plan problem Iraty pełnej sprawności fizycznej i swobody poruszania się (56,5%), w szcze-
ólności ograniczenie bądź uniemożliwienie uprawiania sportu tak, jak nni młodzi ludzie. Wartość sprawności fizycznej 
w starszym wieku jest inaczej oceniana
67

i oczekuje się od niej zaspokojenia innych potrzeb, dlatego też jej utraj oznacza co innego. Ograniczenia uprawiania 
sportów czy niemożnoj tańca nie powodują u dorosłych tak silnego przeżywania sytuacji sti n wych, jak to się dzieje u 
młodzieży niepełnosprawnej.
Sytuacje stopniowej utraty lub zmniejszania się sprawności
Sytuacje stopniowej utraty sprawności słuchu, wzroku, narządów układu krążenia i innych funkcji organizmu w wyniku 
przewlekłych chord a także wieku, są zjawiskiem bardzo częstym, lecz też bardzo różnorodny ponieważ stwarzają 
znacznie różniące się między sobą sytuacje stre i powodują różne indywidualne reakcje.
Należy tu wyróżnić sytuacje pogorszenia się stanu sprawności do nego stopnia, do całkowitej utraty oraz pogarszanie 
się aż do ostat końca, tj. śmierci. Występują też sytuacje okresowej utraty sprawne np. w związku z długotrwałą 
chorobą. Różny także może być stop uświadomienia sobie przez jednostkę, jaki charakter ma sytuacja pog szania się 
sprawności organizmu, tzn. jaka jest prognoza postępują procesu inwalidyzacji. Od uświadomienia sobie tego 
charakteru sytu i jej oceny zgodnie lub niezgodnie z właściwą prognozą zależy w di stopniu reakcja osoby 
niepełnosprawnej na istniejącą sytuację.
We wszystkich sytuacjach stopniowej utraty sprawności występuje grożenie utratą wartości cennych w różnym stopniu, 
tj. sprawności i łów dzięki nim osiąganych. To zagrożenie, antycypacja tego, co się i co może się wydarzyć, powoduje 
lęk o różnym stopniu nasilenia.
W sytuacjach stopniowej utraty sprawności występuje też nadzieja!, poprawę stanu zdrowia, która stanowi obronę 
przed groźbą nasilenia j stresu. Nierzadka jest "huśtawka" emocjonalna: stany, w których do nuje nadzieja, występują 
na przemian ze stanami załamania emocje nego i depresji.
Na reakcje człowieka wywiera wpływ m.in. sam przebieg stopnic utraty sprawności. Pogorszenie się stanu zdrowia i 
funkcjonowania nizmu na przemian z okresami poprawy stwarza sytuacje stresu period nego (zob. Reykowski, 1971).
K. Jankowski (1975) przedstawia psychologiczne problemy przewh choroby, inwalidztwa, rehabilitacji, nie różnicując 
sytuacji utraty sp ności: nagłej, od urodzenia bądź stopniowej.
68

O reagowaniu na chorobę oraz wpływie na przeżycia i zachowanie się 11/łowicka chorego takich czynników, jak: 
rodzaj i właściwości choroby, nytuacja życiowa chorego, jego wiedza o chorobie, jego osobowość, pisze IM. Kulczycki 
(1971). Autor ten zwraca uwagę na bezpośredni i pośredni [wpływ choroby na człowieka - na rodzaj i charakter zmian 
fizycznych psychicznych, jakie powoduje choroba, na przykre doznania i ogranicze-iia, które dla wielu osób stanowią 
istotę choroby, oraz na znaczenie odpowiedniego nastawienia człowieka do własnej choroby. Stwierdza też biiędzy 
innymi, że z czasem może nastąpić pewna adaptacja do doznawa-przykrości: 1) występuje pewne przyzwyczajenie do 
własnego cierpienia, polegające na zanikaniu silnych początkowo lęków; 2) chorzy
się, jak zapobiegać cierpieniom i zmniejszać ich intensywność. Poszczególne choroby powodują zazwyczaj większe lub 
mniejsze osła-lucnie kory mózgowej, toteż nie może ona sprawnie pracować, co z kolei |jrst przyczyną bezradności 
chorego wobec różnych problemów i prowadzi il<> zaburzenia równowagi psychicznej. Możliwe jest również 
powstanie jaburzeń jatrogennych - na skutek niewłaściwych informacji lub sposobu |)r/ekazywania ich choremu przez 

personel leczący. Autor podkreśla rolę osobowości w reagowaniu na chorobę. Pewne chy osobowości, np. plastyczność 
psychiczna, ułatwiają przystosowanie do warunków zmienionych wskutek choroby. Inne cechy osobowości, |lp. pewna 
jej sztywność, utrudniają przystosowanie się do zmian. Szerokie n interesowania, bogactwo doznań i wiele 
pociągających celów  -  to ^'wnież czynniki ułatwiające przystosowanie się do sytuacji ograniczeń, nwstałej w związku 
z chorobą. Natomiast gdy jednostka koncentruje ig na jednym tylko celu, w przypadku zablokowania możliwości 
osiągnię-go na skutek choroby następuje załamanie emocjonalne, depresja apatia.
Ogólnie pesymistyczne bądź optymistyczne nastawienie do życia także vpływa negatywnie lub pozytywnie na 
zachowanie się człowieka w sytuacji choroby. Wpływ taki mają zresztą różne nastawienia życiowe (np. |iiii 
samodzielne rozwiązywanie problemów lub wyczekiwanie pomocy), ptosunek do innych ludzi, łatwość lub trudność 
we współdziałaniu z nimi - inne ważne czynniki w procesie leczenia i rehabilitacji oraz rozwiązy-kunia trudnych 
problemów związanych z chorobą.
M. Kulczycki podkreśla rolę rodziców, wpływ ich osobowości i zachowa-jlu na kształtowanie się u ich dzieci cech 
osobowości, nastawień i zacho-iiń mających duże znaczenie w chorobie i w sposobie reagowania na nią.
69

Analizując różne reakcje na chorobę w przypadku oddziaływania jedynczych czynników, dominujących w określonej 
sytuacji, autor wyrij nią następujące zasadnicze sytuacje:
la) pojedyncze czynniki  (np.  polecenia personelu) uruchamiają tworzone przed chorobą gotowe mechanizmy 
reagowania,
l b) uruchomione zostają mechanizmy reagowania, które wytwór się w czasie choroby w związku z czynnościami 
ukierunkowanymi na uv nienie się od niej;
2) chory znajduje się w stanie bardzo silnego pobudzenia emocjona z różnych powodów (związanych lub nie 
związanych z chorobą) i w sytuacji oddziałują na niego różne inne czynniki, wyzwalające silne rea emocjonalne na 
aktualnie działające bodźce, ponieważ pobudzenie ej cjonalne zmniejsza oddziaływanie czynników, które normalnie 
regullj zachowanie danego człowieka.
M. Kulczycki podkreśla jednak, że w większości przypadków przeży i zachowania 'chorych są wyznaczone nie przez 
pojedyncze czynniki, przez wspólne oddziaływanie wielu różnorodnych czynników, które prowadzają do wytworzenia 
się obrazu własnego położenia życiom w czym bardzo ważną rolę odgrywa wytworzona przez chorego koncep choroby, 
tzn. określenie, czym jest dana choroba, jak powstała i będzie jej przebieg. Obraz własnego położenia życiowego 
stwarza pods do podejmowania przez ludzi chorych decyzji dotyczących ich dalsz działania, selekcji i wyboru celów 
oraz ustalania planów działania. Wa rolę w podejmowaniu tych decyzji odgrywają informacje dotyczące roby, leczenia, 
dalszej przyszłości itp.
W sytuacji choroby pewne zachowania ułatwiają, inne utrudniają prawe zdrowia i rozwiązywanie trudnych problemów, 
występujących w l sytuacji. Wśród reakcji utrudniających, a zarazem bardzo przykrych otoczenia i personelu leczącego 
M. Kulczycki wymienia różnorodne jawy zachowania się agresywnego. Obserwuje się również występowy pewnych 
regresyjnych zachowań i na tym tle stanów oporu, a także postępującego zobojętnienia pacjenta i zaniku zainteresowań 
nawet nym zdrowiem oraz sprawami dawniej wzbudzającymi żywe zaint wanie. Łączy się to zwykle z utratą nadziei na 
poprawę stanu zdro
Przedstawiając psychologiczne problemy człowieka chorego, jego chowanie się w sytuacji choroby i czynniki 
wpływające na jego prz i zachowania, M. Kulczycki bierze pod uwagę przede wszystkim to"] jest wspólne w przypadku 
różnych chorób, zarówno tych, które pc

iłują tylko okresowe - krótsze lub dłuższe - obniżenie bądź utratę pewnych sprawności, jak i tych, w których choroba 
pozostawia w jakimś stopniu niepełnosprawność organizmu. Zdaniem autora, dla człowieka chorego korzystne jest 
akceptowanie koniecznych zmian spowodowanych i-liorobą i jej skutków, np. odejście z dotychczasowej grupy 
społecznej (zawodowej, towarzyskiej itp.) oraz poszukiwanie nowych wartości i celów.
Również inni autorzy (np. Warfield, 1957; Levine, 1972; Shontz, 1972; K.owalczewska, 1974) koncentrują się na 
problemach i reakcjach ludzi stopniowo tracących sprawność, m.in. w wyniku przewlekłych chorób.
Przewlekła, stopniowo okaleczająca choroba, jaką jest np. gościec przewlekły, postępujący czy postępujące zapalenie 
mieśniowo-skórne, stawia człowieka w bardzo trudnej sytuacji przewlekłego, postępującego oraz cyklicznie 
nasilającego się stresu, wywołanego dolegliwościami bólowymi i ogólnie złym samopoczuciem, oraz "huśtawki" 
emocjonalnej, powodowanej występującą na przemian poprawą i pogarszaniem się stanu /drowia i sprawności 
organizmu. W takiej sytuacji chory człowiek nastawiony jest przede wszystkim na opanowanie samej choroby i 
fizycznych dolegliwości. Przezwyciężenie stresu i przystosowanie się do życia z niepełnosprawnością jest bardzo 
utrudnione, lecz możliwe.
Chora jednostka pozostaje pod silnym, dominującym wpływem bodźców negatywnych w sytuacji niezaspokojenia 
wielu jej potrzeb biospołecz-nych. Reaguje wówczas bądź ucieczką przed otoczeniem, bądź agresją - walką z nim. 
Postępujące, nie dające się powstrzymać ograniczenie sprawności ruchowej wywołuje poczucie bezsilności, lęk, obawy, 
a nawet przerażenie. Powoli narasta pełna świadomość nieodwracalnych skutków choroby, powodującej trwałe 
upośledzenie fizyczne, a przy tym ciągle trwa leczenie, które budzi nadzieję. Zamiast przezwyciężania stresu występuje 
obrona przed nim przez bierne poddawanie się sytuacji, przystosowywanie się do niej bez jej zmiany, a nawet 
dostrzeganie pozytywnych jej aspektów. Zamiast przystosowania się do sytuacji niepełnosprawności i jednoczesnego 
podejmowania działań rehabilitacyjnych pojawia się zjawisko akceptacji choroby i adaptacji do niej - powolne 

przyzwyczajanie się do sytuacji człowieka chorego, mającego szereg przywilejów społecznych i zwolnionego z wielu 
obowiązków (Kowalczewska, 1974).
F. Warfield (cyt. za: Levine, 1972) kreśli następujący przebieg reakcji na postępującą głuchotę: początkowo występuje 
gniew, który przeradza się w lęk i brak poczucia bezpieczeństwa, wreszcie następuje szukanie pomocy potrzebnej dc^ 
rehabilitacji.
71

Zdaniem E. Levine (1972) w sytuacji postępującej głuchoty dominu p lęk, strach. Człowiek lęka się dalszej utraty 
słuchu i jej skutków. AutoiU (s. 218) cytuje opis reakcji człowieka tracącego słuch, podanyprzez W. Hunft (1944):
"(...) Otolog, który bada takiego pacjenta i wypisuje na jego karcie: «Post< głuchota», postawił powierzchowne 
rozpoznanie. Powinno ono brzmieć: «Diagno strach».   -   Strach przed niepowodzeniem, strach przed śmiesznością, 
strach ludźmi, strach przed nowymi sytuacjami, okazjami, nagłymi dźwiękami, wyimagino^ nymi odgłosami, strach 
przed tym, że będzie się lekceważonym, unikanym, wyróżnił cym się     to tylko część obaw nękających cierpiącego na 
postępującą głuchotę człow na juwie, a nawet w czasie snu. Nic dziwnego, że - w najlepszym przypadku - on w 
atmosferze przygnębienia i podejrzeń. Nic dziwnego, że - w najgorszym przyp ku      może mu się specjalnie nie chcieć 
w ogóle żyć".
Przy postępującej, powolnej utracie słuchu, który to proces często pr biega nieregularnie i w sposób nie dający się 
przewidzieć, gdy pogarsz się słyszenia przeplatane jest lepszym odbiorem dźwięków, budząc n| dzieję, której po 
niedługim czasie znów trzeba poniechać, przystosowanie < tego zmieniającego się stanu jest trudne i jak niektórzy 
twierdzą - jesz trudniejsze niż w przypadku nagłego ogłuchnięcia (Levine, 1972). Trud^ jest mówić o przystosowaniu 
do istniejącego stanu, bo on się stale zmienił o przystosowaniu do faktu utraty, bo ona stale się powiększa. Trudif jest 
przystosować się do sytuacji zagrożenia obiektywnie coraz gorszej
Nadzieja na poprawę, a przynajmniej na zatrzymanie się procesu garszania  stanu  słuchu,  zanikająca,  powracająca, 
przepleciona  lękiej i obawą przed całkowitą głuchotą i jej skutkami oraz narastające trudnoś w działaniu i kontaktach 
społecznych, spowodowane już doznanymi uby karni słuchu - wszystko to wywołuje silny stres i zakłóca równowag 
emocjonalną, a nawet prowadzi do przewlekłej chwiejności emocjonaln^ Powstają też trudności związane z percepcją 
własnego głosu i mowy kontroli nad nimi.
W przypadkach stopniowej utraty wzroku również występuje długo trwały silny stres. Podobnie jak w sytuacjach 
stopniowego pogarszani! się słuchu, występuje na przemian silniejsza i słabsza nadzieja na poprav lub przynajmniej 
zatrzymanie się tego złowrogiego procesu, przeplecion lękiem przed pogorszeniem się i perspektywą całkowitej utraty 
wzrokij Często równolegle toczy się walka lekarzy o wzrok, która wzbudza d/.icjc, lecz może także powodować 
dodatkowe cierpienia fizyczne, i któr niepowodzenia nasilają stres. "
72

Swoje reakcje na silny stres spowodowany stopniową utratą wzroku, walkę najpierw o wzrok, a potem o powrót do 
normalnego, czynnego życia opisała Tomi Keitlen w książce pt. Pożegnanie z lękiem (1964). Utraciła ona wzrok w 
wieku 32 lat, po ciężkim, około trzyletnim okresie psychicznych i fizycznych zmagań z chorobą oczu i jej skutkami. 
Zacytuję obszerne fragmenty, ponieważ autorka podaje nie tylko opis, lecz także analizę swych przeżyć i zachowania 
(s. 40 i nast.).
Utraciwszy już prawe oko, co nastąpiło po dłuższym okresie choroby, na skutek iniekcji oka i nieudanych operacji, 
"(...) pewnego ranka obudziłam się z łupiącym bólem, w lewej skroni, od którego pękała mi czaszka. Obraz, który 
odbierało moje lewe oko, hył zasnuty mgłą. Ogarnięta paniką pobiegłam do okulisty. Jego rozpoznanie całkowicie 
potwierdziło wszystkie moje obawy, które starałam się dotąd powściągnąć: stwierdził on stan zapalny i uszkodzenie 
rogówki i radził poddać się operacji chirurgicznego zamknięcia oka na okres roku. Zrozpaczona - poszłam poradzić się 
innych specjalistów. Wszyscy wypowiadali się za tą samą metodą działania: jeden rok niewidzenia. (...)
Jedyną formą przeciwstawienia się rozpaczy jest działanie. Termin operacji ustalono na początek stycznia 1955 r. W 
pociągu wiozącym mnie do Springfield broniłam się przed uświadomieniem sobie tego, co stale mnie prześladowało, a 
mianowicie obawy.
być może po raz ostatni będę widzieć moją córkę. (...) Wróciłam do Nowego Jorku na operację uzbrojona w pancerz, 
który miał mnie chronić przed nadzieją, przed lękiem, przed wszelkimi uczuciami. (...)
Kiedy spoglądam wstecz, cały ten okres oczekiwania (na wynik operacji - przyp. H. L.) wydaje mi się jakby zasnuty 
mgłą. Bywały dni, kiedy czułam się jak drobniutka cząstka obcej materii w chemicznym roztworze, zawieszona 
bezcelowo we wrogim sobie świecie. Hyłam całkowicie pogrążona w ciemności. (...) Po trochu nauczyłam się jednak 
wykonywać pewne czynności samodzielnie. W znanym otoczeniu dawałam sobie nawet nieźle iadę. (...) Niekiedy 
zdarzało się, że wybuchała we mnie gwałtowna potrzeba wyładowania swej energii. Szłam wówczas do mego biura i 
całym godzinami dyktowałam, Marając się w ten sposób odrobić olbrzymie zaległości w pracy, które powstały podczas 
mojego urlopu chorobowego. Ostro zabrałam się do organizowania od nowa pracy komitetów. Opracowywałam plan 
działania na okres jesienny. Były to momenty, kiedy odczuwałam ogromną pewność siebie. Przychodziły jednak i inne 
chwile, kiedy to na przykład zabierałam się do studiowania Braille'a, ot tak, na wszelki wypadek - mówiłam sobie. Albo 
kiedy starałam się oswoić z myślą i uczuciem, jakby to było, gdybym miała nieodwołalnie stracić wzrok. Nadszedł 
czerwiec - okres szamotania się dobiegł końca. Pojechałam do Nowego Jorku, aby mi zdjęto szwy i rozwarto powieki, a 
także i po to, aby usłyszeć wyrok, by przekonać się, co moje oko zdoła dojrzeć.

Widziałam światło, ale w jego migocący, zamglony obraz wdzierały się jaskrawe ogniste języki. Nie była to ślepota, ale 
też i nie można było tego nazwać widzeniem. Oko l>olało mnie. Stwierdzono, że - w przeciwieństwie do 
wcześniejszego optymistycznego orzeczenia - stan rogówki poważnie pogorszył się. Byłam przygotowana na najgorsze, 
/achowując jednak postawę człowieka, który chce stawić czoła złemu losowi. Byłam jednak zdziwiona, że głos mój 
zabrzmiał pewnie, kiedy zapytałam: «Czy już nic więcej
73

nie da się zrobić?» Rozdarta wewnętrznie - z jednej strony miałam nadzieję, że oświa czą mi: «Nie, nic już więcej 
zrobić nie można». Skończyłaby się wówczas dła mnie l sensowna, diabelska huśtawka wzlotów i upadków i 
mogłabym wreszcie odpocz Z drugiej strony miałam ochotę krzyczeć z radości, kiedy powiedziano mi, że nadz nadal 
istnieje.
Po okresie badań, przygotowań i oczekiwania na właściwego dawcę, dokona przeszczepu rogówki. Po przeszło 
miesięcznym okresie gojenia się i po badaniu ko trolnym, lekarz stwierdził:
«Mrs. Keitlen, transplantacja nie udała się. Nadżerka na rogówce stale się rozszer W pani przypadku nic więcej nie da 
się zrobić. Nigdy już pani nie odzyska wzroku».
Czurnu noc podpełzła ku mnie i objęła mnie swymi ramionami, niczym żywe stwórz nie. Zdążyłam już przywyknąć do 
ciemności. Ale nagle i gwałtownie ciemność ta stała pochłonięta przez nieprzeniknioną, dławiącą czerń nocy, mającej 
trwać wieczni! Nikt mi dotychczas jeszcze nie powiedział: nigdy już nie będziesz widzieć. Teraz do piero padły te 
słowa. Żadne wątpliwości nie miary mnie już odtąd dręczyć. Ale znikłl też i wszelka nadzieją, która podtrzymywałaby 
mnie na duchu. Zerwane zostały wszelk nici, których mogłabym się jeszcze uczepić. Szukałam w sobie źródeł ukrytej, 
wewnętr/-nej siły i nie mogłam ich odnaleźć, chociaż niejeden raz mówiłam sobie, że taki mo/» być finał, nic mi to 
teraz nie pomogło. Nie byłam w stanie wykrzesać z siebie ani słow.i, ani gestu.
- Bardzo pani współczuję - powiedział lekarz.
(...) On mi współczuł? Nie potrzebuję niczyjego współczucia. Dam sobie sama ratk Posłyszałam, że z moich ust płyną 
słowa podzięki dla lekarza za wszystko, co dla mnn zrobił".
Po powrocie do domu pani Keitlen przeżyła okres ciężkiego kryzysu.
(...) "Odmawiałam wszystkiego. Nie byłam w stanie ani mówić, ani myśleć, ani reagn wać na cokolwiek. (...) Ponura 
świadomość mojego kalectwa wypełniała jednak m<>i umysł bez reszty, paraliżując go swym groźnym jadem. (...) 
Trwałam w tym odrętwieniu l przez wiele dni. Ludzie przynosili mi jedzenie, ale nie tykałam go. Ludzie odwiedzali 
mnie i mówili do mnie, lecz nie słyszałam ich. Radzono mi, bym wstała z łóżka, poszł* na spacer, posłuchała muzyki. 
Pragnęłam jedynie być sama w swoim pokoju, ukryU pod kołdrą, przy zapuszczonych storach i zamkniętych drzwiach. 
Wszystkie sugestia i rady moich bliskich natrafiały na coś więcej niż niechęć, bo na niemoc. Czułam sif fizycznie i 
psychicznie całkowicie sparaliżowana. Zachowywałam się jak zapadająca w sen zimowy zwierzę, którego krew płynie 
cieńszym i wolniejszym strumieniem, w miarfl jak zimno groźnie narasta, i które szukając możliwości przetrwania 
zawiesza wszystkie | swoje funkcje życiowe. Bezruch był dla mnie pewnego rodzaju mechanizmem ochronnym, osłoną, 
za którą przestrajałam się wewnętrznie, by móc stawić czoła odmiennemu l światu. Zawieszenie funkcji życiowych jest 
dla istoty ludzkiej stanem jeszcze bezpiec/> nym, ale już maksymalnie bliskim śmierci. Musiała umrzeć we mnie istota 
widząca, | bym mogła się później odrodzić na nowo jako niewidoma.
Bywały już dawniej okresy, kiedy chorowałam, kiedy byłam pozbawiona możliwości l widzenia, kiedy przeżywałam 
zmorę zależności od otoczenia. Ale nawet wówczas mogłam l w pewnym sensie działać. Obecnie, widząc moją 
całkowitą bezradność, stałam się bezradna. Nie zrobiłabym kroku bez czyjejś pomocy. Twierdziłam uparcie, że nie 
mogfl
74

krajać jedzenia. Często domagalam się, aby mnie karmiono i ubierano. Całymi dniami ktoś musiał przy mnie tkwić. Nie 
można mnie było namówić na samotne spacery. Nawet siedzieć sama nie chciałam. Żądałam, by wieczorami ktoś z 
moich bliskich przychodził czytać mi na głos książkę, a potem otulał mnie szczelnie kołdrą, kiedy już zapadałam w sen. 
Jeżeli którekolwiek z moich żądań nie zostało zaspokojone, wpadałam w zły humor. Oskarżałam moich bliskich o to, że 
porzucają mnie w potrzebie. Krótko mówiąc - cofnęłam się do poziomu dziecka. Byłam zawistna, zachłanna, pełna lęku 
i żalu nad sobą. Ponad wszystko jednak - bałam się.
(...) Podczas zebrań towarzyskich zasiadałam w fotelu i trwałam tak przez cały wieczór, odstraszając wszystkich swoją 
ponurą miną. Byłam opryskliwa dla ludzi, którzy starali się nawiązać ze mną rozmowę. Nie mogłam się uwolnić od 
prześladującej mnie myśli, że każdy z obecnych nieustannie wpatruje się we mnie. Ziałam gwałtowną nienawiścią do 
całego świata widzącego".
Moment przełomowy pani Keitlen przeżyła na koncercie:
"(...) Kojące działanie muzyki wyzwalało mnie z więzów, klóre krępowały mnie dotychczas. Po raz pierwszy od wielu 
tygodni zapomniałam o sobie, o swojej ślepocie, o lęku, o rosnącym uczuciu wrogości wobec wszystkich ludzi 
posiadających wzrok. Nagle uświadomiłam sobie, jak gorąco pragnę powrócić do gry na skrzypcach, i wiedziałam już 
wtedy, że znajdę sposób, by móc ją znowu uprawiać. (...)
Pragnienie rozpoczęcia życia od nowa stanowiło zaledwie pierwszy krok w odzyskiwaniu straconego terenu. Dopiero 
jednak zdobycie umiejętności życia w nowych warunkach miało być dla mnie prawdziwie trudnym zadaniem".
Proces przystosowywania się do życia bez wzroku przebiegał powoli, zanim nastąpiło "pożegnanie z lękiem".
Silny wstrząs emocjonalny, powodujący dezintegrację zachowania i uruchamiający mechanizmy obronne, mijał. Siła 

reakcji na sytuację stresową zmniejszyła się. Już decydując się na pójście na koncert, p. Keitlen wychodziła naprzeciw 
nowej sytuacji.
Istotnie zwrotnym momentem było znalezienie pewnego celu, uznanego za ważny i osiągalny, skoncentrowanie się na 
nim i wzbudzenie motywacji do osiągnięcia go. Było to zwrócenie się w przyszłość, ale ze zmianą stosunku do niej, 
porzucenie biernego, pełnego lęku przewidywania i oczekiwania zagrożeń oraz nastawienie się na cel i działanie 
zmierzające do tego celu, dostrzeżenie wartości, którą można osiągnąć.
W przypadku p. Keitlen można zauważyć, jak podstawowe znaczenie miało uświadomienie sobie przez nią 
nieodwracalności utraty wzroku. Sam fakt życia bez posługiwania się wzrokiem, wówczas gdy przez dłuższy czas nie 
mogła otwierać oczu, lecz jeszcze miała nadzieję i stan swój uważała za przejściowy, nie wywoływał tak silnej reakcji 
stresowej i nie paraliżował działania ani motywacji do działania. Wiele działań, nawet pracę
75

zawodową, uznawała za możliwe do wykonania i bez oporów je podejmowała. Uświadomienie sobie faktu, że brak 
wzroku nie jest tymczasowy, lecz trwały, oprócz silnej reakcji emocjonalnej stworzyło na dłuższy czas jakby 
psychiczną przeszkodę w podejmowaniu działań wykonywanych już poprzednio bez posługiwania się wzrokiem. 
Zmieniła się pozycja i zmieniła się sytuacja p. Keitlen w związku z tym, że poprzednio była osobłj chorą leczącą się, 
tymczasowo niepełnosprawną, nie mogącą posługiwać się wzrokiem, lecz mającą nadzieję na poprawę swego stanu. 
Natomiast po stwierdzeniu i uświadomieniu sobie, że wzroku nigdy już nie odzyska, uznała siebie za osobę nie tylko 
niepełnosprawną, ale i niepemowartoś-ciową, na skutek bezpowrotnej utraty czegoś, co uważa się powszechnie za 
wielką wartość; stała się bezsilna i bezradna jak dziecko.
Niemożność działania w celu odzyskania wzroku spowodowała poczucie ogólnej niemożności działania. Dostrzeżenie 
nowego wartościowego celu i możliwości osiągnięcia go wyzwoliło motywację do działania i przystosowania się do 
życia bez wzroku. Dopiero wówczas nastąpiło pożegnanie się z lękiem.
Jeszcze inne sytuacje stwarza stopniowa utrata sprawności, nieraz dc chodząca do zniedołężnienia, w związku z 
procesem starzenia się. Zagad-^ nienie to jest obszernie opisane w literaturze (Rutkiewicz, 1970; Hulek, 1969; 
Wiśniewska-Roszkowska, 1971; Roberts, 1957; Rusalem, 1961).
Reakcje na utratę sprawności w związku ze starzeniem się są oczywiście różne i zależne od wielu czynników, 
zwłaszcza takich, jak: rodzaj i stc pień utraty sprawności, stopień i zakres zmian psychicznych występują-! cych w 
wieku starczym, cechy osobowości, ogólne nastawienie życiowej stosunek do własnej starości i niepełnosprawności, 
położenie życiowej i pozycja jednostki, posiadanie motywacji i celu życia, możliwości prowa dzenia aktywnego życia, 
ocena wartości własnego życia i dokonań w pr2 szłości oraz dalszej perspektywy działań, zaspokojenie istotnych 
potrzet (zob. Hulek, 1969, 1970; Szewczuk, 1962, 1966; Gray, Tesler, Newma 1964).
Szeroko w ostatnich dziesięcioleciach rozwijane w świecie programy rehabilitacji osób w starszym wieku poprzez 
usprawnianie fizyczne i różne metody uaktywniania mają wpływ nie tylko na stan fizyczny i psychiczny osób starszych, 
lecz także na ich reakcje na własną niepełnosprawność-! Zmniejszanie się energii i witalności w związku z 
postępującym procesem starzenia się, różne choroby i obniżanie się funkcjonalnej wydolności or-
76

ganizmu powodują słabnięcie aktywności zawodowej i życiowej, sprzyjają koncentracji na sobie samym i swoim stanie 
somatycznym, występowaniu depresji, mają wpływ na wycofywanie się z czynnego życia zawodowego i społecznego, 
na ograniczanie kontaktów z otoczeniem itp. Natomiast posiadanie określonych celów i dążenie do ich osiągnięcia, a 
więc bycie aktywnym w formie i stopniu możliwym dla danej jednostki i dającym jej satysfakcję, wpływa dodatnio na 
sprawność fizyczną i psychiczną oraz samopoczucie osób w starszym wieku.
Zachowanie się człowieka w trudnych sytuacjach powstania niepełnosprawności i czynniki je determinujące
Problemy wspólne
Różni autorzy zwracają uwagę na zależność reakcji poszczególnych osób na niepełnosprawność od takich czynników, 
jak wiek, płeć, środowisko. Oczywiście, nie bez znaczenia jest również rodzaj niepełnosprawności fizycznej czy 
sensorycznej, gdyż rzutuje on w pewien sposób na utratę określonych wartości. Psychologowie stoją przed alternatywą 
- czy studiować aspekty psychologiczne każdej z różnych chorób i uszkodzeń, w tym też reakcję na określony rodzaj 
niepełnosprawności, czy też próbować uzyskać główne i wspólne cechy reakcji osób niepełnosprawnych w stosunku do 
swego upośledzenia (opr. Dague, 1973; Shontz, 1971; Hulek, 19740). Zdaniem m.in. F. Van Roy (1961), wśród 
różnych osób niepełnosprawnych, mimo różnic indywidualnych, odnajduje się podobne typy reakcji i zachowania. Jak 
stwierdza większość ekspertów (zob. Mac Farland, 1973; Hulek, 19740), nie ma specjalnej osobowości niewidomego 
ani psychologii niewidomego, podobnie jak nie ma osobowości czy specjalnej psychologii człowieka z innym rodzajem 
niepełnosprawności.
Problemy przystosowania do niepełnosprawności i życia z nią powstają przede wszystkim w związku z psychologiczną 
reakcją na niepełnosprawność.
Psychologiczne skutki niepełnosprawności ściśle wiąże_sig z jej "skutkami __ sgojeczoy_mi. Człowiek odczuwa swoją 
niepełnosprawność różnie, w zależności od tego, jakie miejsce w systemie przyjętych przez niego wartości    x 
zajmowało to, co stracił na skutek choroby lub kalectwa, oraz jak odbierają je inni ludzie. Zazwyczaj to nie samo 
upośledzenie funkcji organizmu, lecz świadomość i doświadczenie jego społecznych skutków, m.iń. nega-
77
II

tywnych postaw  otoczenia  (rodziny,  kolegów,  znajomych,  środowiska
^. nauki i pracy), lub antycypacja i oczekiwanie przejawów tych negatywnycł
"TLpostasŁJ- związany z tym lęk wpływa na zachowanie niepełnosprawnych
jednostek--
Silną reakcję stresową, a przede wszystkim lęk i depresję, świadomość, a zwłaszcza antycypacja zablokowania dążeń i 
zasp_okojeJ nią podstawowych potrzeb, istotnych dla danej jednostki. Zachowania niepełnosprawnej jednostki 
determinują w poważnym stopniu antycypacja niemożności osiągania ważnych dla niej celów, lęki i zwątpienia. 
Powodują one zaniechanie lub niepodejmowanie różnych działań, mogą też doprowa dzić do  niepowodzenia lub 
udaremnienia wysiłków  rehabilitacyjnychj bardziej niż upośledzenie określonych funkcji organizmu.
Ważnym czynnikiem determinującym zachowanie jednostki niepełne sprawnej jest jej koncepcja własnej 
niepełnosprawności - to, czy ocenia j utratę sprawności jako (a) jednej z wartości, ważnej, lecz nie jedynej i J 
decydującej o wartości człowieka i jego życia, czy też jako (b) wartości tai zasadniczej, że jej utrata oznacza utratę 
innych wartości a nawet ienie sensu życia.
Wielkie znaczenie ma też kierunek nastawienia się jednostki - na pr szłość czy przyszłość, a jeśli na przyszłość - czy 
jest to nastawienie bierrid na to, co los przyniesie, czy postawa czynna, tzn. podjęcie działań, czy naJ stawienie na 
zagrożenie, czy też nadzieja na odzyskanie tego, co utraconej lub też mimo istnienia niepełnosprawności nadzieja na 
osiągnięcie dotych^ czasowych i nowych wartościowych celów, motywująca do podjęcia dzia łań w tym kierunku.
Na reakcję jednostki na utratę sprawności wywiera wpływ równiej ogólne nastawienie życiowe - optymistyczne lub 
pesymistyczne - or nastawienie na samodzielność lub też oczekiwanie pomocy w trudnycj sytuacjach. Ważny jest też 
układ odniesienia przy ocenie utraconych wa tości.
Niepełnosprawność, tj.  odchylenie od normy pod jakimś względer odnosi się tylko do jakiegoś elementu lub 
elementów układu właściwoś jednostki, której osobowość funkcjonuje podobnie jak u innych łudził Zachowanie 
człowieka niepełnosprawnego zależy w dużym stopniu, pój dobnie jak u jednostek sprawnych, od struktury osobowości 
i stopnia^ ro/woju, od tego, czego jednostka się nauczyła, co zdobyła w swych tychc/usowych doświadczeniach, w 
jakim stopniu jest odporna na jak umie rozwiązywać trudne problemy życiowe.
78

Osobowość, jako nadrzędny system, reguluje zachowanie się człowieka
w różnych sytuacjach, m.in. w sytuacji utraty sprawności, poprzez obraz
świata i obraz własnej osoby, podstawowe potrzeby oraz ogólne postawy
l/ odzwierciedlające wiedzę,  przekonania,  wartościowanie  i  stosunek  do
innych ludzi, do nauki, do pracy, do swoich ograniczeń i możliwości itp.
Ważnym czynnikiem jest też motywacja jednostki, odzwierciedlająca jej
emocje i zainteresowania oraz ukierunkowująca jej aktywność w związku
1 z potrzebami i zadaniami. ~^,
"KJirno że sytuacje trudne spowodowane utratą sprawności różnią się \ między sobą, można ustalić pewne 
prawidłowości w przebiegu reakcji i na nie. Są to przede wszystkim reakcje na uświadomienie sobie skutków utraty 
sprawności jako cennej wartości, a także fizycznych, psychologicznych, rodzinnych, społecznych, zawodowych, 
ekonomicznych itp. skutków niepełnosprawności. Dlatego też ich przebieg zależy zwłaszcza od tego, jakie znaczenie 
miało i ma dla danej jednostki to, co utraciła w związku \ z powstaniem niepełnosprawności, co sobie uświadamia, jakie 
skutki niepełnosprawności bierze pod uwagę i jak interpretuje zaistniałą sytuację.
Upośledzenie jakiejś funkcji organizmu bądź utrata sprawności stanowi dla jednostki utratę określonych wartości, a 
więc czegoś, co może zaspokoić pewne jej potrzeby. Reakcja na utratę sprawności występuje w związku z tym nie tylko 
wówczas, gdy następuje to nagle i po raz pierwszy człowiek uświadamia sobie, co się stało, lecz także w różnych 
innych sytuacjach, zwłaszcza nowych, gdy w swoich dążeniach napotyka on przeszkodę, którą rzeczywiście stanowi 
jego niepełnosprawność i jej skutki, bądź też jest tylko przekonany, że tak jest. "Odkrywanie", uświadamianie sobie 
swojej niepełnosprawności i jej skutków w różnych sytuacjach następuje nie tylko u osób, które tracą sprawność 
stopniowo, i u tych, którzy są niepełnosprawni od urodzenia lub od wczesnego dzieciństwa, lecz także u tych, którzy po 
nagłej utracie sprawności uświadomili już ją sobie kiedyś po raz pierwszy, przeżyli szok, a następnie przeszli różne 
stadia przystosowania do życia i niepełnosprawności.
Ponieważ utrata sprawności i uświadomienie faktu utraty tej cennej wartości powoduje blokadę różnych dążeń i 
osiągania przyjętych celów, lub chociażby przekonanie o ich nieosiągalności, wywołuje to stan silnej frustracji.
W pierwszym stadium reakcji na utratę sprawności człowiek znajduje się w sytuacji przeciążenia nie tylko 
psychicznego, ale też często fizycznego i fizjologicznego, będącego bezpośrednim skutkiem choroby lub urazu.
79

Na skutek przeciążenia organizmu następują poważne zakłócenia rówt wagi zewnętrznej  - między człowiekiem i jego 
środowiskiem, a cz także wewnętrznej równowagi organizmu. Występuje silna reakcja et cjonalna. Człowiek broni się i 
musi się bronić przed niszczącym, dez tegrującym osobowość działaniem stresu i utraty równowagi. Broniąc stosuje 
różne sposoby, uruchamia różne mechanizmy obronne.
Na tym etapie silnego kryzysu emocjonalnego i dezintegracji zachód nią stwierdza się występowanie takich reakcji, jak: 

zaprzeczanie, tj. nie puszczanie do świadomości zaistniałego faktu, obronne wycofywanie agresja, regresja, żal i 
opłakiwanie straty, apatia, depresja, bierność, bie zależność, lęk, utrata wiary we własne siły i możliwości, a także 
nierea nadzieja i oczekiwanie wyleczenia.
Zachowanie jednostki, a więc też to, czy i jakie mechanizmy obrót zostaną uruchomione, zależy m.in. od uprzednio 
przyswojonych pn nią wzorców przystosowania, jak też od stopnia jej odporności na stn
Mechanizmy obronne, jakkolwiek w okresie silnego przeciążenia o ganizmu i utraty równowagi wewnętrznej i 
zewnętrznej spełniają funktl? przystosowawczą, uważane są jednak za niewłaściwe, złe formy pr/y stosowania. 
Powinny być one zastąpione formami zachowania umoźli wiającymi rzeczywiste przezwyciężenie stresu i skuteczne 
rozwiązywanji trudnych problemów, jakie stwarza sytuacja niepełnosprawności. Wymagl to przejścia do następnego 
etapu reakcji na utratę sprawności - do rein* terpretacji  własnej  sytuacji  spowodowanej  zaistnieniem niepemosprawt 
ności i do odzyskania równowagi przez pozytywne przystosowanie N|| do sytuacji, której nie można już zmienić.
Niektóre jednostki same potrafią prawidłowo przystosować się do życia z niepełnosprawnością, inne wymagają w tym 
pomocy, zwłaszcza psycho" logicznej. Te osoby, które tego same nie potrafią i nie otrzymają odpo» wiedniej pomocy, 
pozostają na etapie stosowania mechanizmów obrony przed stresem, co nie zapewnia jednak przezwyciężenia go i 
zaspokojeni! istotnych potrzeb jednostki przez nią samą, w szczególności potrzeb wyj-szego rzędu, ani realizacji celów 
życiowych.
Różne zachowania obronne będące reakcją na utratę sprawności mog| pomóc jedynie w zaspokojeniu takich potrzeb jak 
zmniejszenie bólu czy zapewnienie bezpieczeństwa, a więc zmniejszenie obciążenia organizmu, Zwykle jednostka 
tracąca sprawność wymaga pomocy również w przejściu przez pierwszy etap reakcji na niepełnosprawność i w 
zaspokojeniu jq
potrzeb występujących na tym etapie, a dopiero następnie pomocy w stopniowym przejściu na wyższy poziom 
przystosowania.
Analizując reakcję człowieka na utratę sprawności w aspekcie  celów, (wartości i działania, możemy stwierdzić, że na 
etapie kryzysu emocjonalnego i dezintegracji zachowania, gdy istnieje jeszcze nadzieja na wyleczenie i oczekiwanie 
poprawy, a więc na usunięcie przeszkody w dążeniu do oprzednio przyjętych celów i wartości, występuje tendencja do 
ich utrzy-nania. Natomiast utrata tej nadziei i zaprzestanie oczekiwania na przywró-nie tego, co zostało utracone, 
stwarza sytuację blokady poprzednio rzyjętych celów i człowiek spostrzega tę sytuację jako beznadziejną, siebie jako 
osobę bezsilną i bezradną. Pojawia się. tendencja do spo-itrzegania niepełnosprawności i jej skutków jako przeszkód nie 
do usunięta, uniemożliwiających skuteczne działanie i osiąganie ważnych dla jednostki celów oraz zaspokojenie 
istotnych potrzeb. Ponieważ cele uznawane przez człowieka za ważne i wartościowe uważa on równocześnie za 
nieosiągalne z powodu swej niepełnosprawności, brak mu motywacji do dzia-l.mia. Jeśli zaś inne cele, które są dla 
niego osiągalne, uważa on za mało ważne i nie przedstawiające istotnej wartości, również nie wzbudzą one motywacji 
do działania. Według T. Tomaszewskiego (19676, s. 288) decyzja praktyczna (D) jest funkcją (f) wartości celu (V), 
której decyzja dotyczy, i prawdopodobieństwa jego realizacji (P). Zgodnie z tym świadomość istnienia jakiegoś bardzo 
wartościowego celu, którego osiągnięcie dla danej jednostki jest mało prawdopodobne, nie pobudza do działania w 
odpowiednim kierunku, podobnie jak wiadomość o celu łatwym do osiągnięcia, ale mało wartościowym.
Na tym etapie człowiek niepełnosprawny, myśląc o przeszłości, spostrzega w niej przede wszystkim to, co utracił, 
zwracając się zaś w kierunku przyszłości, antycypuje niepowodzenia w osiąganiu pożądanych celów i wartości, a nawet 
całkowitą niemożność ich osiągnięcia. Przyszłość w jego przekonaniu niesie sytuacje zagrożenia, których się on lęka.
Przejście do następnego etapu, tj. odzyskanie równowagi, właściwe przystosowanie do życia z niepełnosprawnością, 
oznaczające normalne funkcjonowanie człowieka w nowej sytuacji, umożliwiające zaspokojenie lego istotnych potrzeb 
i dalszy rozwój osobowości, jest uwarunkowane /miana nastawienia na przyszłość i na własne możliwości osiągnięcia 
wartości cennych dla danej jednostki. Dostrzeżenie cennych wartości, których osiągniecie zaspokoi ważne
80
81

i istotne potrzeby jednostki, wskaże jej cel, czy też cele, do których wa(j dążyć, a antycypacja prawdopodobieństwa 
osiągnięcia ich może wzbuJ motywację do działania w pożądanym kierunku. Jeśli będą to cele na! jące sens życiu, a 
człowiek nabierze przekonania o możliwości ich osi^ nięcia i podejmie działania zmierzające w tym kierunku, przejdzie 
\ następnego etapu, tj. właściwego, aktywnego przystosowania do żył z niepełnosprawnością.

Przystosowanie do życia z niepełnosprawnością
Jak pokazuje życie i wykazują badania naukowe, rehabilitacja osób niepełnosprawnych zależy przede wszystkim od ich 
przystosowania się do faktu istnienia odchylenia od normy i jego skutków, do wymagań życia i środowiska przez 
dokonanie zmian w samych sobie oraz w swym zachowaniu, a także od stopnia wykorzystania i rozwinięcia własnych 
możliwości w działaniu. To z kolei zależy od rozwoju osobowości i od wyznaczenia sobie wartościowych celów 
życiowych.
Przystosowanie do sytuacji wytworzonej przez naruszenie sprawności organizmu wymaga procesów wyrównawczych, 
które by zapewniły normalne funkcjonowanie człowieka. Osobowość, kierując niejako czynnościami człowieka, w taki 
sposób je organizuje, aby doprowadzić do stanu równowagi między jednostką a jej środowiskiem, przy czym chodzi tu 
o równowagę psychologiczną (zob. Reykowski, 1967).
Jakkolwiek osobowość jest systemem opartym na zasadzie samoregu-lacji, to jednak w pewnych sytuacjach, 
szczególnie trudnych, stresowych, jednostka może potrzebować pomocy z zewnątrz. Takie sytuacje stwarza m.in. 

naruszenie sprawności organizmu człowieka.
U podstaw psychologicznej, a także społecznej i zawodowej rehabilitacji osób niepełnosprawnych leżą następujące 
procesy:
- przezwyciężenie stresu powstającego w związku z zaistnieniem niepełnosprawności ;
- przystosowanie do faktu istnienia niepełnosprawności, której nie można usunąć, i do życia z niepełnosprawnością;
- odzyskanie przez jednostkę niepełnosprawną równowagi wewnętrznej i zewnętrznej, tj. między nią a środowiskiem, 
zaburzonej przez niepełnosprawność i jej skutki;
- kształtowanie i rozwój osobowości zdolnej utrzymać równowagę psychiczną, np. między zależnością od innych i 
niezależnością, oraz zaspokoić własne potrzeby wewnętrzne i zewnętrzne człowieka.
83

Pojęcie przystosowania, podstawy teorii przystosowania
l
Regulacja wzajemnych stosunków człowieka z jego otoczeniem jest jak pisze T. Tomaszewski (19756, s. 494) - 
dwukierunkowa. Obejmuje on» procesy przystosowania się człowieka do otoczenia (procesy adaptacji) i procesy 
oddziaływania człowieka na to otoczenie. Nie są to procesy j przeciwstawne, lecz wzajemnie się uzupełniające. Można 
nawet twierdzió| że  równoległe występowanie  obu tych form regulacyjnych warunkuje | zarówno wznoszenie się 
człowieka na coraz wyższy poziom wykorzystaniu i rozwoju własnych możliwości, jak też w ogóle postęp w świecie.
Według R. Lazarusa (1961) pojęcie przystosowania nawiązuje do sfm mułowanej przez Darwina teorii ewolucji. Aby 
przeżyć, różne gatunl.i zwierząt przystosowują się do środowiska, w którym żyją, poprzez proo « naturalnej selekcji. 
Szansę przeżycia mają osobniki najsilniejsze i najlr piej przystosowane. Z psychologicznego natomiast punktu widzenia 
życia | w równowadze ze środowiskiem oznacza przystosowanie się umożliwiające jednostce sprostanie zagrożeniom, 
jakie stawiają przed nią wymagani* j wewnętrzne i zewnętrzne.
Każda utrata ważnej dla jednostki wartości i znaczna zmiana powodująca stres oraz stwarzająca sytuację kryzysową 
stanowi zagrożenie równowagi psychicznej, narusza tę równowagę.
Jak przedstawiono w poprzednim rozdziale, sytuacje kryzysowe, m.in, utrata sprawności, naruszają wewnętrzną i 
zewnętrzną równowagę jednostki. Dystres, który w takich sytuacjach występuje, uważany jest /.a przemijające, 
sytuacyjne zaburzenie (Coleman, 1972). W tym kontekście stosuje się pojęcie przystosowania, wyjaśniające, jak i z 
jakim skutkiem jednostka radzi sobie w sytuacjach kryzysowych, zagrażających jej funkcjo nowaniu psychicznemu i 
zaburzających jej wewnętrzną i zewnętrzną rów nowagę.
W zależności od przyjętej koncepcji teoretycznej przystosowanie jc:,i definiowane w różny sposób. Na przykład W. 
Szewczuk (1979, s. 8) określił przystosowanie jako "zachodzenie takich zmian w zachowaniu osobnika, w jego 
organizmie jako całości lub w jakiejś jego części, które umożli wiają optymalne funkcjonowanie osobnika; adaptacja 
ogólna do warun ków życia dokonuje się w życiu osobnika poprzez zdobywanie coraz bo gatszego doświadczenia". 
Według tego autora adaptacja społeczna (przy
84
l

stosowanie społeczne) oznacza "przystosowanie lub proces przystosowywania się jednostki bądź grupy do określonych 
warunków działania społecznego".
Przystosowanie się - jak stwierdza T. Tomaszewski (19756) - oznacza regulowanie wzajemnych stosunków organizmu 
z otoczeniem przez zmiany organizmu (jego struktury oraz funkcji) odpowiednio do stanu otoczenia. | Można wymienić 
tu np. maskujące zmiany barwy ciała niektórych zwierząt w zależności od barwy otoczenia, zmiany kształtu ciała i 
poszczególnych narządów stosownie do warunków środowiska, procesy homeostazy, która polega na utrzymaniu 
stałości środowiska wewnętrznego mimo zmian środowiska zewnętrznego.
Przystosowanie może też być definiowane jako proces regulowania wzajemnych stosunków jednostki z otoczeniem 
przez zmiany dokonujące się w niej samej, doprowadzające do stanu równowagi między nią a jej środowiskiem oraz 
zapewniające jej normalne funkcjonowanie dzięki zaspokojeniu jej potrzeb, co umożliwia jednostce osiągnięcie 
równowagi wewnętrznej (por. Tomaszewski, 19756; Reykowski, 1967)7]
Człowiek, zmieniając świat, musi przystosowywać się do tych zmian. Chodzi o to, aby wprowadzając zmiany w 
otaczającej rzeczywistości nie przekroczyć granic odchylenia od stanu względnej równowagi, co mogłoby prowadzić 
nie do stymulacji rozwoju, lecz do poważnych zaburzeń różnych funkcji organizmu lub do zniszczenia poszczególnych 
jego struktur, a nawet całego organizmu. W przystosowaniu zatem człowieka do otoczenia ważną rolę odgrywają nie 
tylko zmiany przystosowawcze w jego organizmie - zmiany struktur i funkcji, lecz także różne formy zachowania 
jednostki, w tym również celowego działania. Dlatego też do procesów przystosowawczych zalicza się procesy uczenia 
się.
Rozpatrując zagadnienie przystosowania w tej książce, opieram się na pojęciu równowagi.
Na znaczenie równowagi i procesów regulacyjnych dla rozwoju człowieka zwrócił uwagę Jean Piaget. "Jeżeli układ 
zależności zewnętrznych i wewnętrznych jest taki, że funkcjonowanie systemu jako całości i funkcjonowanie jego 
poszczególnych elementów przebiega normalnie, mówimy wówczas o układzie zrównoważonym, w przeciwnym razie 
mówimy o zakłóceniach równowagi" (Piaget, cyt. za: Tomaszewski, 19756, s. 493). Zdaniem T. Tomaszewskiego 
człowiek, podobnie jak i inne organizmy żywe, nie osiąga nigdy równowagi całkowitej, lecz nieustannie do niej
85

dąży. Występujące zakłócenia równowagi, zarówno wewnątrz organizm jak też między organizmem a jego otoczeniem, 
wywołują stan aktywa dążenie do przywrócenia równowagi.
Procesy przywracania stale zakłócanej równowagi nazywa się procesu regulacji. W przypadku regulacji procesów 
zachodzących w organi/n mówi się o samoregulacji. Zdolność do samoregulacji jest u człowio| wysoko rozwinięta.
Przystosowanie a koncepcja procesów równoważących
Dla określenia różnych procesów regulacyjnych organizmu opartych zasadzie sprzężenia zwrotnego używa się terminu 
"homeostaza". Wprl wadził go fizjolog Walter Cannon (1932) na oznaczenie stanów stałoś) utrzymywanych dzięki 
procesom fizjologicznym, które zachodzą w organizmach. Wcześniej jeszcze koncepcje dotyczące utrzymania wagi 
przedstawili w dziedzinie fizjologii Claude Bernard (1859), a poto| C. M. Child (1924). Idea istnienia naturalnej 
tendencji do "poszukiwaa równowagi" przewijała się już zresztą w pismach filozofów, fizyk(5 biologów i 
przedstawicieli nauk społecznych. Jak podkreślają C. N. i M. H. Appley (1972), stałość w ujęciu Cannona nie oznacza 
statycznośoj braku zmienności. Na ten temat Cannon (1939) napisał (cyt. za: Cofa Appley, 1972, s. 257):
"Stałe warunki utrzymywane w organizmie można by nazwać eguilibria. Słowo ma jednak dość określone znaczenie, 
stosuje się je do względnie nieskomplikowany stanów fizjochemicznych w układach zamkniętych, gdy znane siły są 
zrównoważeń Tymczasem skoordynowane procesy fizjologiczne, które utrzymują większość stabilnych w organizmie, 
są tak złożone i tak swoiste dla istot żywych - obejraujij mózg, układ nerwowy, serce, płuca, nerki i śledzionę, zgodnie 
ze sobą współpracują że zaproponowałem dla oznaczenia tych stanów specjalną nazwę homeostaza. to nie implikuje 
czegoś ustalonego, nieruchomego, stagnacji. Oznacza stan, który mo się zmieniać, lecz jest stosunkowo stały".
Cofer i Appley (1972, s. 278 - 308) przedstawiają cztery homeostatyc modele motywacji. Są to:
1. Homeostaza nerwowo-mięśniowa Freemana, przyjmującego tezę, wszelkie zachowanie jest usiłowaniem utrzymania 
nienaruszalności org nizmu przez "homeostatyczne" przywrócenie równowagi (Freeman, 15 s. 1).
2. Teoria "poziomu adaptacji" Helsona (1959), którego zdaniem
86

ności percepcyjne inicjują i regulują działanie mechanizmów przywracających równowagę, a także zapewniają 
sprzężenie zwrotne w działaniach organizmu, umożliwiając określenie reakcji przystosowawczych. Poziom adaptacji 
(adaptation level - AL) stanowi funkcję łącznych skutków doświadczeń - aktualnego i uprzedniego, wytworzonego 
bezpośrednio, jak też pośrednio - z uwzględnieniem czynników sytuacyjnych i wewnętrznych, takich jak motywacja i 
stan organizmu. Znajomość poziomu adaptacji umożliwia określenie stopnia niezbędności zmiany w celu osiągnięcia 
stanu równowagi.
3. Cybernetyczna maszyna samoregulująca, rozpatrywana jako model homeostatyczny. Na przykład Ashby (1952) 
wskazuje na podobieństwo między zachowaniem przystosowawczym organizmu a zachowaniem się systemów, które 
określa jako stabilne. Oba przystosowują swoje zachowanie na zasadzie sprzężenia zwrotnego wzbudzonego przez ich 
własne działanie.
4. Psychologiczna teoria pola Kurta Lewina (1935, 1961) jest też oparta na zasadzie homeostazy. Przedstawiony przez 
Lewina model motywacji również opiera się na pojęciu równowagi. Napięcie powstające "w systemie 
wewnątrzosobowym" motywuje zachowanie osoby tak długo, aż zostanie wyzwolone lub stanie się nadmierne, albo 
wreszcie zostanie zredukowane. Tego rodzaju zachowanie przystosowawcze prowadzi do przywrócenia stanu 
równowagi.
Zdaniem C. N. Cofera i M. H. Appleya (1972, s. 705) "wzbudzenie wywołane w ten czy inny sposób prowadzi do 
zachowania, w wyniku którego następuje przywrócenie równowagi (przynajmniej chwilowe) w zaburzonym systemie".
Koncepcja procesów równoważących, jak stwierdzają autorzy, jest wyraźnie zgodna z głównymi, ogólnymi 
założeniami czterech homeostatycz-nych modeli motywacji. Dodają też: "Hipoteza, że wzbudzenie może stanowić 
podstawę zachowania eksploracyjnego i innych podobnych zachowań, pozwala włączyć do tej koncepcji dane, które 
często uważa się za niezgodne z modelami homeostatycznymi, modelami redukcji napięcia" (s. 705).
W teoriach wysuwających jako najważniejszy motyw zachowania dążenie do samorealizacji (samo urzeczywistnienia) 
kładzie się nacisk na rozwój jednostki, przy czym kierunek rozwoju może być różny u różnych iudzi. Cofer i Appley 
(1972) wiążą to z powstawaniem reakcji antycypa-cyjnych.
87

Stawiane sobie przez człowieka cele działania, umożliwiające jego woj i postęp w świecie, a przynajmniej w 
środowisku, w którym ży wiążą się z antycypacją i oczekiwaniem określonych wyników działań Jest to zatem 
oczekiwanie (antycypacja) aktywizujące do działania.
Na temat funkcji, jaką spełnia oczekiwanie w zachowaniu człowiel pisali m.in. Tolman, Mowrer, Young, McCleland, 
Cofer, Appley i
f Cofer i Appley przyjmują zasadę przywracania równowagi jako fund mentalną zasadę zachowania motywacyjnego. 
Stwierdzają oni (1972, s. 681 "że gdy w rezultacie działania wewnętrznych lub zewnętrznych czynnikd zostanie 
wywołany w zdrowym organizmie stan braku równowagi, zawsze wystąpi sekwencja reakcji równoważących, która 
będzie trwa dopóty, dopóki brak równowagi nie zostanie w jakiś sposób zredukij wany lub usunięty'?.
Zdaniem tych autorów w kategoriach modelu przywracania równowagi! można opisać m.in. przebieg redukcji potrzeby. 
"Proces ten przypuszczał* j nie zaczyna się wtedy, gdy tylko w danym systemie wystąpi brak równowagi, j po czym 
następują reakcje równoważące (equilibrating responseś), która z kolei ustają, gdy zostanie osiągnięty stan równowagi. 

Redukcja potrzeby l może być zatem jednym przykładem zastosowania modelu przywracam > równowagi". Zastępując 
model redukcji potrzeby modelem przywrat; nią równowagi możemy uniknąć trudności przy interpretacji różnych zj.i 
wisk psychicznych, takich jak afiliacja, miłość, szacunek itd., nie trą wać ich jako potrzeb, do których redukcji człowiek 
dąży. Należy na miast przyjąć, że wymienione oraz inne stany psychiczne wzbudzają chowanie motywujące do 
przywrócenia równowagi.
Autorzy uważają, że idea przywracania równowagi, na której opierają się różne modele systemów przywracania 
równowagi (jakie prezentują homeostatyczna teoria motywacji), stanowi podstawę wszystkich teorii motywacji 
zachowania.
> Według J. Piageta (1981) równoważenie oznacza proces prowadzący od jednych stanów przybliżonej równowagi do 
innych, jakościowo odmiennych stanów, poprzez liczne zaburzenia równowagi i ponowne równoważenia. Tylko w 
pewnych przypadkach przywrócona równowaga jes równowagą poprzednią. Zwykle jest to równowaga lepsza. Dlatego 
Piaget uważa, że należy mówić o procesach "równoważenia majoryzuj| cego". Procesy przywracania równowagi lepszej 
niż poprzednia są najba dziej podstawowe dla rozwoju. Proces równoważenia nie w znaczer powrotu do poprzedniej 
formy równowagi, której niedostatki doprowl
88

dziły do jej zaburzenia, czy też to umożliwiły, lecz w znaczeniu ulepszenia tej poprzedniej formy, stanowi prawdziwe 
źródło postępu. "Równoważenie majoryzujące", tzn. ponowne równoważenie, doprowadzające do udoskonalonej 
równowagi, nie nastąpiłoby bez zaburzeń równowagi. Dia-lektyka marksistowska również kładzie nacisk na 
podstawową rolę konfliktów i zaburzeń równowagi w sferze społecznej.
Piaget, zajmując się równoważeniem struktur poznawczych, wyróżnia dwie wielkie klasy zakłóceń równowagi: 
zakłócenia nie poddające się akomodacjom, stanowiące przyczyny niepowodzeń lub błędów w działaniu, oraz 
zakłócenia wywołane wystąpieniem luk w zaspokojeniu potrzeb^ Nie każde zakłócenie/ pociąga za sobą regulację, a 
zatem równoważenie, natomiast wszystkie regulacje (z punktu widzenia podmiotu) są S reakcjami na zakłócenia.
Piaget wyróżnia regulacje proste, regulacje odnoszące się do regulacji, aż do samoregulacji wraz z samoorganizacją.j 
•'•(
Ponieważ regulacja zakłada zaprogramowane sterowanie, zasadniczym problemem jest zdaniem Piageta ustalenie, co 
odgrywa rolę regulatora czy regulatorów. (Autor przyjmuje, że głównym czynnikiem regulującym przy tworzeniu się 
dodatniego sprzężenia zwrotnego jest wartość, {g-jaką podmiot przypisuje wyznaczonemu celowi, Właśnie ta wartość 
decyduje o tym, że podmiot uważa za konieczne zaspokojenie potrzeby, której ten cel odpowiada. Może to być potrzeba 
praktyczna lub czysto poznawcza. Autorzy zajmujący się potrzebami, zwłaszcza Claparede, przedstawiali potrzebę jako 
chwilowe zaburzenie równowagi, a jej zaspokojenie jako ponowne zrównoważenie.
W końcu Piaget stwierdza, iż ogólnie każda ewolucja biologiczna (a wraz z nią wywodząca się z niej ewolucja funkcji 
poznawczych), początkowo zdominowana przez ciągłe konieczności zachowania równowagi między L organizmem a 
środowiskiem zewnętrznym, charakteryzuje się wzrastającą autonomią organizmu lub podmiotu w postaci 
samoorganizacji, a więc coraz bardziej interioryzowanym równoważeniem^
Według A. Masłowa (1955, 1959) warunkiem zdrowia i rozwoju jest"] zaspokojenie potrzeb, co wiąże się z 
przywróceniem równowagi. Wyróżnia L on dwie grupy potrzeb: niższe w hierarchii potrzeby wynikające z niedo-   ~* 
statku, braku czegoś niezbędnego dla normalnego funkcjonowania jednostki (deficiency needś) oraz wyższe 
hierarchicznie potrzeby wzrostu, rozwoju (growth needś).
Niezaspokojenie którejś z potrzeb z grupy pierwszej powoduje zaburzę-
89

±i»
i
l
nie równowagi i zagraża zdrowiu, a ich zaspokojenie przywraca równowagę, przezwycięża chorobę lub jej zapobiega, 
natomiast zaspokojenie potrzeb rozwoju daje zdrowie i radość działania oraz twórczości. Zaspokojenie tych ostatnich 
potrzeb wzmacnia je jednak i właściwie nigdy nie są one w pełni zaspokojone, ponieważ rozwój człowieka jest 
nieograniczony ^Przywracanie równowagi oznacza regulację wzajemnych stosunków człowieka z otoczeniem przez 
przystosowanie się do niego. A. Lewi (1969) przyjmował, że przystosowanie jest celem samoregulacji. Nale: łoby 
raczej przyjąć, że przystosowanie jednostki (zwłaszcza niepełnospra1 nej), w znaczeniu uzyskania równowagi między 
nią a środowiskiem, jest celem samym w sobie, lecz stanowi czynnik umożliwiający jej rozwói dzięki osiąganiu 
równowagi na coraz wyższym poziomie oraz dzięki twoi czemu działaniu i uczestnictwu w życiu społecznym.
A. Lewicki (1965, s. 16-17) zwraca uwagę na to, że przystosowań» nie jest czymś powierzchownym, co kształtuje samo 
zachowanie. Sięg ono w ośrodkowy mechanizm sterujący postępowaniem, tj. w czynnoAi • ośrodkowego układu 
nerwowego. W psychologii klinicznej na pierws/y plan wysuwa się analiza mechanizmu postępowania w terminach 
jego funJ, cji regulacyjnej. Zdaniem Lewickiego:
"(...) społeczna adaptacja człowieka polega przede wszystkim na tym, że wpływy środowiskowe, które oddziałują na 
jednostkę od pierwszych chwil jej życia, kształtu,)! w sposób zasadniczy ów wewnętrzny mechanizm sterujący 
postępowaniem. Procei ten, zwany procesem socjalizacji, obejmuje zarówno potrzeby, jak i funkcje poznawcw Pod 
wpływem wymagań stawianych przez otoczenie dziecko wytwarza określone przy zwyczajenia: uczy się cenić to, co 

cenią inni, a postępowanie zgodne z wymaganiami do rosłych stopniowo staje się mu potrzebne samo w sobie. Tak 
powstają nowe potrzeby poznawcze, estetyczne, etyczne, potrzeba akceptacji i uznania przez grupę, potrzchn 
pomagania innym i współpracy z innymi itd. Równolegle powstają nowe sprawnoi i orientowania się w nowych 
sytuacjach życia społecznego, w czym zasadniczą rolę oil grywa szkoła.
/Tym dogłębnym działaniem środowiska tłumaczy się zastanawiający fakt, że człowkl poprawnie socjalizowany, tj. 
zaadaptowany do życia w społeczeństwie, wstawiony w WH runki wymagające właśnie zwierzęcej, indywidualnej 
walki o byt, nieraz trudno przęsłu wia się na nowe wymagania, do których nie jest przystosowany".
W nowych, trudnych sytuacjach występuje wyraźnie zaburzenie przy« stosowania, tj. zakłócenie równowagi między 
człowiekiem a jego środowi* kiem, prowadzące niejednokrotnie do zaburzenia wewnętrznej równowag organizmu.
Już I. P. Pawłów (1952) widział w zasadzie przystosowania ogólne praw
90

życia, dotyczące również człowieka, i łączył je z pojęciem równowagi. Jego zdaniem przystosowanie do otoczenia to 
zdolność do takiego sterowania postępowaniem, które umożliwia osobnikowi utrzymanie się w stanie równowagi w 
warunkach danego środowiska, przy czym zachowanie sterowane przez ośrodkowy układ nerwowy należy pojmować 
jako mechanizm ,samoregulacyjny_.__J
Samoregulacja, umożliwiając osiągnięcie równowagi wewnętrznej oraz między jednostką a środowiskiem, a tym 
samym przystosowanie, co oznacza też zaspokojenie potrzeb wynikających z braku bądź niedostatku pewnych 
czynników, stwarza warunki powstawania i zaspokajania potrzeb rozwoju jednostki dzięki jej własnej działalności.
-'ZT problemem zakłócenia i przywracania równowagi wiąże się również teoria dysonansu poznawczego L. Festingcra 
(1957, 1958). Dysonans powstaje wówczas, gdy w obecności danego elementu występuje również jego przeciwieństwo. 
Łączne występowanie elementów będących w dysonansie powoduje stan napięcia motywacyjnego. Człowiek 
podejmuje szereg czynności zmierzających do usunięcia dysonansu (rozbieżności) między tym, czego oczekiwał, a tym, 
czego się w określonej sytuacji dowiaduje, tj. między tym, co oczekiwane, a tym, co poznane jako rzeczywiste. 
Usunięcie dysonansu redukuje napięcie, czyli przywraca równowagę/
Również w koncepcjach D. McClellanda (1953), M. Peak (1955) i D. O. Hebba (1949) rozbieżność w stosunku do 
dominującego poziomu przystosowania stanowi ważny czynnik motywacyjny.
Tak więc pojęcia i koncepcje zakłócenia i przywracania równowagi, regulacji i samoregulacji, dążenia do usunięcia 
dysonansu czy rozbieżności wiążą się z motywacją do działania.
{Według J. Reykowskiego (1975a) rozbieżność między zaobserwowanym stanem faktycznym a stanem idealnym 
(postulowanym) jest bardzo silnym źródłem motywacji. Rozbieżność taka występuje również np. między "ja-idealnym" 
a "ja-realnym" jednostki. Wielkość tej rozbieżności określa stan napięcia emocjonalnego i motywacyjnego, a także 
warunkuje ocenę szans jej zredukowania. Gdy rozbieżność jest zbyt duża, nie pobudza do działania, ponieważ szansę 
powodzenia działania ocenia się jako niskie, gdy zaś rozbieżność jest zbyt mała, gdy brak aspiracji i ideałów, 
działalność nie jest ukierunkowana na żadne cele.
Ujmując rozbieżność między zaobserwowanym stanem faktycznym a stanem postulowanym i pożądanym jako czynnik 
powodujący odchylenie od stanu równowagi procesów psychicznych, możemy stwierdzić, że istot-
91

nym czynnikiem motywującym jednostkę do działania jest odpowie<3 dla niej stopień tego odchylenia, wiążący się z 
dążeniem do osiągnie wartości, jaką przypisuje ona określonemu celowi.
Zdaniem J. Nuttina (1963, s. 237) "naruszenie równowagi jest konstr tywną aktywnością człowieka. Ten aspekt 
psychicznej aktywności urno liwia w każdej chwili wykroczenie poza istniejący stan. Chodzi tutaj o ruszenie 
równowagi spowodowane nie deficytem, jak w potrzebach meostatycznych, lecz pewną nadwyżką możliwości". '~ Zbyt 
duże odchylenie od stanu równowagi prowadzi do zaburzej funkcjonowania osobowości. Istotną rzeczą jest to, jakie 
odchylenie dla danej jednostki optymalne, tzn. aktywizuje ją i motywuje do dzia nią, które ukierunkowują przyjęte 
przez nią cele i wartości.
Problem równowagi i stopnia odchylenia od niej wiąże się więc z blemem integracji i dezintegracji osobowości 
człowieka.
K. Dąbrowski (1962), rozpatrując problem integracji i dezinteg w związku ze zdrowiem psychicznym i jego 
zaburzeniami, przedstay koncepcję tzn. dezintegracji pozytywnej. Zdaniem Dąbrowskiego (s. 62|
"To, co nowe, wyższe, bogatsze, musi się w znacznej mierze oprzeć na rozluźnieniu i rozbiciu tego, co stare, proste, 
uboższe, zintegrowane, mało dynamiczne. Dlatego oknt dezyntegracji łączy się z twórczością, ogólnym rozwojem 
psychicznym, wzrostem san\o« świadomości, powstawaniem i rozwojem środowiska wewnętrznego*'
Osiąganie «nowego», wyższego wiąże się prawie zawsze z procesem, który na pr. strzeni dłuższego czasu musi 
przejawiać silniejszy lub słabszy, bardziej lub raniej rozlci : proces dezyntegracji".
Jakkolwiek K. Dąbrowski stwierdza, że w niektórych zaburzę i chorobach psychicznych występują pewne procesy i 
objawy dezini gracji całkowicie negatywne, nie znamionujące żadnych możliwości wojowych, to jednak dezintegrację 
stanowiącą rozbicie pierwotnej st tury psychicznej uważa za pozytywny etap rozwoju jednostki. Zdani autora np. 
nerwica, łącząca się z pewną dezintegracją wewnętrzną, j odczynem, który implikuje uruchomienie tendencji 
obronnych przy: szających rozwój i doprowadzających do wyższej organizacji wewnętr a więc mamy tu do czynienia z 
dezintegracją pozytywną. < Przyjmuje on, że czynnikiem odgrywającym zasadniczą rolę w proco* dezintegracji jest 
samoświadomość, która wiąże się z oceną przez jednostki własnej struktury psychicznej oraz z dążeniem do 

zharmonizowania ro»-hieftnych tendencji na wyższym poziomie rozwoju.) Jednostki o ni
92
1

poziomie rozwoju nie uświadamiają sobie sprzeczności w motywach swego postępowania ani w samym postępowaniu. 
Nie zdając sobie sprawy z tych rozbieżności, nie dążą do ich zharmonizowania, uzgodnienia. Chwiejna równowaga 
tendencji, wskutek której dana jednostka nie może przystosować się do aktualnej rzeczywistości, jest podłożem procesu 
dezintegracji. W praktyce rehabilitacyjnej osób niepełnosprawnych stwierdzamy jednak, że dezintegracja zachowania, a 
tym bardziej osobowości, utrudnia ich przystosowanie do życia z niepełnosprawnością, tj. normalne funkcjonowanie, 
wykorzystanie i rozwój istniejących możliwości: dąży się więc do opanowania dezintegracji zachowania i 
osobowości. /"Z. Zaborowski (1972, s. 145 i nast.) zwraca uwagę, że osobowość człowieka wykazuje immanentną 
tendencję do utrzymywania integralności, która oznacza "dynamiczną równowagę wewnętrzną łączącą się z organizacją 
i utrwaleniem właściwości potrzeb i postaw jednostki w kierunku utrzymania określonej tożsamości i odrębności". 
Podkreśla on, że osobowość człowieka, będąca systemem potrzeb, postaw i schematów poznawczych wykazujących 
tendencje do równoważenia się, jednolicenia i integrowania, może efektywnie funkcjonować wówczas, gdy między nią 
a otoczeniem wytworzy się względna równowaga. Utrzymanie integralności osobowości wymaga prawidłowego 
przystosowania się do otoczenia, wszelkie zaś trudności w przystosowaniu zagrażają tej integralności. Równowaga 
interpersonalna, tzn. równowaga między jednostką a otoczeniem, wiąże się - zdaniem Zaborowskiego (1976) - z 
równowagą intrapersonamą (wewnętrzną): równowaga intrapersonalna jest koniecznym (choć niewystarczającym) 
warunkiem równowagi interpersonalnej. *' l
Inne koncepcje przystosowania
^*
W historii psychologicznego podejścia do problemów przystosowania szczególną rolę odegrały psychoanaliza i 
behawioryzm.
Zgodnie z podejściem behawioralnym na model każdego przystosowania człowieka składają się: określone zachowanie, 
obserwowanie konsekwencji zachowania, odnoszenie tego, co się zaobserwowało, do tego, co się zrobiło, i 
odpowiednie przystosowanie swego późniejszego zachowania (Newcomb, Turner, Converse, 1970). Podstawą tak 
pojętego przystosowania jest uczenie się. i
Autorzy ci formułują następująco podstawowe zasady przystosowania jednostki (s. 287):
93

"W każdym przypadku człowiek zachowuje się w pewien sposób powodujący zrniaia w jego otoczeniu, dotyczącą ludzi 
bądź przedmiotów materialnych, i zmianę tę mołal potraktować jako reakcję na jego zachowanie. Tak długo, jak diugo 
taka reakcja Ttm charakter nagradzający, człowiek ma skłonność do wzmacniania zachowania przyn« szącego mu 
korzyści: w przeciwnych przypadkach stara się je zmodyfikować i znalell bardziej skuteczną formę zachowania". ł
Psychologia przystosowania korzystała również w formułowaniu swydi koncepcji z dorobku szkół 
psychoanalitycznych, zwłaszcza z teorii FreiB da, który podkreśla znaczenie doświadczeń emocjonalnych w życiu człfl 
wieka. Doświadczenia te, zwłaszcza z okresu wczesnego dzieciństwa, wpłjif wają na zachowanie człowieka, który 
jednak nie uświadamia sobie wielu ważnych czynników determinujących późniejsze zachowanie. Czynniki t< są 
decydujące dla powstawania nieświadomych mechanizmów obron* nych, odgrywających wielką rolę w przystosowaniu 
człowieka, zwłaszc/d w przystosowaniu o charakterze neurotycznym. J|
Zdaniem Shaffera i Shobena (1956), jeśli przyjąć, że uczenie się zaleH bardziej od redukcji napięcia niż od rozumienia, 
przystosowawcze zacrB wanie może zostać wzmocnione i stać się zachowaniem opisywanym jafl nieświadome. 
Mechanizm przystosowania może działać bez pełnej śwH dojności, bez zwerbalizowania. • ; Według indywidualnej 
psychologii Alfreda Adlera (1924, 1947) głównyM Imotorem życia i działania jest dążenie do mocy i wyższości. U 
jednostB rozwijającej się normalnie to dążenie jest dostosowane do rzeczywistośil i zintegrowane z dążeniami 
społecznymi, prowadzącymi do uzyskaniu satysfakcji przez własne osiągnięcia. W dzieciństwie jednostka jest słaba i 
bezbronna wobec wszechmocy swych rodziców. W przypadku fizycznego upośledzenia oraz przy występowaniu 
innych niekorzystnych czynników, zagrażających poczuciu mocy jednostki, wytwarza się u niej kompleki niższości, 
który powoduje pragnienie i osiąganie nadmiernej kompensacji dla przezwyciężenia tego kompleksu, stanowiącej 
pewną formę przysto« sowania się jednostki do zaistniałej sytuacji. Pojawia się zatem dążenia do skorygowania 
defektów słabszych organów ciała przez wzmożoną ak« tywność w jakimś zakresie. Wczesne doświadczenia jednostki 
decydują o sile kompleksu niższości, o kierunku jego kompensacji i o rodzaju celów, określając obrany przez jednostkę 
styl życia. Kompensacja ta stanowi specyficznie rozumiany rodzaj przystosowania.__J
Zdaniem Adlera, ważnym źródłem złego przystosowania osób dorosłycl ich psychonerwic, jest rozbieżność między 
stylem życia jednostki a
94
yC%l
l

Błaganiami stawianymi przez rzeczywistość społeczną. Gdy zagrożony jest styl życia jednostki, intensyfikuje ona swe 
reakcje kompensacyjne. Psychoterapia prowadzi w kierunku świadomego osiągania przez jednostkę równowagi między 

aspiracjami i jej społecznym zachowaniem.
L. Shaffer i E. Shoben (1956), którzy swoje podejście do psychologicznych problemów przystosowania określają jako 
dynamiczne i eksperymentalne,/opisują zachowanie przystosowawcze jako szukanie i zastosowanie odpowiednich 
sposobów i środków zaspokajania potrzeb jednostki. Zdaniem tych autorów, z psychologicznego punktu widzenia 
zarówno dobre, jak i złe przystosowanie jest rezultatem procesów uczenia się. Jednostka, dojrzewając, uczy się 
sposobów redukcji swoich popędów i zaspokajania potrzeb. Te przystosowawcze zachowania ukierunkowane są na 
redukcję popędów i zaspokojenie potrzeb.
Jak wynika z analizy różnych przypadków, nieprzystosowanie powstaje w wyniku wyboru przez jednostkę 
niewłaściwego sposobu dążenia do celu i zaspokojenia potrzeb, co powoduje, że nie osiąga ona ich zaspokojenia, 
natomiast może wystąpić również zagrożenie lub niezaspokojenie innych jeszcze potrzeb, np. na skutek naruszenia 
powszechnie przyjętych zasad bądź potrzeb innych ludzi. Pogłębia to istniejące trudności i frustracje, powstające na 
skutek zablokowania dążeń jednostki. Nieprzystosowanie, czy też złe przystosowanie jednostki, powoduje powstanie i 
trwanie jej trudnego problemu osobistego i społecznego, którego nieroz-wiązanie pociąga za sobą narastanie dalszych 
trudnych problemów i nasilanie nieprzystosowania.
O ile, na przykład, stosowanie takich mechanizmów jak zaprzeczanie czy regresja, często występujących w pierwszym 
okresie po doznaniu niepełnosprawności, spełnia początkowo funkcję przystosowawczą, chroniąc jednostkę przed 
przeciążeniem psychicznym, o tyle mechanizmy te, utrzymywane przez dłuższy czas i stosowane jako stały sposób 
rozwiązywania problemów niepełnosprawności i zaspokajania potrzeby bezpieczeństwa oraz innych potrzeb, powodują 
stan nieprzystosowania do życia z niepełnosprawnością.
Rozpatrując historycznie różne podejścia do problemu niepełnosprawności i nieprzystosowania, można stwierdzić, że 
aż do XX w. funkcjonowało podejście moralne - jednostki źle przystosowane uważano za osoby złe. Źródłem tego było 
ich zachowanie, często bardzo przykre dla otoczenia, a nawet dla nich samych, niezrozumiałe, nieraz irracjonalne i 
pozbawione sensu oraz przynoszące szkodę samym jednostkom źle przy-
95

stosowanym. Metody stosowane przy tego rodzaju podejściu, tj. pou nie i karanie, były oczywiście nieefektywne, a 
nawet pogarszały niep stosowanie, utwierdzając jednostki źle przystosowane w przekonaniu o słabości i małej wartości.
Później pojawiło się podejście, które można by nazwać fizjologiczny interpretujące złe przystosowanie jako chorobę, a 
osoby źle przystos wane raczej jako chore niż złe (zob. Shaffer, Shoben, 1956). Stanowił to pewien postęp w stosunku 
do podejścia moralnego, zwłaszcza je chodzi o konsekwencje praktyczne - uważano bowiem, że osoby wanc /a chore 
należy leczyć, nie zaś karać. Jednakże, gdy się przyjmu fizjologiczne czy też medyczne podejście do nieprzystosowania 
spol nego, trudno dobrać odpowiednią metodę postępowania.
Dopiero podejście humanistyczne - przyjęcie psychologicznego punlj widzenia - umożliwiło zrozumienie złego 
przystosowania i jego pr czyn oraz rozwiązywanie problemów przystosowania. Uznano, że zarówu jednostka zdrowa, 
jak i niepełnosprawna może wyuczyć się niewła wych, nieefektywnych sposobów rozwiązywania własnych problemów 
or problemów wynikających z jej związków z otoczeniem.
Głównym osiągnięciem psychologicznej teorii przystosowania jest zumienie, jak i dlaczego ludzie różnią się w swych 
wyuczonych reakcja na frustrujące sytuacje (zob. Shaffer, Shoben, 1956). Proces przystosov nią można zdaniem tych 
autorów opisać jako serię kroków rozpoczynaj^ cych się wówczas, gdy pojawia się potrzeba, i kończących się, gdy 
potrzet zostaje zaspokojona. Jeśli w działaniu celowym człowieka pojawia przeszkoda, która uniemożliwia osągnięcie 
celu i w związku z tym zasp kojenie określonej potrzeby, podejmuje on różne formy zachowań, póki nie uda się mu 
obejść lub przezwyciężyć istniejącej przeszkody, osią nać celu i zaspokoić potrzeby. Wówczas jednostka jest 
przystosowana nowej sytuacji mimo istnienia przeszkody, ponieważ określona potrzel została zaspokojona.
W niektórych jednak przypadkach potrzeba uniknięcia przeszkody je| silniejsza aniżeli motywacja do osiągnięcia celu - 
uniemożliwia to osią nięcie przystosowania w tej trudnej sytuacji. Nieprzystosowana jednost jest tak zajęta unikaniem 
przeszkody, że nie może zaspokoić potrzeby tywującej jej dążenie do celu.'
Według C. Rogersa (cyt. za: Cofer, Appley, 1972) zachowanie osoC źle przystosowanej można dokładnie przewidzieć, 
ponieważ jest sz i powtarzalne oraz wynika ze spostrzegania bodźców w sposób raczej
96

nie zróżnicowany. Natomiast zachowanie osoby przystosowanej, aczkolwiek zrozumiałe, jest trudne do przewidzenia, 
ponieważ przystosowując się do danej sytuacji reaguje ona na specyficzny, niepowtarzalny zespół zewnętrznych i 
wewnętrznych bodźców działających w danym momencie - a więc w każdej nowej sytuacji inaczej.
Należałoby tu jednak dodać, że przewidywanie zachowania dobrze przystosowanej jednostki można opierać na 
znajomości struktury jej osobowości, jej potrzeb, motywacji, przyjętych wartości, obranych celów i sposobów dążenia 
do ich osiągnięcia.
Przystosowanie, aktywizacja i działanie
Zmiany w otaczającym człowieka świecie, zachodzące w wyniku jego celowego działania, przede wszystkim dla 
zaspokojenia jego różnorakich potrzeb, powodują równocześnie wzbudzenie prowadzące do zachowania, w wyniku 
którego następuje przywrócenie równowagi między zmienionym otoczeniem a zmieniającym je człowiekiem, tj. 
przywrócenie równowagi (aż do następnej zmiany) w zaburzonym systemie. 'Przystosowywanie się do zmieniającego 
się i celowo przez człowieka zmienianego otoczenia jest równie ważne jak dokonywanie pożądanych przez człowieka 
zmian w otaczającej go rzeczywistości poprzez celowe działanie./

Problemy twórczości, innowacji, inicjatywy, samodzielności, związane działaniem człowieka i przekształcaniem oraz 
doskonaleniem rzeczywistości i budzące zainteresowanie w psychologii, pedagogice oraz różnych dziedzinach praktyki, 
łączą się ściśle z problemami optymalnego przystosowania jednostki, jego granic, zaburzeń w przystosowaniu i 
negatywnego ich wpływu na twórcze działanie człowieka.
Jak stwierdza T. Tomaszewski (19756, s. 496): "Istnieje pewien optymalny poziom aktywizacji dla normalnego 
funkcjonowania organizmu i przebiegu zachowania się człowieka. Zarówno poniżej tego poziomu, jak i powyżej, 
obserwuje się w przebiegu zachowania się różnorodne zakłócenia". Już I. P. Pawłów zauważył, że np. przy obniżonym 
napięciu (tonusie) kory mózgowej procesy pobudzenia promieniują na okolice sąsiednie, nie koncentrują się, lecz 
rozpraszają, natomiast przy zbyt silnym napięciu procesy te ulegają zbyt silnej koncentracji, co powoduje procesy 
hamowania w ich sąsiedztwie; w obu przypadkach zachowanie ulega
97

dezorganizacji, pojawiają się reakcje wyizolowane z kontekstu, niedokh ności w różnicowaniu bodźców itp.
Zależność zachowania od napięcia emocjonalnęga"wy*aż0aa~ zosi już na początku XX w. w prawie Yerkesa-Dodsona, 
stwierdzającym że zwierzęta zarówno przy niskim, jak i przy wysokim stopniu podnk< nią wykazują zwolnienie 
ruchów i zwiększenie liczby reakcji błędny Optymalny poziom aktywacji jest sprawą indywidualną. Zachodzą p. tym 
względem znaczne różnice między ludźmi (zob. Strelau, 1969). /' równo doświadczenie, jak i wyniki licznych badań 
wskazują na to, zbyt słaba, jak i zbyt silna aktywacja jest niekorzystna dla normalne) i optymalnego funkcjonowania 
organizmu (zob. Reykowski, 1968; Oli u chowski, 1970).
T. Tomaszewski (1975i), pisząc o aktywacji zachowania człowieku. \jako sytuacje wymagające mobilizacji 
energetycznej organizmu i zwivt śzonego nakładu energii wymienia sytuacje zagrożenia, kiedy organi/m |podlega 
działaniu czynników szkodliwych, które naruszają jego równo "wagę, oraz sytuacje trudne, wynikające ze zmienności 
środowiska i \»< jawiania się nowych bodźców. Sytuacje nowe, zmiany dokonywane w i nych sytuacjach i 
środowiskach, m.in. przez człowieka, aktywizują j organizm w kierunku zarówno przystosowania się do tych zmian, do 
tej co nowe, jak też do działania celowego, do zachowań powodujących dalszą zmiany. | H. Selye (1960, 1977) rolę 
czynnika aktywizującego organizm przypisuj^' stresowi. Żywy organizm zawsze znajduje się pod działaniem jakiego! 
stresu, ponieważ życie ciągle stawia organizmowi różne zadania. Ta ak4 tywizacja organizmu jest potrzebna do 
utrzymania się przy życiu oraz przyj stosowania się do stale zmieniającego się środowiska. Wszystkie czynnikii na 
których działanie jesteśmy wystawieni, powodują wzrost potrzeby funkcji przystosowawczych, a tym samym powrotu 
do stanu normalnego. Właśni* istotą stresu jest nieswoiste żądanie aktywności.
^Brak bodźców, brak stymulacji lub stymulacja zbyt słaba, jak też zbył silna, powoduje zwiększenie stresu, aż do 
momentu, gdy staje się dystro* senij Dystres jest nieprzyjemny, ponieważ łączy się z deprywacją lub pr/fl«i ciążeniem, 
natomiast pewne obciążenie organizmu różnymi wymaganiami i zadaniami jest nie tylko konieczne, ale też umożliwia 
doznawanie przy* jemności, radości, spełnienia etc., Brak stresu oznaczałby - zdaniem auJ tora - śmierć/(Selye, 1977). I 
(Ujmując to zgodnie z koncepcją procesów równoważących, możem
l
l
stwierdzić, że stres, czyli naruszenie równowagi wewnętrznej organizmu bądź równowagi między organizmem a 
środowiskiem, jest konieczny, lecz w pewnych, określonych dla danego gatunku i osobnika granicach, przekroczenie 
których prowadzi do poważnych zaburzeń w organizmie lub w relacjach między nim a środowiskiem, traci bowiem 
pozytywną wartość pobudzania do aktywności i jej intensyfikacji, powoduje natomiast bądź jej dezintegrację, bądź 
wygaszenie. Takie jednak dążenie organizmu do utrzymania równowagi wewnętrznej w określonych granicach, lub też 
mówiąc o człowieku - jego przystosowanie się do zachodzących zmian w środowisku wewnętrznym i zewnętrznym 
oraz celowe działanie wywołujące zmiany w rzeczywistości, które z kolei aktywizują go •- ma wartość pozytywną, 
dopóki zachodzi w pewnych granicach. Musi nastąpić przystosowanie do wymagań stawianych przez stres, aby można 
było działać aktywnie, dokonywać zmian w rzeczywistości, wykonywać różne zadania i osiągać zamierzone cele/ 
Także zwierzęta, aby być aktywne, muszą osiągnąć pewien poziom przystosowania organizmu do otoczenia, np. gady 
zimnokrwiste muszą ogrzać organizm do określonej temperatury, aby stać się aktywnymi i móc polować.
Również na człowieka, jego aktywność i celowe działanie ogromny wpływ wywiera stopień jego przystosowania. 
Istotną sprawą jest określenie, o jakie przystosowanie chodzi i do czego dana jednostka jest lub nie jest przystosowana. 
Bywa tak, że jednostka podejmuje różne działania, np. reformatorskie, dlatego właśnie, że jest nieprzystosowana do 
istniejącej rzeczywistości i chce ją zmienić. Ważne jest tu dążenie do zmian dla osiągnięcia określonego celu, nazwijmy 
go wyższym, a nie ze względu na to, że dana jednostka nie może przystosować się do określonej rzeczywistości. 
Rzeczywistość może zmieniać jednak i często lepiej to robi człowiek nie mający trudności z przystosowaniem się do 
różnych sytuacji, nie będący w stanie dystresu, nie zużywający swojej energii na odzyskanie zaburzonej równowagi 
między sobą a środowiskiem. Na przykład człowiek walczący o wyzwolenie ojczyzny spod okupacji wroga nie jest i 
nie chce być przystosowany do życia w okupacyjnej rzeczywistości, działa, aby rzeczywistość tę zmienić, ale nie traci 
równowagi wewnętrznej, nie załamuje się psychicznie ani fizycznie, działa sprawnie sam i w gronie towarzyszy. Jego 
granice tolerancji na stres są znacznie szersze niż jednostki słabej i tchórzliwej, która cofa się przed działaniem 
zmieniającym rzeczywistość i zdolna jest jedynie przystosować się, by przetrwać. Można powiedzieć, że ów działacz 
bojownik jest przystosowany do działania nawet w bardzo trudnych
99

warunkach zagrożenia. Jednakże i on ma swoje granice wytrzymałości, po przekroczeniu których może nastąpić 
dezorganizacja działania i w ogól| funkcjonowania organizmu. Zależy to od wielu czynników, które przedstawionę 
zostały w rozdziale 2, przy omawianiu stresu i reakcji na sytuacji stresowe.
W. Wall (1979), pisząc na temat dobrego i złego przystosowania dziixj| niepełnosprawnych, jak i tzw.  społecznie 
nieprzystosowanych, równief przyjmuje koncepcję równowagi i zakłócenia równowagi w relacjach mif* dzy jednostką 
a środowiskiem. Stwierdza on, że zwykle nieprzystosowani! narasta powoli, w wyniku stopniowego, coraz bardziej 
zauważalnego m* kłócenia równowagi między możliwościami jednostki i wymaganiami jej środowiska społecznego. 
We wszystkich tego rodzaju przypadkach reuk cja jednostki jest początkowo normalna, a nienormalność tkwi w środo 
wisku, tzn. albo środowisko jest wyraźnie niezadowalające i nie dostiu cza dziecku tego, co mu jest potrzebne do 
rozwoju, albo to, co mu daji, nie satysfakcjonuje dziecka, nie zaspokaja jego potrzeb, albo też stawu wymagania, które 
na danym etapie rozwoju są niemożliwe do spełnieniu Dziecko uczy się dawać sobie z tym radę, przystosowując się w 
sposóli redukujący bezpośrednie napięcie  i  dążąc do  utrzymania równowagi Ma to wpływ na jego życie emocjonalne i 
styl przystosowywania się ilu następnych, podobnie trudnych sytuacji. Dziecko uczy się wtedy częst 
rjdezorganizowanych, niewłaściwych form przystosowania.
Według Walia konstruktywne wychowanie i kształcenie dzieci i
\ dzieży zaliczanych do grup specjalnych, mających trudności w przystos
waniu bądź na tle niepełnosprawności fizycznej lub psychicznej, bądź spo«
łecznych dewiacji, wymaga nie tyle usuwania stresu (chyba, że jest on ni«
do zniesienia), co raczej takiego wzmocnienia osobowości, aby można
było przezwyciężyć stres i nauczyć się lepszych, skuteczniejszych stylów
zwalczania go. Szczególna rola przypada tu środowisku rodzinnemu i szkol«
nemu.^Pomagając źle przystosowanemu dziecku czy młodemu człowiekowi
przystosować się do siebie samego i do innych, tak by nie były mu potrzebni
_^ formy zachowania nieprzystosowanego,  nie akceptowanego  społecznie,
~ucźąć*oSot>ę niepełnosprawną sposobów dochodzenia do osiągnięć w pracy
i w zajęciach w czasie wolnym, dążymy do uwolnienia jednostki od naby«
tego skrępowania niewłaściwymi formami przystosowania,  do umożlU
wienia jej pozytywnego rozwoju i osiągania kolejnych stopni w utrzymy«
waniu dynamicznej równowagi. Chodzi o uzyskanie takiej siły przysto*

sowania (być może bez wykluczenia pewnych twórczych trudności i lęków), aby człowiek mógł sprostać stałemu 
wyzwaniu do zmian,, jakie stawia przed nim cały żyjący i rozwijający się świat, l
, Ogólnie można stwierdzić, 'że człowiek niepełnosprawny, mimo istniejących braków i zaburzeń funkcji organizmu, 
może prawidłowo funkcjonować i zaspokajać swoje istotne potrzeby, a także rozwijać się, doskonalić, działać 
efektywnie na rzeez innych i zmieniać rzeczywistość. Jest to możliwe wówczas, gdy zaburzona przez chorobę lub 
kalectwo równowaga w organizmie oraz między nim a otoczeniem nie przekracza określonych indywidualnie granic 
lub została przywrócona na tyle, że np. po okresie silnego zachwiania równowagi i załamania, mimo działających 
stresów, człowiek niepełnosprawny jest w takim stopniu przystosowany do istniejącej niepełnosprawności, iż energię 
swoją skierowuje na działanie zmierzające do pozytywnych celów, jakie sobie wyznacza, na wykonanie wyznaczonych 
mu w systemie społecznym zadań, na rozwijanie swoich możliwości, zamiast walki o utrzymanie bądź przywrócenie 
zaburzonej równowagi wewnętrznej oraz między nim a środowiskiem zewnętrznym lub tylko "spalania się" 
emocjonalnego i zdezintegrowanych reakcji na nieodwracalne zamiany.!
PrzystosSwWi^^o^życia z niepełnosprawnością, a więc odzyskanie 'i utrzymanie pewnego stanu równowagi, 
umożliwia dokonywanie zmian w środowisku, efektywne i twórcze działanie, osiąganie celów wartościowych 
społecznie i rozwój własnej osobowości jednostki, co wiąże się z "równoważeniem majoryzującym", tj. wznoszeniem 
się na coraz wyższy poziom równowagi wewnętrznej i ze środowiskiem.^
Przyjmując Piagetowską koncepcję "równoważenia majoryzującego", uważam, że należy jednocześnie zakładać, iż 
odchylenia od stanu równowagi wewnętrznej oraz między człowiekiem i jego środowiskiem mogą mieć charakter 
pozytywny, stymulujący rozwój, dopóki nie zostanie naruszona efektywna samoregulacja, co prowadziłoby do 
dezadaptacji, tzn. powodowałoby istotne zmiany w psychicznym funkcjonowaniu danej jednostki, polegające na 
pogorszeniu zdolności radzenia sobie w różnych sytuacjach życiowych i zadaniowych oraz osiągania celów i wartości 
mogących zaspokoić nie tylko potrzeby deficytu, ale i potrzeby wzrostu, rozwoju. ^Przyjmując koncepcję, że jednostka 
niepełnosprawna, podobnie jak i pełnosprawna, znajduje się, działa, przystosowuje i rozwija w różnorodnych 
związkach z otaczającym ją światem, zakładamy równocześnie, że

100
101

l o
dezorganizacji, pojawiają się reakcje wyizolowane z kontekstu, niedokła ności w różnicowaniu bodźców itp.
Zależność zachowania od napięcia emocjonalnęgo-wyrażena zostaJlf już na początku XX w. w prawie Yerkesa-
Dodsona, stwierdzający i że zwierzęta zarówno przy niskim, jak i przy wysokim stopniu podnic nią wykazują 
zwolnienie ruchów i zwiększenie liczby reakcji błędny

Optymalny poziom aktywacji jest sprawą indywidualną. Zachodzą p tym w/ględcm znaczne różnice między ludźmi 
(zob. Strelau, 1969). > równo doświadczenie, jak i wyniki licznych badań wskazują na to, zbyt słaba, jak i zbyt silna 
aktywacja jest niekorzystna dla normalne i i optymalnego funkcjonowania organizmu (zob. Reykowski, 1968; Ol" 
chowski, 1970).
T.  Tomaszewski (19756), pisząc o aktywacji zachowania człowie \jako sytuacje wymagające mobilizacji energetycznej 
organizmu i szonego nakładu energii wymienia sytuacje zagrożenia, kiedy organ podlega działaniu czynników 
szkodliwych, które naruszają jego ró^ wagę, oraz sytuacje trudne, wynikające ze zmienności środowiska i jawiania się 
nowych bodźców. Sytuacje nowe, zmiany dokonywane w nych sytuacjach i środowiskach, m.in. przez człowieka, 
aktywizują organizm w kierunku zarówno przystosowania się do tych zmian, do tej 'Co nowe, jak też do działania 
celowego, do zachowań powodujących da "zmiany.
H. Selye (1960, 1977) rolę czynnika aktywizującego organizm przypis stresowi. Żywy organizm zawsze znajduje się 
pod działaniem jakiej stresu, ponieważ życie ciągle stawia organizmowi różne zadania. Ta tywizacja organizmu jest 
potrzebna do utrzymania się przy życiu oraz ptj stosowania się do stale zmieniającego się środowiska. Wszystkie czynr 
na których działanie jesteśmy wystawieni, powodują wzrost potrzeby fun!| przystosowawczych, a tym samym powrotu 
do stanu normalnego. Wła istotą stresu jest nieswoiste żądanie aktywności.
^Brak bodźców, brak stymulacji lub stymulacja zbyt słaba, jak też 'silna, powoduje zwiększenie stresu, aż do momentu, 
gdy staje się dyl seraj Dystres jest nieprzyjemny, ponieważ łączy się z deprywacją lub ciążeniem, natomiast pewne 
obciążenie organizmu różnymi wymagani^ i zadaniami jest nie tylko konieczne, ale też umożliwia doznawanie 
jcniności, radości, spełnienia etc.,Brak stresu oznaczałby - zdaniem toru      śmierć;(Selye, 1977).
'Ujmując to zgodnie z koncepcją procesów równoważących, moż

stwierdzić, że stres, czyli naruszenie równowagi wewnętrznej organizmu bądź równowagi między organizmem a 
środowiskiem, jest konieczny, lecz w pewnych, określonych dla danego gatunku i osobnika granicach, przekroczenie 
których prowadzi do poważnych zaburzeń w organizmie lub w relacjach między nim a środowiskiem, traci bowiem 
pozytywną wartość pobudzania do aktywności i jej intensyfikacji, powoduje natomiast bądź jej dezintegrację, bądź 
wygaszenie. Takie jednak dążenie organizmu do utrzymania równowagi wewnętrznej w określonych granicach, lub też 
mówiąc o człowieku - jego przystosowanie się do zachodzących zmian w środowisku wewnętrznym i zewnętrznym 
oraz celowe działanie wywołujące zmiany w rzeczywistości, któro z kolei aktywizują go ma wartość pozytywną, 
dopóki zachodzi w pewnych granicach. Musi nastąpić przystosowanie do wymagań stawianych przez stres, aby można 
było działać aktywnie, dokonywać zmian w rzeczywistości, wykonywać różno /udania i osiągać zamierzone cele, Także 
zwierzęta, aby być aktywne, muszą osiągnąć pewien poziom przystosowania organizmu do otoczenia, np. gady 
zimnokrwiste muszą ogrzać organizm do określonej temperatury, aby stać się aktywnymi i móc polować.
Również na człowieka, jego aktywność i celewe działanie ogromny wpływ wywiera stopień jego przystosowania. 
Istotną sprawą jest określenie, o jakie przystosowanie chodzi i do czego dana jednostka jest lub nie jest przystosowana. 
Bywa tak, że jednostka podejmuje różne działania, np. reformatorskie, dlatego właśnie, że jest nieprzystosowana do 
istniejącej rzeczywistości i chce ją zmienić. Ważne jest tu dążenie do zmian dla osiągnięcia określonego celu, nazwijmy 
go wyższym, a nie ze względu na to, że dana jednostka nie może przystosować się do określonej rzeczywistości. 
Rzeczywistość może zmieniać jednak i często lepiej to robi człowiek nie mający trudności z przystosowaniem się do 
różnych sytuacji, nie będący w stanie dystresu, nie zużywający swojej energii na odzyskanie zaburzonej równowagi 
między sobą a środowiskiem. Na przykład człowiek walczący o wyzwolenie ojczyzny spod okupacji wroga nie jest i 
nie chce być przystosowany do życia w okupacyjnej rzeczywistości, działa, aby rzeczywistość tę zmienić, ale nie traci 
równowagi wewnętrznej, nie załamuje się psychicznie ani fizycznie, działa sprawnie sam i w gronie towarzyszy. Jego 
granice tolerancji na stres są znacznie szersze niż jednostki słabej i tchórzliwej, która cofa się przed działaniem 
zmieniającym rzeczywistość i zdolna jest jedynie przystosować się, by przetrwać. Można powiedzieć, że ów dzia-łacz-
bojownik jest przystosowany do działania nawet w bardzo trudnych

warunkach zagrożenia. Jednakże i on ma swoje granice wytrzymałość^ po przekroczeniu których może nastąpić 
dezorganizacja działania i w ogól| funkcjonowania organizmu. Zależy to od wielu czynników, które przedsi > wionę 
zostary w rozdziale 2, przy omawianiu stresu i reakcji na sytun stresowe.
W. Wull (1979), pisząc na temat dobrego i złego przystosowania dzi| niepełnosprawnych, jak i tzw.  społecznie 
nieprzystosowanych, ió\ przyjmuje koncepcję równowagi i zakłócenia równowagi w relacjach dzy jednostką a 
środowiskiem. Stwierdza on, że zwykle nieprzystosowa nanuitu powoli, w wyniku stopniowego, coraz bardziej 
zauważalnego kłócenia równowagi między możliwościami jednostki i wymaganiami j środowiska społecznego. We 
wszystkich tego rodzaju przypadkach cja jednostki jest początkowo normalna, a nienormalność tkwi w śro wisku, tzn. 
albo środowisko jest wyraźnie niezadowalające i nie dost cza dziecku tego, co mu jest potrzebne do rozwoju, albo to, co 
mu dąj§( nie satysfakcjonuje dziecka, nie zaspokaja jego potrzeb, albo też stawiaj wymagania, które na danym etapie 
rozwoju są niemożliwe do spełnieni*!; l Dziecko uczy się dawać sobie z tym radę, przystosowując się w sposót||' 
redukujący bezpośrednie napięcie i  dążąc do  utrzymania równowaji Ma to wpływ na jego życie emocjonalne i styl 
przystosowywania się. następnych, podobnie trudnych sytuacji. Dziecko uczy się wtedy -Zdezorganizowanych, 
niewłaściwych form przystosowania. |     Według Walia konstruktywne wychowanie i kształcenie dzieci i młd \ d/icży 
zaliczanych do grup specjalnych, mających trudności w przysUwail wuniu bądź na tle niepełnosprawności fizycznej lub 
psychicznej, bądźspml łecznych dewiacji, wymaga nie tyle usuwania stresu (chyba, że jest on nil do zniesienia), co 
raczej takiego wzmocnienia osobowości, aby możni było przezwyciężyć stres i nauczyć się lepszych, skuteczniejszych 

stylów j zwalczania go. Szczególna rola przypada tu środowisku rodzinnemu i szkol*; | nemu. Pomagając źle 
przystosowanemu dziecku czy młodemu człowiekowi przystosować się do siebie samego i do innych, tak by nie były 
mu potrzebmj l formy zachowania nieprzystosowanego, nie akceptowanego społeczni*, || ilcząirostJbę niepełnosprawną 
sposobów dochodzenia do osiągnięć w pr i w zajęciach w czasie wolnym, dążymy do uwolnienia jednostki od tego 
skrępowania niewłaściwymi formami przystosowania, do wienia jej pozytywnego rozwoju i osiągania kolejnych stopni 
w waniu dynamicznej równowagi. Chodzi o uzyskanie takiej siły prz
sowania (być może bez wykluczenia pewnych twórczych trudności i lęków), aby człowiek mógł sprostać stałemu 
wyzwaniu do zmian,, jakie stawia przed nim cały żyjący i rozwijający się świat, l /   Ogólnie można stwierdzić, że 
człowiek niepełnosprawny, mimo istnie-
lljących braków i zaburzeń funkcji organizmu, może prawidłowo funkcjonować i zaspokajać swoje istotne potrzeby, a 
także rozwijać się, doskonalić, działać efektywnie na rzeez innych i zmieniać rzeczywistość. Jest to możliwe wówczas, 
gdy zaburzona przez chorobę lub kalectwo równowaga
l w organizmie oraz między nim a otoczeniem nie przekracza określonych
| indywidualnie granic lub została przywrócona na tyle, że np. po okresie silnego zachwiania równowagi i załamania, 
mimo działających stresów,
i człowiek niepełnosprawny jest w takim stopniu przystosowany do istnie-
I jącej niepełnosprawności, iż energię swoją skierowuje na działanie zmierzające do pozytywnych celów, jakie sobie 
wyznacza, na wykonanie wyznaczonych mu w systemie społecznym zadań, na rozwijanie swoich możliwości, zamiast 
walki o utrzymanie bądź przywrócenie zaburzonej równowagi wewnętrznej oraz między nim a środowiskiem 
zewnętrznym lub tylko "spalania się" emocjonalnego i zdezintegrowanych reakcji na nieodwracalne zniiany. Ł
/ ftzj^t^St^aDi&Tlo życia z niepełnosprawnością,  a więc  odzyskanie i utrzymanie pewnego stanu równowagi, 
umożliwia dokonywanie zmian
l w środowisku, efektywne i twórcze działanie, osiąganie celów wartościowych społecznie i rozwój własnej osobowości 
jednostki, co wiąże się z "równoważeniem majoryzującym", tj. wznoszeniem się na coraz wyższy poziom równowagi 
wewnętrznej i ze środowiskiem. \
Przyjmując Piagetowską koncepcję "równoważenia majoryzującego", uważam, że należy jednocześnie zakładać, iż 
odchylenia od stanu równowagi wewnętrznej oraz między człowiekiem i jego środowiskiem mogą mieć charakter 
pozytywny, stymulujący rozwój, dopóki nie zostanie naruszona efektywna samoregulacja, co prowadziłoby do 
dezadaptacji, tzn. po-
| wodowałoby istotne zmiany w psychicznym funkcjonowaniu danej jednostki, polegające na pogorszeniu zdolności 
radzenia sobie w różnych sytuacjach
l życiowych i zadaniowych oraz osiągania celów i wartości mogących za-
I spokoić nie tylko potrzeby deficytu, ale i potrzeby wzrostu, rozwoju.
Przyjmując koncepcję,  że jednostka niepełnosprawna,  podobnie jak
i pełnosprawna, znajduje się, działa, przystosowuje i rozwija w różnorod-
| nych związkach z otaczającym ją światem, zakładamy równocześnie, że

100
101

warunkach zagrożenia. Jednakże i on ma swoje granice wytrzymało po przekroczeniu których może nastąpić 
dezorganizacja działania i w oj funkcjonowania organizmu. Zależy to od wielu czynników, które prz wionę zostały w 
ro/dziale 2, przy omawianiu stresu i reakcji na syti stresowe.
W. Wall (1979), pisząc na temat dobrego i złego przystosowania dzii niepełnosprawnych, jak i tzw.  społecznie 
nieprzystosowanych, rć pr/yjmujo koncepcję równowagi i zakłócenia równowagi w relacjach d/,y jednostką a 
środowiskiem. Stwierdza on, że zwykle nieprzystosowa narasta powoli, w wyniku stopniowego, coraz bardziej 
zauważalnego kłócenia równowagi między możliwościami jednostki i wymaganiami j środowiska społecznego. We 
wszystkich tego rodzaju przypadkach cja jednostki jest początkowo normalna, a nienormalność tkwi w śro wisku, tzn. 
albo środowisko jest wyraźnie niezadowalające i nie dost cza dziecku tego, co mu jest potrzebne do rozwoju, albo to, co 
mu dajf j l nie satysfakcjonuje dziecka, nie zaspokaja jego potrzeb, albo też stawił! wymagania, które na danym etapie 
rozwoju są niemożliwe do spełnienlłi Dziecko uczy się dawać sobie z tym radę, przystosowując się w sponófc 
redukujący bezpośrednie napięcie i  dążąc do  utrzymania równowa Ma to wpływ na jego życie emocjonalne i styl 
przystosowywania sic, następnych, podobnie trudnych sytuacji. Dziecko uczy się wtedy cz ..zdezorganizowanych, 
niewłaściwych form przystosowania.
Według Walia konstruktywne wychowanie i kształcenie dzieci i dzieży zaliczanych do grup specjalnych, mających 
trudności w przystoi waniu bądź na tle niepełnosprawności fizycznej lub psychicznej, bądź spo* łecznych dewiacji, 
wymaga nie tyle usuwania stresu (chyba, że jest on nil do zniesienia), co raczej takiego wzmocnienia osobowości, aby 
możni, było przezwyciężyć stres i nauczyć się lepszych, skuteczniejszych stylów zwalczania go. Szczególna rola 
przypada tu środowisku rodzinnemu i szkol* nemu. Pomagając źle przystosowanemu dziecku czy młodemu 
człowiekowi przystosować się do siebie samego i do innych, tak by nie były mu potrzebni Jfrrmy zachowania 
nieprzystosowanego, nie akceptowanego społeczni*, ucząc*ostJbę niepełnosprawną sposobów dochodzenia do 
osiągnięć w pracy i w zajęciach w czasie wolnym, dążymy do uwolnienia jednostki od naby* tego skrępowania 
niewłaściwymi formami przystosowania, do umożliw wienia jej pozytywnego rozwoju i osiągania kolejnych stopni w 

utrzymyt waniu dynamicznej równowagi. Chodzi o uzyskanie takiej siły przyst
100

sowania (być może bez wykluczenia pewnych twórczych trudności i lęków), aby człowiek mógł sprostać stałemu 
wyzwaniu do zmian,, jakie stawia przed nim cały żyjący i rozwijający się świat. \
/' tSgólnie można stwierdzić, 'że człowiek niepełnosprawny, mimo istnie-(jących braków i zaburzeń funkcji organizmu, 
może prawidłowo funkcjonować i zaspokajać swoje istotne potrzeby, a także rozwijać się, doskonalić, działać 
efektywnie na rzeez innych i zmieniać rzeczywistość. Jest to możliwe wówczas, gdy zaburzona przez chorobę lub 
kalectwo równowaga w organizmie oraz między nim a otoczeniem nie przekracza określonych indywidualnie granic 
lub została przywrócona na tyle, że np. po okresie silnego zachwiania równowagi i załamania, mimo działających 
stresów, człowiek niepełnosprawny jest w takim stopniu przystosowany do istniejącej niepełnosprawności, iż energię 
swoją skierowuje na działanie zmierzające do pozytywnych celów, jakie sobie wyznacza, na wykonanie wyznaczonych 
mu w systemie społecznym zadań, na rozwijanie swoich możliwości, zamiast walki o utrzymanie bądź przywrócenie 
zaburzonej równowagi wewnętrznej oraz między nim a środowiskiem zewnętrznym lub tylko "spalania się" 
emocjonalnego i zdezintegrowanych reakcji na nieodwracalne zmiany, t
/ Prz3^Ss(5WafflB^orżycia z niepełnosprawnością, a więc odzyskanie i utrzymanie pewnego stanu równowagi, 
umożliwia dokonywanie zmian w środowisku, efektywne i twórcze działanie, osiąganie celów wartościowych 
społecznie i rozwój własnej osobowości jednostki, co wiąże się z "równoważeniem majoryzującym", tj. wznoszeniem 
się na coraz wyższy poziom równowagi wewnętrznej i ze środowiskiem.!
Przyjmując Piagetowską koncepcję "równoważenia majoryzującego", uważam, że należy jednocześnie zakładać, iż 
odchylenia od stanu równowagi wewnętrznej oraz między człowiekiem i jego środowiskiem mogą mieć charakter 
pozytywny, stymulujący rozwój, dopóki nie zostanie naruszona efektywna samoregulacja, co prowadziłoby do 
dezadaptacji, tzn. powodowałoby istotne zmiany w psychicznym funkcjonowaniu danej jednostki, polegające na 
pogorszeniu zdolności radzenia sobie w różnych sytuacjach życiowych i zadaniowych oraz osiągania celów i wartości 
mogących zaspokoić nie tylko potrzeby deficytu, ale i potrzeby wzrostu, rozwoju.
Wzyjmując koncepcję, że jednostka niepełnosprawna, podobnie jak i pełnosprawna, znajduje się, działa, przystosowuje 
i rozwija w różnorodnych związkach z otaczającym ją światem, zakładamy równocześnie, że
101

jej przystosowanie do faktu niepełnosprawności i życia z nią dokonał się w różnych formach i na różnych poziomach, 
na co wpływają róiin czynniki, związane ze strukturą osobowości jednostki i jej doświadczenii oraz jej środowiskiem, a 
także z sytuacją społeczną i fizyczną.
!J
Różne aspekty i koncepcje przystosowania się do niepełnosprawności
lf"~
I Przystosowanie się jednostki do faktu niepełnosprawności i życia z
* oznaczające osiągnięcie i utrzymanie równowagi zarówno wewnętr/a jak i ze środowiskiem, i umożliwiające 
normalne funkcjonowanie i mimo istniejącej niepełnosprawności, można rozpatrywać w aspekcie chologicznym, 
fizycznym, społecznym, a także zawodowym.]
Przystosowanie do niepełnosprawności w aspekcie psychologicznym o't cza przede wszystkim budowę lub odbudowę 
na nowych podstawach jęcia o sobie, lub inaczej mówiąc - pojęcia własnego "ja", jako o cisi wieku wartościowym, 
wgląd we własne możliwości, kształtowanie renl= nych oczekiwań i aspiracji lub zmianę oczekiwań nierealnych ttA 
dostosowane do rzeczywistości i na tej podstawie osiągnięcie i utrzymunit równowagi między oczekiwaniami i 
aspiracjami a możliwościami, akoep-; tację faktu niepełnosprawności, chęć wykorzystania istniejących molll= wości, 
przyjęcie właściwej skali wartości, wyznaczenie sobie realnych c** łów życiowych oraz wzbudzenie motywacji do ich 
osiągnięcia, opailo= wanie potrzebnych sprawności i umiejętności oraz realizację przyjęty^ celów, mimo istnienia 
niepełnosprawności, która może to utrudniać.
Aspekt fizyczny przystosowania do niepełnosprawności oznacza przodl wszystkim opanowanie i wykonywanie 
różnych funkcji i czynności w spa« sób dostosowany do możliwości i ograniczeń spowodowanych niepełna* 
sprawnością, w powiązaniu z procesami kompensacji, czyli zastępowani! jednych funkcji organizmu przez inne, oraz 
usprawnienie naruszonych f narządów i funkcji, a także wykorzystanie tak dalece, jak to jest możliw«,
technicznych udogodnień. f     Aspekt społeczny przystosowania do niepełnosprawności to przede wszyil* (/       /   kim 
osiągnięcie i utrzymanie równowagi między zależnością a niezalefc nością od innych, przystosowanie się do pełnienia 
różnych ról społecznych^ ukształtowanie właściwej, pozytywnej, prospołecznej postawy, podtrjjf* mywanie 
prawidłowych stosunków z innymi ludźmi, nauczenie się tecl
102
hng^

potrzebnych w życiu społecznym, ułatwiających w różnych sytuacjach użyteczność społeczną i uzyskiwanie w tym 
zakresie zadowolenia.
Przystosowanie rozpatrywane w aspekcie zawodowym lub - inaczej mówiąc - przystosowanie do pracy, wyróżnione ze 
względu na znaczenie tej dziedziny życia i działania człowieka dla jego samorealizacji i rozwoju oraz dla społeczności i 
społeczeństwa, w których żyje, oznacza przede wszystkim osiągnięcie i utrzymanie równowagi między wymaganiami, 

jakie praca i środowisko stawiają przed jednostką niepełnosprawną (podobnie jak i pełnosprawną), a jej możliwościami 
spełnienia tych wymagań, oraz równocześnie równowagi między potrzebami jednostki a możliwościami ich 
zaspokojenia, tkwiącymi w samej pracy i w środowisku pracy. J
Rehabilitacja człowieka niepełnosprawnego zależy od przystosowania ga do faktu trwałej niepełnosprawności i jej 
skutków, a także od stopnia wykorzystania i rozwinięcia jego możliwości w działaniu. Wymaga też nawiązania i 
utrzymania właściwych, różnorodnych relacji z jego bliższym i dalszym otoczeniem, co opiera się nie tylko na 
odpowiednich wzajemnych postawach wobec siebie, ale też na działaniach - zarówno własnych działaniach 
prospołecznych jednostki niepełnosprawnej, jak i działaniach społeczności oraz społeczeństwa wobec poszczególnych 
niepełnosprawnych jednostek oraz osób niepełnosprawnych w ogóle.
Wielu autorów, przedstawiając problem przystosowania ludzi niepełnosprawnych, omawia równocześnie niewłaściwe 
zachowania i reakcje, utrudniające ich przystosowanie i rehabilitację (Wright, 1965; Winston i in., 1969; Hopkins, 
1971; Hohman, 1975, Shontz, 1975; Russell, 1981).
Poglądy autorów na to, co należy uznać za dobre bądź optymalne, a co za złe przystosowanie, różnią się między sobą. 
Na przykład A. Bell (1967) w swoich badaniach nad przystosowaniem do niepełnosprawności fizycznej stwierdził, iż 
znacznie częściej różni autorzy są zgodni w poglądach na złe przystosowanie niż na dobre.
F. Shontz (1978), rozpatrując różne koncepcje przystosowania do niepełnosprawności, przedstawione w ciągu ponad 
trzydziestu lat, stwierdza, iż początkowo istotę problemu upatrywano raczej w samej fizycznej niepełnosprawności, 
aniżeli w jej psychologicznych następstwach, oraz w oczekiwaniu, że zmniejszenie lub przeciwdziałanie fizycznym 
skutkom choroby bądź urazu usunie wszelkie zakłócenia psychologiczne. W niedługim czasie przekonano się, że nie 
jest to właściwe podejście do problemu, ponieważ wiele osób, mimo skutecznych wysiłków w kierunku 
przezwyciężenia inwalidztwa fizycznego i jego fizycznych skutków, pozostawało nie
103
i

przystosowanymi do istniejącej' sytuacji i nie zrehabilitowanymi. Zwrócono więc uwagę na aspekt psychologiczny 
problemu i za główny czynnik dci v dujący o przystosowaniu i rehabilitacji osób niepełnosprawnych zaczai uważać 
motywację, a jej brakowi przypisywano niepowodzenie wysiłków rehabilitacyjnych. Ostatecznie okazało się, że to nie 
tyle niedostateczn t motywacja, Ho jej zablokowanie lub niewłaściwe ukierunkowanie stanowi przeszkodę w 
osiągnięciu celów rehabilitacji.
Stopniowo coraz bardziej koncentrowano się na psychologicznym n* pckcie przystosowania człowieka do 
niepełnosprawności.
R. Russcll (1981) wyróżnia trzy rodzaje podejścia do tego problemu
u) ukierunkowane na osobę niepełnosprawną,
b) ukierunkowane bardziej na środowisko osoby niepełnosprawnej,
c) integrujące oba poprzednie podejścia i ujmujące przystosowanie ja wynik interakcji jednostki niepełnosprawnej i jej 
środowiska społeczne oraz fizycznego. Jest to najbliższe nam podejście, ujmujące problel przystosowania jednostki 
niepełnosprawnej w relacji: człowiek-świat;
Przy rozpatrywaniu problemu przystosowania do sytuacji niepełnospraH ności autorzy koncepcji ukierunkowanych na 
osobę niepełnosprawną ko centrują się przede wszystkim na tym, co się dzieje z nią samą w prc przystosowania. Tu 
również można wyróżnić dwa podejścia: behawk ralne oraz kładące nacisk na przystosowanie psychiczne. U podstaw 
dejścia behawioralnego do problemu przystosowania osób niepełnosprav nych leży teoria odruchów warunkowych I. P. 
Pawłowa oraz teoria oj; cyjnego warunkowania B. F. Skinnera. Takie podejście prezentują mię innymi W. E. Fordyce 
(1971, 1976), I. Goldiamond (1976) oraz M. E. Duuj (1975).
Przy rozpatrywaniu przystosowania z behawioralnego punktu widzeni| bierze się pod uwagę zachowanie jednostki, nie 
zaś jej myśli i uczucia, nieważ w związku z powstaniem niepełnosprawności poprzednie for i sposoby zachowania stają 
się fizycznie niemożliwe lub nieefektywne, ces przystosowania wymaga wyuczenia się nowych zachowań oraz zastos 
wania nowych wzmocnień. Przystosowanie następuje wtedy, kiedy nostka osiąga nowe nagrody i satysfakcje oraz 
poprzedni poziom zacŁ wania, który po zaistnieniu niepełnosprawności ulega często regresji i i zintegracji.
Koncepcje zajmujące się przystosowaniem psychicznym kładą nacisk nu jego aspekt psychodynamiczny, wyjaśniając to 
przystosowanie w różny sposób. Psychoanalitycy wysuwają na pierwszy plan przede wszystkim dy-
104

namiczne interakcje psychicznych sił człowieka oraz jego obrony przed wewnętrznymi i zewnętrznymi wydarzeniami 
powodującymi dystres. Ponieważ powstanie niepełnosprawności jest takim wydarzeniem, uwagę skupia się na 
mechanizmach obronnych jako na psychodynamicznej reakcji w procesie przystosowania (np. A. Adler zwraca uwagę 
na dążenie do poczucia mocy i wyższości jako reakcję na powstanie poczucia mniejszej wartości w związku z utratą 
sprawności, a P. Schilder [1950] podkreśla zmiany obrazu własnego ciała i pojęcia o sobie pod wpływem 
niepełnosprawności, mające charakter obronny).
^"**.-»... v
Najczęściej przyjmuje się, że psychiczne przystosowanie do sytuacji niepełnosprawności następuje stopniowo, 
obejmując takie etapy, jak: początkowy szok, wycofywanie się lub zaprzeczanie, żal, opłakiwanie i depresję, reakcje 
przeciw uzależnieniu od innych, ostateczne przystosowanie, oparte przede wszystkim na akceptacji 
niepełnosprawności. ByJu już o tym mowa w poprzednim rozdziale. Jak wiadomo, nie zawsze proces ten przebiega 

jednakowo, przechodząc przez poszczególne stadia. Istotne jest przejście od negatywnej reakcji nieprzyjmowania faktu 
niepełnosprawności, a także stosowania psychicznych mechanizmów obronnych, do zachowania pozytywnego, 
akceptującego w sposób aktywny istnienie niepełnosprawności, co umożliwia jednostce odzyskanie utraconej 
równowagi psychicznej i pełne przystosowanie psychiczne oraz społeczne.
R. Means i R. L. Akridge (1978, cyt. za: Russell, 1981) w swej koncepcji przystosowania psychicznego nie 
uwzględniają poszczególnych jego etapów. Według nich proces przystosowania psychicznego jest organizacją bądź 
dezorganizacją procesów składowych, takich jak osiąganie zgodności przekonań, wartości i umiejętności, lub integracją 
odbierania wrażeń, interpretowania, przeżywania emocji, pragnień i działania. Według tej koncepcji zdrową osobą jest 
osoba dobrze przystosowująca się, która stale działa konstruktywnie i utrzymuje otwarte, dobre stosunki międzyludzkie.
Przystosowanie psychiczne, ujmowane jako wynik procesu przystosowania, opiera się, jak już wspomniano, na 
akceptacji niepełnosprawności i prawidłowym pojęciu o sobie. Dobrze przystosowana osoba - zdaniem Meansa i 
Akridge - nie zaprzecza faktowi istnienia niepełnosprawności ani występowaniu w związku z tym pewnych trudności, 
sądzi jednak, że jej pojęcie o sobie jest całkowicie ukształtowane pod wpływem niepełnosprawności. W tym ujęciu być 
dobrze przystosowanym do niepełnosprawności znaczy być zdolnym do uzyskiwania satysfakcji w granicach wyzna-
105

czonych przez niepehlosprawność. Oznacza to, że jednostka niepełnospraw-najest inna niż pełnosprawna, lecz nie jest 
"zła".\
| ""**---• _-"J
j Akceptacja niepełnosprawności jest powszechnie uważana za podstawowy warunek przystosowania psychicznego 
(Dembo, Leviton, Wrighti 1956; Wright, 1965; Hulek, 1969; Heijn, 1971; Kerr, Thompson, 1972} Bwsell, 1981).^,
y Już w jednej z pierwszych prac na temat przystosowania do niepełno* Sprawności T. Dembo, G. L. Leviton i B. A. 
Wright (1956) stwierdzają, że akceptacja niepełnosprawności, na której przystosowanie to opiera się., jest czymś więcej 
niż po prostu pogodzeniem się z losem. Polega oni jm /mianie hierarchii wartości przyjętych przez daną osobę, dzięki 
czemu niepełnosprawność jest uważana za coś, co sprawia trudności, lecz nit dyskredytuje jednostki i nie dominuje nad 
wszystkimi aspektami jej życifti Osiągnięcie akceptacji niepełnosprawności i psychicznego do niej przysto« sowania 
wymaga przezwyciężenia wszechogarniającego cierpienia psy-chicznego, przezwyciężenia żalu i opłakiwania straty, 
przezwyciężenia poczucia niepełnowartościowości w związku z powstaniem fizycznej niepełnosprawności i 
niekorzystną zmianą wyglądu. Gdy zamiast wybienuS coś, co jest nieosiągalne, jednostka zwraca się ku temu, co może 
osiągnąć, spostrzega wówczas, że życie może jej ofiarować więcej, niż sama potrafi wykorzystać, a ponadto uwalnia się 
od dewaluujących porównań z osobami sprawnymi, co wcale nie oznacza, że lepszymi. W sytuacji, gdy jednostka 
niepełnosprawna akceptuje swoją stratę i jest dobrze przystosowana, staje się odporna na niewłaściwe postawy i 
zachowania wobec niej osób pełnosprawnych, spostrzega je jako źle społecznie przystosowano, źle przystosowane do 
faktu niepełnosprawności innych ludzi i dlatego 4 często ich odrzucające. '
Źle przystosowana jednostka niepełnosprawna pragnie usilnie być ak« •, ceptowana przez osoby zdrowe, pełnosprawne. 
Jednostce niepełnospraw-1 nej dobrze przystosowanej niezbyt zależy na akceptacji i na obcowaniu z osobami, dla 
których nie żywi szacunku i nie uznaje przyjętych przcl nie wartości.
Dobrze przystosowana jednostka niepełnosprawna osiąga znaczny sto* pień niezależności od osób pełnosprawnych. 
Nie oznacza to, że jest jqj obojętne, jak jest traktowana przez innych, i że nie potrzebuje ich pomocy, jednakże w 
stosunkach z ludźmi kieruje się kryteriami opartymi na uznawanych przez siebie wartościach, nie z każdym chce 
utrzymywać bliższe kontakty i nie na akceptacji wszystkich jej zależy.
106

W latach siedemdziesiątych problem akceptacji niepełnosprawności rozpatrywano już w powiązaniu z ogólnym 
pojęciem o sobie danej jednostki (Linkowski, Dunn, 1974; Vash, 1975; Larkowa, 1974a; Russell, 1981). Związek ten 
potwierdzają badania przeprowadzone z zastosowaniem specjalnych skal, porównujące odpowiedzi na temat pojęcia o 
sobie z odpowiedziami dotyczącymi akceptacji niepełnosprawności (Linkowski, Dunn, 1974, cyt. za: Russell, 1981). J,
[ W koncepcjach ukierunkowanych na środowisko społeczne podkreśla się przede wszystkim wpływ zewnętrznych, 
społecznych sytuacji na osobę niepełnosprawną i jej,przystosowanie, a ich autorzy, rozpatrując stosunki 
interpersonalne, kładą nacisk na problemy postaw, ról społecznych, relacji społecznych itp7|
[W podejściu tym można rozważać fizyczną i społeczną sytuację od strony niepełnosprawnej jednostki bądź od strony 
środowiska społecznego.
Jak podkreśla R. A. Russell (1981), sama niepełnosprawność stwarza fizyczną sytuację jednostki. Rodzaj i stopień 
fizycznej niepełnosprawności wyznacza rodzaj fizycznego przystosowania. Dawniej w rozwiązywaniu problemu 
przystosowania osób fizycznie niepełnosprawnych koncentrowano się na fizycznej kompensacji ich 
niepełnosprawności, np. na zaopatrzeniu w sprzęt ortopedyczny osób z uszkodzeniem narządów ruchu czy w sprzęt 
optyczny - osób słabo widzących. Później zaczęto zwracać uwagę nie tylko na funkcjonowanie ciała osoby 
niepełnosprawnej, lecz również na jej przystosowanie na poziomie społecznym, m.in. na jej fizyczną sytuację w 
środowisku społecznym, ^tworzona przez społeczeństwo rzeczywistość fizyczna znacznie zwiększa wymiary fizycznej 
niepełnosprawności. Tworzona dla jednostek typowych, zawiera ona wiele przeszkód dla normalnego funkcjonowania 
osób nietypowych, niepełnosprawnych. Przystosowanie tych osób do środowiska społecznego wymaga usuwania 
owych przeszkód: architektonicznych, komunikacyjnych itp. j P. L. Berger i T. Luckman (1966, cyt. za: Russell, 1981) 
podkreślają, że doznawanie i poznanie rzeczywistości następuje poprzez percepcję i interakcje społeczne. Człowiek 

tworzy rzeczywistość w taki sposób, w jaki uczy się spostrzegać otaczający świat i informować o nim, z drugiej zaś 
strony tworzy ją poprzez swoje zachowanie, wchodząc w społeczne interakcje (np. poprzez pełnienie różnych ról), oraz 
poprzez własne wytwory (np. budując miasta).
Przy rozpatrywaniu problemu przystosowania jednostki z punktu widzenia jej społecznej sytuacji bierze się pod uwagę 
różne role społeczne,

107

które może pełnić lub pełni, oraz te, których pełnienie jest przez niej nosprawność ograniczone bądź zakłócone.
Według teorii ról stworzonej przez F. Znanieckiego (1934) osobowe jednostki stanowi system zinternalizowanych 
przez nią. wymagań społc nych. Przyjęta przez jednostkę lub narzucona jej rola jest mechaniz regulującym zachowanie.
Przedmiotem badań psychologów przyjmujących teorię ról są prz wszystkim wymagania społeczne i związki między 
tymi wymagania a zachowaniem się człowieka (Reykowski, 1975).
/Juk stwierdzają M. Sokołowska i A. Ostrowska (1976), rehabilit społce/na osób niepełnosprawnych polega właśnie na 
uczeniu się nowyel ról społecznych czy też pełnienia dawnych ról w nowych sytuacjach, zrn<> dyfikowanych w 
związku z istnieniem niepełnosprawności. Autorki /n B. L. Cogswellem (1966) wyróżniają cztery etapy w procesie 
rehabilitiu H społecznej osób z niepełnosprawnością nabytą, rozpatrywanym w kair goriach uczenia się ról 
społecznych: wycofywanie się z poprzedniej roli, identyfikację z nową rolą, doskonalenie się w ramach nowej roli, 
integnu n nowej roli z całokształtem pełnionych ról.
Niepełnosprawność można też analizować z punktu widzenia teoni dewiacji społecznej. Zgodnie z tą teorią jednostka 
niepełnosprawna zajmujo w społeczeństwie pozycję "dewianta", a mimo to szereg ról społecznych może pełnić 
normalnie (zob. Russell, 1981), np. role ucznia, pracownika, partnera w małżeństwie, rodzica. Jakkolwiek 
przystosowanie do pełnieniu tych podstawowych ról społecznych wymaga nieraz specjalnych działań w ramach 
procesu rehabilitacji psychologicznej i społecznej, to jednak zii-równo badania, jak i potoczna obserwacja dostarczają 
nam dowodów, że większość osób niepełnosprawnych role te może pełnić i pełni nie gor/c| niż ludzie pełnosprawni. ~\
Według socjologicznej "koncepcji T. Parsonsa (1951) choroba stanowi formę dewiacji społecznej, a istotą choroby jest 
niemożność uczestniczenia w normalnym życiu społecznym. Wśród ról społecznych Parsom wyróżnia także rolę 
chorego. W tej roli jednostka zwolniona jest od spełniania normalnych wymagań społecznych, jednakże oczekuje się, 
że chora jednostka pragnie powrócić do zdrowia i stara się leczyć.
E. Freidson (1966) rozszerza zakres dewiacji na choroby przewlekłe i kalectwa.
Koncepcja interpretowania choroby i kalectwa w terminach teorii de-
108

wiacji społecznej była krytykowana (zob. Sokołowska, Ostrowska, 1976). Zdaniem tych autorek możliwe jest 
przedstawienie problematyki rehabilitacji osób niepełnosprawnych w języku teorii socjalizacji i adaptacji społecznej. 
Określając rehabilitację społeczną jako formę socjalizacji tych osób do nowych ról, M. Sokołowska i A. Ostrowska 
dokonują próby tego rodzaju interpretacji socjologicznej.
Również badania G. Gordona (1969, cyt. za: Russell, 1981) dotyczyły ról osób niepełnosprawnych, zwłaszcza osób z 
chorobami przewlekłymi i uszkodzeniami, usiłujących jednak utrzymać normalną aktywność i interakcje społeczne. 
Sytuacja osoby niepełnosprawnej jest inna niż osoby chorej. W początkowych stadiach wystąpienia 
niepełnosprawności, gdy człowiek znajduje się w ostrym okresie choroby, może on pełnić rolę osoby chorej, lecz potem 
przyjmuje rolę osoby niepełnosprawnej. Chcąc przystosować się do społecznego kontekstu, musi zastosować specjalne 
strategie. Nie jest to tylko sprawa dostosowania się do społeczeństwa, do społecznych oczekiwań, lecz również sprawa 
wykorzystania środków, które mogą ułatwić przystosowanie do życia z niepełnosprawnością.
Zdaniem G. Albrechta (1976), aby osiągnąć przystosowanie społeczne, jednostka niepełnosprawna musi określić 
wielkość zaistniałego odchylenia od normy, utracone i pozostałe wartości, oczekiwania własne oraz ze strony innych 
osób, musi też zdać sobie sprawę, że to, co było dla niej "normalne" przed powstaniem niepełnosprawności, mogło stać 
się niemożliwe lub niewłaściwe obecnie.
Rozpatrując sytuację społeczną osób niepełnosprawnych z punktu widzenia społeczeństwa, nie możemy również 
pominąć problemu przystosowania samego społeczeństwa do zjawiska niepełnosprawności./ Oczywiście, 
przystosowanie na poziomie społecznym ma inny charakter niż przystosowanie się jednostki do swej 
niepełnosprawności. Tego rodzaju przystosowanie dokonuje się w sferze postaw społecznych wobec 
niepełnosprawności i ludzi niepełnosprawnych. Na przykład według B. Kutnera (1971) powszechnie wcale nie uważa 
się, że to, co uszkodzone, kalekie, jest piękne. W związku z tym nasuwa się też pytanie, jak daleko jednostka może 
posunąć się w akceptacji swojej niepełnosprawności. Trudno na przykład oczekiwać, aby człowiek polubił swoją 
niepełnosprawność.
R. A. Russell (1981) zwraca uwagę na negatywny wpływ na przystosowanie osób niepełnosprawnych społecznego ich 
etykietowania. Etykietowanie spycha je na pozycje dewiacji - traktuje się te osoby jako "dewian-
109
II

tów". Używa się na przykład deprecjonującego, etykietującego negatywni! jednostki niepełnosprawne określenia 
"odchylony od normy" (Larkowi 1979).

Jak już wspomniano na początku tego podrozdziału, najwłaściws; podejściem przy rozważaniu problemu 
przystosowania do trwałej nii nosprawności i życia z nią jest podejście uwzględniające zarówno czyni indywidualne, 
osobiste poszczególnych jednostek, jak i czynniki tkwh w środowisku społecznym. W tym ujęciu przystosowanie 
rozpatrywane jako interakcja, jako relacja między jednostką i środowiskiem. (^Czynni jednostkowe i społeczne 
ujmowane są we wzajemnych związkach. \JR.. A. Russell (1981) nazywa to podejście integracyjnym: typ przysl 
sowania, sposoby przystosowania jednostki analizowane są na tle przeszłych doświadczeń i aktualnej sytuacjLJ>
Znaczny wpływ na tego rodzaju podejście do problematyki przysto»0i wania osób niepełnosprawnych wywarła teoria 
pola opracowana pn»| K. Lewina (1935), rozpatrująca jednostkę w integracji z jej przestrzenią życiową (zob. Barker i 
in., 1953; Cohn, 1961; Meyerson, 1955). Według Lewina zachowanie jest funkcją interakcji jednostki i jej środowiska 
Każde postępowanie stanowi wypadkową układu sił występujących w polu działania.
Reprezentanci podejścia integracyjnego rozpatrują przystosowanie w ca* łej jego złożoności i w rozmaitych 
odmianach, nie ograniczając się jedynli do jakiegoś konkretnego stanu, procesu lub poziomu reakcji, lecz biori)0 pod 
uwagę całą złożoną sytuację, w jakiej jednostka się znajduje, orni czynniki osobowościowe, od których to 
przystosowanie zależy.
Model przystosowania biorący pod uwagę jednostkę w jej relacjach xo środowiskiem, z otaczającym ją światem, 
uwzględnia we wzajemnym powiązaniu zarówno przeszłe doświadczenia jednostki, strukturę jej oso* bowości, 
czynniki związane z jej niepełnosprawnością, jak i fizyczne orał społeczne aspekty jej środowiska. Takie 
przystosowanie opiera się na interakcji między poznaniem i oceną sytuacji powstającej w związku z niepełno* 
sprawnością, zadaniami przystosowawczymi, które przed jednostką stawił jej niepełnosprawność, oraz umiejętnością jej 
przezwyciężania. Rodzaj żal l doświadczenia i właściwości osobowości są funkcją wieku, inteligencjl| rozwoju 
emocjonalnego, przekonań, sposobu widzenia świata i poprzednich sytuacji trudnych, m.in. związanych z 
niepełnosprawnością (por. | Moos, Tsu, 1977).
Wszystko to jest ze sobą powiązane, wpływa na siebie wzajemnie, wy
110

wiera też wpływ na jednostkę niepełnosprawną i jej percepcję własnej, niepełnosprawności, na rodzaj zadań 
przystosowawczych, które wynikają dla jednostki z jej sytuacji stworzonej przez niepełnosprawność, oraz na 
umiejętność przezwyciężania niepełnosprawności.
Utrata sprawności
jako jeden z bardzo trudnych problemów życiowych i jego rozwiązywanie a przystosowanie
Przystosowanie do życia z niepełnosprawnością, odzyskanie i utrzymanie dynamicznej równowagi można też ujmować 
jako trudny problem, który jednostka musi rozwiązać, czasem potrzebując przy tym pomocy innych osób.
Trudna sytuacja społeczna spowodowana utratą sprawności stanowi dla jednostki bardzo trudny problem życiowy, 
który M. Kulczycki (1976) zalicza, za J. Dollardem i N. E. Millerem (1967) do grupy tzw. nierozwią-zalnych 
problemów życiowych. Powstają one w wyniku określonych zdarzeń, przejawiających się głównie "w wywoływaniu 
takich zmian, które , w rzeczywistości są niemożliwe lub bardzo trudne do usunięcia w ogóle, albo co najmniej dla 
danej osoby". Są to na ogół zmiany nieodwracalne. Pojawienie się takiego bardzo trudnego problemu życiowego zależy 
zarówno od właściwości tego zdarzenia, jak też od sposobu ujmowania go i reagowania nań przez poszczególne osoby.
M. Kulczycki wyróżnia i analizuje siedem odmian takich bardzo trudnych problemów życiowych: 1) wyrządzenie 
komuś krzywdy, której nie można odrobić; 2) utratę z własnej winy szansy życiowej; 3) niefortunną decyzję (o 
nieodwracalnych skutkach); 4) utratę wartości fizycznych lub psychicznych (starzenie się) - urody, sprawności, energii, 
wytrzymałości fizycznej i psychicznej; 5) utratę kogoś bliskiego; 6) stwierdzenie własnej "gorszości"; 7) dotkliwą 
stratę, obelgę, obrazę, poniżenie, nie zasłużoną krzywdę ze strony otoczenia, utratę statusu społecznego, którego nie 
można ani wyrównać, ani odzyskać.
Główną rolę odgrywają w tych przypadkach utrata lub zagrożenie określonej wartości.
Można zaobserwować wspólne cechy tych różnych trudnych problemów życiowych i podobne zachowanie jednostki, 
gdy się pojawią. Ludzie czują sie^ wobec tych problemów bezradni, ratują się przed bolesnymi przeżyciami posługując 
się mechanizmami obronnymi.
Stwierdzając, że nie jest to optymalny sposób radzenia sobie z trudnymi
111

problemami życiowymi, autor dowodzi, że brak motywacji do in postępowania, niż posługiwanie się mechanizmami 
obronnymi, najczęściej z braku wiadomości, jak postępować inaczej - poszczegi osoby nie wiedzą, do jakich celów 
dążyć ani też jak je osiągnąć, co i głębia ich bezradność wobec trudnych problemów życiowych, stano^ cych 
przeszkodę w regulacji wzajemnych stosunków jednostki z oto* niem.   Rozwiązanie  problemu  pozornie 
nierozwiązywalnego  zależy obraniu właściwego kierunku działania. Zwiększenie wysiłku i stosow.u różnych odmian 
postępowania przy niewłaściwym kierunku aktywn. nic daje pozytywnych rezultatów.
M. Kulczycki podaje (m.in. na s. 14) przykłady zmiany podejścia do problemu utraty sprawności, co pozwoliło na 
rozwiązanie przez daną jed* nostkę trudnego problemu życiowego, który stworzyło zaistnienie niepołł nosprawności.
"Mężczyzna, lat 47, prawnik, po zawale serca: Zetknąłem się z własną śmiercią, Z początku bałem się o tym myśleć, ale 
wstrząs był tak duży, że nie mogłem przeslni, Uświadomiłem sobie, że jest ona koniecznością, od której nikt się nie 
wymiga. Z toga punktu widzenia wyraźnie widać, jakimi są pewne zdarzenia, porażki, obelgi, zawiści. Nli warto się 

nimi zajmować. Nasuwa się natomiast ważniejsze pytanie, co miałoby pozo< stać, jakim chciałoby się zapisać w 
pamięci ludzi, dla jakich wartości warto żyć. To bardzo człowieka uspokaja, wszystko widzi się wyraźniej, świat staje 
się prostszy, a człowiek mądrzejszy".
"Mężczyzna, lat 39, technik, inwalida po utracie 3 palców lewej ręki w katastrollt komunikacyjnej: Widzę, że źle 
robiłem buntując się przeciwko temu, co się stało. To mi nic nie dało; z życia trzeba brać wszystko, co życie daje. 
Piłem, aby zapomnieć, ale fakty się nie zmieniły, nie miałem palców. Dzisiaj wiem, że mogę żyć bez palców i jestem 
mądrzejszy. Wszystko przyjmę, co mi przyniesie życie, zawsze będę szukał wyjścił, Życie jest bardzo różnorodne i 
każdy człowiek coś w nim znajdzie. Tracąc palce, nie utr». ciłem najważniejszego - ciekawości życia i pracy. Nadal 
pasjonuję się swoją pracą i l o mi daje maksimum zadowolenia. Mam dobry dom, dobrą żonę i dzieci. Nie przywiązują 
się do rzeczy małych i przemijających. Potrafię cieszyć się samotnością, nie potrzebuj| hałaśliwych kumpli, mam za to 
lepszych przyjaciół".
Analizując podane przykłady, M. Kulczycki stwierdza, że "w każdym przypadku rozwiązania trudnego problemu 
życiowego zmieniło się ogólne ujmowanie (znaczenie) pewnych aspektów życia człowieka". W jednym przypadku 
człowiek niepełnosprawny zmienił swoją dotychczasową hierarchię wartości, w drugim zaś swoje nastawienie do 
własnych możliwości i losu.
Zarysowując ogólną koncepcję radzenia sobie z trudnymi problemami w sposób sprzyjający zwiększeniu odporności 
psychicznej, Kulczycki stwier-d/a, że prawidłowe jest takie postępowanie w bardzo trudnych sytuacjach
112

życiowych, które nie tylko rozwiązuje zawarty w nich problem, ale równocześnie wpływa pozytywnie na obraz świata, 
siebie samego, postawy i potrzeby danego człowieka. Za rzecz zasadniczą uważa on "rozszerzanie własnej świadomości 
przy rozwiązywaniu trudnych problemów", tzn. poddawanie świadomej kontroli coraz większej liczby mechanizmów 
regulacyjnych, zwłaszcza tych najwyższych, by dojść do najbardziej pełnego poznania życia i jego wyznaczników. 
Trzeba przemyśleć, "dla jakich wartości powinno się poświęcać życie, jaki może być los człowieka i jak należy się 
ustosunkować do tego, co on niesie, na czym należy opierać poczucie własnej wartości".
M. Kulczycki przedstawia zasady i etapy współpracy psychologa klinicznego z pacjentem, mającej mu pomóc w 
rozwiązywaniu trudnych problemów, przede wszystkim przez wykształcenie takiego właśnie nastawienia do tych 
problemów.
W pierwszym etapie, np. po ciężkiej stracie, podtrzymywanie mechanizmów obronnych, które pozwalają utrzymać 
równowagę psychiczną, ułatwia funkcjonowanie w tym trudnym okresie życia, zwłaszcza jednostkom mało odpornym 
psychicznie. Po pewnym czasie, podtrzymując jeszcze mechanizmy obronne, przechodzimy do drugiego etapu, 
zmierzającego do stopniowego przekształcenia niektórych dotychczasowych mechanizmów regulacyjnych, 
nieskutecznych w nowej sytuacji życiowej, tj. takich, które osłabiały odporność psychiczną jednostki i utrwalały jej 
niewłaściwe podejście do własnych trudnych problemów życiowych. Chodzi tu np. o zmianę, dotychczasowej 
hierarchii wartości, o wzmocnienie pozytywnego obrazu samego siebie, o podanie wartościowych planów 
postępowania, o rozbudowanie struktury regulacyjnej tworzącej sens życia, o zmianę lub wzmocnienie koncepcji 
(obrazu) innych ludzi. W trzecim etapie chodzi o przygotowanie pacjenta do radzenia sobie samemu z trudnymi 
problemami życiowymi bez pomocy mechanizmów obronnych, o ułatwienie mu podjęcia systematycznej pracy nad 
sobą. Na tym etapie szczególnego znaczenia nabiera problem celów życiowych, rozumowo przeanalizowany i 
realistycznie oceniony przez samego pacjenta na podstawie rzeczywistego poznania świata i siebie samego.
Na problem sensu życia dla człowieka zwraca uwagę wielu autorów (zob. Nuttin, 1968; Obuchowski, 1966; Tyszkowa, 
1972; Kulczycki, 1976; Szczepański, 1983).
F. Shontz (1973) wymienia dwa główne typy problemów, jakie napotyka jednostka w związku ze swą 
niepełnosprawnością: problemy o charakterze
113

negatywnym, których rozwiązanie wymaga zneutralizowania zagrożenlf spowodowanego utratą pewnych sprawności, 
stanowiących dla jednostki wartość, oraz problemy o charakterze pozytywnym, których rozwiązani* wymaga odkrycia 
nowych pozytywnych wartości w miejsce utraconycli Zdaniem autora rozwiązanie tych drugich problemów następuje 
dopici t • po satysfakcjonującym rozwiązaniu pierwszych.
Wydaje się jednak, i wskazują na to obserwacje wielu przypadków, 29 oba to typy problemów powinny być 
rozwiązywane równolegle. Wysiłki w tym kierunku powinna podejmować zarówno jednostka niepełnosprawna, jak i 
osoby mogące jej pomóc w rehabilitacji psychologicznej. Przyjęcie nowych celów lub też stwierdzenie, że niektóre 
ważne cele przyjęte przed powstaniem niepełnosprawności mogą być osiągnięte, tzn. że różne cenne dla jednostki 
wartości są osiągalne mimo niepełnosprawności, neutralizuj* związane z utratą sprawności zagrożenie, spowodowane 
rzeczywistą utratf możliwości osiągania pewnych wartości lub tylko przekonaniem, że tak jesti
Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy zagrożenie dotyczy podstawowych potrzeb biologicznych i związane jest np. z 
bólem i obawą o życie, jakf w przypadku ciężkich, przewlekłych chorób, opisanych przez F. Shontza, Wówczas, 
istotnie, najpierw musi być zneutralizowane zagrożenie.
Dostrzeżenie i przyjęcie realnego celu w życiu (czasem potrzebne jest wskazanie takiego celu i możliwości osiągnięcia 
go) oraz powodzenie w realizacji celów etapowych ułatwiają osiągnięcie samoakceptacji. Za* równo teoretycy, jak i 
praktycy w zakresie rehabilitacji osób niepełne* sprawnych zgodnie stwierdzają, że akceptacja samego siebie przez 
jednostkf niepełnosprawną obejmuje m.in. jej niepełnosprawność i wynikające stąd ograniczenia. Stanowi to 

podstawowy problem jej przystosowania i reha-t bilitacji. Akceptacja niepełnosprawności jest uważana za warunek 
koniecz* ny osiągnięcia celów rehabilitacji (zob. Dembo, Leyiton, Wright, 1956; Wright, 1965; Hulek, 1969).
Problem ten szeroko omawia zwłaszcza B. Wright (1965). Jej zdaniem osiągnięcie samoakceptacji przez osobę 
niepełnosprawną jest ułatwiono, gdy jednostka niepełnosprawna rozszerza zakres przyjętych przez siebio wartości, gdy 
ogranicza skutki niepełnosprawności, gdy podporządkowują stronę fizyczną jako wartość innym wartościom, a 
zwłaszcza gdy uważa stan fizyczny za wartość stałą. ;
Zdaniem B. Wright najbardziej (skutecznym środkiem,, wywołującym u jednostki niepełnosprawnej pełne i trwałe 
poczucie własnej wartości, jest zmiana wartości względnej na stałą. Dana osoba stosuje wartości
114

względne, gdy ocena opiera się na porównaniu ze standardem: "Jestem niczym innym, jak ułomną, upośledzoną 
jednostką, która wiecznie opłakiwać musi swoją stratę". Natomiast jednostka stosuje wartości stałe wówczas, gdy jej 
ocena wynika z jakości zawartych w samym ocenianym obiekcie. W tym przypadku jej ocena może być następująca: 
Jjestem taki, jaki jestem, i chociaż nie mam wszystkich możliwych atutów, jakie można sobie wyobrazić, mogę żyć 
pełnią życia". Taka akceptacja ułatwia właściwe przystosowanie.
Jako punkt wyjścia w procesie przystosowania się jednostki do sytuacji wytworzonej w związku z utratą sprawności 
przyjmuje się psychiczną akceptację Jego faktu. Jest to przede wszystkim problem postawy jednostki wobec 
upośledzenia funkcji jej ciała i skutków tego wydarzenia, co wymaga często dokonania zmian w przyjętym przez nią 
systemie wartości. Oczywiście, akceptacja niepełnosprawności nie oznacza rezygnacji i wiernego poddania się losowi, 
lecz realistyczne podejście do sytuacji wytworzonej przez niepełnosprawność.
Akceptacja niepełnosprawności, a zarazem akceptacja utraty sprawności, umożliwia jednostce niepełnosprawnej (i 
osobom pomagającym jej w rehabilitacji) skoncentrowanie wysiłków na budowie lub odbudowie zintegrowanej 
osobowości, wykorzystanie własnych sprawności i zdolności w działaniu zmierzającym do osiągania dostępnych celów, 
zaspokojenie podstawowych potrzeb, przystosowanie psychiczne i społeczne oraz dalszy rozwój osobowości.
Według B. Wright (1965) akceptacja straty wymaga przede wszystkim rozszerzenia zakresu wartości, uświadomienia 
sobie istnienia innych wartości. Autorka wymienia (s. 156) sytuacje, w których może być wskazana zmiana wartości:
"1. Rozszerzenie zakresu wartości wskazane jest w przypadku wszechogarniającego cierpienia, gdzie problem polega 
na tym, aby uznać za wartościowe te aspekty życia, które nie są dla danej jednostki zamknięte.
2. Podporządkowanie wartości fizycznych innym wskazane jest w przypadkach, w których zostało przecenione ich 
znaczenie.
3. Ograniczenie skutków inwalidztwa wskazane jest wtedy, gdy nastąpiło wszechstronne rzutowanie1 oraz gdy na 
podstawie stwierdzonych faktów inwalidztwo nie musi prowadzić do fizycznej niewydolności.
1 W książce swej B. Wright (1965, rozdz. 5) szczegółowo omawia problem rzutowania fizycznej niepełnosprawności 
na scenę fizycznych oraz innych właściwości jednostki, np. jej zdolności.
115

negatywnym, których rozwiązanie wymaga zneutralizowania zagrożeni! spowodowanego utratą pewnych sprawności, 
stanowiących dla jednostki' l wartość, oraz problemy o charakterze pozytywnym, których rozwiązań W | wymaga 
odkrycia nowych pozytywnych wartości w miejsce utraconych Zdaniem autora rozwiązanie tych drugich problemów 
następuje dopici <• po satysfakcjonującym rozwiązaniu pierwszych.
Wydaje się jednak, i wskazują na to obserwacje wielu przypadków, oba te typy problemów powinny być rozwiązywane 
równolegle. WysilklŁ w tym kierunku powinna podejmować zarówno jednostka niepełnosprawni ń, l jak i osoby 
mogące jej pomóc w rehabilitacji psychologicznej. Przyjęcill nowych celów lub też stwierdzenie, że niektóre ważne 
cele przyjęte pr/edl powstaniem niepełnosprawności mogą być osiągnięte, tzn. że różne cenntj dla jednostki wartości są 
osiągalne mimo niepełnosprawności, neutralizują związane z utratą sprawności zagrożenie, spowodowane rzeczywistą 
utratą' możliwości osiągania pewnych wartości lub tylko przekonaniem, że tak jest, >,
Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy zagrożenie dotyczy podstawowych! | potrzeb biologicznych i związane jest np. z 
bólem i obawą o życie, juk j w przypadku ciężkich, przewlekłych chorób, opisanych przez F. Shontza,: Wówczas, 
istotnie, najpierw musi być zneutralizowane zagrożenie.
Dostrzeżenie i przyjęcie realnego celu w życiu (czasem potrzebne jent wskazanie takiego celu i możliwości osiągnięcia 
go) oraz powodzenia w realizacji celów etapowych ułatwiają osiągnięcie samoakceptacji. Za* równo teoretycy, jak i 
praktycy w zakresie rehabilitacji osób niepełne* sprawnych zgodnie stwierdzają, że akceptacja samego siebie przez 
jednostkf niepełnosprawną obejmuje m.in. jej niepełnosprawność i wynikające stąd ograniczenia. Stanowi to 
podstawowy problem jej przystosowania i reha' bilitacji. Akceptacja niepełnosprawności jest uważana za warunek 
koniecz* ny osiągnięcia celów rehabilitacji (zob. Dembo, Leviton, Wright, 1956; Wright, 1965; Hulek, 1969).
Problem ten szeroko omawia zwłaszcza B. Wright (1965). Jej zdaniem" osiągnięcie samoakceptacji przez osobę 
niepełnosprawną jest ułatwione, gdy jednostka niepełnosprawna rozszerza zakres przyjętych przez siebio wartości, gdy 
ogranicza skutki niepełnosprawności, gdy podporządkowuje stronę fizyczną jako wartość innym wartościom, a 
zwłaszcza gdy uważa stan fizyczny za wartość stałą.
Zdaniem B. Wright najbardziej (skutecznym środj^m^ wywołującym J l u jednostki niepełnosprawnej pełne i trwałe 
poczucie własnej wartości,? l joit zmiana wartości względnej na stałą. Dana osoba stosuje wartości
względne, gdy ocena opiera się na porównaniu ze standardem: "Jestem niczym innym, jak ułomną, upośledzoną 
jednostką, która wiecznie opłakiwać musi swoją stratę". Natomiast jednostka stosuje wartości stałe wów-I czas, gdy jej 

ocena wynika z jakości zawartych w samym ocenianym obiek-Icie. W tym przypadku jej ocena może być 
następująca: ,|Jestem taki, jaki (jestem, i chociaż nie mam wszystkich możliwych atutów, jakie można l sobie 
wyobrazić, mogę żyć pełnią życia". Taka akceptacja ułatwia właściwe j przystosowanie. ^ Jako punkt wyjścia w 
procesie przystosowania się jednostki do sytuacji l wytworzonej w związku z utratą sprawności przyjmuje się 
psychiczną \ akceptację jtego faktu. Jest to przede wszystkim problem postawy jednostki wobec upośledzenia funkcji 
jej ciała i skutków tego wydarzenia, co wymaga często dokonania zmian w przyjętym przez nią systemie wartości. 
Oczywiś-I cię, akceptacja niepełnosprawności nie oznacza rezygnacji i wiernego pod-dania się losowi, lecz realistyczne 
podejście do sytuacji wytworzonej przez niepełnosprawność.
Akceptacja niepełnosprawności, a zarazem akceptacja utraty sprawności, umożliwia jednostce niepełnosprawnej (i 
osobom pomagającym jej w rehabilitacji) skoncentrowanie wysiłków na budowie lub odbudowie zintegrowanej 
osobowości, wykorzystanie własnych sprawności i zdolności w działaniu zmierzającym do osiągania dostępnych celów, 
zaspokojenie podstawowych potrzeb, przystosowanie psychiczne i społeczne oraz dalszy rozwój osobowości.
Według B. Wright (1965) akceptacja straty wymaga przede wszystkim rozszerzenia zakresu wartości, uświadomienia 
sobie istnienia innych wartości. Autorka wymienia (s. 156) sytuacje, w których może być wskazana zmiana wartości:
"1. Rozszerzenie zakresu wartości wskazane jest w przypadku wszechogarniającego cierpienia, gdzie problem polega 
na tym, aby uznać za wartościowe te aspekty życia, które nie są dla danej jednostki zamknięte.
2. Podporządkowanie wartości fizycznych innym wskazane jest w przypadkach, w których zostało przecenione ich 
znaczenie.
3. Ograniczenie skutków inwalidztwa wskazane jest wtedy, gdy nastąpiło wszechstronne rzutowanie1 oraz gdy na 
podstawie stwierdzonych faktów inwalidztwo nie musi prowadzić do fizycznej niewydolności.
1 W książce swej B. Wright (1965, rozdz. 5) szczegółowo omawia problem rzutowania fizycznej niepełnosprawności 
na scenę fizycznych oraz innych właściwości jednostki, np. jej zdolności.
114
115

4. Kiedy jakaś wartość zachowuje zasadnicze znaczenie, np. w przypadku cechy j zycznej, dla pełnej akceptacji 
wymagana jest transformacja jej atrybutu względn na atrybut stałości w takich sytuacjach, które nie wymagają użycia 
żadnego układu l niesienia".
Jak podkreślają T. Dembo, G. Leviton i B. Wright (1956), dobrze stosowana jednostka osiąga znaczny stopień 
emocjonalnej niezależne Uwalnia się ona również od dewaluujących porównań z ideałem, za; uważała bycie osobą 
pełnosprawną, która jest po prostu inna, co" znaczy, że lepsza.
Jednostka dewaluująca siebie z powodu utraty sprawności może uwa że nieakceptowanie jej przez innych jest 
usprawiedliwione, zgadza też z rozpowszechnionym poglądem, że osoba pełnosprawna jest bard/li i wartościowa niż 
ona. Gdy prawidłowo zaakceptuje swoją utratę spruv ności, przestaje dewaluować swą wartość. Wiąże się to ze zmianą 
jej strukfl tury wartości. j f W podejściu psychodynamicznym do osób niepełnosprawnych i  io| rehabilitacji 
psychologowie kliniczni koncentrują swe wysiłki na oddział) ływaniu na ich postawy wobec siebie, swojej 
niepełnosprawności i szłych sytuacji życiowych - społecznych i zawodowych, starając się wplył l / wać 
psychoterapeutycznie na pacjenta bezpośrednio bądź też doradzaj^ l S  odpowiednie postępowanie z nim innym 
osobom, włączonym w proco|[ /  rehabilitacji. Natomiast psychologowie wykorzystujący w procesie rehftJ ^bilitacji 
metody behawioralne zmierzają bezpośrednio do zmiany zofl chowań.
W. Fordyce (1981), reprezentujący behawioralne podejście do rehabillf l tacji osób niepełnosprawnych i rozwiązywania 
ich psychologicznych pro* f blemów, wyróżnia trzy rodzaje podstawowych problemów, jakie napo«[ tykają osoby 
niepełnosprawne:
1. Problemy pojawiające się w związku z tym, że jednostka wykazują | pewne cechy zachowania niezgodne z tym, co 
dla niej w danym czasia i miejscu jest możliwe do wykonania, a więc repertuar jej zachowań po winien być zmieniony. 
Są to problemy przystosowania. ;•';     O stanie nieprzystosowania - w ujęciu behawioralnym - mówi sif , wówczas, gdy 
zachodzi znaczna rozbieżność między repertuarem zachowań jednostki a zachowaniami, jakich wymagają realia jej 
sytuacji. Zwykło problemy związane z przystosowaniem pojawiają się wówczas, gdy albo następuje zmiana w 
istniejących możliwościach zachowania się jednostki
l(np. w przypadku zaistnienia poważnej niepełnosprawności), albo s"rodo-Iwisko, w którym ma ona funkcjonować, 
znacząco się zmieniło, wymagająp | przy tym zachowania, którego jednostka nie ma w swym repertuarze.
2. Problemy pojawiające się w przypadku nagłych i znaczących zmian |w sytuacji jednostki, np. przy nagłej utracie 
sprawności. Są to problemy l opanowania sytuacji kryzysowej. Konieczna jest wówczas zmiana zacho-Iwania 
poprzednio efektywnego, nieodpowiedniego jednak w nowej l sytuacji.
3. Problemy braku w repertuarze zachowań potrzebnych w nowej sy-I tuacji i w nowym środowisku, np. w szpitalu czy 
w ośrodku rehabilitacyjnym. W sytuacjach nowych, gdy nieadekwatne są zachowania dotychczasowe, konieczne jest 
uczenia się i stosowanie sposobów zachowania od-jpowiednich w danej sytuacji.
Zachowanie się w sytuacjach krytycznych, kryzysowych, zależy od tego, l jak jednostka spostrzega sytuację kryzysową 
i jej znaczenie, oraz od re-Ipertuaru reakcji danej osoby. W. Fordyce wymienia następujące ogólnie użyteczne zasady 
taktyk interwencyjnych w postępowaniu rehabilitacyjnym:
1) poczekać, aż repertuar zachowań jednostki zmierzających do roz-| wiązania danego problemu stanie się bardziej 
efektywny, równocześnie angażując ją do działania skierowanego na określony cel w ramach programu 
rehabilitacyjnego;

2) podzielić problem na części, z którymi łatwiej można dać sobie radę;
3) dostarczyć trwałych wzorców zachowania, jako że w sytuacji kryzysowej ludzie są bardziej podatni na sugestię, a 
więc i na podsuwane im modele zachowań.
Zgodnie z podejściem behawioralnym' przystosowanie do życia z niepełnosprawnością i rehabilitacja osób 
niepełnosprawnych są efektywne, gdy pożądane zachowania mają miejsce w odpowiednich zakresach, miejscu i czasie. 
Cel ten osiągany jest głównie przez zastosowanie właściwych metod uczenia się i nabywania doświadczeń. Chodzi tu o 
takie techniki uczenia się, które wzmacniają potrzebne zachowania i zmiany w zachowaniu. Wyróżnia się w związku z 
tym trzy rodzaje interwencji psycholo-giczno-wychowawczej:
1) warunkowanie operacyjne,
2) posługiwanie się modelem lub uczenie się przez wykorzystanie społecznego naśladownictwa (social imitation),
116
117

3) systematyczne odwrażliwianie (desensitizatiori).
Psychologiczna interwencja - zdaniem W. Fordyce - powinna przed wszystkim rozwiązać problemy agresji oraz 
wycofywania się, np. w formj ucieczki bądź unikania, co służy, przynajmniej czasowo, osłabieniu reakcf na stan 
niepełnosprawności. Chodzi tu o zmniejszenie niechęci niepełna sprawnej jednostki do podejmowania różnych działań 
w zakresie progrant! rehabilitacyjnego oraz zmniejszenie pozytywnych skutków zachowań o chlj raktcrze unikania oraz 
ucieczki od rzeczywistości i od ludzi. Równocześnł konieczne jest wzmocnienie odpowiednich zachowań pożądanych 
dla efeli tywnej rehabilitacji. Ważne jest też wzmacnienie przeżucia sukcesu u nią pełnosprawnej jednostki na 
poszczególnych etapach"jej rehabilitacji, nj przez uświadomienie jej osiągnięć w podejmowanych działaniach i stofl 
niowej poprawy usprawnianych funkcji.
W sytuacjach powstania niepełnosprawności pożądane zachowania 11 początkowo rzadkie i o małej sile, toteż muszą 
być wzmacniane w proces! rehabilitacji. Na przykład A. Staats (1966, cyt. za: Fordyce, 1971) po4 kreślą, że jak wynika 
z relacji osób prowadzących usprawnienie lecznicza ich praca, zwłaszcza z dziećmi, polega głównie na ćwiczeniu 
nowych z| chowań w warunkach, w których uzyskane efekty, stanowiące czynnik wzmacniające, są słabe, a wysiłek 
duży. Konieczne jest wówczas stosów* nie specjalnych, dodatkowych wzmocnień. Tak np. w sytuacji trudnq nauki 
chodzenia na protezach po amputacji kończyn dolnych wyuczeni) pewnych ruchów o charakterze zastępczym, przed 
rozpoczęciem \vłaściwq nauki chodzepia na protezach, ułatwia rozwinięcie tej umiejętności i moft stanowić pewne 
wzmocnienie.
Również wywieranie wpływu na tak ważną w procesie rehabilitacji ma tywację do pożądanych zachowań wymaga 
stosowania odpowiednio! wzmocnień tego zachowania. Nowe pożądane zachowania, np. upośl* dzonego dziecka i jego 
rodziców, powinny zawierać "wzmacniacze", zwane też inaczej "utrwalaczami", w postaci czynników nagradzających, 
pobudzających do wykonania czynności, z którą wiąże się nagroda (m.in, pochwały).
Motywacja do określonego działania powstaje w wyniku związku, jaki zachodzi tniędzy zachowaniem i jego 
konsekwencjami nagradzającymi, tj. zaspokajającymi jakieś potrzeby i dzięki temu wzmacniającymi zachc* wanie 
pożądane, lub też konsekwencjami karzącymi, tj. utrudniającymi lufc uniemożliwiającymi zaspokojenie potrzeb 
pozytywnych, a wzbudzającymi potrzeby negatywne - unikania i ucieczki. Uczymy się określonych za*
118 A

chowań wówczas, gdy zaspokajają jakąś naszą potrzebę, bądź też wtedy, kiedy pewne doświadczenia powtarzają się, 
utrwalając określone sposoby iachowań. Gdy czynniki pozytywne, wzmacniające, zostaną wycofane Itib są 
nieosiągalne, poziom zachowania wykazuje tendencję do obniżania się. Gdy zaś w wyniku określonego zachowania 
danej jednostki wystąpi czynnik negatywny o charakterze karzącym, nastąpi zmiana w jej zachowaniu, ponieważ 
człowiek dąży do uniknięcia tego rodzaju bodźca. /Motywację do działania wzmacniają szczególnie czynniki wiążące 
się f pójściem człowieka o sobie, zwiększające poczucie jego własnej wartości. /Wpływ tych czynników na motywację 
do działania stanowi podstawowe / zagadnienie w rehabilitacji osób niepełnosprawnych, u których tak istotna potrzeba, 
jak potrzeba poczucia własnej wartości, może być zagrożona lub obniżona na skutek utraty pewnych sprawności, 
stanowiących powszechnie cenione wartości, jakie osiąga większość ludzi.
W podejściu behawioralnym do rozwiązywania trudnych problemów występujących w procesie rehabilitacji osób 
niepełnosprawnych kładzie się nacisk na utrzymanie i powodowanie określonych, pożądanych zmian w zachowaniu, ale 
podkreśla się jednocześnie, że aspekt psychologiczny nie może być izolowany od innych aspektów rehabilitacji. Na 
przykład informacje o stanach emocjonalnych jednostki mogą dopomóc w ustaleniu, jak reaguje ona na bodźce 
sytuacyjne, wskazać, jakie czynniki środowiskowe stanowią wzmocnienie dla jej określonego zachowania, pożądanego 
lub niepożądanego z punktu widzenia rehabilitacji. Chodzi jednak głównie o to, jakie zachowania powinny być 
nasilone, osłabione lub też utrzymane na określonym poziomie. Podkreśla się, że najpierw potrzebne są zmiany 
zachowania, nie zaś uczuć, że szybszym sposobem przyjścia z pomocą osobie niepełnosprawnej jest dopomożenie jej w 
zmianie zachowania, a uczucia będą raczej występować jako konsekwencja zmian w zachowaniu, aniżeli kierować tymi 
zmianami.
Jak stwierdza W. Fordyce (1971) i wielu innych autorów, behawioralne metody stosowane w rehabilitacji osób 
niepełnosprawnych, oparte na interwencyjnych strategiach i technikach zmiany i kształtowania pożądanych zachowań 
oraz wykorzystujące zasady uczenia się, są skuteczne i przynoszą dobre rezultaty, jednakże wiele jeszcze pozostaje do 
zrobienia w dziedzinie opracowania odpowiednich technik uczenia się zachowań, zwłaszcza w zakresie zmiany 

zachowań niewłaściwych z punktu widzenia rehabilitacji na właściwe. Opracowania wymagają również metody pracy z 
rodziną osoby niepełnosprawnej.
119

3) systematyczne odwrażliwianie (desensitizatiori).
Psychologiczna interwencja - zdaniem W. Fordyce - powinna przedf wszystkim rozwiązać problemy agresji oraz 
wycofywania się, np. w formii ucieczki bądź unikania, co służy, przynajmniej czasowo, osłabieniu reakcji na stan 
niepełnosprawności. Chodzi tu o zmniejszenie niechęci niepełne sprawnej jednostki do podejmowania różnych działań 
w zakresie progra rehabilitacyjnego oraz zmniejszenie pozytywnych skutków zachowań o ch rakterzc unikania oraz 
ucieczki od rzeczywistości i od ludzi. Równocześt konieczne jest wzmocnienie odpowiednich zachowań pożądanych 
dla efe| tywnej rehabilitacji. Ważne jest też wzmacnienie przeżycia sukcesu u ni| pełnosprawnej jednostki na 
poszczególnych etapach jej rehabilitacji, n| przez uświadomienie jej osiągnięć w podejmowanych "działaniach i stof 
niowej poprawy usprawnianych funkcji.
W sytuacjach powstania niepełnosprawności pożądane zachowania początkowo rzadkie i o małej sile, toteż muszą być 
wzmacniane w proces rehabilitacji. Na przykład A. Staats (1966, cyt. za: Fordyce, 1971) kreślą, że jak wynika z relacji 
osób prowadzących usprawnienie lecznic ich praca, zwłaszcza z dziećmi, polega głównie na ćwiczeniu nowych chowań 
w warunkach, w których uzyskane efekty, stanowiące czynni! wzmacniające, są słabe, a wysiłek duży. Konieczne jest 
wówczas stosowanie specjalnych, dodatkowych wzmocnień. Tak np. w sytuacji trudnej nauki chodzenia na protezach 
po amputacji kończyn dolnych wyuczenia pewnych ruchów o charakterze zastępczym, przed rozpoczęciem właściwej 
nauki chodzenia na protezach, ułatwia rozwinięcie tej umiejętności i moża stanowić pewne wzmocnienie.
Również wywieranie wpływu na tak ważną w procesie rehabilitacji motywację do pożądanych zachowań wymaga 
stosowania odpowiednich wzmocnień tego zachowania. Nowe pożądane zachowania, np. upoślc« dzonego dziecka i 
jego rodziców, powinny zawierać "wzmacniacze"-zwane też inaczej "utrwalaczami", w postaci czynników 
nagradzających pobudzających do wykonania czynności, z którą wiąże się nagroda (m.it pochwały).
Motywacja do określonego działania powstaje w wyniku zwią jaki zachodzi między zachowaniem i jego 
konsekwencjami nagradzającymi, tj. zaspokajającymi jakieś potrzeby i dzięki temu wzmacniającymi zacho« wanie 
pożądane, lub też konsekwencjami karzącymi, tj. utrudniającymi lub uniemożliwiającymi zaspokojenie potrzeb 
pozytywnych, a wzbudzającymi potrzeby negatywne - unikania i ucieczki. Uczymy się określonych z«<

118

chowań wówczas, gdy zaspokajają jakąś naszą potrzebę, bądź też wtedy, kiedy pewne doświadczenia powtarzają się, 
utrwalając określone sposoby ^achowań. Gdy czynniki pozytywne, wzmacniające, zostaną wycofane ijib są 
nieosiągalne, poziom zachowania wykazuje tendencję do obniża-się. Gdy zaś w wyniku określonego zachowania danej 
jednostki wy-i czynnik negatywny o charakterze karzącym, nastąpi zmiana w jej
chowaniu, ponieważ człowiek dąży do uniknięcia tego rodzaju bodźca. / Motywację do działania wzmacniają 
szczególnie czynniki wiążące się 2 pojęciem człowieka p sobie, zwiększające poczucie jego własnej wartości. /Wpływ 
tych czynników na motywację do działania stanowi podstawowe / zagadnienie w rehabilitacji osób niepełnosprawnych, 
u których tak istotna potrzeba, jak potrzeba poczucia własnej wartości, może być zagrożona lub obniżona na skutek 
utraty pewnych sprawności, stanowiących powszechnie cenione wartości, jakie osiąga większość ludzi.
W podejściu behawioralnym do rozwiązywania trudnych problemów występujących w procesie rehabilitacji osób 
niepełnosprawnych kładzie się nacisk na utrzymanie i powodowanie określonych, pożądanych zmian w zachowaniu, ale 
podkreśla się jednocześnie, że aspekt psychologiczny nie może być izolowany od innych aspektów rehabilitacji. Na 
przykład informacje o stanach emocjonalnych jednostki mogą dopomóc w ustaleniu, jak reaguje ona na bodźce 
sytuacyjne, wskazać, jakie czynniki środowiskowe stanowią wzmocnienie dla jej określonego zachowania, pożądanego 
lub niepożądanego z punktu widzenia rehabilitacji. Chodzi jednak głównie o to, jakie zachowania powinny być 
nasilone, osłabione lub też utrzymane na określonym poziomie. Podkreśla się, że najpierw potrzebne są zmiany 
zachowania, nie zaś uczuć, że szybszym sposobem przyjścia z pomocą osobie niepełnosprawnej jest dopomożenie jej w 
zmianie zachowania, a uczucia będą raczej występować jako konsekwencja zmian w zachowaniu, aniżeli kierować tymi 
zmianami.
Jak stwierdza W. Fordyce (1971) i wielu innych autorów, behawioralne metody stosowane w rehabilitacji osób 
niepełnosprawnych, oparte na interwencyjnych strategiach i technikach zmiany i kształtowania pożądanych zachowań 
oraz wykorzystujące zasady uczenia się, są skuteczne i przynoszą dobre rezultaty, jednakże wiele jeszcze pozostaje do 
zrobienia w dziedzinie opracowania odpowiednich technik uczenia się zachowań, zwłaszcza w zakresie zmiany 
zachowań niewłaściwych z punktu widzenia rehabilitacji na właściwe. Opracowania wymagają również metody pracy z 
rodziną osoby niepełnosprawnej.
119

Wydaje się, że przy rozwiązywaniu trudnych problemów przystosowaw^ czych i rehabilitacyjnych metody 
behawioralne mogą być szczególni* przydatne w przypadku oddziaływania na jednostki, które bądź w ogól| jeszcze nie 
są w pełni dojrzałe i autonomiczne, nie potrafią kierować swoi r własnym zachowaniem i mają zbyt mało wiedzy o tym, 
jakie zachowani są korzystne dla ich rehabilitacji, a jakie nie (odnosi się to przede wszystkil do dzieci oraz młodzieży), 
bądź też pozostają pod wpływem silnego strefl i nic potrafią pokierować swoim zachowaniem.

I'r/y rozwiązywaniu trudnych problemów ludzi niepełnosprawnych z stosowaniem metod behawioralnych są oni przede 
wszystkim przedmiotem^ odd/iaływania specjalistów od rehabilitacji, rodziny i innych ludzi; są jakby manipulowani. 
Nie zmienia tego faktu przywiązywanie wagi dój samokontroli, jaką można wytworzyć pod wpływem uczenia 
się.^fakkolwick j jednak człowiek niepełnosprawny, znajdujący się w trudnej sytuacji i pod j wpływem silnego stresu w 
związku z utratą swej sprawności, często potrzebuje pomocy w rozwiązywaniu trudnych problemów,  w  osiąganiu > 
dobrego przystosowania i w ogóle w procesie rehabilitacji, niemniej po« trzebuje on przede wszystkim pomocy w 
usamodzielnieniu się i kierowaniu sobą oraz własnym życiem. ,/
R. H. Moos i V. D. Tsu (1977), reprezentujący podejście integrująco czynniki związane z jednostką i jej środowiskiem, 
wyróżniają dwie kategorie zachowań przystosowawczych w sytuacji chronicznej choroby powodującej 
niepełnosprawność. Pierwsza odnosi się do choroby i obejmują takie zachowania, jak radzenie sobie z bólem i 
niepełnosprawnością, działania dotyczące środowiska szpitalnego oraz procedury leczenia, a także utrzymywanie 
właściwych stosunków z personelem leczącym.
Druga kategoria zachowań przystosowawczych ma charakter ogólny i o-bejmuje: utrzymywanie równowagi 
emocjonalnej, wytworzenie odpowiedniego obrazu samego siebie, utrzymywanie właściwych stosunków z rodziną i 
przyjaciółmi oraz przygotowywanie się do nieznanej przyszłości.
W sytuacji chronicznej choroby możliwych jest siedem następujących typów umiejętności radzenia sobie z nią: 
zaprzeczanie lub minimalizowanie wagi sytuacji kryzysowej, poszukiwanie informacji potrzebnych w danej sytuacji, 
żądanie emocjonalnego wsparcia i zapewnienia bezpieczeństwa, uczenie się specyficznych działań związanych z 
chorobą i kalectwem, stawianie sobie konkretnych, ograniczonych celów, wypróbowywanie alternatywnych sposobów 
działania oraz znalezienie zasadniczego celu i układów wartości.
120

Przystosowanie jednostki niepełnosprawnej do choroby i niepełnosprawności rozpatrywane jest w sposób 
kompleksowy i najpełniejszy w podejściu integrującym czynniki indywidualne, związane z jednostką i jej sytuacją, oraz 
czynniki związane z jej środowiskiem fizycznym i społecznym, a więc ujmującym jednostkę niepełnosprawną w jej 
relacji ze światem (jak to czyni m.in. Kulczycki, 1976).
Problem zależności osób niepełnosprawnych
od innych ludzi i jego rozwiązywanie a przystosowanie
Niepełnosprawność, zwłaszcza niepełnosprawność znacznego stopnia, często stawia człowieka w sytuacji uzależnienia 
od środowiska fizycznego i społecznego - od innych ludzi^' W związku z tym powstaje poważny problem, którego 
rozwiązanie zależy zarówno od samych ludzi niepełnosprawnych, jak i od specjalistów zajmujących się ich 
rehabilitacją, od rodziny i innych osób z otoczenia oraz od całego społeczeństwa, w którym żyją. Od osiągnięcia 
równowagi między zależnością i niezależnością osób niepełnosprawnych zależy prawidłowe przystosowanie jednostki 
do życia z niepełnosprawnością i jej przystosowanie społeczne oraz pełny rozwój, jej osobowości.
dednym z celów rehabilitacji jest takie usamodzielnienie jednostki niepełnosprawnej, jakie tylko jest dla niej możliwe i 
pożądane. W płaszczyźnie psychologicznej celem jest uzyskanie przez jednostkę niepełnosprawną autonomii 
psychicznej, nawet mimo ciężkiej niepełnosprawności fizycznej^ Chodzi tu o osiągnięcie dojrzałości psychicznej i 
rozwój osobowości mima istnienia pewnej zależności fizycznej. Przechodzenie od stanu pełnej zależności jednostki do 
stanu pełnej autonomii psychicznej, to właśnie dojrzewanie psychiczne (zob. Obuchowski, 1977).
Każdy człowiek żyjący i działający w określonym środowisku jest od niego w pewnym stopniu zależny. Między 
człowiekiem a jego środowiskiem zachodzą stosunki wzajemnej zależności, mające charakter funkcjonalny i polegające 
na tym, że życie i działalność człowieka może przebiegać normalnie tylko przy istnieniu określonych elementów 
otoczenia i przy określonych ich stanach i związkach (Tomaszewski, 1975a, s. 14-15). Wyróżnia się zależność 
obiektywną i emocjonalną. O tej ostatniej można mówić wówczas, "gdy człowiek nie podejmuje czynności 
samodzielnych,

121

•chociaż pozwalają mu na to jego potencjalne możliwości i jest to obiektyw* | nie uzasadnione" (Reykowski, 1975a, s. 
803J.
G. Heaters (1955) wyróżnia zależność instrumentalną, którą charul teryzują potrzeby pomocy, i zależność emocjonalną, 
wyrażającą się w pc Grzebie rozpraszania wątpliwości oraz w potrzebie uczucia lub aprobaty(j G. Goldin, S. Perry i 
współautorzy (1967) przyjmują pragmatyczni klasyfikację zależności, najbardziej przydatną - ich zdaniem - dla t którzy 
mają rozwiązywać problemy zależności występujące w proccsil rehabilitacji osób niepełnosprawnych.  Opierając się na 
behawioralnyc^ przejawach zależności, wyróżniają oni zależność emocjonalną, społeczni) finansową, instytucjonalną i 
psychomedyczną.  Można przyjąć, że nego rodzaju zależności - poza emocjonalną - mają charakter obick«| tywny.
/Zarówno zależność obiektywna, jak i emocjonalna zmieniają się wragl z rozwojem człowieka. Stopniowo rozwija się 
też powoli zdolność zaspo* | Łajania własnych potrzeb i kierowania sobą.
Zależność emocjonalna jest potrzebą występującą w każdym okresie l .życia człowieka, w różnym zakresie i w różnym 
stopniu u różnych osób} TÓżne też są sposoby zaspokajania tej potrzeby. Problemy pojawiają "wówczas, gdy w 
poszczególnych okresach rozwoju zakres i stopień  toj l .zależności oraz sposoby, w jaki jest zaspokajana, są 
nieodpowiednie.
Szczególnie silną zależność uczuciową i obiektywną obserwuje się w okresie dzieciństwa. Jak stwierdzili A. Bandura i 

R. Walters (1968), frustracja r potrzeby zależności, przeżywana przez dziecko wówczas, gdy brak mu serdecznej opieki 
ze strony rodziców, powoduje jego reakcję wrogości | i agresywne zachowanie. Źródłem antyspołecznej agresji jest 
przede wszyst-.kim rozkład związku zależności dziecka od rodziców. Formy agresywno | może przybierać również 
tendencja dziecka do tłumienia zależności, zwłaszcza wówczas, gdy potrzeba zależności uległa nagłej i silnej frustracji, 
Od zaspokojenia potrzeby zależności zależy także przebieg procesu socjalizacji.
Człowiek jest zależny od innych ludzi również w wieku dojrzałym, i to l zarówno obiektywnie, jak i emocjonalnie. W 
dzieciństwie tworzy się me« chanizm emocjonalnej zależności, który potem, w toku rozwoju człowieka, ulega 
przekształceniu pod wpływem dalszych doświadczeń. J. Reykowsld | (1975o, s. 802) jako główne sk'adniki tego 
mechanizmu wymienia:
- nastawienie zależnościowe, aby własne potrzeby zaspokajać przy pomocy innych osób,
122

- nastawienie pasywne, głównie na podporządkowanie się innym, ich dyrektywom,
- oczekiwanie, a nawet domaganie się opieki, ochrony czy obecności innych osób (potrzeba zależności).
W prawidłowym przebiegu ..rojzwegu-człowiek w miarę dorastania staje się coraz bard^tej^ajnodzielny. Gotowość do 
polegania na sobie zastępuje nastawienie zależnościowe, a gotowość do samodzielnego kierowania własnym działaniem 
- postawę pasywnego podporządkowania się dyrektywom innych.
Zmieniają się potrzeby zależności - ich stopień i zakres osób, do których się odnoszą. Zmniejsza się zależność od 
rodziców, /większa zaś od bliższego i coraz dalszego otoczenia - kolegów, nauczycieli, różnych grup społecznych, 
społeczeństwa, m.in. od ich opinii.
Gdy u człowieka dorosłego mechanizm zależności pozostaje w formie niedojrzałej, zachowuje się on infantylnie, 
przejawiając niechęć do samodzielności, oczekując natomiast i żądając zbytniej pomocy oraz okazując pasywność, 
bezradność i bezbronność.
U młodzieży i osób dorosłych, zwłaszcza u mężczyzn, przejawy zależności od innych są oceniane negatywnie, 
szczególnie przez nich samych. W związku z tym skłonni są oni często do ukrywania ich i do tłumienia potrzeb 
zależności. Mechanizm zależności może się wówczas przejawiać w tendencji do przesadnej, kompulsywnej 
samodzielności, w odrzucaniu jakiejkolwiek pomocy, w nadmiernym manifestowaniu niezależności itp. (zob. 
Reykowski, 1975a).
U osób z naruszoną sprawnością fizyczną mogą występować zaburzenia w kształtowaniu się mechanizmu emocjonalnej 
zależności oraz zaburzenia w zachowaniu pojawiające się pod wpływem doświadczeń, zwłaszcza w związku z 
zachowaniem się rodziców i osób z otoczenia, a także wskutek obiektywnie zwiększonej zależności od innych ludzi w 
zaspokajaniu wielu potrzeb, szczególnie w przypadkach ciężkich chorób przewlekłych i kalectw utrudniających 
samoobsługę.
Wpływ zależności od innych ludzi na osobowość i zachowanie jednostki zależy od jej zdolności rozpoznania i 
akceptacji własnych potrzeb zależności. Jak stwierdzają G. J. Goldin, S. L. Perry i współautorzy (1967), specjalistom 
zajmującym się rehabilitacją osób niepełnosprawnych od dawna wiadomo, że osoby te kojarzą zależność ze słabością i 
utratą kontroli nad funkcjonowaniem swego "ja". Blokuje to w znacznym stopniu działania rehabilitacyjne, toteż 
główne wysiłki terapeutyczne muszą być
123

skierowane na udzielanie osobom niepełnosprawnym pomocy w zaakceptowaniu potrzeby pomocy, bez wzbudzania 
silnego poczucia niezdatnoścl.
Z powodu konfliktu, jaki zachodzi między doznawanymi uczuciami l i potrzebami zależności, wiele osób 
niepełnosprawnych zaprzecza istnieniu swoich wewnętrznych potrzeb i na zewnątrz demonstruje zachowanie, i które 
wydaje się niezależne. Nierzadko doradca rehabilitacyjny ma do j czynienia z osobami niepełnosprawnymi, które 
zaprzeczając swojej zależności od innych i nie akceptując jej, wytwarzają sobie nierealistyczny obraz swojej 
niepełnosprawności i obierają cele, np. zawodowe, dla nich nieosiągalne.
Na podejście osoby niepełnosprawnej do jej własnej zależności wywierają znaczny wpływ czynniki społeczne i 
kulturowe. W społeczeństwach kładących szczególny nacisk na samodzielność i indywidualne osiągnięcia jednostka, 
która nie może sprostać tym społecznym oczekiwaniom i przyjętym standardom, ma większe trudności w 
przystosowaniu się do swojej zwiększonej zależności od innych aniżeli w społeczeństwach opiekuńczych, gdzie ten 
społeczny nacisk nie jest tak silny. Te czynniki trzeba brać pod uwagę w procesie rehabilitacji. Równocześnie należy 
pamiętać o tym, że postęp techniczny i dostępność dla osób niepełnosprawnych różnych urządzeń i przedmiotów 
umożliwiających im lub ułatwiających wykonywanie różnych czynności może znacznie zmniejszyć ich obiektywną 
zależność od otoczenia i zapewnić samodzielne życie oraz pracę. Dlatego też przede wszystkim powinno się usuwać 
zależność obiektywną tak dalece, jak to jest możliwe, z wykorzystaniem w tym celu postępu technicznego. Ogólnie 
można stwierdzić, że akceptować trzeba tylko to, czego zmienić się nie da i nie należy w określonych warunkach. 
Jednakże nawet zastosowanie różnych technicznych urządzeń usamodzielniających osoby niepełnosprawne nie 
rozwiązuje automatycznie potrzeby zależności jednostki od innych osób, zwłaszcza jeśli zależność ta pozwala na 
zaspokojenie innych ważnych jej potrzeb.
G. J. Goldin i S. L. Perry (1967) zwracają uwagę na fakt, że we współczesnym społeczeństwie, wraz z jego 
społecznymi naciskami i szybkim postępem techniki, wzrasta w ogóle współzależność społeczna i że zmiany 
technologiczne oraz towarzyszące im zmiany społeczne powinny raczej sprzyjać przystosowaniu do społeczeństwa 

charakteryzującego się wzrastającą współzależnością, aniżeli wywoływać niepokój i opór.
..przyjmując, że pewna zależność od innych jest konieczna dla normalnego wychowania i rozwoju jednostki, musimy 
jednak określić, jaki stopień
124

i zakres zależności czyni z niej przeszkodę w normalnym, prawidłowym rozwoju osobowości. Oczywiście, ten 
krytyczny poziom zależności jest indywidualnie zdeterminowany przede wszystkim poziomem rozwoju osobowości i 
dojrzałością psychiczną jednostki, jak też sytuacją, w której osoba ta się znajduje. Bardzo ważne jest także to, jakie 
znaczenie ma zależność i niezależność w zaspokajaniu ważnych dla jednostki potrzeb-;
Podejście do rozwiązywania problemów zależności w procesie rehabilitacji osób niepełnosprawnych określa przyjęta 
teoria. Tak np. zgodnie z ogólną psychoanalityczną koncepcją poczucia tożsamości (Erickson, 1959) decydujące 
znaczenie dla zmniejszenia poziomu psychicznej zależności ma odbudowa poczucia tożsamości, ponieważ w przypadku 
powstania niepełnosprawności jego komponenty zostają naruszono. Zmianie ulega obraz własnego ciała, często zawód, 
sposób poruszania się, sposób porozumiewania się z innymi itp. Synteza różnych zmienionych komponentów własnego 
"ja" stanowi dla jednostki niepełnosprawnej trudne zudunic, a jest konieczna, ponieważ w wielu przypadkach 
niepełnosprawność, wywołując poczucie inności, niezdatności, wadliwości i słabości, poważnie narusza poczucie 
tożsamości jednostki, zaś - według koncepcji Erick-sona - osoba, u której poczucie tożsamości uległo naruszeniu, ma 
trudności w zebraniu sił swego "ja", aby dążyć do osiągnięcia ustabilizowanego, niezależnego zachowania. Natomiast 
jednostka, której poczucie tożsamości jest silne i nienaruszone, funkcjonuje w sposób konstruktywny i niezależny.
Teoretycy uczenia się opisują zależność jako reakcję wyrażającą się w zachowaniu, nabytą przez wzmocnienie jej w 
podobny sposób, jak to ma miejsce w uczeniu się innych form zachowania. Na przykład psychoanalitycy, m.in. K. 
Horney (1939) i H. S. Sullivan (1953), uważają zależność za wyuczoną neurotyczną reakcję na lęk przed perspektywą 
niezależności. Według ich teorii wyuczonego zachowania opartego na lęku, lęk powstaje w wyniku doświadczeń 
negatywnego wzmacniania zachowania niezależnego. Lęk przed dalszymi karami powoduje u jednostki niechęć do 
podejmowania zachowań niezależnych. Zachowanie zależne staje się mechanizmem redukującym lęk i umożliwiającym 
osiągnięcie poczucia bezpieczeństwa.
Oczywiście, problem zależnego i niezależnego zachowania należy rozpatrywać z uwzględnieniem okresu życia 
jednostki i jej obiektywnej sytuacji zależności bądź niezależności życiowej.
Na zmiany w zachowaniu od zależnego do bardziej niezależnego w miarę
125

rozwoju jednostki zwracają uwagę między innymi E. B. Murphy i współautorzy (1963), E. Jones (1961), L. Eisenberg 
(1965), H. W. Maier (1965). Ich zdaniem zdolność jednostki do niezależnego zachowania rozwija się przede wszystkim 
lub zostaje zahamowana w okresie dojrzewania.
fiŃ przypadku ciężkich i przewlekłych chorób oraz ciężkich uszkodzeń ciała u osób dorosłych może wystąpić regresja i 
przejawianie infantylnej zależności od innych (Shontz, 1973; Whitehouse, 1972; Fishman, 1972). Jest to jakby ucieczka 
w bardziej bezpieczny świat zależności, niesamo-dzielności i opieki. Dorosła osoba niepełnosprawna poszukuje 
poczucia bezpieczeństwa, lęka się zagrożeń i samodzielnego rozwiązywania trudnych problemów, jakie stwarza 
niepełnosprawność. Uzależnienie od innych zwalnia od podejmowania trudnych i odpowiedzialnych działań, od 
własnej odpowiedzialności, która w trudnej sytuacji zaistniałej niepełnosprawności stanowi dodatkowe 
obciążenie/Często ci ludzie wydają się czekać na taką okazję w swoim życiu, która dostarczyłaby im możliwej do 
przyjęcia pod względem społecznym i osobistym wymówki do wyrzeczenia się odpowiedzialności (Whitehouse, 1972).
Może też zaistnieć obiektywnie trudna sytuacja życiowa (np. presja rodziny i złej sytuacji ekonomicznej w kierunku 
podjęcia ciężkiej pracy fizycznej), stwarzająca taki stres, że człowiek, broniąc się przed przeciążeniem fizycznym i 
psychicznym, jest jakby zmuszony do stosowania mechanizmu obronnego w postaci wycofywania się i regresji, do 
infantylnej zależności.
Oprócz tego, że sama niepełnosprawność ogranicza niezależność jednostki, również zbyt opiekuńcze zachowanie 
rodziców i rodziny, dłuższe pobyty w szpitalu i ośrodkach rehabilitacyjnych mogą utrwalać zachowanie zależne od 
innych, zwiększać potrzebę zależności lub rodzić bunt i agresję.
W często zdarzających się przypadkach regresji i wręcz infantylnego uzależnienia od innych, a dotyczy to nie tylko 
starszych dzieci, lecz również dorastających lub nawet dorosłych osób niepełnosprawnych, konieczne jest wzmacnianie 
możliwych do osiągnięcia zachowań niezależnych. Problem zmniejszenia zależności od innych przez zastosowanie 
różnego rodzaju wzmocnień ma szczególne znaczenie w rehabilitacji zawodowej i społecznej. Gdy jednak pewne formy 
zachowania zależnego od otoczenia zostały utrwalone, przynosząc zaspokojenie różnych ważnych dla jednostki potr/cb, 
zmiana tego zachowania może napotykać duże trudności.
J. Hłuszkowska (1961, s.  97) podaje przykład przebiegu rehabilitacji
: 126
chłopca, który nie chciał zrezygnować z zależnej od innych, lecz uprzywilejowanej pozycji człowieka leżącego na rzecz 
samodzielnego poruszania się w aparatach ortopedycznych.
"Chłopiec z porażeniem obu kończyn dolnych po poliomyelitis, leczony poprzednio zachowawczo przez parę lat w 
sanatorium, objęty został opieką naszego sanatorium w wieku 13 lat. Inteligentny, dynamiczny i pełen inicjatywy, 
przejawiał żywe zainteresowania wielokierunkowe. W szkole uczył się dobrze. Zdradzał tendencje do zdobycia 

stanowiska dominującego wśród młodzieży i takie stanowisko bez'trudu zdobył. Z pracownikami sanatorium miał 
kontakt dobry, serdeczny i szczery. Przeszedł u nas kilka zabiegów operacyjnych, znosząc je doskonale. Po każdym 
zabiegu bardzo szybko włączał się w zajęcia szkolne i podejmował z nie zmniejszoną energią rolę «prowodyra» wśród 
młodzieży.
Poruszał się na wózku w pozycji leżącej, popychany przez pracowników lub przez kolegów. Był wesoły, energiczny, 
bardzo zaradny i doskonale przystosowany do sytuacji, w jakiej mu w tym okresie wypadało żyć. Nie lubił planować 
przyszłości: był pewien, że w każdej sytuacji da sobie radę i zdąży wtedy nad nią się zastanowić.
Zaaparatowanie pacjent przyjął z właściwym sobie zapałem i dziarskością. Nauka poruszania się w aparatach 
przebiegała pomyślnie i bez zakłóceń aż do chwili, gdy noszenie aparatów wyszło z fazy ćwiczeń i stało się codzienną 
normą. Opanowanie umiejętności używania aparatów zwiększyło zdolność pacjenta do samodzielności w zakresie 
samoobsługi i przenoszenia się z miejsca na miejsce. Równolegle ze wzrostem sprawności ruchowej, zgodnie z 
programem rehabilitacji wzrosły wymagania otoczenia w zakresie obowiązków społecznych chłopca. Ten stan rzeczy 
doprowadził do całkowitei zmiany jego nastroju. Jego przyjazna, choć dominująca postawa wobec młodzieży zmieniła 
się w agresywnie dokuczliwą. Wymagał całkowitego podporządkowania mu się,, bił i terroryzował kolegów, żądając 
świadczeń, które obecnie przestały być uzasadnione. W nauce szkolnej znacznie się opuścił. Tracił sympatię i autorytet 
u kolegów. Pewnego dnia z powodu bolesnego otarcia skóry został posłany do szkoły znów na wózku. W tej, sytuacji 
poczuł się wyraźnie lepiej, znowu mógł żądać świadczeń i wszyscy uznawali jego do nich prawo.
Otarcie wygoiło się, ale chłopiec ciągle wyszukiwał powody, aby nie wkładać aparatów. Psuły się one podejrzanie 
często. Najwidoczniej w kalkulacji chłopca aparaty naraziły go na więcej strat niż zysków. Zyskał on wprawdzie pewną 
samodzielność, ale jemu zależność nigdy nie ciążyła ze względu na jego dominującą pozycję wśród rówieśników. 
Sytuacja leżącego chorego dodawała mu wiele przywilejów w postaci rozmaitych świadczeń ze strony otoczenia i 
ograniczała liczbę jego obowiązków. Natomiast sytuacja usprawnionego inwalidy pozbawiała go tych przywilejów, 
stawiała go w jednym szeregu z innymi i jeszcze obarczała obowiązkami wobec słabszych. Rozczarowała go zmiana 
sytuacji społecznej, będąca konsekwencją usprawniania ruchowego, którego ostatnim ogniwem były aparaty. Ponieważ 
właśnie aparaty umożliwiły mu samodzielne chodzenie, a więc jak mógł, unikał noszenia aparatów.
W następnym roku szkolnym chłopiec został przekazany do Zakładu Szkolenia Inwalidów dla nauki zawodu w 
Technikum Ekonomicznym. Nawet tam nie zrezygnował
127

z walki o odzyskanie tak cenionej przez niego pozycji społecznej leżącego pacjenta.] Pozycji tej nie odzyskał, natomiast 
po pierwszym okresie został z ZSI usunięty z powoduj znacznego przekroczenia dopuszczalnej liczby opuszczonych 
dni lekcyjnych bez dosta* j tecznego uzasadnienia W roku następnym został powtórnie przyjęty do Technikum ] 
Ekonomicznego ZSI, jednak ze względu na znaczne braki w opanowaniu materiału l szkolnego nie uzyskał promocji i 
na następny rok szkolny został przesunięty do ZSZ j szewskiej. Obecnie przestrzega swych obowiązków i lekcji nie 
opuszcza. Adaptowani* l się do sytuacji usprawnionego inwalidy, zupełnie różnej od sytuacji leżącego, trwałą l około 2 
lat, dokonało się dopiero pod wpływem mocnego bodźca życiowej koniecz<| ności i odbyło się kosztem obniżenia 
życiowych aspiracji".
W opisanym przypadku akceptowana i utrwalona fizyczna zależność od l innych ludzi była traktowana instrumentalnie 
przez niedojrzałą jeszcz«l jednostkę, dla zaspokojenia silniejszej potrzeby dominacji i utrzymania | pożądanej pozycji 
osoby uprzywilejowanej. Z punktu widzenia kształto* wania osobowości pozycja osoby uprzywilejowanej nie jest 
korzystna (por; l Porębska, 1982). Osiągnięcie tej pozycji dzięki znacznemu uzależnieniu
-od innych osób tak dalece wzmocniło potrzebę zależności, że został zakłó-,-cony prawidłowy rozwój osobowości. 
Zmiana nastawienia do nowej po-.^ Lycji, mniej upr/ywilejowanej, lecz i mniej zależnej, umożliwiła psychiczną | 'i 
społeczne przystosowanie chłopca. .'   Według G. J. Goldina, S. L. Perry i współautorów (1967), gdy poziom l 
^uzależnienia osoby niepełnosprawnej nie jest zbyt wysoki, w rehabilitacji można stosować techniki wychowawcze i 
stopniowo ukierunkowywać niepełnosprawną jednostkę ku zachowaniu coraz bardziej niezależnemu i nastawieniu na 
określony cel. Jednakże w przypadkach gdy nastawienia | na zachowanie zależne jest silnie utrwalone, takie 
postępowanie nie wy« starcza; konieczna jest wówczas głębsza wiedza o mechanizmach i roz«j woju zależnego 
zachowania jednostki, a przy podejściu behawioramym - stosowanie odpowiednich, pozytywnych i negatywnych 
wzmacniaczy w pro-
•cesie przystosowania i rehabilitacji. Nagradzanie w różny .sposób samodzielnych osiągnięć jednostki w procesie 
rehabilitacji, tj. stosowanie technik operacyjnego warunkowania w ośrodku rehabilitacyjnym, w szkole czy też w 
zakładzie pracy chronionej lub w innych sytuacjach szkolenia i wychowania, wzmacnia zachowania samodzielne i 
zmniejsza zależność od otoczenia. Negatywne wzmacnianie stosowane jest rzadko. Ważne jest | też ukazywanie 
realnego celu rehabilitacji zawodowej, którego osiągnięcie, umożliwiające usamodzielnienie się jednostki i nadanie 
sensu jej życiu, mu stanowić wzmocnienie gratyfikujące jej wysiłki w tym kierunku. W procesie rehabilitacji osób 
niepełnosprawnych występują rozmaite
128

odmiany zależności, wyróżnione ze względu na to, jak i gdzie się przejawiają. Może to być - jak już wspomniano - 
zależność społeczna, emocjonalna, finansowa, instytucjonalna i psychomedyczna (zob. Goldin, Perry i in., 1967).
Zależność społeczna przejawia się w ustawicznym oczekiwaniu i żądaniu od osób z bliskiego otoczenia pomocy w 
załatwianiu spraw wymagających kontaktów z ludźmi, np. w szpitalu czy też w innych instytucjach. Osoby 

niepełnosprawne nie potrafią często i nie chcą funkcjonować bez pomocy otoczenia. Dalsze kontakty społeczne traktują 
jako zagrożenie^ Jednostki takie obawiają się ludzi, zwłaszcza reprezentujących jakąś władzę, i nieznanych sytuacji, 
cofają się przed szerszymi kontaktami społecznymi, ponieważ stanowią dla nich zbytnie obciążenie, spowodowane być 
może poczuciem obcości, alienacji i inności wskutek niepełnosprawności.
Rozwiązywanie problemów tego rodzaju zależności społecznej stanowi część procesu społecznej rehabilitacji i 
integracji osób niepełnosprawnych ze społeczeństwem. Wymaga to cierpliwego i długotrwałego działania ze strony 
osób zajmujących się rehabilitacją. Jak praktyka wykazała, przydatne są tu techniki behawioralne. Na przykład udziela 
się niepełnosprawnej jednostce pomocy w załatwianiu pewnych spraw i kształtowaniu różnych sytuacji w procesie 
rehabilitacji, w których działać musi sama. W samodzielnym działaniu w tych sytuacjach osoba ta powinna uzyskiwać 
pozytywne, a więc gratyfikujące rezultaty. Stopniowe wzmacnianie samodzielnych zachowań jednostki w jej 
kontaktach z dalszym środowiskiem społecznym zmniejsza jej zależność od osób z bliskiego otoczenia. Natomiast zbyt 
szybkie nakłanianie czy przymuszanie do działania samodzielnego powoduje silny opór, podnosi poziom lęku i hamuje 
to działanie. Zależność społeczna wiąże się również z zależnością emocjonalną od osób, do których zwracają się o 
pomoc jednostki niepełnosprawne. Komponent emocjonalny występuje też w innych typach zależności.
W przypadku zależności emocjonalnej dominujący jest składnik emocjonalny. Zależność ta, jak już wspomniano, 
dotyczy przede wszystkim rodziców i rodziny, ale może też odnosić się do innych osób, z którymi dana jednostka jest 
uczuciowo związana. Charakterystyczna jest tu stała i nadmierna potrzeba emocjonalnego oparcia, podtrzymywania 
przez bliską osobę: emocjonalnie zależna jednostka musi mieć w kimś oparcie, aby móc względnie dobrze 
funkcjonować. Rzadko odnosi się to tylko do określonych dziedzin działania.
Postawy rodziny wobec potrzeb zależności wywierają silny wpływ po-
129

zytywny lub negatywny na motywację jednostki niepełnosprawnej do podejmowania wysiłków w kierunku 
usamodzielnienia się. J. D. Cali (1958, j cyt. za: Allen, 1972, s. 123) tak pisze na ten temat:
"Na przykład dziecko, które wzrasta w atmosferze nadmiernej troski, pobłażania l i nadmiernej opieki i które 
zasadniczo utrzymywane jest w stanie infantylnym, zależnym, l będzie miało najprawdopodobniej wiele nie 
rozwiązanych potrzeb zależności, nie ma in« l nego wyboru jak bezradność i zachowa dziecięce oczekiwanie, że inni 
obracają się wokół l jego osoby i że ono samo posiada możliwości, których w istocie nie posiada wcale. Be« l dące 
inwalidami dzieci przyjmują takie postawy wobec swoich upośledzeń i kalectw, jakif J mają icli rodzice wobec nich. 
Jeśli rodzice stale minimalizują albo zaprzeczają istnieniu l inwalidztwa, czy to czynnie, czy słownie, dziecko będzie 
robić to samo. Powierzchownie będzie ono zmuszone patrzeć na swoje upośledzenie, ale jego istotne znaczenie nie 
zostanie akceptowane i zamiast być zdolnym do akceptacji ograniczeń, jakie narzuca inwalidztwo, jednostka szuka dla 
nich kompensacji we wspaniałych marzeniach na jawie czy fantazjach albo raczej poddaje się całkowicie, niż akceptuje 
kompromis, który naturalnie wymagałby realistycznej oceny własnych ograniczeń".
G. J. Goldin, S. L. Perry i współautorzy (1967) podają przykłady niekorzystnego wplywu postaw rodziny na przebieg 
rehabilitacji niepełnosprawnej jednostki. Nadmiernie opiekuńcza żona lub matka może spowodować u osoby 
niepełnosprawnej podniesienie się poziomu lęku przed podejmowaniem samodzielnych działań, niezbędnych dla jej 
rehabilitacji. Z kolei, gdy członkowie rodziny nie potrafią zaakceptować normalnych potrzeb i uczuć zależności 
jednostki niepełnosprawnej, mogą przyjąć wobec niej postawy "spartańskie" i stawiać zbytnie wymagania, co z kolei 
może doprowadzić tę osobę do zniechęcenia i niepowodzeń w działaniu, a także do utraty zaufania we własne siły i 
wzrostu uzależnienia od innych.
Często niepełnosprawne dzieci czy młodzież, zależne obiektywnie i emocjonalnie od rodziców, akceptują 
bezkrytycznie niewłaściwy wybór zawodu, dokonywany dla nich, a nawet narzucony im przez rodziców, którzy np. 
przeceniają ich możliwości zawodowe, co może doprowadzić do niepowodzeń i dalszego utrwalania niesamodzielności. 
Przytoczę jeden przykład z mojej praktyki w poradni psychologiczno-zawodowej.
Czternastoletnia dziewczynka z prawostronnym częściowym niedowładem po zapaleniu opon mózgowych we 
wczesnym dzieciństwie, ociężała umysłowo, z wielkim trudem kończąca 7 klasę szkoły podstawowej, bierna, spokojna, 
bardzo powolna, bez żadnych wyraźnych zainteresowań, o bardzo małej sprawności rąk, posłuszna rodzicom, 
zwłaszcza ojcu, w podejmowaniu wszelkich działań oczekująca inicjatywy i aprobaty rod/iców, akceptuje wybór 
przyszłego zawodu dokonany przez ojca, całkowicie niezgodny I jqj możliwościami. Ojciec dziewczynki zawsze 
marzył o tym, że córka będzie chemikiem,
130

i uznał, że może ona i powinna pójść do technikum chemicznego, "ponieważ jest bardzo dokładna". Dziewczynka, nie 
mając krytycznego spojrzenia na swoje ograniczenia, przyjmuje nierealne stanowisko ojca, który przecenia możliwości 
swego dziecka i nie chce nawet uświadomić sobie istniejącego i widocznego poważnego upośledzenia.
Ani córka, ani ojciec nie chcieli nawet słuchać o innych możliwościach bardziej odpowiedniego kierunku kształcenia 
zawodowego. Działanie psychologa musiało być skierowane przede wszystkim na ojca. ISla podstawie uzyskanych 
danych stwierdziłam, że w istniejącej sytuacji jedynie możliwą i odpowiednią formą przygotowania zawodowego 
mogło być szkolenie przywarsztatowe w spółdzielczości inwalidów, np. przy wyrobie galanterii z tworzyw sztucznych. 
Jednakże zmiana fałszywych wyobrażeń ojca o możliwościach dziecka i akceptacja przez niego prawdziwego obrazu 
wymagały wielu godzin informowania i wyjaśniania. Gdy wreszcie ojciec zmienił zdanie, dziewczynka bardzo szybko 
zaakceptowała plan rehabilitacji zawodowej, z wyraźną ulgą przyjmując obniżenie wymagań stawianych jej przez ojca. 

Wraz z podjęciem pomyślnej nauki zawodu otworzyły się możliwości stopniowego usamodzielniania, właściwego 
przystosowania psychicznego, społecznego i zawodowego oraz dalszego rozwoju.
Bardzo częste są również przypadki niedoceniania przez rodziców i rodzinę możliwości jednostek niepełnosprawnych: 
wykonywanie za nie wielu czynności, które mogą wykonać same, niezezwalanie na podejmowanie różnych 
samodzielnych działań, okazywanie lęku przy próbach samodzielnych zachowań itp. Powoduje to zbytnie uzależnianie 
od rodziny, utratę wiary we własne siły i możliwości, wytwarzanie nieprawidłowego pojęcia o sobie.
Psycholog, doradca rehabilitacyjny, doradca zawodowy, wyjaśniając rodzicom lub innym osobom z rodziny mechanizm 
zachowania zależnego osoby niepełnosprawnej, jej trudności i problemy powstające wskutek niewłaściwego 
postępowania rodzin)', która wzmacnia potrzeby i zachowania zależne jednostki niepełnosprawnej lub skierowuje ją na 
niewłaściwe tory, np. zawodowe, mogące przynieść niepowodzenie, oraz doradzając postępowanie właściwe, może 
uzyskać pożądane rezultaty: zmniejszenie zależności jednostki niepełnosprawnej i rozwiązanie konkretnych problemów 
rehabilitacyjnych, np. doboru odpowiedniego zawodu.
Bywa też tak, że istniejąca silna zależność emocjonalna od określonego członka rodziny nie ulega zmniejszeniu, lecz 
jest właściwie ukierunkowana i z pożytkiem wykorzystana. Dzięki temu jednostka niepełnosprawna może podjąć 
określone samodzielne działanie, otrzymując w nagrodę np. uznanie osoby, z którą jest emocjonalnie szczególnie silnie 
związana i od niej zależna.
Zależność finansowa osób niepełnosprawnych od rodziców, rodziny, państwa czy instytucji charytatywnych jest sprawą 
złożoną, a jej przyczyny
131

należy rozpatrywać indywidualnie, są bowiem różnorodne. Oprócz takich czynników, jak wiek, stopień 
niepełnosprawności, sytuacja materialna, rodzinna, sytuacja na rynku pracy, nieopłacalność pracy w stosunku do renty i 
perspektywa jej utraty w przypadku podjęcia pracy - występować mogą także czynniki psychologiczne, powodujące 
zależność. Stwierdza się przede wszystkim występowanie lęku przed usamodzielnieniem się, wynikającego z obawy 
przed nowymi sytuacjami i przed niepowodzeniem w samodzielnym życiu oraz z braku wiary we własne możliwości, a 
także z braku wiedzy, umiejętności i nawyków samodzielnego rozwiązywania nowych i trudnych problemów. Odnosi 
się to szczególnie do osób, któro dłuższy czas przebywały w instytucjach opiekuńczych lub też były otoczone w 
rodzinie nadmierną opieką. Może też wystąpić niechęć do podejmowania wysiłku samodzielnego działania, zwłaszcza 
w formie pracy, i utrwalony nawyk pasożytniczego stylu życia, związany z nieprawidłowym rozwojem osobowości. W 
tych przypadkach istniejąca niepełnosprawność może stanowić usprawiedliwienie przed sobą i innymi niewłaściwego, 
zależnego, zachowania.
Stwierdza się, że w rehabilitacji osób finansowo zależnych szczególnie ważną rolę odgrywa ich motywacja (zob. 
Goldin, Perry i in., 1967). Boz odpowiedniej motywacji nic mogą one wykorzystać swoich możliwości. Plan 
rehabilitacji zawodowej musi zatem uwzględniać ich potrzeby społeczne, emocjonalne i zawodowe.
Z psychologicznego punktu widzenia zależność finansowa stanowi wprawdzie obiektywny rodzaj zależności, lecz ze 
względu na specyficzne przejawy jest w procesie rehabilitacji osób niepełnosprawnych wyróżniana, analizowana i 
rozwiązywana jako przeszkoda w usamodzielnianiu się pewnej grupy osób niepełnosprawnych.
Jak stwierdzają Goldin, Perry i in. (1967), w przypadku niepełnosprawnych osób uzależnionych finansowo ogromne 
niejednokrotnie wysiłki doradców rehabilitacyjnych dają niewielkie rezultaty, ponieważ niełatwa jest niezbędna zwykle 
zmiana struktury wartości przyjętych przez te osoby.
P. Leyinson (1964) proponuje wyróżnić w grupie chronicznie zależnych finansowo osób trzy podgrupy. Do pierwszej 
zalicza osoby kierujące się tymi samymi wartościami co instytucja wspomagająca i dlatego, chętnie przyjmujące od niej 
pomoc. Drugą podgrupę stanowią osoby "liczące", które kierują się tylko względami materialnymi, nie biorąc pod 
uwagę systemu wartości niematerialnych. Do grupy trzeciej, zwanej alienacyjną,
132

Najtrudniejszej, należą osoby, które kierują się innym systemem wartości niż Instytucje wspomagające lub w ogóle 
społeczeństwo, w jakim żyją. s W rehabilitacji poszczególnych podgrup osób trzeba stosować zróżni-towane podejście. 
Zdaniem Goldina, Perry i in. (1967), w pierwszej podgrupie można stosować techniki kładące nacisk na normy i 
wartości społeczeństwa, które nagradza funkcjonowanie niezależne, opieranie się na sobie samym i indywidualne 
osiągnięcia. Druga podgrupa może być podatna na postępowanie polegające na pozytywnym wzmocnieniu widocznych 
rezultatów rehabilitacji i własnych korzyści poszczególnych osób. W trzeciej podgrupie najtrudniejszy problem stanowi 
włączenie osób niepełnosprawnych do głównego nurtu społeczeństwa. Konieczne jest przekonanie ich, że normy i 
wartości społeczne są ważne i dobre również dla ich rehabilitacji, że mogą zaspokoić ich potrzeby oraz że aprobata 
społeczeństwa ma określoną wartość. Jednocześnie należy pamiętać, że zachowanie części osób należących do tej 
podgrupy może mieć podłoże psychopatologiczne i wymaga specjalnego postępowania psychoterapeutycznego.
Zależność tzw. instytucjonalna powstaje często - jak wspomniano - u osób przebywających dłuższy czas w szpitalu, 
sanatoriach, ośrodkach rehabilitacyjnych czy też w zakładach opieki społecznej. Zinstytucjonalizowane życie nie tylko 
nie sprzyja rozwojowi samodzielności i niezależności osób niepełnosprawnych, lecz nawet tłumi ich przejawy, 
ponieważ zwykle utrudniają one rutynowe działania personelu tych instytucji. E. Goff-man (1964) instytucje tego 
rodzaju nazywa totalnymi i charakteryzuje je następująco :
W instytucjach tzw. totalnych życie we wszystkich swych aspektach przebiega w tym samym miejscu i 
podporządkowane jest tej samej władzy. We wszystkich fazach życia codziennego jednostce towarzyszy duża grupa 

innych osób, które są traktowane podobnie i od których oczekuje się wykonywania tych samych rzeczy, często 
wspólnie. Wszystkie fazy codziennych czynności następują ściśle według programu i formalnie określonych zasad, pod 
kierunkiem określonych odpowiedzialnych osób.
Poszczególne działania stanowią części składowe określonego planu, realizującego oficjalne cele danej instytucji. W 
niektórych "totalnych" instytucjach ma oczywiście miejsce indywidualizacja, lecz dotyczy to głównie problemów 
diagnostycznych. Ponieważ najbardziej podstawowe potrzeby (pożywienia, schronienia, ubrania i opieki medycznej) 
jednostki
133

niepełnosprawnej są w różnych instytucjach leczniczo-rehabilitacyjno-opie« kuńczych zaspokajane, wytwarza się 
sytuacja sprzyjająca zwiększaniu się i utrwalaniu postaw i zachowań zależnych od innych ludzi. Sytuację tę pogarszają 
nierzadko zjawiska tłumienia samodzielnych poczynań, ponieważ zakłócają one rytmiczne funkcjonowanie instytucji i 
personelu, wymagają ze strony personelu poświecenia dodatkowego czasu i wysiłku itp. Życie zinstytucjonalizowane 
na ogół nie tylko nie stawia przed podopiecznymi wymagań pod adresem ich samodzielności i nie rozwija ich 
niezależności, lecz wręcz odgradza ich od wymagań i sytuacji normalnego życia poza instytucją roztaczającą opiekę. 
Nawet jeśli instytucje te jako cel ostateczny przyjmują powrót pacjentów czy podopiecznych do normalnego 
funkcjonowania poza swymi murami, to jednak programy ich działania bądź zupełnie nie uwzględniają potrzeby 
rozwoju samodzielności i niezależności osób niepełnosprawnych, bądź czynią to często w sposób niewystarczający 
(zob. też Margolin, 1963; Goldin, Perry i in., 1967).
Na przygotowanie do samodzielnego życia kładzie się coraz większy nacisk w dobrze zorganizowanych ośrodkach 
rehabilitacyjnych. Odpowiednie programy stawiają osoby niepełnosprawne w sytuacjach i przed zadaniami 
wymagającymi stopniowo coraz większej samodzielności działania oraz wzmacniają motywację do podejmowania ich. 
Wymaga to również włączenia działalności danej instytucji w planowaną działalność i organizację społeczności 
lokalnej, np. udzielanie pomocy w organizacji samorządu pacjentów.
Piątym rodzajem zależności wyróżnionym przez Goldina, Perry i współautorów (1967) jest zależność psychomedyczna, 
spowodowana bezpośrednio przez fizyczną chorobę lub niepełnosprawność, co sprawia, że zaspokojenie istotnych 
potrzeb jednostki zależy od osób z jej otoczenia. W sytuacji tej jednostka znajduje się jakby w pozycji dziecka i w wielu 
przypadkach przechodzi przez okres regresji. Stwierdzono jednak, że poziom i czas trwania tego rodzaju regresji zależy 
przede wszystkim od charakteru potrzeb zależności danej jednostki istniejących jeszcze przed wystąpieniem choroby 
lub niepełnosprawności oraz od postaw osób znaczących z jej otoczenia. Uważa się, że psychomedyczna zależność 
powinna być akceptowana jako część składowa i naturalna konsekwencja choroby czy niepełnosprawności. Jednakże 
istotną sprawą jest zakres, stopień i sposób wyrażania tej zależności przez pacjenta oraz postawy i zachowanie się 
personelu leczącego.
G. J. Goldin (1967) w wyniku przeprowadzonych badań (opisanych w nie
134

opublikowanym referacie) nad rehabilitacją dzieci niepełnosprawnych stwierdził, że w postępowaniu rehabilitacyjnym 
zmierzającym do zmniejszenia ich zależności wynikającej z niepełnosprawności stosowano trzy rodzaje technik. 
Najczęściej osoby prowadzące rehabilitację przyjmowały postawę realistyczną, uważając, że powinny motywować 
pacjenta stosując pewnego rodzaju presję, tj. stawiając pewne wymagania i ponaglanie w taki sposób, aby mógł on 
osiągnąć to, co jest możliwe przy istniejących ograniczeniach.
Druga grupa terapeutów przyjmowała postawę całkowitej akceptacji istniejącego stanu i, co za tym idzie, 
psychologicznych potrzeb pacjentów, nie motywując ich do aktywnego przezwyciężaniu zależności wynikającej z 
inwalidztwa, lecz tylko dopomagając im żyć i akceptować życie z ograniczeniami spowodowanymi przez 
niepełnosprawność fizyczną.
W trzeciej grupie terapeutów przeważała postawa "spartańska", stawianie pacjentom bardzo wygórowanych wymagań 
w zakresie samodzielnych działań, ponieważ przyjmowano założenie, że mają oni znaczne możliwości, których nie 
wykorzystują wskutek niedostatecznej motywacji. Ta grupa terapeutów uważała, że lęk i frustracja mogą być 
wykorzystane konstruktywnie jako siła motywująca. Na poparcie swoich hipotez przytaczali przykłady takich osób, jak 
Helen Keller, Franklin D. Roosevelt, Harold Russell, i innych.
Podobne postawy mogą występować u rodziców czy też innych osób z otoczenia jednostek niepełnosprawnych. Które 
podejście może okazać się najbardziej skuteczne, zależy to przede wszystkim od struktury osobowości jednostki 
niepełnosprawnej.
Wymienione rodzaje podejścia do rozwiązywania problemów fizycznej i psychomedycznej zależności osób 
niepełnosprawnych mogą uświadomić terapeutom ich nastawienie do tych spraw, często bowiem przyjęte postawy nie 
są wyraźnie przez nich uświadamiane, a działania z nich wynikające mogą okazać się nie tylko nieskuteczne, lecz wręcz 
szkodliwe, jeśli nie są dostosowane do struktury osobowości jednostki niepełnosprawnej. Tak więc np. osoby 
całkowicie akceptujące niepełnosprawność danej jednostki mogą postępować w sposób nadmiernie opiekuńczy, 
niwecząc jej motywację do przezwyciężania zależności, a osoby przyjmujące postawę "spartańską", stawiające zbyt 
duże wymagania, mogą tak dalece podnieść poziom lęku jednostki niepełnosprawnej, że wzmocni to jej zależność i 
jjiesamodzielność.
^Niezależnie od tego, którą postawę spośród trzech wymienionych przyj-

135

mię terapeuta i jaka jest struktura osobowości osoby niepełnosprawnej, konieczne jest podejście do niej z sympatią i 
akceptacją pewnego stopnia jej zależności, aby zapobiec wystąpieniu obronnego mechanizmu zaprzeczania.
Jak wykazały badania (zob. Goldin, Perry i in., 1967, s. 29 i 59), zachowanie się ludzi pełnosprawnych przybierających 
postawę "spartańską" wobec osób niepełnosprawnych opiera się na fałszywych przesłankach, ponieważ lejc prowadzi 
do zwiększenia zależności, a stymulowanie lęku utrudnia, a nawet uniemożliwia proces usamodzielniania i rehabilitacji.
Stwierdzono również, że u osób z pewnymi chorobami, takimi jak choroba wrzodowa i inne choroby 
psychosomatyczne, w większym stopniu niż w pozostałych grupach występuje zależność od innych ludzi (Weiss, 
Emmerich, 1962). Ustalono też występowanie związku między zależnym zachowaniem a takimi czynnikami, jak 
konflikt z rodzicami, stosowanie wielu ograniczeń w dzieciństwie, odtrącenie przez rodziców, ich niekonsekwentne 
zachowania wobec zależnego zachowania dziecka i karanie tego rodzaju zachowania (McCord i in., 1962).
Ponieważ problem zależności jest jednym z najbardziej podstawowych problemów rehabilitacji osób 
niepełnosprawnych, a zmniejszanie zależności jest jednym z głównych jej celów, niezbędne są dalsze badania w tym 
zakresie.
Goldin, Perry i współautorzy formułują cztery podstawowe zasady, na których powinno opierać się terapeutyczno-
doradcze postępowanie w procesie rehabilitacji osób niepełnosprawnych przejawiających w nadmiernym stopniu 
zależność od innych.
•y- 1. Doradca powinien akceptować rzeczywistą zależność osoby niepełnosprawnej i poinformować ją o tym. 
Zależność tę powinien traktować w sposób realistyczny, jako naturalną część istniejącej niepełnosprawności organizmu. 
Chodzi tu o zmniejszenie u jednostki niepełnosprawnej poczucia winy z powodu potrzeby zależności od innych ludzi, 
co umożliwia podjęcie rozwiązywania jej wewnętrznego konfliktu, powstającego w związku ze zwiększoną potrzebą 
pomocy ze strony innych ludzi.
2. Doradca powinien dać wyraz swemu przekonaniu, że jednostka niepełnosprawna może z powodzeniem zmniejszyć 
swoją zależność od innych dzięki procesowi rehabilitacji. Tego rodzaju przekonanie musi być jednak oparte na 
rzeczywistych możliwościach jednostki niepełnosprawnej, toteż, nieodzowne jest uprzednie ich poznanie. Jest to tym 
bardziej ważne, że ze utrony jednostki niepełnosprawnej może wystąpić pewien opór w porzu-
136

ceniu swojej pozycji osoby zależnej, skoro zapewnia jej ona poczucie bezpieczeństwa, a także obawa przed 
niepowodzeniem i brak wiary we własne siły oraz lęk przed nieznaną przyszłością. Usamodzielnianie i uniezależnianie 
się od pomocy innych musi więc przebiegać stopniowo i opierać się na znajomości zarówno możliwości, jak i potrzeb 
danej jednostki. Pomocą dla jednostki niepełnosprawnej może być przeświadczenie, że w dążeniu tym ma oparcie w 
osobie doradcy i że tego rodzaju okresowa zależność jest dopuszczalna w procesie rehabilitacji.
3. Gdy związki między doradcą i jednostką niepełnosprawną są już na tyle rozwinięte i silne, że mogą stanowić oparcie 
dla niej, dla jej "ja" zagrożonego zwiększonym lękiem, doradca może jej wyjaśniać uczucia zależności przejawiające 
się w stosunkach rodzinnych, w poprzednich zachowaniach itp.
4. Doradca może dopomóc jednostce niepełnosprawnej w doborze miejsca i sytuacji, które ze względu na swoją 
strukturę i osoby w nich występujące byłyby najbardziej odpowiednie do rozwiązania problemu zmniejszenia 
zależności od innych, a równocześnie umożliwiałyby zaspokojenie tej potrzeby. Na przykład w niektórych przypadkach 
zakład pracy chronionej może stanowić przejście do bardziej samodzielnego i niezależnego życia, stopniowo 
zmniejszając zależność jednostki niepełnosprawnej od innych ludzi.
Jeżeli jednak oczekiwania niepełnosprawnej jednostki w toku rozwijania jej fizycznej i psychicznej niezależności są 
nierealne, może nastąpić silna regresja, i to zarówno w procesie przygotowania do pracy, jak i po zatrudnieniu. Dlatego 
tak wielką wagę przywiązuje się zarówno do realistycznej oceny własnych możliwości i ograniczeń przez jednostkę 
niepełnosprawną, jak też do stopniowego jej przystosowania zawodowego i społecznego oraz przystosowania 
psychicznego do samodzielnego życia z niepełnosprawnością.
Podkreśla się też konieczność równolegle prowadzonej pracy z rodziną w celu zmniejszania obiektywnej i 
emocjonalnej zależności jednostki niepełnosprawnej. Wiąże się to z wyjaśnianiem i informowaniem członków rodziny 
o prawdziwym charakterze i skutkach choroby i niepełnosprawności oraz o potrzebach i możliwościach dotkniętej nią 
jednostki. Niejednokrotnie konieczne jest też działanie w kierunku zmiany postaw rodziny, zwłaszcza postawy 
nadmiernie opiekuńczej.
B. Wright (1965) zwraca uwagę na konieczność osiągnięcia równowagi między zależnością i niezależnością. Zależność 
i niezależność są faktami
137

społecznymi, z którymi należy się liczyć. Niekorzystna jest zbytnia zależność, ponieważ zagraża takim wartościom jak 
wolność oraz samodzielne radzenie sobie w życiu, i zbytnia niezależność, ponieważ zagraża wartościom takim jak 
uczuciowa wspólnota z drugą osobą, poleganie na innych, dzielenie z nimi odpowiedzialności. Dążenie jednostki 
niepełnosprawnej do niezależności za wszelką cenę może doprowadzić do wyczerpania jej energii psychicznej, zamiast 
do odpowiedniego wykorzystania owej energii.
Zdaniem B. Wright niezależność i zależność powinny iść ze sobą w parze, autorka formułuje więc pewne zalecenia dla 
rodziców dzieci niepełnosprawnych, dotyczące osiągnięcia równowagi między zależnością a niezależnością. Sugeruje 

ona m.in. konieczność poznania możliwości nie tylko własnego dziecka, lecz także innych dzieci z podobną 
niepełnosprawnością, poprzez ich obserwację i udział w dyskusyjnych grupach rodziców, informacje o specjalnych 
metodach, które mogą pomóc w rozwoju niepełnosprawnego dziecka, oraz stwarzanie sytuacji, w których dziecko może 
przyjmować na siebie odpowiedzialność stosownie do swych możliwości.
Rozwijanie dojrzałej niezależności, w równowadze z konieczną zależnością od innych ludzi, musi iść w parze z 
rozwojem poczucia odpowiedzialności i ściśle wiąże się z rozwojem osobowości jednostki. Dojrzała osobowość 
przejawia się w działalności, którą charakteryzuje samodzielne, odpowiedzialne postępowanie, twórczy stosunek do 
rzeczywistości społecznej i do wykonywanych zadań oraz autonomia (zob. Porębska, 1982, s. 215).
Rozważając zależność wynikającą z niepełnosprawności jednostki, możemy wyróżnić sytuacje, w których jednostka 
niepełnosprawna:
1) musi być w pewnych zakresach i w określonym stopniu zależna od innych ludzi i akceptuje tę zależność,
a) skierowując swoją energię i działanie na osiąganie wartościowych i dostępnych celów oraz niezależności w 
możliwym dla niej zakresie bądź też
b) jedynie pasywnie przyjmując udzielaną jej pomoc, rezygnując z działań w kierunku osiągnięcia celów albo też 
żądając od innych ludzi pomocy większej, aniżeli jest to konieczne, co zwiększa stopień zależności od innych;
2) musi być w pewnych zakresach i w pewnym stopniu zależna od innych, lecz nie akceptuje tej zależności,
a) energię swoją i działanie skierowuje na daremną walkę z istniejącą konieczną zależnością bądź też
138

b) na różne formy agresji wobec innych ludzi ze swego otoczenia i wobec społeczeństwa.
Są też sytuacje, w których jednostka niepełnosprawna musi być w pewnych zakresach i w pewnym stopniu zależna od 
innych, lecz potrzebnej pomocy nie otrzymuje i wtedy jej sytuacja życiowa może stać się niezwykle trudna, a nawet 
tragiczna. Istotną sprawą jest zmniejszanie zakresu i stopnia zależności niepełnosprawnej jednostki od innych w miarę 
jej rozwoju oraz w procesie rehabilitacji leczniczej, zawodowej i społecznej, m. in. dzięki odpowiednim urządzeniom i 
przedmiotom umożliwiającym samodzielne wykonywanie różnych czynności, juk toż poprzez znoszenie barier 
fizycznych - architektonicznych i innych, uniemożliwiających czy utrudniających wielu niepełnosprawnym poruszanie 
się, wykonywanie pracy i w ogóle samodzielne życie.
ę, Odrębny problem w usamodzielnianiu i rehabilitacji osób niepcłn sprawnych stanowią bariery psychospołeczne, tj. 
negatywne czynniki Ikwil ce w środowisku społecznym, takie jak niewłaściwe postawy wobec lud: niepełnosprawnych, 
niedostateczna wiedza o iclipotrzebach i jnożliwościach, nastawienie na typowość i standardy itp.     \ S
Podejście nastawione na typowość i standardy prowadzi do braku ceptacji i do nietolerancji dla tego, co jest inne, 
do/fu^zrozumienia i niedo strzegania potrzeb ludzi nietypowych, a także /Lo odi
:nia społecznegoy
Nietypowe dziecko czy nietypowy człowiefc^<lorosły, ponieważ odbiegają swoim wyglądem, zachowaniem czy 
funkcjonowaniem od przyjętych w da- / nej społeczności norm i standardów, mają utrudnione lub nawgt_unjejagż»' 
liwione zaspokojenie różnych swych potrzeb życiowych^/
Także u podstaw barier technicznych w szerokim tego słowa znaczeniu, utrudniających osobom niepełnosprawnym 
osiąganie samodzielności i niezależności od pomocy innych ludzi, w tym barier architektonicznych, urbanistycznych, 
komunikacyjnych itp., leży nastawienie na typowość i standardy, nie uwzględniające istnienia i potrzeb ludzi 
nietypowych, niepełnosprawnych, mających m.in. trudności w poruszaniu si^.
Występuje też tendencja do ujednolicenia ocen w percepcji społecznej, do rzutowania i generalizacji cech centralnych 
(do których zaliczane jest uszkodzenie ciała) na inne cechy i na całą osobowość danej jednostki. Nasilanie w ten sposób 
inności osób niepełnosprawnych, wraz z nietolerancją dla tej inności, rzutuje na pozycję przyznawaną tym osobom, co 
przejawia się m.in. w uzurpowaniu praw do stanowienia o ludziach, których uważa

139

się za innych, słabych, często za gorszych, w społecznych postawach i zachowaniach narzucających tym osobom 
określone sposoby zachowania i w oczekiwaniu od nich określonych zachowań, np. zachowań zależnych, reakcji 
stałego opłakiwania utraty sprawności, czucia się słabym i nieszczęśliwym wobec zdrowych, silnych ludzi, którzy 
okazują swoje współczucie czy litość.
Stwierdza się również istnienie tendencji segregacyjnych. Oferuje się osobom niepełnosprawnym pomoc nie w 
możliwym do osiągnięcia usamodzielnianiu się i uzyskiwaniu niezależności w społeczności osób pełnosprawnych, ale 
w odrębnych, specjalnych instytucjach, jak specjalne przedszkola, szkoły, zakłady wychowawcze, internaty, zakłady 
pracy chronionej itp., których zresztą zwykle jest w różnych krajach za mało dla zaspokojenia potrzeb 
niepełnosprawnych dzieci, młodzieży i dorosłych. Równocześnie występuje zjawisko ograniczania dostępności 
instytucji i usług, które powinny być powszechnie dostępne. Ma to swoje źródła zarówno w negatywnych postawach 
(bardziej osobistych niż publicznie wyrażanych) wobec osób niepełnosprawnych ze strony ludzi kierujących tymi 
instytucjami, jak i w nastawieniu owych instytucji na typowość i standardy, a co za tym idzie - ich niedostosowanie do 
potrzeb oraz możliwości jednostek nietypowych, zwłaszcza w znacznym stopniu niepełnosprawnych. Wpływają 
również na to określone przepisy prawne lub ich brak, a także często brak odpowiedniego przygotowania kadr 
realizujących zadania dydaktyczne, wychowawcze czy produkcyjne.

Szczególnie trudne do przezwyciężenia są negatywne postawy społeczne (zob. Larkowa, 1970, 1976, 19806, 1981, 
1984). Stwierdza się na przykład niechętne nastawienie wielu kierowników zwykłych szkół zawodowych wobec 
przyjmowania młodzieży, która mimo swej niepełnosprawności może uczyć się w tych szkołach. Również kierownicy 
wielu zakładów i działów pracy przejawiają często negatywne postawy wobec zatrudnienia osób niepełnosprawnych. 
Często czynnikiem determinującym te negatywne postawy jest brak wiedzy lub informacji o możliwościach osób 
niepełnosprawnych, o właściwych sposobach podejścia do sprawy ich szkolenia zawodowego, zatrudnienia i 
przystosowania do pracy, a także obawa przed trudnościami, które mogą wystąpić w związku z biologiczną 
niepełnosprawnością ucznia czy pracownika.
Aby móc mówić o właściwym rozwiązywaniu problemu zależności osób niepełnosprawnych od środowiska fizycznego 
i od innych ludzi oraz po-
140

dejmować działania w tym kierunku, konieczna jest znajomość różnych uwarunkowań i wyznaczników tej zależności, a 
także kierunków i sposobów działania zmierzających do uzyskiwania pożądanych zmian. Usuwanie psychicznych i 
społecznych przeszkód na drodze do usamodzielniania i zwiększania niezależności osób niepełnosprawnych wymaga 
zarówno właściwego kształtowania środowiska, juk i jednostki niepełnosprawnej. W tym celu konieczne jest 
stworzenie obiektywnie korzystnych warunków, przede wszystkim poprzez:
- kształtowanie właściwych postaw wobec osób niepełnosprawnych, i to zarówno postaw indywidualnych, jak i zo 
strony grup społecznych, organizacji, instytucji i administracji wszystkich szczebli, a zwłaszcza decydentów,
- zwiększanie społecznej świadomości potrzeb i możliwości osób niepełnosprawnych,
- modyfikowanie i tworzenie odpowiednich podstaw prawnych oraz upowszechnianie w społeczeństwie (także wśród 
osób niepełnosprawnych) informacji o istniejących przepisach, rozwiązaniach i potrzebach w zakresie kształcenia 
ogólnego i zawodowego, wychowania, poradnictwa zawodowego, wychowawczego, rehabilitacyjnego, rehabilitacji 
medycznej, zatrudnienia, przystosowania zawodowego itp.,
- wywieranie wpływu na władze centralne i lokalne, aby stwarzały warunki realizacji przepisów prawnych, oraz 
eliminowanie - z wykorzystaniem możliwych środków - przeszkód psychospołecznych w usamodzielnieniu się i 
rehabilitacji osób niepełnosprawnych,
- dokonywanie społecznej kontroli nad przebiegiem realizacji przepisów prawnych w celu wykrywania trudności i 
przeszkód, przedstawiania ich odpowiednim władzom oraz udzielania przedstawicielom odpowiednich jprładz pomocy 
w wykrywaniu przyczyn owych trudności i wskazywaniu spo-Ifobów ich przezwyciężania,
y - stwarzanie odpowiedniego klimatu wokół problemów osób niepełnosprawnych, a w szczególności ich integracji 
społecznej, wśród władz lokalnych i centralnych oraz w różnych organizacjach społecznych i politycznych, jak też 
wśród dyrektorów przedszkoli, szkół, zakładów pracy itp.
Uzyskanie i utrzymanie równowagi między zależnością i niezależnością od innych ludzi stanowi jeden z podstawowych 
warunków dobrego przystosowania psychicznego, społecznego i zawodowego jednostki niepełnosprawnej.
141

Usuwanie przeszkód psychicznych w usamodzielnianiu i uniezależnianiu się osób niepełnosprawnych od pomocy 
otoczenia wymaga również kształtowania u nich prawidłowego pojęcia o sobie i innych ludziach, właściwej 
samooceny, wartościowania, wytwarzania realistycznych oczekiwań i aspiracji, prawidłowych postaw wobec siebie, 
swojej niepełnosprawności, wobec życia, pracy, innych ludzi i w ogóle świata, doboru wartościowych społecznie i 
zarazem realnych celów, wzbudzania motywacji do ich osiągania, poznawania sposobów, jak też podejmowania działań 
zmierzających do ich realizacji, a także nauczenia się właściwych reakcji na przeszkody oraz adekwatnego zachowania 
się w sytuacjach trudnych i stresowych.
Ważny problem do rozwiązania stanowią czynniki negatywne tkwiące w jednostkach niepełnosprawnych, takie jak:
-- nieprawidłowy obraz siebie, swoich możliwości i ograniczeń, a także świata - innych ludzi, ich postaw i zachowań,
- niewłaściwe postawy wobec siebie, niepełnosprawności, pracy i innych ludzi - w ogóle wobec życia i świata,
- niezgodność potrzeb, oczekiwań, aspiracji z możliwościami ich zaspokojenia,
- brak realnych i pozytywnych celów życiowych i motywacji do ich osiągania,
- nieprzystosowanie do pracy i życia z niepełnosprawnością, w szczególności brak akceptacji nie dających się zmienić 
faktów oraz brak równowagi między możliwościami jednostki a wymaganiami stawianymi przez pracę i życie, a także 
między potrzebami jednostki a możliwościami ich zaspokajania przez środowiska i różne formy aktywności, zwłaszcza 
przez pracę.
Analizując poszczególne przypadki zależności osób niepełnosprawnych w celu określenia, jakiej pomocy należy im 
udzielić w rozwiązywaniu problemów wynikających z tej zależności, szukamy odpowiedzi m.in. na następujące 
pytania:
- Czy odczuwana przez jednostkę potrzeba zależności jest adekwatna do jej wieku, sytuacji zdrowotnej oraz życiowej 
bądź zawodowej?
- Czy istniejąca zależność jest obiektywnie konieczna i prawidłowa, np. czy jest to zależność od instytucji opiekuńczej 
zamiast od zakładu pracy?
Czy istniejącą zależność można zmienić - jej przedmiot, i stopień - i w jaki sposób?
142

- Jaki jest stosunek jednostki niepełnosprawnej do jej niepełnospraw"-ności, do obiektywnie istniejącej zależności i do 
usamodzielniania się?
Jeśli stwierdza się istnienie zależności jednostki, mimo że obiektywnie nie jest ona konieczna w danym przypadku 
niepełnosprawności lub jest zbyt duża, nieodzowne będzie ustalenie jej przyczyn i uwarunkowań psychologicznych, 
społecznych, technicznych, ekonomicznych.
Gdy zależność jednostki w określonym stopniu jest obiektywnie konieczna ze względu na wiek, niepełnosprawność i 
sytuację życiową czy zadaniową, a nie jest przez jednostkę, niepełnosprawną akceptowana, wskazane jest udzielenie 
pomocy w jej akceptacji trwałej lub okresowej, ze wskazaniem perspektyw i zakresów, w których możliwe jest 
osiągnięcie samodzielności i niezależności. Konieczna jest świadomość faktu, że ani zależność, ani niezależność nigdy 
nie są całkowite. Istnieją obszary i stopnie zależności i niezależności, toteż trzeba koncentrować się na działaniu w 
kierunku osiągnięcia tego, co jest możliwe w danym miejscu i czasie. Jednostka niepełnosprawna powinna mieć 
świadomość, że nie musi tłumić potrzeby pewnej zależności emocjonalnej, że konieczną zależność obiektywną trzeba 
akceptować, ale też należy zdobywać i poszerzać niezależność w dziedzinach dostępnych i jednocześnie rozwijać 
poczucie odpowiedzialności za własne działania. Wtedy może osiągnąć pewien rodzaj niezależności, określanej jako 
autonomia jednostki wobec otaczającego ją świata.
K. Obuchowski (1977, s. 78) tak określa ten rodzaj niezależności: "Autonomia człowieka wobec otaczającego go świata 
polega na realizacji w nim wytworzonych przez siebie celów, będących nie tylko odpowiedzią na zaistniałe lub 
przewidywane zdarzenia, ale, i to przede wszystkim, stanowiące wyraz dążeń życiowych jednostki".
Zdaniem Obuchowskiego (s. 77) "autonomia jednostki jest rodzajem niezależności osoby od zdarzeń, w których ona 
biernie lub czynnie uczestniczy. Rodzajem, gdyż fizyczny i psychiczny sposób bycia człowieka zakłada zarówno 
zależność od środowiska, jak i możliwość zmieniania go".
Tak więc każdy człowiek, mimo istnienia pewnej zależności od środowiska fizycznego i innych ludzi, mimo mniejszej 
lub większej niepełnosprawności fizycznej może osiągnąć autonomię psychiczną, ponieważ może dobierać sobie cele 
życiowe i działania, ustalać zadania i sposób ich wykonania, podejmować świadome decyzje, licząc się oczywiście z 
rzeczywistością i realnymi możliwościami. Może psychicznie przezwyciężać swoją niepełnosprawność, pracować nad 
swoimi reakcjami psychicznymi i rozwiązywać
143

trudne problemy. Nawet w najtrudniejszych warunkach może pozostać nie złamany i psychicznie niezależny. Na koniec 
warto jeszcze przytoczyć słowa Jana Szczepańskiego (1983):
"W każdej bowiem sytuacji jest pewien zakres spraw, działań i możliwości zależnych od jednostki w tej sytuacji 
działającej i te jednostki, które od wczesnej młodości uczyły się polegania na sobie, nadawania własnemu życiu swoich 
celów, które wcześnie wytworzyły sobie wartości uznawane bezwzględnie, te zawsze miały więcej szans na 
samodzielne i sensowne kształtowanie własnego życia, nawet w najgorszych warunkach".

Psychologiczne podstawy przystosowania,
działania i społecznej integracji
osób niepełnosprawnych
W przystosowaniu do życia z niepełnosprawnością, w prawidłowym funkcjonowaniu oraz w rozwoju i społecznej 
integracji osób niepełnosprawnych szczególną rolę odgrywa osobowość jako centralny system regulujący i integrujący 
czynności człowieka. Sprawując funkcje kierownicze wobec czynności człowieka, w taki sposób je organizuje, aby 
doprowadzić do stanu psychologicznej równowagi między nim a środowiskiem.
Jak już o tym była mowa w poprzednich rozdziałach, to dynamic/no "równoważenie majoryzujące" stanowi podstawę 
psychicznego (m.in. do | Życia z niepełnosprawnością), społecznego i zawodowego przystosowania ^Jednostki, a także 
umożliwia jej efektywne, twórcze działanie i rozwój.
Osobowość jednostki bardziej lub mniej sprawnej fizycznie funkcjonuje w sposób właściwy ludziom w ogóle. 
Zachowanie danej osoby zależy od wrodzonych właściwości jej organizmu, zwłaszcza układu nerwowego, od struktury 
osobowości, jak też od tego, czego jednostka się nauczyła, jakie są jej uprzednie doświadczenia, a także od środowiska i 
sytuacji, w których się znajduje.
W przypadku zaistnienia niepełnosprawności, która powoduje zakłócenie równowagi wewnętrznej oraz równowagi 
między jednostką a środowiskiem, istotną sprawą jest przystosowanie się do życia z niepełnosprawnością, tzn. 
przywrócenie i utrzymywanie dynamicznej równowagi, umożliwiającej człowiekowi zaspokojenie własnych wymagań 
wewnętrznych, tj. potrzeb, oraz zewnętrznych, tj. społecznych celów i zadań, a także działanie i rozwój osobowości na 
coraz wyższym poziomie.
Osobowość, jako nadrzędny system, reguluje zachowanie się człowieka w różnych sytuacjach, m.in. także w sytuacji 
utraty sprawności, poprzez obraz własnej osoby, tj. pojęcie o sobie, i obraz świata, przez motywację do działania, przez 
podstawowe potrzeby oraz ogólne postawy, odzwier-
145

l

ciedlające wiedzę, przekonania, wartościowanie i stosunek do innych ludzi, do nauki, pracy, do swoich możliwości i 

ograniczeń itp.
Przystosowanie się jednostki do życia z niepełnosprawnością łączy się ściśle z przyjmowaniem przez nią odpowiednich 
celów i podejmowaniem działań zmierzających do ich osiągnięcia, a więc do osiągnięcia pewnych wartości, które 
stanowią o zaspokojeniu różnych potrzeb człowieka. To, jakie cele jednostka przyjmie, do czego będzie dążyć i jakie 
będą jej aspiracjo - co będzie chciała osiągnąć i czy w ogóle będzie "chciała chcieć", a wiec czy będzie miała 
dostateczną motywację do przyjęcia jakichś celów i podjęcia działań zmierzających do ich realizacji - zależy przede 
wszystkim od tego, jakie jest jej pojęcie o sobie i własnych możliwościach, oraz od tego, co uzna za tak ważne i 
wartościowe, żeby chciała podejmować wysiłki niezbędne dla osiągnięcia danego celu.
W okresie zakłócenia równowagi w związku z zaistnieniem niepełnosprawności cele dotychczas traktowane przez 
jednostkę jako ważne i wartościowe może ona uznać za nieosiągalne wskutek niepełnosprawności, co spowoduje 
zablokowanie dotychczasowej motywacji do działania. Jednocześnie cele osiągalne, ale nie przedstawiające dla danej 
jednostki istotnej wartości, również nie wzbudzają u niej motywacji do podejmowania działań dla ich osiągnięcia. 
Myśląc o innych wartościowych celach, czasem podsuwanych jej przez rodzinę, przyjaciół, personel rehabilitacyjny czy 
nauczycieli lub wychowawców, lecz nie wierząc we własne siły, jednostka niepełnosprawna może przewidywać 
niepowodzenie swych działań .i nawet nie podejmować prób osiągnięcia tych celów.
Z powstaniem niepełnosprawności hierarchia wartości dotychczas uznawanych przez jednostkę za ważne musi czasem - 
jak już wspomniano - ulec zmianie.
Tak więc pojęcie jednostki niepełnosprawnej o sobie, ocena swoich możliwości oraz przyjęcie określonego układu 
wartości, uznanych przez nią za ważne i osiągalne, pełnią szczególną rolę w jej przystosowaniu i rozwoju.
Pojęcie o sobie, samoocena i wartościowanie
Odzyskanie i utrzymanie dynamicznej równowagi wewnętrznej oraz ze środowiskiem, tj. właściwe przystosowanie się 
do życia z niepełnosprawnością, ir,ulc/y od tego, jakie jednostka niepełnosprawna ma pojęcie o sobie, z czym
146

wiąże się jej ocena własnych możliwości i poczucie własnej wartości oraz~ jakie wartości uznaje za ważne i osiągalne. 
Dowodzą tego zarówno wyniki badań (m.in. Wright, 1965; Geis, 1972), jak i obserwacje w praktyce klinicznej, 
wychowawczej i rehabilitacyjnej. Podstawowym warunkiem jest też akceptacja faktu niepełnosprawności, co zostało 
omówione w poprzednim rozdziale.
Pojęcie o sobie to pogląd danej osoby na siebie samą, do którego zwykle dołączają się uczucia dotyczące tego, zu co się 
ona uważa (zob. English, English, 1958).
Często zamiennie używa się określeń: "pojęcie o sobie", "pojęcie własnego ja" i "obraz własnej osoby". Obruz własnej 
osoby J. Reykowski (1971) określa jako system nastawień skupionych wokół pojęcia własnego "ja", występujących w 
formie nie zwerbalizowanych przeświadczeń na swój temat i sądów o sobie samym.
Wyróżnia się: "ja rzeczywiste", tj. zbiór nie zwerbalizowanych przeświadczeń o sobie, nie kontrolowanych przez 
środowisko, które określają oczekiwania jednostki w odniesieniu do własnych możliwości i zachowań, a także w 
odniesieniu do innych ludzi; "ja świadome", tj. zbiór świadomych zwerbalizowanych ocen samego siebie, powstających 
stopniowo; ,ja idealne", tj. powstający równocześnie z "ja świadomym" zbiór sądów o tym, "jaki powinienem być "(por. 
Reykowski, 1971).
Jakkolwiek pojęcie o sobie, lub też inaczej: "pojęcie własnego ja", uważane jest za strukturę poznawczą, to jednak 
stwierdza się, że jego właściwości regulacyjne, a więc wpływ na funkcjonowanie jednostki, zależą w znacznym stopniu 
od jej doświadczeń emocjonalnych oraz od efektywności własnych działań (Reykowski, 1975a).
L. Shaffer i E. Shoben (1956) uważają pojęcie o sobie za pewnego rodzaju zbiór nabytych nastawień, postaw 
wyuczonych w podobny sposób jak inne postawy. Oznacza to wyuczone antycypowanie tego, co się będzie akceptować 
lub odrzucać, oraz tego, że się będzie akceptowanym lub odrzuconym. Pojęcie "ja" (ego) można rozumieć jako 
integrację nabytych przez jednostkę pobudek do działania, spostrzeżeń i nawyków.
Ponieważ pojęcie o sobie wpływa na percepcję nowych doświadczeń w taki sposób, aby były zgodne z już ustalonymi 
postawami, wiele zachowań człowieka można - według tych autorów - interpretować jako usiłowanie utrzymania 
stałości pojęcia o sobie, jako pewien rodzaj homeostazy na wyższym, psychologicznym poziomie. Oznacza to, że 
utrzymywanie równowagi psychicznej wiąże się ściśle z posiadaniem stałego pojęcia o so-
147

bie. Zmiana utrwalonego pojęcia o sobie nie jest rzeczą łatwą, nawet jeśli jest to pojęcie negatywne. Obserwuje się 
zjawisko oporu przeciw zmianom. Jest to konsekwencja procesu integracyjnego - interpretowania zjawisk i nowych 
doświadczeń zgodnie z utrwalonym pojęciem o sobie.
Zasada integracji przez modyfikujące dostosowywanie dawnych i nowych pojęć odnosi się nie tylko do pojęć o sobie, 
ale i do wszelkiego rodzaju percepcji, przekonań, a nawet zachowań.
W kształtowaniu się pojęcia o sobie można stwierdzić występowanie pewnych tendencji.
Tendencję do osiągnięcia i utrzymania spójności, zgodności wewnętrznej i usuwania sprzeczności w procesach 
poznawczych tworzenia się m.in. pojęcia o sobie ujmuje teoria dysonansu poznawczego, opracowana przez L. 
Festingera (1957).
Druga tendencja polega na idealizacji, tj. wytworzeniu przez człowieka obrazu nie tylko tego, "jak jest", ale i tego, "jak 

być powinno", a więc też i tego, "jaki jestem" i "jaki powinienem być" (zob. Reykowski, 1971).
W rozwoju pojęcia o sobie występuje także trzecia tendencja (wiążąca się z pierwszą), kształtująca się stopniowo od 
dzieciństwa, tj. kontroli własnego zachowania i swoich możliwości w dążeniu do osiągnięcia po-żądanych przedmiotów 
(Cobb, 1967). Według Cobba, potrzeba ochrony pojęcia o sobie i poczucia własnej wartości oraz potrzeba samokontroli 
wydają się odwrotnie proporcjonalne: im większe sukcesy odnosi jednostka w samokontroli, tym mniej jest narażona na 
naruszenie pojęcia o sobie.
Pojęcie o sobie kształtuje się w dwóch stadiach rozwoju jednostki. Podstawy i główne zarysy powstają już we 
wczesnym dzieciństwie i są związane z poczuciem własnej tożsamości. Obraz ten jest następnie poddany przez 
jednostkę rewizji w okresie dorastania w związku ze wzrostem świadomości, także tego, co dotyczy jej własnych cech, 
oraz ze zdobywaniem nowych doświadczeń przy wchodzeniu w dorosłe życie. Elementy pojęcia o sobie pochodzą z 
wszystkich poziomów doświadczeń, od najprostszych interakcji jednostki i środowiska, do najbardziej abstrakcyjnych 
konceptualizacji siebie i świata (Cobb, 1967).
Pojęcie o sobie kształtuje się w rezultacie społecznej interakcji i jest jakby społecznym zwierciadłem człowieka. Inni 
ludzie wywierają wpływ na strukturę pojęcia jednostki o sobie przez swoje zachowania, wyrażane pr/ckonania, oceny i 
oczekiwania w stosunku do niej. Każda jednostka może nabrać przekonania, że jest "nadzwyczajna" lub "do niczego",
148

mądra lub głupia, dobra lub zła, niezdarna lub zręczna itd., w zależności od tego, czego doświadcza i co słyszy od osób 
ze swego otoczenia, zwłaszcza we wczesnych okresach życia i szczególnie od osób dla niej znaczących - rodziców, 
nauczycieli, kolegów i przyjaciół.
Jednostka zdobywa coraz więcej doświadczeń, działa odnosząc sukcesy, i porażki. Nowe informacje dotyczące własnej 
osoby, dopływające drogą osobistych doświadczeń czy też przekazywane przez innych, są różnicowane, 
dopasowywane i asymilowane do dotychczasowego pojęcia o sobie. Równocześnie jednak stopniowo następują /.miany 
w pojęciu o sobie w miarę wzrostu i rozwoju - gdy dziecko stuje się c/łowiekiem dorosłym, a potem starym. Zmiana 
pozycji życiowej onu roli, jaką się odgrywa w domu, w szkole, w pracy i w ogóle w życiu, m.in. /nac/nn /.miana w 
stanie zdrowia w związku z ciężką, przewlekłą chorobą lub nagle powstałą niepełnosprawnością, również wpływa na 
pojęcie o sobie. Wiolo z tego, co wchodzi w rozwijającą się strukturę pojęcia o sobie, jest usymilowtine ze środowiska 
poprzez proces identyfikacji. Identyfikacja dotyczy pełnienia różnych ról w życiu.
W normalnym rozwoju osobowości i kształtowaniu się pojęcia o sobie zbierane doświadczenia stanowią wskazówkę co 
do tego, czego można od siebie oczekiwać w różnych sytuacjach. Oceny, przeświadczenia i antycypacje płynące z 
doświadczeń jednostki kształtują jej aspiracje życiowe na wyższym lub niższym poziomie.
Jednostki niepełnosprawne oceniają skutki niepełnosprawności oraz znaczenie i w związku z tym kształtują pojęcie o 
sobie w zależności swoich doświadczeń w środowisku, w którym żyją. Do tego, co je spotyk: ze strony innych ludzi, 
przywiązują na ogół wielką wagę i silnie emocjonalnie to przeżywają. / {Sposób traktowania przez rodzinę i innych 
ludzi, wśród których żyje, uczy się i pracuje jednostka niepełnosprawna, wpływa nie tylko na jej pojęcie o sobie, lecz 
także na jej szansę funkcjonowania na optymalnym poziomieWGordon, 1971). Pojęcie jednostki o sobie determinuje w 
znacznym stopniu jej uczucia, postawy i zachowania. Dążenie do celu, podjęcie lub niepodjęcie jakiegoś działania 
zależy w dużym stopniu od pojęcia o sobie - o własnej kompetencji lub niekompetencji, o możliwości lub niemożności 
wykonania czegoś.
Jednostka z naruszoną sprawnością organizmu, wyolbrzymiając skutki swojej niepełnosprawności, może na przykład 
spostrzegać siebie jako osobę niezdolną do nauki i pracy, jako istotę bezużyteczną. Na skutek swojej
waz jej  j >ści od  J yka l :jo- /

149

niskiej samooceny sama niekiedy stwarza sobie przeszkody w podjęciu pracy i normalnych społecznych interakcji. Na 
tym tle może powstać jej niezdolność do pracy (Neff, I970a; Gellman, 1973).
Ponieważ pojecie o sobie osób niepełnosprawnych może pod wpływem różnych czynników, zwłaszcza negatywnych 
postaw i zachowań innych ludzi oraz własnych niepowodzeń, kształtować się niekorzystnie dla rozwoju osobowości 
oraz dla przystosowania psychicznego, społecznego i za-V         wodowcgo, zapobieganie temu oraz zmiana pojęcia o 
sobie z negatywnego ^^  na pozytywne stanowią kluczowe problemy rehabilitacji, w tym zaś psy-•u.^    ychoterapii.
Uff,   l     Człowiek włącza w pojęcie o sobie przeświadczenia i oceny dotyczące /'    f   swoich umiejętności i zdolności 
oraz możliwości i ograniczeń w tym zakresie, swoich postaw i potrzeb, własnej pozycji i w związku z tym oczekiwania 
różnych zachowań ze strony innych ludzi, a także oczekiwania dotyczące swego wyglądu i różnych właściwości 
fizycznych.
W przypadku osób niepełnosprawnych, u których wygląd i funkcje ciała odbiegają od normy, obraz własnego ciała, 
włączony w pojecie o sobie, ma szczególne znaczenie, często centralne i rzutujące na ocenę przez jednostkę innych jej 
właściwości i możliwości oraz na ocenę własnej wartości. Własne ciało może nabrać znaczenia, które wykracza poza 
jego konkretne funkcje. Części ciała mogą być określane jako dobre lub złe, adekwatne lub nieadekwatne itp. (Wright, 
1965). Autorka zwraca też uwagę na to, że nie tylko nagłe zmiany we własnym wyglądzie, lecz także zmiany 
powstające stopniowo jednostka uświadamia sobie nie stopniowo, lecz jako nagły, zaskakujący fakt.
Obraz własnego uszkodzonego, zniekształconego ciała, który ma być włączony w pojęcie o sobie w sposób nie 
powodujący destruktywnego zaburzenia równowagi psychicznej i osobowości, staje się nieraz szczególnie ważnym i 

trudnym problemem w rehabilitacji osób niepełnosprawnych. F. C. Macgregor (1953, cyt. za: Wright, 1965, s. 177) w 
swej pracy o deformacjach twarzy pisze, że "zniekształcenie, które następuje w wieku dojrzałym, wydaje się wywierać 
destrukcyjny wpływ na psychiczną integrację danej osobowości". Jednakże - jak wiadomo - własny wygląd, obraz 
własnego zniekształconego ciała wywiera wpływ na pojecie o sobie i całą osobowość w zależności od tego, jakie dla 
jednostki ma znaczenie, juką przedstawia dla niej wartość. Według B. A. Wright (1965, s. 177): "(...) tam, gdzie 
zasadnicze «ja» jest nierozłącznie związane z nietkniętym ciałem i gdzie posiadanie całego, zdrowego, pięknego ciała 
jest wy-
150

soko cenione, wstrząs w dotychczasowych pojęciach o sobie wydaje się nieuniknioną konsekwencją. W istocie, 
konsekwencje te bywają tak trau-matyczne, że dana osoba może być w ogóle niezdolna do integracji swego nowego 
stanu fizycznego z pojęciami o sobie". Integracja ta może nastąpić dopiero po rewaluacji wartości stanu fizycznego jako 
takiego i jego związku z wartością jednostki jako człowieka.
B. Wright (1965, s. 178) przytacza opis reakcji na widok swego zniekształconego ciała, podany przez Katarzynę 
Hathaway (która w dzieciństwie chorowała na gruźlicę kręgosłupa). W opisie tym przedstawiony jest wpływ obrazu 
własnego ciała na psychikę i trudność włączenia go w pojęcie o sobie.
"Kiedy wreszcie wstałam (...) i musiałam uczyć się na nowo chodzić, pewnego dnia wzięłam ręczne lusterko i 
podeszłam do dużego zwierciadła, żeby spojrzeć nu siebie. Podeszłam sama, bo nie chciałam, żeby ktoś (...) widział, co 
czuję, kiedy zobaczę się po raz pierwszy od dłuższego czasu. Ale nie wydobył się ze mnie żaden słoi, żaden krzyk, nie 
krzyknęłam z wściekłości, kiedy siebie zobaczyłam. Po prostu oniemiiiliim. Tu osoba w lustrze to nie mogłam być ja. 
Czułam się wewnątrz jak zdrowa, zwykła, »/x;/ciSllwB istota - och! niepodobna do tej w lustrze! A jednak kiedy 
odwróciłam twarz w utronę lustra, spojrzały na mnie moje własne oczy, płonące wstydem (...) Ponieważ nie 
krzyknęłam ani nie wydałam żadnego dźwięku, stało się dla mnie niemożliwe powiedzieć o tym komukolwiek. 
Zmieszanie i przestrach z powodu mojego odkrycia zamknęły się wtedy w moim wnętrzu i musiałam potem być z nim 
sam na sam przez bardzo długi czas.
Stopniowo zapomniałam o tym, co zobaczyłam w lustrze. Nie zdołało to przeniknąć w głąb msgo umysłu i stać się 
integralną częścią mojej istoty. Czułam się tak, jakby to nie miało nic wspólnego ze mną; było to jakby tylko 
przebranie. Ale nie był to ów rodzaj przebrania, jakie obiera dobrowolnie osoba, która nosi je mając na celu zmylenie 
innych ludzi co do swojej identyczności. Moje przebranie zostało mi narzucone bez mojej zgody, czy wiedzy, jak to się 
dzieje w baśniach, i to ja sama zostałam właśnie nim zmylona co do mojej własnej identyczności. Patrzyłam w lustro i 
ogarnęło mnie przerażenie, gdyż nie poznałam siebie. W miejscu, gdzie stanęłam, pełna owego trwałego, 
romantycznego uniesienia, jakbym była wybranką losu, szczęśliwą istotą, dla której wszystko jest możliwe, ujrzałam 
obcą, małą, godną litości, wstrętną figurkę i twarz, która kiedy na nią patrzyłam, przybrała wyraz bolesny i okryła się 
rumieńcem wstydu. Było to tylko przebranie, ale miałam je na sobie, na zawsze. To była prawda, coś, co istniało 
rzeczywiście. Każde z tych spotkań w lustrze odczuwałam niby uderzenie obuchem w głowę. Byłam po nich za każdym 
razem odurzona, oniemiała i bez czucia, aż wreszcie powoli i uparcie moje przemożne, wytrwałe, złudne wyobrażenie, 
że jestem zdrowa i piękna, na nowo opanowało mnie i zapomniałam o niemożliwej do przyjęcia rzeczywistości i oto 
byłam znowu wystawiona na ciosy i nie przygotowana'na ich przyjęcie".
Akceptacja obrazu własnego zniekształconego ciała, jakkolwiek niezwykle trudna, i włączenie tego obrazu w 
zintegrowane pojęcie o sobie stanowią
151

konieczny warunek odzyskania równowagi i pozytywnego przystosowania się do życia z niepełnosprawnością. O 
akceptacji niepełnosprawności, jako o warunku prawidłowego przystosowania psychicznego, społecznego i 
zawodowego, była mowa w poprzednim rozdziale. Akceptacja faktu niepełnosprawności obejmuje również akceptację 
obrazu własnego ciała, co z kolei ściśle wiąże się z samooceną i wartościowaniem siebie samego.
Dopóki poczucie własnej wartości jest zagrożone przez włączenie obrazu własnego zniekształconego ciała w pojęcie o 
sobie, naruszające również integrację tego pojęcia, dopóty jednostka broni się przed tym w różny sposó"b, stosując 
mechanizmy obronne, zwłaszcza zaprzeczanie oczywistym faktom i ucieczkę od rzeczywistości w świat fantazji lub 
odurzenie alkoholowe czy też narkotyczne.
Sytuacja stresowa powstająca w związku z trudnością włączenia obrazu swego zniekształconego ciała w zintegrowane 
pojęcie o sobie i konieczność zmniejszenia traumatyzującej rozbieżności między "ja rzeczywistym" a "ja idealnym" 
wymagają przede wszystkim ponownej oceny wartości fizycznych w stosunku do innych wartości, które dana jednostka 
reprezentuje i które są dla niej osiągalne, a więc rewizji i zmiany hierarchii ważności przyjmowanych dotychczas 
wartości. Gdy to nie nastąpi i gdy jednostka coraz bardziej chroni się przed stresami, wówczas - jak stwierdza H. Cobb 
• (1967) - tym bardziej jej "ja" zamyka się w sobie, staje się jakby odsu-'nięte od rzeczywistości i wyobcowane; w 
konsekwencji następuje zmniejszenie efektywnej samokontroli. Gdy zaś ani system obronny, ani kontrolny nie są 
efektywne w obliczu napotykanych trudności życiowych, pojęcie o sobie może ulec dezintegracji i mogą wystąpić 
nawet ciężkie zaburzenia osobowości.
L. Diller (1972) zwraca uwagę na to, że tak popularny w dzisiejszej psychologii termin "obraz ciała", tj. pojęcie, jakie 
dana jednostka może mieć o swoim, ciele, powstał w czasie badań nad uszkodzeniami mózgu u osób, których działanie 
wskazywało na zaburzenia w tym zakresie.
Wysunięta przez H. Heada teza głosiła, że rosnąc tworzymy schemat ciała (tj. schematyczny obraz ciała), który może 

zostać naruszony w przypadkach uszkodzenia mózgu (Weinstein, Kohn, 1955). Na przykład u osób z hemiplegią (tj. 
porażeniem jednostronnym połowiczym ciała na skutek uszkodzenia mózgu) zwykle występują zaburzenia schematu 
ciała (zwłaszcza u osób z hemiplegią organiczną). Zaburzenia te mogą dotyczyć ciała, otoczenia przestrzennego oraz 
pojęcia "ja" (ego) (Diller, 1972).
152

Jeśli chodzi o zaburzenia dotyczące ciała, u osób z hemiplegią spotyka się m.in. niezdolność wykonywania poleceń 
odnoszących się do poszczególnych części ciała (Rusk, 1958), niezdolność lokalizowania części ciała albo oceny 
odległości na ciele (MacDonald, 1960; Shontz, 1956), zaprzeczanie istnieniu albo błędną ocenę porażonej kończyny 
(Bender, 1952,cyt. za: Diller, 1972, s. 102).
Zaburzeniom związanym z obrazom ciała towarzyszą zwykle zaburzenia dotyczące pojęcia o sobie. Jedno i drugie 
mogą stwarzać poważne problemy w rehabilitacji osób z porażeniem połowiczym.
R. M. Allen (1972, s. 123), pis/uc o d/ieciecym porażeniu mózgowym, stwierdza: "U osób z porażeniem mózgowym na 
pojecie o sobie wywierają silny wpływ skutki sensorycznych i motoryc/,nych zaburzeń, które przenikają głęboko do ich 
osobistego, społecznego i zawodowego nastawienia".
U osób upośledzonych umysłowo, mimo ograniczeń w abstrakcyjnym pojmowaniu swego "ja" w zależności od stopnia 
tego upośled/enia, również powstaje w miarę uczenia się i doświadczeń życiowych pewien zespól odnoszących się do 
swego "ja" spostrzeżeń, postaw i zachowań, które w bardzo istotny sposób rzutują na związki tych osób z otaczającym 
światem (Cobb, 1967).
Normalnie rozwijające się dziecko odkrywa siebie, swoje "ja", w swoich zmaganiach z otaczającym światem, który 
równocześnie zaspokaja jego potrzeby i zagraża, ich zaspokojeniu, nagradza i karze. W przypadku dziecka umysłowo 
upośledzonego jest - jak stwierdza H. V. Cobb - podobnie, lecz wiele komponentów zostaje zmodyfikowanych. Nie 
tylko dłużej trwa odróżnianie siebie od otaczającego świata, lecz także występują większe trudności w określeniu 
stałych różnic, obrazy siebie i świata mają bardziej ograniczony zakres, są mniej wyraźne i ulegają wypaczeniu w 
zależności od charakteru i zakresu upośledzenia umysłowego.
Struktura swego "ja" u jednostek umysłowo upośledzonych rozwija się wolniej i pozostaje zarówno mniej 
zróżnicowana, jak też słabiej zintegrowana aniżeli u jednostek normalnie rozwiniętych umysłowo. Struktura "ja" 
umysłowo upośledzonego dziecka wykazuje również tendencję do większej stabilności i zgodności z bezpośrednimi i 
konkretnymi elementami doświadczenia, np. dziecko mongoloidalne żyje raczej wyłącznie teraźniejszością niż 
przeszłością czy przyszłością. Jednakże umysłowo upośledzone dziecko również doznaje stresu, zmieszania i 
przykrości w związku z obrazem siebie samego. Powodują je przykre, silnie deprecjonujące doświadczenia w 
kontaktach z ludźmi normalnie rozwiniętymi umysłowo,
153

lecz negatywnie oceniającymi wygląd jednostek umysłowo upośledzonych i przejawiającymi w zachowaniu negatywne 
wobec nich postawy.
Wraz z rozwojem poczucia tożsamości swojej osoby jednostka rozpoznaje też swoje ciało, włączając jego obraz w 
pojęcie o sobie. Normalnie rozwijające się dziecko rozpoznaje swój obraz w lustrze w wieku ok. 3 lat. Natomiast 
umysłowo upośledzone dzieci, biorące udział w eksperymentach przeprowadzonych przez H. V. Cobba (1967), 
rozpoznawały swój obraz lustrzany, gdy wiek ich rozwoju umysłowego wynosił ok. 3 lat. Znaczna jednak liczba 
badanych dzieci umysłowo upośledzonych odrzucała definitywnie swój własny obraz odbity w lustrze. Dzieci te nie 
akceptowały obrazu swego ciała, wybierały obraz innej osoby w miejsce siebie. Rozpoznając siebie i kolegów na 
fotografiach, określały się na przykład jako "zepsute", "złamane", "do niczego" itp.
Jak stwierdza E. R. Hilgard (1972, s. 728), sposób, w jaki jednostka spostrzega swoje ciało, dostarcza wskazówek co do 
jej pojęcia o sobie. W przypadku różnych poważnych chorób somatycznych również pojęcie •o sobie ulega zmianom. 
Inaczej jest przy tym w przypadku chorób przew-• lekłych, zwłaszcza postępujących, gdy stopniowo uświadamiane 
następujące zmiany, inaczej w przypadku nagłych zmian, np. ataku serca. F. A. Whitehouse (1972, s. 67) zwraca 
uwagę, że w reakcji na atak serca "najbardziej podstawowe, a często nie wyrażane jest poczucie zagrożenia własnego 
«ja», wyobrażenie siebie samego i struktura tego: Czy jestem tą samą osobą? Czy naprawdę mnie się to przydarzyło? 
Czy to mnie zmieni? Czy jestem teraz mniej wartościowy, człowiekiem innego rodzaju?", itd. Jak już wspomniano, 
pojęcie o sobie u człowieka bardziej lub mniej sprawnego wiąże się ściśle z jego samooceną i wartościowaniem siebie. 
Zdaniem Hilgarda (1972) postrzeganie siebie i samoocena będą prawdopodobnie zajmowały coraz poważniejsze 
miejsce w psychologii osobowości. Za Combsem i Snyggiem (1959) stwierdza on (s. 727):
"System wartości i postaw jest zbudowany wokół sytuacji, które są istotne ze względu aa cele jednostki i które mogą 
wzbudzać uczucia samowywyższania lub samoponiżania. Wytwarza się «ja» idealne, które pragniemy osiągnąć, i każdy 
osądza swoje rzeczywiste postępowanie przez porównanie z tym ideałem (...) Niektórzy sądzą, że chronienie i 
wywyższanie swego «ja» stanowi główny element motywacji".
Każdy człowiek przejawia potrzebę poczucia własnej wartości. Ponieważ pojęcie o sobie jest czymś, co może 
zaspokoić tę potrzebę, człowiek ma tendencję do wyrabiania pozytywnego pojęcia o sobie.
'    '    '"   :•   -• 154

Naruszenie i nawet tylko zagrożenie utrwalonego pojęcia o sobie i poczucia własnej wartości stawia jednostkę w 
sytuacji stresowej na skutek niezaspokojenia lub zagrożenia bardzo ważnej potrzeby człowieka, jaką jest posiadanie 

zintegrowanego, spójnego pojęcia o sobie i poczucia własnej wartości.
Osoby niepełnosprawne często znajdują się w sytuacjach, w których ich pozytywne pojęcie o sobie może być 
zagrożone w związku z doświadczaniem negatywnych ocen i postaw zo strony innych osób z otoczenia bądź w związku 
z własnymi niepowodzeniami w działaniu i frustracją dążeń do przyjętych celów. Niejednokrotnie wiec zachowanie 
osób niepełnosprawnych jest skierowane na ochron? zagrożonego pojęcia o sobie jako człowieku reprezentującym 
określone wartości.
Uważa się (English, English, 1958), że istotę poczucia własnej wartości stanowią pozytywne i negatywne uczucia 
dotyczące siebie samogo, wynikające przede wszystkim z osiągnięcia lub nagrody (uczucia pozytywne) bądź z 
niepowodzenia i zawodu (uczucia negatywne). Za ważny czynnik wpływający na poczucie własnej wartości uznaje się 
różnicę międ/y modelem siebie samego, tzw. "ja" idealnym, a "ja" uświadomionym sobie przez daną osobę (zob. 
Reykowski, 1971).
Zasadniczy problem tkwi w koncepcji siebie jako człowieka wartościowego i określenie swojej wartości. Samoocena i 
poczucie własnej wartości u osoby bardziej lub mniej sprawnej zależą od tego:
- jaki przyjęła wzór osobowy, stanowiący układ odniesienia dla oceny jej własnej wartości,
- jak dana osoba spostrzega swoje właściwości i zachowanie, np. czy spostrzega je bardziej lub mniej krytycznie, czy 
widzi je jako bardziej lub mniej podobne do przyjętego przez nią wzoru,
- jaka jest sytuacja życiowa jednostki i jakie ma dla niej znaczenie, tzn. w jakim stopniu pozwala na zaspokojenie jej 
potrzeb.
Na to, jak jednostka spostrzega swoje właściwości i jak je ocenia, wywierają wpływ jej ogólne postawy, np. 
nastawienie optymistyczne lub pesymistyczne, tolerancyjne lub nietolerancyjne itp., a także jej postawa wobec siebie.
Postawę każdej jednostki wobec siebie i własnych cech, opierającą się na uznaniu ich wartości, określa się jako 
akceptację siebie samego. Chodzi przy tym o obiektywne uznanie własnych zdolności i ograniczeń, bez niewłaściwego 
poczucia dumy, winy czy wstydu, umożliwia to bowiem podjęcie konstruktywnego wysiłku i przez wielu autorów 
uważane jest za

155

istotne dla zdrowej osobowości (zob. Wright, 1965). Akceptacja siebie •wiąże się więc ściśle z uznaniem własnej 
wartości.
Akceptacja samego siebie przez człowieka z naruszoną sprawnością obejmuje również m.in. jego niepełnosprawność i 
wynikające stąd ograniczenia. Przystosowanie do życia z niepełnosprawnością i jej akceptacja wymaga takiego 
podejścia do własnych braków i ograniczeń, aby można było ukształtować bądź odbudować, wzmocnić i utrzymać 
dodatnie pojęcie o sobie jako człowieku wartościowym w różnych rolach życiowych.
Oceniając siebie i swoją wartość jednostka bardziej lub mniej sprawna porównuje siebie i swoje możliwości z 
przyjętym przez siebie wzorcowym zestawem wartości, czyli ze swym "ja" idealnym. Na powstanie tego W/orca, 
stanowiącego układ odniesienia w samoocenie i samowartościowa-niu, szczególny wpływ wywiera środowisko 
społeczne. W różnych społeczeństwach i grupach społecznych powszechnie przyjmowane są określone standardy, 
modele wartościowego człowieka - określonym cechom i zachowaniu przypisuje się określone wartości. Standardy te 
stanowią układ odniesienia m.in. dla oceny wartości inwalidów przez innych ludzi. Na przykład w starożytnej Sparcie, 
gdzie wysoko ceniono tężyznę fizyczną, kalekie dzieci zrzucano ze skały.
Różne środowiska społeczne wiążą również określone zestawy wartości z pewnymi rolami społecznymi, a także z płcią. 
Określone właściwości i wartości przypisują też osobom niepełnosprawnym, opierając się zwykle na stereotypowych 
sądach i przekonaniach. Te stereotypowe sądy i przekonania mogą wywierać wpływ na kształtowanie się pojęcia o 
sobie jednostki niepełnosprawnej i na jej samoocenę lub też są odrzucane, jeśli oceniając swą wartość opiera się ona na 
innych wzorcach. Jeśli jednak jednostka ukształtowała własne pojęcie o swoim "ja" idealnym jako o człowieku 
pełnosprawnym, posiadającym szereg cech pozytywnych, które decydują o jego wartości, a jednocześnie pod wpływem 
środowiska przyjmuje, że osoby niepełnosprawne charakteryzuje pewien układ właściwości ocenianych ujemnie, 
wówczas sama doznając niepełnosprawności będzie negatywnie oceniała swoją wartość jako człowieka 
niepełnosprawnego.
Środowisko społeczne stawia też osobom niepełnosprawnym różne wymagania, określa wzorce zachowań i pożądanych 
cech.
W badaniach przeprowadzonych nad postawami otoczenia wobec inwalidów stwierdziłam, że akceptację kontaktów z 
nimi osoby pełnosprawne warunkują m.in. posiadaniem przez nich szeregu pozytywnych cech (Lar-kowa, 1970). 
Inwalida, jeśli ma być akceptowany przez osoby pełnospraw-
156

ne, powinien być: niedrażliwy, nie przeczulony na punkcie swego kalectwa, pogodny, pogodzony z kalectwem, 
aktywny, opanowany, optymistycznie patrzący na życie, nie unikający towarzystwa osób zdrowych, nie zamykający się 
w sobie, łatwo nawiązujący kontakty i nie mający trudności we współżyciu z innymi, niezłośliwy, nieagresywny, dbały 
o swój wygląd, nie podkreślający swego kalectwa w zachowaniu i nie uskarżający się na nie, nie żądający przywilejów 
ze względu na kalectwo, mający silną wolę i wytrwale dążący do celu.
Badania obejmujące 50 uczniów z uszkodzeniami kończyn dolnych z Zakładu Szkolenia Inwalidów we Wrocławiu (27 
d/iewcząt i 23 chłopców w wieku 17-26 lat), którzy dokonywali samooceny według skali ocen uwzględniającej 

postulowane cechy, wykazały, że cechy, które przypisywała sobie badana młodzież niepełnosprawna, znacznie 
odbiegały od postulowanych przez osoby pełnosprawne (Larkowa, 1974a). Odnosiło się to zwłaszcza do dziewcząt, 
które częściej niż chłopcy oceniały we na pr/y-kład jako szczególnie drażliwe na punkcie swego kalectwa, mujaco 
trudności w kontaktach z innymi ludźmi i nie pogodzone ze swoją niopołno-sprawnością.
Większość badanych uznała się za "czasami złośliwych" (70,5% dziewcząt i 65,2% chłopców); za niezłośliwych uznało 
się 14,8% dziewcząt i 26,2% chłopców; jako zdecydowanie złośliwego określił siebie tylko jeden chłopiec.
Większość badanej młodzieży wykazała tendencję do unikania towarzystwa osób zdrowych.
Tylko czwarta część badanych uważała się za pesymistycznie patrzących
, na życie; podobna była też proporcja osób patrzących optymistycznie
li dość optymistycznie (tzn. połowa skłaniała się do optymizmu); od 25%
"l badanych nie uzyskano odpowiedzi. Zaznaczyły się również wyraźne róż-
| nice między dziewczętami i chłopcami, wskazujące na to, że istotnymi czyn-
j nikami wpływającymi na pesymistyczne czy optymistyczne nastawienie
j na przyszłość są - obok cech osobowości (np. skłonności do określonych
: nastawień) - przede wszystkim sytuacje i perspektywy życiowe widzane
przez niepełnosprawne jednostki, tj. antycypowane przez nie możliwości
.osiągnięcia cenionych wartości, takich jak uzyskanie pożądanej pracy,
zdobycie czyjejś miłości i założenie rodziny. Zdecydowanie pesymistycznie
było nastawionych 37% dziewcząt, a tylko 8,7% chłopców.  Natomiast
43,5% chłopców i tylko 7,4% dziewcząt uważało się za patrzących na życie
zdecydowanie optymistycznie. Na ocenę własnej wartości wpływało prze-
* 157

l

konanie o trudności czy nawet niemożności osiągnięcia określonych wartości, wysoko cenionych powszechnie, a także 
przez badaną młodzież niepełnosprawną, zwłaszcza dziewczęta.
Na rolę płci i stopnia upośledzenia w pojęciu o sobie młodzieży niepełnosprawnej zwraca również uwagę C. Safilios-
Rothschild (1970). Jej badania młodzieży niepełnosprawnej wykazały, że dziewczęta z ciężkim inwalidztwem miały 
bardziej negatywne pojęcie o sobie niż dziewczęta z niepełnosprawnością średniego stopnia. Ponadto, dziewczęta z 
widocznym i poważnym inwalidztwem fizycznym miały znacznie mniej pozytywne pojęcie o sobie i znacznie rzadziej 
akceptowały siebie niż chłopcy z podobnym rodzajem niepełnosprawności.
Aby jednak dokładnie poznać wpływ niepełnosprawności na pojęcie o sobie i móc sformułować w tym zakresie teorię, 
trzeba - zdaniem C. Safilios-Rothschild - przeprowadzić więcej badań dotychących socjopsy-chologicznych czynników, 
które w sposób znaczący związane są z problematyką akceptacji niepełnosprawności, zaprzeczania jej istnienia lub 
wykorzystywania jej w różnych celach przez osoby niepełnosprawne.
Każdy człowiek, również niepełnosprawny, ocenia się pozytywnie lub negatywnie - zależnie od tego, czy uważa siebie 
za zdolnego czy niezdolnego zaspokoić różne swe potrzeby. To znów zależy od tego, które potrzeby dana jednostka, 
zwłaszcza niepełnosprawna, uważała i uważa za bardziej, a które za mniej ważne. W związku z tym inaczej będzie 
oceniać swoją wartość jednostka, która za najważniejsze uznaje zaspokojenie potrzeb poznawczych, intelektualnych, i u 
której nastąpiła niepełnosprawność w obrębie narządu ruchu, aniżeli człowiek, u którego wystąpiła podobna 
niepełnosprawność, lecz dla którego zaspokojenie potrzeby znacznej aktywności ruchowej, np. uprawiania sportu, stało 
na pierwszym miejscu w hierarchii ważności. Dla tej pierwszej osoby niepełnosprawność nogi czy nawet obu nóg 
będzie stanowiła niewątpliwą trudność w poruszaniu się, ale fakt ten nie musi naruszyć poczucia jej własnej wartości. 
Dla drugiej jednostki niemożność realizacji tak ważnej dla niej i dla jej pojęcia o sobie potrzeby aktywności sportowej 
oznacza nie tylko trudności w poruszaniu się, lecz także zagrożenie, a nawet poważne naruszenie poczucia własnej 
wartości i konieczność zmiany pojęcia o sobie jako o człowieku wartościowym, zdolnym zaspokoić wiele swoich 
istotnych potrzeb pod warunkiem przyjęcia nowej, zmienionej hierarchii ich ważności.
Obniżona samoocena nie musi być równoznaczna z poczuciem mniej-
158

szej wartości siebie jako człowieka, jeśli nie dotyczy właściwości, które dana jednostka uważa za decydujące o wartości 
człowieka.
Przez poczucie niższości (mniejszej wartości) rozumie się przeświadczenie o niższości, którego dana jednostka nie 
może akceptować. Taka osoba wykazuje też tendencję do niekorzystnej samooceny, uzasadnionej lub nie uzasadnionej 
faktami, i w rezultacie tendencję do depresji i doznawania uczucia wstydu (English, English, 1958).
Jak wykazują obserwacje, badania i literatura psychologiczna, nawet ciężkie inwalidztwo nie determinuje poczucia 
niższości. Na przykład zdaniem B. Wright (1965, s. 71), "obiektywny fakt inwalidztwa stanowi niezwykle wątłe 
kryterium dla oceny, która jednostka jest nadmiernie skłonna przekreślić własną wartość, a która nie (...)". Natomiast 
społeczne poniżenie i przypisywanie mniejszej wartości przez otoczenie łalwiej może do tego doprowadzić. Według B. 
Wright obniżone poczucie własnej wartości stwierdzono u ok. 25% inwalidów badanych przez różnych autorów.
We wspomnianych poprzednio badaniach, przeprowadzonych wśród uczniów zakładu szkolenia zawodowego 

inwalidów (Larkowa, 1974«). 36% ogółu badanych podało, że doznaje poczucia mniejszej wartości z powodu 
istniejącej niepełnosprawności fizycznej. Natomiast tylko 16% badanych uczniów miało wątpliwości, czy dadzą, sobie 
samodzielnie radę w życiu.
Samoocena młodzieży niepełnosprawnej pozostawała pod wpływem sytuacji, mianowicie sytuacji zdobywania zawodu, 
stwarzającej warunki sprawdzania swych możliwości oraz otwierającej realne perspektywy zawodowe. Badani oceniali 
swoje możliwości zawodowe, biorąc pod uwagę znane im standardy zawodowe, których osiągnięcie uznawali na ogół 
za realne, i już w tym zakresie mieli okazję się sprawdzić. Natomiast określając ogólne poczucie własnej wartości, 
porównywali się z powszechnie przyjętymi standardami dla swego wieku i płci. Znaczny wpływ wywierały na. badaną 
młodzież rozpowszechnione stereotypowe oceny, deprecjonujące osoby niepełnosprawne fizycznie.
W ocenie swoich możliwości zawodowych - dania sobie samodzielnie rady w życiu - nie było większych różnic między 
dziewczętami i chłopcami (87% chłopców i 81,5% dziewcząt oceniło pozytywnie swoje możliwości). Znaczne 
natomiast różnice wystąpiły między dziewczętami i chłopcami w doznawaniu poczucia mniejszej wartości z powodu 
niepełnosprawności fizycznej: 57,2% dziewcząt i tylko 9% chłopców mówiło o doznawaniu
159

poczucia mniejszej wartości z tego powodu. Poczucia mniejszej wartości doznawały także te dziewczęta, które były 
przekonane, iż dadzą sobie radę w życiu mimo istniejącego kalectwa. Pozostali badani stwierdzili, że nie doznają 
poczucia mniejszej wartości z powodu swego kalectwa.
Różnice w omawianym zakresie między chłopcami i dziewczętami mogły wynikać z faktu, że życiowa sytuacja 
dziewcząt niepełnosprawnych i wzorce przyjęte dla roli dziewcząt i kobiet sprawiają, iż niepełnosprawność zmniejsza 
ich możliwości zaspokojenia szeregu potrzeb w stosunku do możliwości niepełnosprawnych chłopców czy mężczyzn.
Badana młodzież, pytana wprost o przyczyny poczucia mniejszej wartości, określała je na ogół w sposób niezbyt 
sprecyzowany, np. jako świadomość inności, a także jako przekonanie o niemożności osiągnięcia zadowolenia w życiu 
i emocjonalnym odrzuceniu przez innych. Jako główną przyczynę podawano najczęściej niemożność zdobycia 
pewnych, cenionych powszechnie wśród młodzieży wartości, będących także źródłem przyjemności, przy czym 
chłopcy wymieniali przede wszystkim niemożność uprawiania sportów tak jak ich rówieśnicy, dziewczęta zaś - 
niemożność tańca, utrzymywania szerszych kontaktów towarzyskich, modnego ubierania się i podobania się chłopcom. 
Z wypowiedzi badanej młodzieży wyraźnie wynikało, iż wiąże ona poczucie swej mniejszej wartości z tym, co uważa 
za stracone i nieosiągalne na skutek niepełnosprawności.
R. Pichalski (1983), na podstawie badań porównawczych nad celami i aspiracjami młodych ludzi niepełnosprawnych i 
pełnosprawnych, stwierdził między innymi, że przyjęty przez nich system podstawowych wartości nie różni się. Mają 
oni podobne cele i dążenia życiowe, podobne wzorce sukcesu życiowego oraz zbliżone postawy wobec siebie i świata.
Wiadomo jednak, że jeśli przyjęte wzorce i cele są niezgodne z możliwościami poszczególnych jednostek, prowadzi to 
do obniżenia samooceny, utrudnia przystosowanie do życia z niepełnosprawnością i dalszy rozwój.
W przeprowadzonych przeze mnie badaniach (Larkowa, 1974a) istniejące ograniczenia, powodujące odchylenia od 
przyjętych przez chłopców i dziewczęta wzorów zachowań oraz sposobów zaspokajania swych potrzeb i doznawania 
przyjemności lub też - mówiąc inaczej - odchylenia od sposobów pełnienia ról przyjętych dla dziewcząt i chłopców, 
uważane były przez część młodzieży niepełnosprawnej (zwłaszcza dziewczęta) za oo». co obniża ich wartość jako 
dziewczyny bądź chłopca.
Wypowiedzi badanej młodzieży wskazywały wyraźnie, jak ważny jest
160

w ocenie wartości własnej osoby układ odniesienia oraz to, jaki standard bierze się pod uwagę w ocenie wartości - pod 
jakim kątem widzenia, z kim i pod jakimi względami porównujemy siebie. Dokonując samooceny, porównań i 
wartościowania siebie, obracamy się w granicach określonych ról i przyjętych lub narzuconych dla nich wzorców - 
standardów zachowań, właściwości i wartości. Istotną więc rzeczą jest przyjmowanie, a także doprowadzenie do 
przyjęcia przez osoby niepełnosprawne i ich otoczenie, ról i zindywidualizowanych wzorców, odpowiednich dla danej 
jednostki
•.  ze względu na zestaw jej cech, możliwości i ograniczeń. Chodzi tu o odejście
• od stereotypowości i równocześnie o tolerancję, u nawet akceptację pewnej odmienności. Przyjmowane, 
zindywidualizowane w/orce powinny być społecznie wartościowe, ale jednocześnie stwarzać możliwości zaspokojenia 
istotnych potrzeb poszczególnych jednostek.
Ważna jest przy tym świadomość konieczności i słuszności indywidualizacji w doborze ról i wzorców, lub też inaczej 
mówiąc - • indywidualnych systemów wartości czy też indywidualnych układów odniesienia
, (Helson, 1959). Każdy z nas, bardziej lub mniej sprawny, niezależnie od wieku i w różnych warunkach, reprezentuje 
określone właściwości, wartości i ograniczenia, które trzeba brać pod uwagę, gdy się chce osiągać zamierzone cele i 
zaspokajać swe potrzeby w sposób adekwatny do istniejących warunków. Zdarza się, że osoby niepełnosprawne nie 
uświadamiają sobio tego lub nawet nie chcą uświadamiać, co wpływa na ich negatywną samo-
f ocenę i obniżanie poczucia własnej wartości.
|    Nasuwają się tu trzy problemy, a zarazem trzy podejścia do oceny własnej
l wartości.
i     Pierwsze, o którym już wspomniano, to uniezależnienie się od uproszczo-
' nych, schematycznych stereotypów w ocenie wartości siebie i innych oraz przechodzenie do oceny z wyraźnym, 

indywidualnym układem odniesienia, co pozwala na uwydatnienie możliwości niepełnosprawnej jednostki, a nie jej 
ograniczeń.
Drugie - to przyjmowanie w wielu przypadkach, jako układu odniesienia w samoocenie, własnego stanu, np. we 
wczesnych fazach usprawniania fizycznego czy zawodowego. Pozwala to na zmianę podejścia - od współzawodnictwa 
z kimś pod pewnymi względami, np. sprawności fizycznej, która dla danej jednostki niepełnosprawnej jest nieosiągalna 
i stanowi jedynie źródło frustracji, do współzawodnictwa ze sobą samym - a więc kształtuje nastawienie na 
doskonalenie się. Trzecie podejście polega na doborze odpowiedniego i osiągalnego spo-
161

sobu zaspokajania swych potrzeb, właściwej drogi dochodzenia do celu. Jeśli sposób zaspokajania potrzeb jednostki i 
osiągania przez nią ważnych dla niej wartości jest nieadekwatny do jej możliwości lub też w związku z zaistniałą 
niepełnosprawnością stał się zbyt trudny i niemożliwy do realizacji, wówczas narasta frustracja i może pojawić się 
negatywna samoocena, a nawet poczucie niniejszej wartości. Gdy się pragnie uprawiać sport, można to czynić nawet na 
wózku inwalidzkim, np. uprawiać hicznictwo, i będzie to dla danej jednostki źródłem radości i satysfakcji. Niemożność 
gry w piłkę nożną, siatkówkę czy w tenisa nie musi być źródłem cierpień i poczucia nizs/ości.
Można jednak powiedzieć, że są wartości znacznie ważniejsze dla człowieka, których osiągnięcie w przypadku 
niepełnosprawności bywa zagrożone lub wręcz uniemożliwione. W związku z tym należałoby przypomnieć, że 
hierarchia ważności różnych wartości jest sprawą indywidualną, że może ulec zmianom i że zmianom takim podlega, 
np. z wiekiem, a w przypadku powstania niepełnosprawności taka rewizja i zmiana wartości warunkuje dobre 
przystosowanie się do życia.
Są wszakże wartości powszechnie uważane za cenne, których osiągnięcie zaspokaja tak ważne potrzeby ludzkie, jak 
potrzeba miłości, potrzeby seksualne oraz potrzeba założenia rodziny; w tym przypadku często zwłaszcza dziewczęta 
czy kobiety dotknięte poważną niepełnosprawnością fizyczną czują się zagrożone i pesymistycznie oceniają swoje 
możliwości życiowe.
Także u części mężczyzn, zwłaszcza u osób z uszkodzeniami rdzenia kręgowego, które w związku z tym mają 
zaburzone funkcje seksualne, powstają problemy związane z trudnościami w zaspokojeniu tych potrzeb. Zapominają 
oni często, lub nie uświadamiają sobie, że niepełnosprawność jest tylko jednym z elementów wielkiego, 
skomplikowanego zestawu właściwości człowieka, ważnym, lecz nie najważniejszym i nie decydującym o wartości 
jednostki i jej możliwościach zaspokojenia ważnych dla niej potrzeb.
Pojęcie o sobie a problemy w sferze miłości i seksu
Powstawanie i rozwiązywanie tych problemów jest uwarunkowane przede wszystkim właściwościami i 
funkcjonowaniem całej osobowości człowieka, którego organizm jest bardziej lub mniej sprawny, oraz jego 
doświadcze-
162

niami w różnych dziedzinach i okresach życia, zwłaszcza w kontaktach z innymi ludźmi.
W każdej grupie osób niepełnosprawnych, u których zaburzone są funkcje seksualne, jak i u tych, u których nie są one 
zaburzone mimo niepełnosprawności innych funkcji organizmu, mogą wystąpić różne problemy, zwłaszcza natury 
psychologicznej i społecznej, związane z dziedziną miłości i seksu - podobnie jak i u osób pełnosprawnych (zob. 
Larkowa, 19806).
Szczególną rolę w życiu miłosnym i seksualnym każdego człowieka, bardziej lub mniej sprawnego, odgrywają:
- pojęcie o sobie, samoocena i wartościowanie siebie jako mężczyzny lub kobiety i jako człowieka,
- postawa wobec siebie, swoich defektów i upośledzeń,
- postawa wobec przedstawicieli innej płci i innych ludzi w ogóle,
- postawy innych ludzi wobec osób niepełnosprawnych oraz ich potrzeb,
- postawy wobec miłości między kobietą i mężczyzną i życia seksualnego w ogóle,
- oczekiwania i antycypacje zachowań innych ludzi,
- osobowość jednostki i jej funkcjonowanie w różnych sytuacjach, kształtowane pod wpływem wychowania, nabywanej 
wiedzy i umiejętności.
Do pojęcia o sobie, swoich możliwościach i ograniczeniach jednostka włącza również aspekt seksualny - widzenie 
siebie w roli kobiety i mężczyzny oraz wszystko to, co wiąże się z pełnieniem roli mężczyzny i kobiety jako partnerów 
seksualnych, małżonków i rodziców. Pojęcie o sobie jako kobiecie lub mężczyźnie kształtuje się, podobnie jak w ogóle 
pojęcie o sobie, od wczesnego dzieciństwa, w rezultacie społecznych interakcji, pod wpływem wychowania, postaw i 
zachowań innych ludzi, zwłaszcza bliskiego otoczenia. Przyswajane sobie przez jednostkę standardowe wzorce cech i 
zachowań w różnych zakresach obejmują również dziedzinę emocjo-namo-seksualną.
Przyjmując określony model, tzn. standardowy lub wyidealizowany wzorzec mężczyzny czy kobiety, prezentujący 
określone sposoby zachowań seksualnych, włączając go do własnego idealnego pojęcia o sobie i porównując siebie - 
jednostkę z uszkodzonym ciałem i ograniczonymi możliwościami - z takim obrazem idealnym, jednostka 
niepełnosprawna jest skłonna do obniżonej samooceny, a nawet do uogólnionej deprecjacji swojej wartości. Jak bardzo 
zależy to od ukształtowanych w dzieciństwie
163

pojęć i postaw dotyczących miłości i seksu, zwracają na to uwagę między innymi S. Singli i T. Magner (1975). 

Podkreślają oni, że jeśli dziecko jest wychowywane w atmosferze, w której uczucia między rodzicami oraz między 
rodzicami i dzieckiem są w małym stopniu uzewnętrzniane, może ono uważać sprawy seksu za "nieczyste", oderwane 
od uczucia. Jeśli natomiast w domu na każdym kroku odczuwana i okazywana jest miłość, dziecko przyjmuje 
pozytywną postawę wobec spraw seksu między ludźmi, których łączy miłość. Seks nabiera wówczas wartości 
pozytywnej.
Osoby, które uważają sprawy seksu za coś nieczystego, mają często negatywny pogląd na siebie w roli partnerów 
seksualnych. W konsekwencji nie mogą dobrze funkcjonować w dziedzinie seksualnej, ponieważ ich postawa wobec 
siebie jest niewłaściwa.
Taką niekorzystną postawę wobec siebie przybierają czasem osoby z uszkodzonym rdzeniem kręgowym, jeśli nie 
włączyły swego inwalidztwa do pojęcia o sobie. Ponieważ swe uszkodzone ciało uważają za brzydkie, mają poczucie, 
że cała ich osoba jest nieatrakcyjna, i to przekonanie o własnej nieatrakcyjności wywiera istotny wpływ na wszelkie 
poczynania w omawianej dziedzinie (Berger, 1952).
I. Nordqvist (1972) przedstawia dwa podejścia do problematyki seksualnej i jej znaczenia dla osób niepełnosprawnych. 
Jedno - to traktowanie seksu jako czystego popędu, drugie zaś - to łączne traktowanie seksu-alizmu i miłości, z 
docenianiem znaczenia obu komponentów. Autorka wyraża pogląd, że niewłaściwa postawa większości ludzi wobec 
życia seksualnego inwalidów, pod której wpływem pozostają też oni sami, wynika nie tylko z ignorancji, lecz także z 
przyjętych określonych wzorców estetycznych. Ludziom pełnosprawnym może być trudno wyobrazić sobie i 
akceptować osoby z ciężkimi fizycznymi uszkodzeniami narządu ruchu w sytuacjach seksualnych, a przyczyną tego są 
duże różnice między ciałem nie uszkodzonym i uszkodzonym. Ważne jest również podejście do sposobu zaspokajania 
potrzeb seksualnych.
Istotne dla przystosowania jednostki do życia z niepełnosprawnością, w tym też przystosowania seksualnego, jest 
przyjmowanie, również w omawianej dziedzinie, i doprowadzenie do akceptacji przez otoczenie wzorców 
indywidualnych odpowiednich dla danej jednostki z określonymi możliwościami i ograniczeniami. Wzorce te powinny 
umożliwiać zaspokojenie ważnych potrzeb człowieka, do których należą także potrzeby seksualne w połączeniu z 
potrzebą miłości.
Ważna jest tu świadomość konieczności i słuszności indywidualizacji
164

w doborze sposobów zachowań seksualnych dostępnych dla danej jednostki z naruszoną sprawnością, pożądanych i 
akceptowanych przez nią i partnera, przynoszących satysfakcję bez deprecjacji tych zachowań i bez wywoływania 
poczucia mniejszej wartości, poczucia winy i lęku. Pozytywna postawa wobec siebie, akceptacja istniejącego stanu 
rzeczy oparta na realistycznej ocenie własnych możliwości i ograniczeń, akceptacja określonego stopnia zależności od 
partnera i określonego sposobu zaspokojenia swych potrzeb, bez obniżenia własnej wartości to warunki przystosowania 
do życia z niepełnosprawnością również w dziedzinie potrzeb seksualnych i zaspokojenia tych potrzeb.
Szczególnie trudny i ważny jest problem przystosowaniu w tym zakresie osób z paraplegią (na skutek uszkodzenia 
rdzenia kręgowego).
A. Weiss i M. Diamond stwierdzili w swych badaniach (1966, cyt. za: Singh, Magner, 1975), że osoby z uszkodzeniem 
rdzenia kręgowego musiały przystosować się do zmiany pragnień seksualnych (dotyczących sposobu zaspokojenia 
potrzeb seksualnych) i do aktywności w tym zakresie, zanim przystosowały się w ogóle do swojej niepełnosprawności.
W grupie badanych mężczyzn 92% osób stwierdziło odczuwanie pragnień seksualnych przed doznaniem inwalidztwa, a 
u 96% występowały wówczas różne formy aktywności seksualnej. Natomiast po doznaniu uszkodzenia rdzenia 
kręgowego 81% mężczyzn stwierdziło występowanie pragnień seksualnych, a tylko 69% - aktywność seksualną w 
różnych formach. W grupie kobiet z podobnym uszkodzeniem ciała pragnienia seksualne przed doznaniem inwalidztwa 
występowały u 48% badanych, a u 52% aktywność seksualna. Natomiast po doznaniu inwalidztwa 62% kobiet 
stwierdziło występowanie pragnień seksualnych i tyleż samo - aktywność seksualną. W grupie kobiet nastąpił więc po 
doznaniu inwalidztwa wyraźny wzrost zarówno pragnień, jak i aktywności w dziedzinie seksualnej, podczas gdy w 
grupie mężczyzn - znaczny spadek.
Problemy przystosowawcze rodzi rozbieżność między popędem i pragnieniem a możliwościami w dziedzinie 
seksualnej. Przystosowanie się do ograniczeń seksualnych, oparte na restrukturalizacji pojęcia o sobie, stanowi ważną 
część procesu rehabilitacji osób ze znaczną niepełnosprawnością. W przypadku ograniczeń związanych z uszkodzeniem 
rdzenia kręgowego mężczyźni muszą m.in. zmienić swoje pojęcie o roli mężczyzny jako strony aktywnej w dziedzinie 
seksualnej i jeśli pragną uzyskać satysfakcję, muszą akceptować raczej swoją pasywną rolę i aktywną rolę kobiety 
(Singh, Magner. 1975). Ci, którzy nie akceptują siebie w określo-
165

nych rolach, mają też negatywne pojęcie o sobie. Przystosowanie się do ograniczeń seksualnych ułatwia 
przystosowanie psychiczne do życia z niepełnosprawnością.
Ze zmianą roli mężczyzny w związku z niepełnosprawnością zmienia się też często jego pozycja w rodzinie. Pozycja ta 
może być jednak przywrócona prze/ inne niż poprzednio wartości.
Dobór odpowiedniego partnera seksualnego, zwłaszcza w przypadku ciężkiego inwalidztwa, wiąże się najczęściej ze 
znalezieniem osoby, z którą łączyłyby też więzi miłości i przyjaźni. Jest to również ważne w przypadku, gdy 
inwalidztwo jednego z partnerów powstaje w czasie trwania małżeństwa. Gdy brak miłości, przyjaźni i doboru 

seksualnego, małżonkowie rozchodzą się.
Nie tylko ciężkie uszkodzenia ciała i ich negatywny wpływ na funkcje seksualne, poważnie zaburzone u części 
mężczyzn z uszkodzeniami rdzenia kręgowego, lecz także inne uszkodzenia ciała i choroby, nie naruszające funkcji 
seksualnych, a nawet takie defekty jak otyłość, mogą w podobny sposób wpływać na pojęcie o sobie, postawy i 
zachowania jednostki, wywołując zahamowania, lęk, depresje i nerwicowe reakcje. Wpływ psychiki na życie seksualne 
jest, jak wiadomo, przemożny. Psychiczny odbiór fizycznego odchylenia od normy przez jednostkę, u której ono 
występuje, jak też przez jej seksualnego partnera oraz otoczenie, oddziałuje na jej życie emocjonalne i seksualne, 
umożliwiając zaspokojenie jej potrzeb w tej dziedzinie i osiągnięcie satysfakcji lub utrudniając, a nawet 
uniemożliwiając osiągnięcie tego, co jest możliwe.
Akceptacja siebie i swojej niepełnosprawności wiąże się z przyjęciem mniej idealnego, natomiast bardziej realnego 
modelu własnego "ja" oraz naturalnych, adekwatnych do danego przypadku i sytuacji sposobów zachowań seksualnych, 
zaspokajających potrzeby seksualne jednostki. Konieczne jest uznanie i akceptacja tych potrzeb, jak najbardziej 
ludzkich i naturalnych, nie tylko przez partnerów, lecz także przez rodziców młodych inwalidów z ciężkim kalectwem 
oraz przez rodzinę i dalsze środowisko społeczne. Stwierdza się, że często otoczenie nie uświadamia sobie, nie chce 
widzieć lub uznać potrzeb inwalidów w tym zakresie. U podstaw tego rodzaju nastawień leżą: brak wiedzy oraz 
stereotypowe sądy i przekonania.
Skojarzone potrzeby aktywności seksualnej, miłości, przynależności i w związku z tym małżeństwa oraz założenia 
rodziny są również ważnymi potrzebami osób niepełnosprawnych, nawet bardzo ciężko poszkodowanych. Jakkolwiek 
świadomość tych potrzeb powinna być powszechna
v        t 166

to jednak często nawet personel ośrodków rehabilitacyjnych pomija te zagadnienia i nie jest przygotowany do pomocy 
w ich rozwiązywaniu. Wiedza oraz postawy otoczenia osób niepełnosprawnych, zwłaszcza rodziców, opiekunów, 
wychowawców oraz partnerów życiowych, wywierają zasadniczy wpływ na pojecie o sobie jednostki niepełnosprawnej 
oraz jej funkcjonowanie w różnych rolach, m.in. jako mężczyzny i kobiety. Również postawy jednostki 
niepełnosprawnej wobec innych osób, zwłaszcza płci przeciwnej, jak też umiejętności społecznego bytowania, mają 
wielkie znaczenie w omawianej dziedzinie.
Rozwój interakcji między ludźmi, zarówno pełnosprawnymi, jak i niepełnosprawnymi, prowadzi do ustalania się 
bliższych sswiązków między jednostkami, także związków uczuciowych i seksualnych. Jednakże - jak stwierdza G. 
Nigro (1976) - często, nawet zbyt c/CNto, lud/ie, którzy nie nabyli jeszcze koniecznych umiejętności społecznych do 
nawiązywania znaczących, wartościowych interakcji, pragną i dążą do uliy.ymywunia związków seksualnych. Odnosi 
się to również do osób niepcłnoipraw-nych, zwłaszcza do ciężko fizycznie poszkodowanych, które nmj«i ograniczone 
kontakty, często od dzieciństwa, ze swoimi rówieśnikami, N/C/C-gólnie płci odmiennej. Kształtowanie właściwych 
związków interpersonalnych oraz samookreślenie i wytworzenie prawidłowego pojęcia o sobie na tle związków z 
innymi ludźmi, szczególnie z rówieśnikami, może być i często bywa zakłócone w przypadku dzieci i młodzieży z 
niepełnospraw-nością fizyczną znacznego stopnia. Istnieje więc potrzeba przekazywania im odpowiedniej wiedzy, 
zapewnienia odpowiednich kontaktów z rówieśnikami i innymi ludźmi, rozwijania społecznych umiejętności, 
stwarzania możliwości bliższych kontaktów partnerskich i uczuciowych (Nigro, 1976).
Obustronny dobór partnerów, którzy wzajemnie mogą zaspokoić swoje indywidualne potrzeby emocjonalne, seksualne 
i inne, jest w przypadku osób niepełnosprawnych sprawą co najmniej równie ważną jak w odniesieniu do osób 
pełnosprawnych. Ważne jest wzajemne uświadomienie sobie i akceptacja potrzeb partnerów, jak też poziom i rodzaj 
wzajemnych oczekiwań, wzajemne porozumienie się i osiąganie satysfakcji w sferze potrzeb uczuciowych i 
seksualnych, dawanie słownego i bezsłownego wyrazu tym potrzebom i osiąganej satysfakcji. Podstawą uzyskiwania 
pełnego porozumienia oraz satysfakcji emocjonalnej i seksualnej nawet przez ciężko poszkodowanych inwalidów jest 
wzajemna akceptacja siebie jako jednostek ze wszystkimi zaletami i niedostatkami. Podstawą zaś akceptacji innych 
ludzi jest akceptacja siebie.
167

Jak wykazują badania i doświadczenie, w bliższych kontaktach z oso- i bami niepełnosprawnymi na drugi plan schodzą 
sprawy uszkodzenia ciała, na pierwszy zaś plan wysuwa się osobowość i zachowanie człowieka (Larkowa, 1970). 
Uroczy, interesujący, wspaniały człowiek bywa nie tylko akceptowanym, lecz i pożądanym partnerem, mimo 
istniejącego inwalidztwa. Ważne jest, czy i jakie wartości, które reprezentuje, odpowiadają drugiej osobie, zaspokajają 
ważne dla niej potrzeby i oczekiwania oraz czy braki i defekty są akceptowane nie tylko intelektualnie, lecz także 
emocjonalnie, bez deprecjonowania wartości drugiego człowieka.
Podobnie jak w przypadku samooceny i oceny własnej wartości jako mężczyzny czy kobiety, ważny jest przyjęty model 
- "ja idealne" w tym zakresie, tak też w przypadku oceny partnera decydujące znaczenie ma to, jaki model partnera 
został przyjęty, bardziej lub mniej świadomie, czego się od niego oczekuje i co się w nim ceni. Każdy człowiek może 
stanowić dla drugiego określoną wartość, nawet ciężko poszkodowany fizycznie może coś drugiemu zaofiarować, także 
w dziedzinie uczuć i przyjemności seksualnej. Chodzi o to, aby było to nie tylko akceptowane przez partnera, ale także 
mu potrzebne. Oczywiście, zakres wyboru partnerów w przypadku cięższego inwalidztwa jest bardziej ograniczony, 
podobnie jak ograniczony jest np. u ludzi w starszym wieku. Niezbędny jest tu realizm, tak jak przy ocenie przez 
jednostkę bardziej lub mniej sprawną swoich możliwości w każdym innym przypadku, bez deprecjacji swojej wartości 

jako człowieka. Osoby niepełnosprawne powinny też pamiętać, o tym że nie tylko one, lecz również nie wszyscy 
pełnosprawni znajdują odpowiedniego partnera. Nie wszyscy też chcą żyć w związku małżeńskim. Często jednak 
małżeństwo jest dla osób niepełnosprawnych, nawet w znacznym stopniu, cenną wartością ich życia, a łączące je więzy 
bywają silniejsze niż między osobami pełnosprawnymi.
Równowaga między oczekiwaniami dotyczącymi związku z drugim człowiekiem a możliwościami zaspokajania 
wzajemnych potrzeb i odpowiednią ich realizacją umożliwia jednostce prawidłowe przystosowanie w sferze 
emocjonalno-seksualnej. Nierealistyczna samoocena i ocena partnera, nierealne wzajemne oczekiwania i nieadekwatne 
do indywidualnych potrzeb drugiego człowieka wymagania i zachowania, brak porozumienia, samooszukiwanie lub 
wzajemne oszukiwanie się co do potrzeb i doznań utrudniają, a nawet uniemożliwiają prawidłowe przystosowanie się i 
funkcjonowanie człowieka w omawianej dziedzinie. W przypadku istnienia niepełnosprawności występować może 
również poczucie winy i mniejszej
168

wartości, depresja i inne zaburzenia w funkcjonowaniu osobowości. Uświadomienie sobie własnych, oczekiwań, 
urealnienie ich i prawidłowe przystosowanie emocjonalno-seksualne jednostki niepełnosprawnej może niejednokrotnie 
wymagać pomocy specjalisty.
Pomoc specjalistów rehabilitacyjnych w tej dziedzinie w różnych krajach obejmuje przede wszystkim:
• poradnictwo seksuologiczne i psychologiczne nastawione na udzielanie odpowiednich informacji i porad, w tym
• korygowanie nierealnych oczekiwań i rodzących lęk antycypacji oraz nieprawidłowego pojęcia o sobie;
• oddziaływanie na postawy osób niepełnosprawnych wobec siebie i swojej niepełnosprawności, wobec potrzeb i 
problemów seksualnych, zmierzające do prawidłowego ich kształtowania, 7, uwzględnieniem zasady indywidualizacji 
zachowań seksualnych oraz właściwej oceny własnej wartości; ij
• ułatwianie bezpośredniego porozumienia między partnerami;
• działalność wychowawczą wśród osób niepełnosprawnych, u w szczególności
• wychowanie zmierzające do wyrobienia ogólnej dojrzałości psychicznej i społecznej oraz zwiększania odporności na 
stres, m.in. poprzez rozwijanie umiejętności przeżywania sukcesu i niepowodzenia;
• kształtowanie osobowości bez poczucia winy z powodu odmienności i bez poczucia mniejszej wartości, tj. 
kształtowanie człowieka akceptującego siebie i rozwijającego swoje indywidualne możliwości; (L wychowanie 
seksualne połączone z socjalizacją, wyrabiającą umiejęt-,   ności współżycia społecznego od wczesnego dzieciństwa i 
większe poczucie pewności w kontaktach z innymi ludźmi oraz właściwe postawy wobec innych i siebie w zakresie 
pełnienia roli mężczyzny i kobiety;
• działalność informacyjną oraz kształtującą właściwe postawy bliższego (zwłaszcza rodziny) i dalszego otoczenia 
wobec osób niepełnosprawnych, ich potrzeb i problemów seksualnych (zob. Nordqvist, 1972; Nigro, 1976; Weiss, 
Diamond, 1966; Sandowski, 1976; Thorn-Gray, Kern, 1983; Singh, Magner, 1975).
I. Nordqvist (1972) podkreśla, że ostatecznym celem działalności informacyjnej powinno być wytworzenie przekonania 
w środowisku społecznym, że każda dojrzała osoba, bez względu na swoje inwalidztwo fizyczne, może i ma prawo:
• wziąć na siebie odpowiedzialność za swoje życie seksualne,
169

- otrzymać informacje, jak funkcjonować seksualnie mimo swojej niepełnosprawności,
- móc prowadzić pożądane przez siebie życie seksualne i utrzymywać kontakty z innymi ludźmi, aby wybrać sobie 
odpowiedniego partnera.
Rozwiązanie przedstawionych problemów, dotyczących pojęcia o sobie, samooceny, wartościowania oraz potrzeb i 
zachowań, także seksualnych, warunkuje w poważnym stopniu przystosowanie osób niepełnosprawnych do życia z 
niepełnosprawnością.
Obraz innych ludzi i nastawienie wobec nich
Przystosowanie do życia z niepełnosprawnością, w tym także do życia we dwoje, w rodzinie, w zakładzie pracy, w 
różnych grupach i sytuacjach społecznych, jest zdeterminowane nie tylko przez obraz swego ^ja" i stosunek do siebie, 
lecz także - jak już wspomniano - przez obraz innych ludzi, jaki ma dana jednostka, i jej stosunek do nich. To, jak 
jednostka postrzega innych ludzi i czego od nich oczekuje, zależy w dużym stopniu od jej pojęcia o sobie.1 Zwraca na 
to uwagę B. Wright (1965, s. 188 - 190). eJ^dlffiemT^oczeErWania określonych zachowań w określonych sytuacjach 
ze strony innych osób wobec jednostki niepełnosprawnej zależą, od jej pojęcia o sobie, które często odgrywa 
decydującą rolę w interpretowaniu przez nią stosunków społecznych. Pod wpływem określonego pojęcia o sobie 
jednostka oczekuje pewnych zachowań, postaw i uczuć innych osób względem siebie, co wpływa na sposób 
postrzegania przez nią tych osób - ich zachowań, uczuć i postaw.
e"dnostka niepełnosprawna mająca obniżone poczucie własnej wartości i traktująca pomoc oferowaną przez innych 
jako okazywanie litości "biednemu inwalidzie" i przejaw deprecjacji - może negatywnie oceniać postawę, zamiary, 
zachowanie i cechy osób wyrażających chęć przyjścia jej z pomocą. Zmiana, nastawienia jednostki do siebie i do 
innych osób oraz ich zachowań wobec niej powoduje zmianę w spostrzeganiu ludzi oraz w interpretacji ich zachowań i 
postaw.
Przytoczę przykład Yalerie Lang, dotkniętej od urodzenia porażeniem mózgowym. W swym artykule (1975) stwierdza 

ona między innymi, że tło pewnego stopnia od samych osób niepełnosprawnych zależy to, jak aa traktowane. W 
grupach mniejszościowych, w tym także w grupach
170

osób niepełnosprawnych, występuje tendencja do podziału ludll h* .,fny" i "oni", z wyraźną polaryzacją cech 
przypisywanych jednej l dfU|ilj ta* tegorii osób, np. "my niepełnosprawni" i "oni pełnosprawni", "onl" = fctrasznie 
okrutni, "my" - łagodni, bezbronni itp. Zmiana tego ntttt* wienia na różnicujące poszczególne jednostki i ich 
zachowani* poiwill przejść od generalizacji własnych doświadczeń, obaw i oczekiwań do po* krzegania 
indywidualnych właściwości, zachowań i postaw poszcMjjóU hych osób.
] Również zmiana nastawienia wobec pomocy ze strony innych osób wply-W na zmianę ich obrazu.
^ V. Lang, która w wieku 20 lat świadomie podjęła decyzję dotyczącą akceptacji pomocy ze strony innych osób zamiast 
dążenia do niezależności za wszelką cenę i agresywnego odrzucania tej pomocy, odkryła w ludziach wiele życzliwości i 
dobrej woli, kierującej ich chęcią niesienia pomocy. Jej podejście do problemu przyjmowania pomocy od innych ludzi i 
do nich samych stało się bardziej racjonalne. Oferowana i akceptowana pomoc nabrała innego znaczenia - zbliżała do 
ludzi, którzy przestali być widziani jako zagrażający swoim zachowaniem poczuciu jej własnej wartości, natomiast byli 
spostrzegani jako osoby ułatwiające wykonywanie drobnych czynności życiowych. Co więcej - autorka stwierdziła, że 
jeśli osoby niepełnosprawne chcą otrzymać właściwą pomoc od ludzi pełnosprawnych, powinny im ze swej strony 
udzielić pomocy, objaśniając, czego potrzebują i w jaki sposób pomoc ta ma być udzielona, często bowiem osoby 
pełnosprawne po prostu nie wiedzą, jak się zachować i jak pomóc niepełnosprawnym. Zdaniem V. Lang należy 
przyjmować pewne gesty pomocy (np. w przejściu przez jezdnię), nawet jeśli nie są one potrzebne osobie 
niepełnosprawnej, aby nie zrażać osób pełnosprawnych do udzielania pomocy w przyszłości.
Przykład ten ilustruje zależność między nastawieniem wobec siebie (jako osoby odrzucającej, a potem przyjmującej 
pomoc bez poczucia obniżenia własnej wartości) i nastawieniem wobec innych ludzi oraz zmianę ich obrazu (z 
negatywnego na pozytywny). Jest to przykład zmiany relacji między jednostką niepełnosprawną a jej środowiskiem 
społecznym w związku ze zmianą znaczenia, a więc też wartości, jakie przypisuje ona określonym zachowaniom 
własnym i zachowaniom innych ludzi. W tej relacji zmieniła się także pozycja osoby niepełnosprawnej w stosunku do 
innych ludzi. Osoba świadomie akceptująca określone ich zachowania (różne formy pomocy z ich strony) dokonuje 
wyboru i podejmuje decyzję co do znaczenia
171

zachowania się tych osób: przestaje je uważać za zagrażające jej samej i poczuciu jej własnej wartości, a nawet 
spostrzega, że są to osoby również wymagające pomocy, potrzebujące informacji, jak należy zachować się wobec 
osoby niepełnosprawnej, w czym i jak jej pomóc, ponieważ ich wiedza o ludziach niepełnosprawnych jest 
niewystarczająca.
Jednostka niepełnosprawna, przystosowując się społecznie, tzn. osiągając stan równowagi między sob%,a swym 
środowiskom społecznym, nie tylko lepiej może funkcjonować w tym^sr^dowisku.^Jecz także odbierać je w sposób 
bardziej pozytywny. Działa tu ^sisada.^rzęźenia zwrotnego: dostrzegając innych ludzi w sposób bardziej p<fojftywny, 
jednostka czuje się mniej lub w ogóle nie zagrożona, nie oczekuje x ich strony niepożądanego zachowania, które może 
jej sprawić przykrość, "naruszyć poczucie jej własnej wartości. Ułatwia jej to zachowanie się w sposób akceptowany 
przez środowisko społeczne, a to z kolei sprzyja pozytywnym postawom ludzi pełnosprawnych wobec 
niepełnosprawnych (zob. Larkowa, 1970).
T. Newcomb, R. Turner, P. Converse (1970, s. 183) zwracają uwagę na fakt, że również właściwości jednostki 
spostrzegającej (obserwatora), m.in. stałe cechy osobowości, wpływają na sposób wybiórczego odbierania sygnałów 
pochodzących od innych ludzi. Autorzy podają wyniki badań przeprowadzonych przez Bossona i Masłowa testem 
"bezpieczeństwo-niebezpieczeństwo", zwanym testem Masłowa S-l. Test ten mierzył:
- poczucie, że się jest lubianym bądź odrzucanym,
- poczucie przynależności bądź izolacji,
- spostrzeganie świata jako przyjaznego bądź wrogiego,
- posiadanie zainteresowań społecznych bądź nastawienie egocentryczne.
Na podstawie wyników testu wybrano z dużej grupy studentów 22 osoby, u których stwierdzono znaczne poczucie 
bezpieczeństwa, i 22 osoby, które czuły się bardzo zagrożone. Osobom tym przedstawiono 200 fotografii, prosząc o 
wyrażenie opinii, czy osoba na zdjęciu jest: "bardzo ciepła", "ciepła", "zimna" czy "bardzo zimna". Okazało się, że 
osoby z poczuciem bezpieczeństwa częściej niż w drugej grupie spostrzegały innych ludzi jako "ciepłych". Różnica 
była statystycznie istotna. Newcomb, Turner i Converse formułują następujący wniosek: "Wydaje się, że osoby z 
poczuciem bezpieczeństwa częściej postrzegają innych ludzi jako «ciep-łych» i jako «podtrzymujących, pomocnych», 
niż jako «zimnych» i potencjalnie wrogich. Zależności te często działają na zasadzie zamkniętego koła (...)"•
Juk wykazują badania, istnieje korelacja dodatnia między pojęciem
172

o sobie, samooceną i odczuwaną oceną innych lud/1. CzłowitlCi który
akceptuje siebie i ocenia się pozytywnie, ma, tendencję do że inni oceniają go pozytywnie, i odwrotniej(Wright, 1968, l, 
25 Zdaniem B. Wright (1965, s. 200): "Oczekiwania postaw innych ludlt wobec danej jednostki są sprawą zasadniczą 

dla percepcji tych poitAWi Idąc krok dalej, stwierdzamy, że pojęcie o sobie jest sprawą zosadoloil w determinacji tych 
oczekiwań".
Przy omawianiu pojęcia o sobie i poczucia własnej wartości u badanej młodzieży fizycznie niepełnosprawnej (50 osób) 
z Zakładu Szkolenia Inwalidów we Wrocławiu przytoczono dane świadczące o gorszym pojęciu o sobie dziewcząt niż 
chłopców. Ci sami młodzi ludzie odpowiadali na pytanie, jak oceniają postawy osób pełnosprawnych wobec fizycznie 
niepełnosprawnych. Okazało się, że niepełnosprawni chłopcy prawie dwukrotnie częściej niż dziewczęta ocenili 
postawy osób pełnosprawnych wobec niepełnosprawnych jako pozytywne (60,1% ogółu badanych chłopców i 33,3% 
dziewcząt). Dziewczęta niepełnosprawne znacznie częściej niż chłopcy określały postawy otoczenia jako wyrażające 
litość (33,3% dziewcząt i 17,4% chłopców) oraz współczucie (odpowiednio 51,9% i 43,4%), a także chęć przyglądania 
się (44,5%, wobec 26,1%). Badania wykazały, że niepełnosprawne dziewczęta znacznie częściej niż chłopcy miały 
naruszone poczucie bezpieczeństwa w związku z tym, że zagrożone i naruszone było ich poczucie własnej wartości. 
Rzutowało to, oczywiście, na spostrzeganie innych ludzi oraz ich postaw.
Porównując dane dotyczące postaw osób pełnosprawnych wobec niepełnosprawnych fizycznie (Larkowa, 1970) z 
danymi dotyczącymi oceny tych postaw przez młodzież inwalidzką (z uszkodzeniami kończyn dolnych) we 
wspomnianych wyżej badaniach, wypada stwierdzić, że młodzież niepełnosprawna oceniła te postawy korzystniej, niż 
na to wskazywały wyniki badania postaw osób pełnosprawnych: 53% ogółu badanej młodzieży niepełnosprawnej 
oceniło postawy osób pełnosprawnych wobec fizycznie niepełnosprawnych jako pozytywne, a tylko 11,1% uznało te 
postawy za negatywne. Natomiast osoby pełnosprawne wyrażały w 34,9% przypadków postawy pozytywne wobec 
niepełnosprawnych i aż w 50% postawy negatywne. Fakt ten można by tłumaczyć dotychczasowymi doświadczeniami i 
sytuacją badanej młodzieży niepełnosprawnej w Zakładzie Szkolenia Zawodowego Inwalidów, gdzie młodzież 
spotykała się z pozytywnymi, życzliwymi postawami nauczycieli i wychowawców, co - wraz z jej pojęciem o sobie - 
wywarło wpływ na jej obraz innych ludzi.
173

W badaniach K. Hirszla (1962, 1974) rekonwalescenci po gruźlicy płuc oceniali postawy otoczenia wobec ludzi, którzy 
przebyli gruźlicę płuc i są wyleczeni. Oceny te wypadły następująco: 43% mężczyzn i 52% kobiet uważa, że stosunek 
otoczenia do tych osób jest życzliwy; 2.8% mężczyzn i 21% kobiet oceniło go jako obojętny, a jako niechętny - 29% 
mężczyzn i 27% kobiet. Jak widać, oceny mężczyzn i kobiet były podobne. Widocznie ich sytuacja życiowa była 
podobna, a być może także ich pojęcie o sobie nie różniło się tak jak w przypadku badanych inwalidów 
ortopedycznych.
R. Comer i J. Piliavin (1975) przeprowadzili badania nad postawami osób niepełnosprawnych (z uszkodzeniami 
narządów ruchu) wobec innych niepełnosprawnych oraz wobec ludzi pełnosprawnych, jak również nad postawami 
pełnosprawnych wobec niepełnosprawnych i wobec innych osób pełnosprawnych. Badaniami objęto trzy grupy: 34 
osoby fizycznie pełnosprawne, 34 niepełnosprawnych pacjentów ośrodka rehabilitacyjnego, którzy stali się inwalidami 
w ciągu niespełna roku, oraz 15 osób, które stały się inwalidami przed dwoma-trzema laty. Autorzy zastosowali 
kwestionariusz, fotografie osób pełnosprawnych i osób z widoczną fizyczną niepełnosprawnością oraz skale ocen 
dotyczące różnych cech osób przedstawionych na zdjęciach. O postawach bardziej pozytywnych lub bardziej 
negatywnych osób badanych wobec osób pełnosprawnych i niepełnosprawnych wnioskowano na podstawie 
przypisywanych im cech. Wyniki badaó i ich statystyczna analiza, wykazały, że:
- postawy osób od niedawna niepełnosprawnych były bardziej przychylne wobec innych osób niepełnosprawnych (N) 
niż wobec pełnosprawnych (P);
- postawy osób od dłuższego czasu niepełnosprawnych były znacznie bardziej przychylne wobec grupy P niż wobec N;
- postawy osób pełnosprawnych wobec N były przychylniejsze niż wobec P. Równocześnie jednak:
- postawy osób pełnosprawnych wobec innych P były przychylniejsze niż postawy osób od niedawna 
niepełnosprawnych wobec P;
- postawy osób pełnosprawnych wobec N były również bardziej przychylne niż postawy osób od niedawna 
niepełnosprawnych;
- postawy osób niepełnosprawnych od dłuższego czasu wobec P były przychylniejsze niż postawy osób 
pełnosprawnych;
postaw^ osób niepełnosprawnych od dłuższego czasu wobec innych N były nieco mniej przychylne niż osób 
pełnosprawnych wobec N;
174

-rf< jpostawy wobec P osób niepełnosprawnych od dłu&icogo 6IMU były bardziej przychylne niż postawy osób 
niepełnosprawnych od nie4»wnn ;
- nie było różnic w postawach osób niepełnosprawnych od oraz niepełnosprawnych od dłuższego czasu wobec innych 
N. / Podsumowując wyniki swych badań, R. Comer i J. Piliavin że postawy osób pełnosprawnych wobec 
niepełnosprawnych są burdiią} przychylne niż wobec innych pełnosprawnych.  Gdy osoby dotychc/Ai pełnosprawne 
stają się niepełnosprawnymi, wyraźnie obniża się ich korzystne nastawienie wobec niepełnosprawnych, podobnie jak i 
wobec pełnosprawnych. Mimo to ich postawy wobec innych niepełnosprawnych są bardziej pozytywne niż postawy 
osób pełnosprawnych wobec innych pełnosprawnych.
Nastawienie osób niepełnosprawnych wobec pełnosprawnych poprawia się w miarę upływu czasu od powstania 
niepełnosprawności, co potwierdzają też obserwacje kliniczne. Natomiast przypisywanie przez osoby pełnosprawne 

pewnych bardziej pozytywnych cech (takich, jak: uprzejmość, prawdomówność, wspaniałomyślność, życzliwość, 
dobroć, czystość i inteligencja) raczej osobom niepełnosprawnym niż pełnosprawnym można tłumaczyć 
rozpowszechnionymi mitami, wiadomo bowiem, że w istocie osoby niepełnosprawne, podobnie jak i pełnosprawne, 
różnią się znacznie między sobą pod względem wymienionych i innych cech.
Należy tu dodać, że osoby znajdujące się w sytuacji niepełnosprawności są niejako zmuszone do rozwinięcia pewnych 
cech, które okazują się niezbędne i wręcz bezcenne w procesie ich usprawniania się i przystosowania. Są 
Jo_takie_cechy, jak: wytrwałość, rozwaga, tolerancja, zrównoważenie, odwaga, zrozumienie (sytuacji, innych 
osób)1_op_anowaniL,Jtp._Łudzie mający do czynienia z osobami niepełnosprawnymi w procesie ich rehabilitacji 
stwierdzają pojawianie się tych cech u wielu tych osób. Przypuszczalnie posiadały one te cechy w umiarkowanym 
stopniu również przed powstaniem niepełnosprawności, a rozwinęły je w sytuacji kryzysowej, aby móc dać sobie w niej 
radę. Cechy te pomagają osobom niepemospraw-^^-^A nym w przystosowaniu się do życia z niepełnosprawnością.
Zdaniem R. Comera i J. Piliavin mniej przychylne postawy osób niepełnosprawnych wobec innych niepełnosprawnych 
można tłumaczyć zmniejszeniem wpływu mitu dotyczącego posiadania przez inwalidów określonych cech. Stając się 
niepełnosprawnymi, osoby te same mogą przekonać ' się, że przypisywane im cechy wcale niekoniecznie są częstsze u 
osób niepełnosprawnych niż u innych. Znacząco niższa ocena dotycząca wystę-
,    ,
175

powania u osób niepełnosprawnych takich cech, jak wytrwałość, rozwaga i odwaga, może również być wynikiem 
zmiany postaw na mniej pozytywne pod wpływem niechęci do siebie, odrzucenia niepełnosprawności i uruchomienia 
mechanizmów obronnych. Sugerują to właśnie analizy kliniczne. Jednostka nie akceptująca siebie jako osoby 
niepełnosprawnej ani swego inwalidztwa, widząc, np. na zdjęciu, inną osobę fizycznie niepełnosprawną, może się z nią 
identyfikować i rzutować na nią swoje odrzucenie oraz brak akceptacji, jak również przypisywać jej wiele mniej 
pozytywnych cech.
Przypisywanie ludziom pełnosprawnym mniej pozytywnych cech przez osoby od niedawna niepełnosprawne można 
interpretować jako wyraz wstydu, podejrzliwości, zazdrości, nieufności. Jak wykazały omawiane badania, po upływie 
pewnego czasu, osoby niepełnosprawne, lepiej przystosowując się do życia z niepełnosprawnością, zmieniają swoje 
postawy wobec osób pełnosprawnych na bardziej pozytywne. Natomiast postawy osób, u których niepełnosprawność 
istnieje od dłuższego czasu, wobec innych niepełnosprawnych pozostają nadal mniej pozytywne. Być może, 
spowodowane jest to faktem, iż osoby te nie przezwyciężyły jeszcze całkowicie swego braku akceptacji własnej 
niepełnosprawności i rzutują to odrzucenie na innych ludzi niepełnosprawnych. Mogą być już przystosowane fizycznie 
i społecznie do swojej niepełnosprawności, lecz nie przystosowały się jeszcze emocjonalnie. Może też ich postawy 
wobec innych niepełnosprawnych spowodowane są frustracją, która pojawia się w związku z ich niepełnosprawnością 
w zetknięciu z wymaganiami życia.
Ustalenie przyczyn powstawania różnych postaw osób niepełnosprawnych wobec pełnosprawnych, jak też 
pełnosprawnych wobec niepełnosprawnych, wymaga dalszych badań (Comer, Piliavin, 1975). O ile jednak badań nad 
postawami osób pełnosprawnych wobec niepełnosprawnych jest już dużo i coraz więcej, to badań nad postawami oraz 
przekonaniami osób niepełnosprawnych w odniesieniu do pełnosprawnych jest stosunkowo niewiele, a jest to problem 
ważny, ponieważ obraz innych ludzi, jak już o tym wspomniano, dotyczące tych ludzi przekonania i wyobrażenia danej 
jednostki wpływają na jej postawy i zachowanie się wobec nich, co może ułatwiać lub utrudniać jej rehabilitację, 
przystosowanie i społeczną integrację.
Badania R. Comera i J. Piliavin objęły niewielkie grupy osób, dlatego też na ich podstawie nie można formułować 
daleko idących wniosków. Stwierdzają oni na przykład, że postawy osób pełnosprawnych wobec niepełnosprawnych 
były bardziej pozytywne aniżeli wobec innych pełno-
.  •••-.:^,      176

sprawnych, podczas gdy wyniki wielu innych badań wska/.ują im etfite występowanie postaw negatywnych wobec 
osób niepełnosprawnych, oo uznaje się nawet za główną przeszkodę w ich społecznej l zawodowflj rehabilitacji.
B. Wright (1965, 1966) zwraca uwagę na rozpowszechnione mity l its* i eotypowe sądy, przypisujące osobom 
niepełnosprawnym wiele różnych cech negatywnych.
Comer i Piliayin wnioskują o postawach wobec osób niepełnospraw nych i pełnosprawnych tylko na podstawie 
przypisywania im określonych cech osobowości i zachowania, co w pełni nie odzwierciedla tych postaw. Warto 
przytoczyć jeszcze wyniki innych badań nad postawami osób niepełnosprawnych i pełnosprawnych. Badania te 
przeprowadzili A. Lazar, G. Demos, L. Gaines, D. Rogers i M. Stirnkorb (1978). Ich celem było porównanie postaw 
studentów fizycznie niepełnosprawnych i pełnosprawnych (26 studentów fizycznie niepełnosprawnych, poruszających 
się na wózkach z powodu uszkodzenia rdzenia kręgowego, oraz 26 studentów fizycznie sprawnych, w wieku 22-35 lat). 
W każdej grupie było 20mężc/.yzn i 6 kobiet. Badania przeprowadzano indywidualnie. Zastosowano w nich trzy skale: 
1) skalę typu Likerta do badania postaw wobec osób niepełnosprawnych - ATHI (Attitude Toward Handicapped 
Individuals), 2) skalę do badania przystosowania społecznego - IOI (The Is of Identity test) oraz 3) skalę do badania 
postaw wobec celów nauki na podstawie dokonanego wyboru cech osobowości - PSCS (The Preferred Student 
Characteristic Scalę).
Wyniki badań potwierdziły przyjętą hipotezę: nie było statystycznie znaczącej różnicy między społecznym 
przystosowaniem osób niepełnosprawnych i pełnosprawnych ani między postawami obu grup studentów wobec osób 

niepełnosprawnych. Obydwie badane grupy wykazały przystosowanie społeczne powyżej przeciętnego poziomu, 
natomiast postawy wobec osób niepełnosprawnych miały w nich charakter ledwie akceptujący (ostatnie miejsce na 
skali akceptacji).
Jeśli chodzi o postawy wobec celów nauki, stwierdzono statystycznie znaczące różnice między obu grupami. Studenci 
niepełnosprawni byli nastawieni na osiąganie celów poznawczych, natomiast studenci pełnosprawni chcieli osiągać 
przede wszystkim cele zaspokajające ich potrzeby emocjonalne. Zdaniem autorów nastawienie niepełnosprawnych 
studentów na zaspokojenie potrzeb poznawczych wynika być może z faktu, iż przez wiele lat pracowali oni ciężko, aby 
wykazać, że są właśnie na tym polu
177

równi lub nawet lepsi od swych pełnosprawnych kolegów, a poza tym, poruszając się na wózkach, mieli niniejsze 
możliwości rozwijania innych form aktywności. Można by dodać, iż wykazywali oni większą dojrzałość, ponieważ 
ucząc się byli nastawieni na zdobywanie wiedzy, która dla nich ma znaczenie życiowe, a nie tylko przyjemnościowe. 
Dobrze się też przystosowali do swojej sytuacji życiowej i do kontaktów z innymi ludźmi.
Wyniki pr/ytoczonych w tym podrozdziale badań dotyczących percepcji innych ludzi przez osoby niepełnosprawne 
oraz postaw osób niepełnosprawnych wobec innych ludzi (pełnosprawnych i niepełnosprawnych) różnią się między 
sobą nie tylko dlatego, że stosowano różne metody badań, ale także z tego powodu, że badane grupy osób znajdowały 
się w odmiennych sytuacjach życiowych, czy to z uwagi na płeć, rodzaj niepełnospraw- j ności, czy też etap 
rehabilitacji. Inaczej widzą świat i innych ludzi osoby ."j przebywające np. w ośrodku rehabilitacyjnym, a inaczej 
studenci wyższej j uczelni. Od sytuacji życiowej zależało też m.in. pojęcie tych osób o sobie, j Różne też były ich 
oczekiwania i nastawienia, a wiadomo, że ma to zasad- j nicze znaczenie dla percepcji postaw innych ludzi i w 
konsekwencji dla za^-chowań wobec nich. j
Pojęcie o innych ludziach i ich postawach wobec danej jednostki ma j szczególne znaczenie dla jej obrazu świata, 
ponieważ jest to świat. spo-1 łeczny, świat ludzi. Od tego, jak ich spostrzegamy, zależy, czy wydaje się | (on nam 
przyjazny czy wrogi, zagrażający czy bezpieczny. ' j
O roli, jaką spełnia w życiu i w rehabilitacji osób niepełnosprawnych j model drugiej osoby, pisze M. Kulczycki (1974, 
s. 49 i nast). Jego zdaniem \ "model drugiej osoby jest specyficznym systemem (układem) oczekiwań, których treść 
odnosi się do innych osób", ale zarazem "neuropsychiczną organizacją, która oddziaływa na informację sterującą 
zachowaniem się człowieka". Treść tego modelu i jego zgodność z rzeczywistością wpływa na powstawanie i 
rozwiązywanie różnych trudnych problemów w życiu danej jednostki. Tak na przykład, gdy uważamy kogoś za 
złośliwego, jego zachowanie się grzeczne i wyrażające zainteresowanie możemy interpretować jako złośliwe i natrętne 
itp. Zdarza się, że inwalida przewrażliwiony na punkcie swojej niepełnosprawności przypisuje innym ludziom 
niezgodne z rzeczywistością motywacje zachowań, zgodne natomiast z jego własnym wyobrażeniem o tych osobach. 
Może to powodować nie-pr/ychylne dla niego samego reakcje, unikanie kontaktu z ludźmi, agresywne zachowanie itp.
M. Kulczycki wyróżnia cztery podstawowe mechanizmy w powstawaniu
:•••  •• ••.    •"•',';         178

modelu drugiej osoby, podobne do procesów zachodzących przy kształtowaniu się postaw:
- przyjmowanie gotowych modeli od osób znaczących lub modeli popularnych w danej grupie (co ma miejsce 
zwłaszcza w dzieciństwie i młodości),
- wysnuwanie wniosków z własnych doświadczeń z innymi ludźmi,
- wykorzystywanie informacji o poszczególnych osobach lub o ludziach w ogóle, czerpanych od innych osób, z 
książek, filmów itp.,
- własne świadome wysiłki zmierzające do stworzenia modelu drugiej osoby.
Na kształtowanie się modelu drugiej osoby wywiem też wpływ osobowość jednostki, która ten model tworzy.
Oprócz ogólnego modelu drugiej osoby, każdy człowiek - jak podkreśla M. Kulczycki - posiada też, w ramach tego 
modelu, zestaw bardziej szczegółowych schematów, dotyczących zachowania się i orguni/.łicji psychicznej 
poszczególnych osób. W zależności od właściwości sytuacji, w jakiej rozwija się interakcja danej jednostki z innymi 
osobami, aktualizują się posiadane przez nią schematy, zgodnie z którymi interpretuje ona zachowanie się tych osób. 
Jeśli schematy te nie są zgodne z rzeczywistością, powstają konflikty i problemy trudne do rozwiązania.
W rehabilitacji istotną sprawą jest, według M. Kulczyckiego, uzyskanie prawidłowej orientacji w modelu drugiej 
osoby, którym dana jednostka niepełnosprawna posługuje się najczęściej, oraz przekształcenie tego modelu w bardziej 
wartościowy niż dotychczas i bardziej zbliżony do rzeczywistości. Tego rodzaju zmianę modelu drugiej osoby, 
wpływającą w efekcie na zmniejszenie ilości konfliktów i nieporozumień z innymi ludźmi, może pomóc osiągnąć 
psycholog.
Zdarza się, że osoby niepełnosprawne mają pozytywne wyobrażenie o innych ludziach, korzystny i wartościowy model 
innych osób oraz dobre wyobrażenie o postawach osób pełnosprawnych wobec niepełnosprawnych. Jak świadczą 
poprzednio przytoczone wyniki badań, bywa nawet tak, że opinie i wyobrażenia osób niepełnosprawnych o postawach 
wobec nich osób pełnosprawnych są bardziej pozytywne niż rzeczywiste postawy. Niestety, jak wykazują badania i 
doświadczenie życiowe, te postawy osób pełnosprawnych są często negatywne. Jak wówczas postępować z ludźmi 
niepełnosprawnymi, aby chronić ich pojęcie o sobie, poczucie własnej wartości, a także nie dopuścić do wytworzenia 
zgeneralizowanego negatywnego modelu innych osób, niechęci wobec nich oraz negatywnych form
1 '          179

zachowania, co stwarza problemy i przeszkody w przystosowaniu psychologicznym, społecznym i zawodowym oraz w 
rehabilitacji ludzi niepełnosprawnych.
Uważam, że potrzebne jest wówczas działanie zmierzające do:
- wyuczenia osób niepełnosprawnych prawidłowej interpretacji społecznych postaw i zachowań ludzi, z którymi się 
stykają, rozumienia mechanizmów rządzących powstawaniem postaw i reakcji osób pełnosprawnych wobec 
niepełnosprawności oraz wykazania przy tym, iż rzeczywista wartość człowieka jest niezależna od negatywnych postaw 
i reakcji na niepełnosprawność ze strony innych ludzi;
- wzmacniania odporności osób niepełnosprawnych na przejawy niewłaściwych postaw ze strony innych osób (na co 
m.in. wpływa pozytywne działanie wymienione w poprzednim punkcie);
- uniezależniania tak dalece, jak to możliwe, poczucia własnej wartości osób niepełnosprawnych od postaw otoczenia, 
deprecjonującego je wyłącznie ze względu na ich niepełnosprawność;
- kształtowania u osób niepełnosprawnych pozytywnego pojęcia o sobie i odpowiedniej postawy wobec własnej 
niepełnosprawności jako odchylenia od pewnego standardu, z równoczesnym przyjęciem większej liczby 
indywidualnych wzorców wykonywania różnych funkcji i zaspokajania różnych potrzeb; wymaga to przezwyciężenia 
generalizacji i ste-reotypowości w ocenie wartości własnej i innych ludzi oraz prawidłowej samooceny i oceny innych 
ludzi.
Motywacja i potrzeby
/•"
i Motywacja jest wewnętrznym czynnikiem, który inspiruje, ukierunkowuje i integruje zachowanie człowieka, 
warunkując dążenie ku określonym
l celom (zob. Reykowski, 1970). W innej pracy J. Reykowski (19756, s. 579) ^Skreśla też proces motywacyjny jako 
"proces regulacji, który pełni funkcję sterowania czynnościami tak, aby doprowadziły one do osiągnięcia określonego 
wyniku", Świadomy wynik, do którego człowiek dąży, jest celem. Motywacja aktywności ludzkiej opiera się na 
potrzebach i zadaniach (/,oh. Tomaszewski, 1967a). Dążenie do zaspokojenia potrzeb człowieka l wykonania zadań 
ukierunkowuje jego działanie i wzmacnia określone zachowania się. Z aktualną lub przyszłą możliwością zaspoko-
180

jenia jakiejś potrzeby jednostki wiąże się ocena wartości tego, co może tę potrzebę zaspokoić.
Według K. Obuchowskiego (1966, s. 94) "potrzeba, to właściwość osobnika sprawiająca, że osobnik X bez przedmiotu 
Y nie może normalnie funkcjonować".
Ujmując potrzebę jako proces wchodzący w skład mechanizmów sa-moregulacji organizmu, N. Cameron (1947, cyt. 
za: Obuchowski, 1966, n. 86) definiuje potrzebę jako "stan nie ustabilizowanej lub zaburzonej równowagi w 
zachowaniu organizmu, przejawiający się zwykle jako nasilająca się lub przedłużająca czynność lub napięcie".
Do teorii równoważenia procesów organizmu pr/c/. samoregulację na-' wiązuje również koncepcja potrzeby 
sformułowana pr/.ez K. Goldsteina (1939, cyt. za: Obuchowski, 1966, s. 96). Jego /daniem organizm wykazuje stały, 
średni stan napięcia, do którego usiłuje wrócić, ilekroć nastąpi jakieś odchylenie na skutek działania czynników 
wewnętrznych bądź zewnętrznych. W związku z tym należy mówić o wyrównywaniu powstających napięć, a nie o ich 
rozładowywaniu.
"Cale dojrzewanie, nabieranie doświadczenia życiowego - pisze K. Obuchów.ki - nie jest niczym innym jak tylko 
dążeniem do zbalansowania napięcia, to znaczy pruk» lycznie - unikaniem frustracji i wewnętrznych konfliktów. 
Uzyskuje się przez to coraz większe ześrodkowanie (centered) działania, zapewniające uniezależnienie się od 
przypadkowych zmian w świecie wewnętrznym i zewnętrznym.
Rodzaj tego działania zależy od potencjalnych możliwości organizmu, ich realizacja, pełne wykorzystanie zapewnia 
osobnikowi pełny rozwój, czyli realizację siebie (self--actualizatiori). Ponieważ jednak świat zewnętrzny stawia 
osobnikowi również określone wymagania co do jego sprawności i możliwości zaspokojenia własnych potrzeb, musi 
nastąpić "uzgodnienie pojęć" (coming to terms)1 między osobnikiem i tym światem. Prowadzi to do ustalenia się 
specyficznego dla danego indywiduum doboru środków i celów działania. Na przykład człowiek po uszkodzeniu 
mózgu (Goldstein zbudował twoją teorię na podstawie obserwacji zachowania się tego typu chorych) przechodzi na 
niższy, wymagający mniej złożonych sprawności poziom regulacji".
Można by przyjąć, że słuszność ma zarówno K. Obuchowski, definiując potrzebę jako pewną właściwość osobnika, jak 
też K. Goldstein, określający tę właściwość osobnika jako posiadanie przez organizm pewnego stałego, średniego stanu 
napięcia, odchylenie od którego na skutek działania czynników zewnętrznych lub wewnętrznych powoduje dążenie do
Raczej "dojście do porozumienia" lub lepiej - "dojście do zgodności".
181

zrównoważenia, zbalansowania napięcia. Przy czym to dążenie do zrównoważenia napięć wydaje się najistotniejsze.
Można uznać, że to właśnie brak określonego przedmiotu "Y" (czy też przedmiotów "Y"), bez czego dana jednostka nie 
może normalnie funkcjonować, jest czynnikiem powodującym odchylenie od stanu równowagi, do której organizm 
usiłuje powrócić. Oczywiście, ten stan zrównoważenia napięć, który Goldstein nazywa "średnim stanem napięcia", jest 
indywidualny i względnie stały dla danego organizmu, może się bowiem zmieniać np. z wiekiem. Podwyższenie 

odporności na stres oznaczałoby podnoszenie poziomu tego średniego napięcia, charakteryzującego dany organizm.
Można by więc przyjąć, że dążenie do zrównoważenia powstających napięć, powodujących odchylenie od pewnego 
poziomu napięcia optymalnego dla danej jednostki w danym okresie, stanowiąc potrzebę na skutek braku określonego 
przedmiotu niezbędnego do normalnego funkcjonowania - motywuje jednostkę do działania. Twierdzenie to należałoby 
jednak uzupełnić.
Człowiek, działając, rozwija się. Działanie człowieka istotnie'rozwijające go oznacza nie tylko dążenie do zaspokojenia 
potrzeb wynikających z braku czegoś, a więc potrzeb deficytu, lecz także do realizacji potrzeb rozwoju.
O występowaniu potrzeb rozwoju, obok potrzeb deficytu, pisze A. Mas-low (1955). Niezaspokojenie potrzeby oznacza, 
odchylenie od stanu równowagi. Według Masłowa potrzeba wyższa w wyróżnionej przez niego hierarchii zaczyna 
działać, gdy potrzeba niższa została zaspokojona. Potrzeby rozwoju są w hierarchii wyższe, a zaspokojenie ich jeszcze 
je wzmacnia.
Można przyjąć, że stałe dążenie do zaspokojenia potrzeb rozwoju oznacza "równoważenie majoryzujące", tj. proces 
prowadzący od jednych stanów przybliżonej równowagi do innych jakościowo, na wyższym poziomie, przez liczne 
zaburzenia równowagi i ponowne równoważenie (Piaget, 1981). Dla rozwoju najbardziej podstawowe są właśnie te 
procesy zakłócenia i przywracania równowagi lepszej niż poprzednia w związku z dążeniem do zaspokojenia potrzeb 
rozwoju.
Odczuwając potrzeby rozwoju i potrzeby braku (deficytu), człowiek wykazuje zarówno tendencję do pewnego 
odchylenia się od stanu równowagi, od określonego poziomu napięcia, jak i tendencję do przywracania równowagi, ale 
już na wyższym poziomie. Odchylenie od stanu równowagi nic może przekroczyć jednak pewnego punktu krytycznego, 
właściwego
182

dla danej jednostki, lecz zależnego m.in. od jej ogólnego stanu psychofizycznego, po którym następuje dezintegracja 
zachowania, a następnie osobowości.
J. Reykowski (1970, s. 114) zwraca uwagę na to, że potrzeby psychiczne dotyczą nie tylko usuwania, ale również 
celowego powodowania rozbieżności, co wiąże się z tym, że organizacja psychiczna jest organizacją rozwijającą się, a 
do rozwoju konieczne są nowe doświadczenia. Człowiek dąży zarówno do usuwania tego, co wywołuje/aburzenie 
równowagi wewnętrznej, jak też do powodowania zaburzenia tej równowagi. W pierwszym przypadku dąży on do 
usunięcia napięcia, niepokoju, podniecenia, w drugim zaś - do zmian i nowości, a zatem do sytuacji wywołujących 
napięcie, niepokój, podniecenie. U człowieka występuje więc zarówno motywacja do "redukowania napięcia", jak i 
motywacja do "wzmaganiu napięcia", / tym że u różnych ludzi w różnych proporcjach. U jednych przeważa jeden, u 
innych drugi rodzaj motywacji, co zależy od typu nie /uspokojonych potrzeb. Dla jednych ludzi wartością 
wzmacniającą, nagradzającą określone dążenie (stanowiącą wartość celu) jest częściej "przywracanie równowagi", dla 
innych zaś - "zaburzenie równowagi".
Przewaga określonego rodzaju motywacji - do redukcji bądź do wzmagania napięcia - zależy m.in. od wieku i od 
ogólnego stanu psychofizycznego, jak również od wytworzonych nastawień. Z wiekiem maleje motywacja do 
"wzmagania napięcia", silniejsza w dzieciństwie i młodości. Człowiek w pełni sił i zdrowia częściej dąży do zmian i 
nowości niż człowiek chory, słaby, wyczerpany i stary, który chroni się zazwyczaj przed czynnikami zaburzającymi 
równowagę. Tak że dziecko, gdy jest bardzo zmęczone, senne lub chore, wykazuje obniżone zainteresowanie nowością 
i odnosi się z niechęcią bądź irytacją do wszystkich czynników zaburzających równowagę (Reykowski, 1970, s. 115).
Według koncepcji D. O. Hebba (1964), przedstawiającej fizjologiczny mechanizm zmienności motywacji, pewien 
stopień konfliktu działa sty-mulująco i jest potrzebny do utrzymania normalnej reaktywności na bodźce środowiska. 
Umiarkowana frustracja, umiarkowany strach spełniają pozytywną rolę - "najbardziej zajmujące jest to, co nowe, lecz 
niezbyt nowe, to, co wywołuje umiarkowaną frustrację lub powoduje umiarkowany strach". Powodują one pozytywne 
odchylenie od stanu równowagi, dopóki nie następuje dezorganizacja procesów mózgowych.
Według Hebba bodźce, które przeszkadzają w rozwinięciu kształtującej się aktualnie organizacji mózgowej, są przykre, 
natomiast "charakter
183

przyjemny mają te stany czuciowe, które popierają istniejące tendencje rozwoju w mózgu, lub te, które polegają na 
osłabieniu procesu czuciowego wywierającego ujemny wpływ na ten rozwój" (op. cit., s. 130-131). Ten sam jednak 
bodziec może być w pewnym momencie, przyjemny, w innym zaś przykry, zależnie od tego, w jakim stanie znajduje 
się układ nerwowy, na który ten bodziec działa. Inaczej ten sam bodziec odbiera osoba zmęczona, senna, inaczej 
wypoczęta - w pierwszym przypadku będzie on przykry, w drugim przyjemny i interesujący.
Człowiek niepełnosprawny, u którego nie nastąpiło jeszcze przywrócenie równowagi wewnętrznej i zewnętrznej w 
związku z zaistniałą niepełnosprawnością, tzn. który nie przystosował się jeszcze do życia z niepełnosprawnością, 
wykazuje, jak to przedstawiono w poprzednich rozdziałach, tendencję do ochrony swego organizmu przed 
przeciążeniem, przed załamaniem się, przed zniszczeniem, unika dalszego wzmagania napięcia, powiększania 
odchylenia od stanu równowagi, stosuje różnego rodzaju mechanizmy obronne, pragnie spokoju. W tym okresie 
dominuje motywacja do redukowania napięcia, dążenie do zaspokajania potrzeb braku (deficytu), i to najbardziej 
podstawowych. Niezaspokojenie licznych potrzeb braku w okresie, gdy jednostka nie przystosowała się jeszcze do 
życia z niepełnosprawnością, hamuje, obniża motywację do wzmagania napięcia oraz dążenia do zmian i nowości 
zaburzających równowagę. Tak więc zbyt długie utrzymywanie się nieprzystosowania do niepełnosprawności, 

pozostawanie w sytuacji silnego zaburzenia równowagi wewnętrznej oraz równowagi ze środowiskiem powoduje 
hamowanie dążenia do zaspokajania potrzeb rozwoju i do zmian wiążących się z dalszym, celowym odchylaniem się od 
stanu równowagi i odzyskaniem jej na wyższym poziomie. Człowiek nieprzystosowany do swojej niepełnosprawności 
unika takiego odchylenia od stanu równowagi, które mogłoby doprowadzić nie tylko do dezintegracji jego zachowania, 
lecz także do dezintegracji osobowości, a dalej do zniszczenia organizmu. Dlatego też u nieprzystosowanych osób 
niepełnosprawnych obserwuje się często motywację do unikania i redukowania napięcia.
W związku z istniejącą niepełnosprawnością i jej skutkami osoby niepełnosprawne mogą często znajdować się w 
sytuacji niezaspokojenia lub zagrożenia podstawowych potrzeb fizjologicznych, poznawczych, emocjonalnych i innych 
potrzeb deficytu. Rozpatrywano te zagadnienia w roz-d/iule 2. Potrzeby te motywują osoby niepełnosprawne do działań 
w kierunku zaspokojenia ich, w czym niejednokrotnie niezbędna jest pomoc
184

różnych instytucji, służb i specjalistów, zwłaszcza w zakresie umożliwienia i ułatwienia osobom z określonymi 
dysfunkcjami organizmu np. poruszania się w przypadku chorób i uszkodzeń narządów ruchu, porozumiewania się - w 
przypadku zaburzeń mowy i słuchu, uczenia się - przy istniejących ograniczeniach lub braku wzroku, słuchu, mowy 
oraz w przypadkach upośledzenia rozwoju umysłowego, jak również w zakresie przygotowania zawodowego, 
zatrudnienia oraz przystosowania zawodowego, społecznego i psychicznego.
Powrót do stanu względnej równowagi dzięki przystosowaniu się jednostki do życia ze swoją niepełnosprawnością 
umożliwia i ułatwia dążenie do zmian i rozwoju. Pojawienie się tego rodzaju motywacji do działania jest 
uwarunkowane u osób niepełnosprawnych takimi samymi czynnikami, juk i u pełnosprawnych. Zdaniem J. 
Reykowskiego (1975i, s. 579): "Aby powstał proces motywacyjny, muszą być spełnione dwa podstawowe warunki:
- wynik Wj musi być przez podmiot oceniany jako użyteczny;
- podmiot musi mieć przeświadczenie, że wynik Wt da się w danych warunkach osiągnąć z prawdopodobieństwem 
wyższym od zera".
Tak więc, aby człowiek chciał działać, musi wynik, czyli cel działania,, uważać za mający dla niego wartość i możliwy 
do osiągnięcia.
W przypadku powstania niepełnosprawności fizycznej może wystąpić yuhamowanie motywacji do działania w 
kierunku zmian i rozwoju, i to nie tylko pod wpływem silnego zakłócenia równowagi oraz nastawienia na ucieczkę 
przed stresem lub na opanowanie stresu spowodowanego niezaspo-kojeniem ważnych jego potrzeb, lecz także z 
powodu braku wiary we własne siły i wskutek przeświadczenia, że cele uważane przez daną jednostkę za wartościowe 
są nieosiągalne, a inne cele, uważane za osiągalne, "nie są warte zachodu".
Wartość celu zależy od tego, czy osiągnięcie go umożliwi zaspokojenie określonych potrzeb deficytu (braku) lub 
potrzeb rozwoju, a więc od tego, czy doprowadzi pośrednio bądź bezpośrednio do redukcji napięcia motywacyjnego2, 
gdy cel wiąże się z zaspokojeniem potrzeb braku, albo Uo wzmożenia napięcia wówczas, gdy zaspokojone mają być 
potrzeby
1 Według J. Reykowskiego (op. cit., s. 582): "Napięcie motywacyjne to specyficzny •łan pobudzenia aparatu regulacji 
wyrażający się w tendencji do podjęcia mniej lub bar-<l/icj sprecyzowanej aktywności". (...) "Napięcie motywacyjne 
jest rejestrowane w świ«-ilomości jako chęć zrobienia czegoś" (s. 583).
185

rozwoju. Tak więc zdolność stanu rzeczy do redukcji bądź wzmożenia napięcia motywacyjnego stanowi o 
antycypowanej wartości gratyfikacyjnej, tj. nagradzającej.
Bardzo istotną sprawą w rehabilitacji osób niepełnosprawnych jest ocena własnych możliwości i szans osiągnięcia 
celów, które uznają za "wartościowe. W związku z ograniczeniami spowodowanymi przez niepełnosprawność i 
niejednokrotnie obniżoną samooceną rozpoznanie prawidłowości oceny tych szans, jej zgodności z rzeczywistością i 
doprowadzenie do J realnej, ani obniżonej, ani zawyżonej oceny wymaga nieraz pomocy ze | .strony specjalistów, m.in. 
także psychologa.
Podkreśla się związek siły motywacji z oceną szans. "Motyw i ocena szans ~M związane są na zasadzie sprzężenia 
zwrotnego: im ocena szans wyższa, | tym silniejszy motyw i z kolei - im silniejszy motyw, tym szansę oceniane są jako 
wyższe" (Reykowski, 1970, s. 139).
Siła motywacji zależy przede wszystkim od wartości celu, związanej l z kolei z intensywnością potrzeb, które przez 
osiągnięcie go mogą być J zaspokojone. Tak więc osoby niepełnosprawne, u których występuje silne  | pragnienie, silny 
motyw osiągnięcia określonego celu ze względu na wielką wartość, jaką dla nich przedstawia, podejmują działania w 
tym kierunku, nawet mimo małych szans na jego realizację, skupiając się na sposobach osiągnięcia upragnionych 
celów, elastycznie dostosowując te sposoby do istniejących warunków - i w efekcie odnoszą sukcesy.
Lotnik Mieriesjew, bohater znanej powieści Borysa Polewoja pt. Opowieść o prawidziwym człowieku, po stracie obu 
nóg w wyniku zestrzelenia samolotu, mając bardzo małe szansę powrotu do czynnej służby w lotnictwie jako pilot, 
podejmuje wszelkie możliwe działania prowadzące do upragnionego celu, który ma dla niego największą wartość 
życiową, i osiąga ten cel.
Czasem jednak zbyt silna motywacja, przy występujących trudnościach, zaburza działanie. Z praktyki rehabilitacyjnej 
wiadomo jednak, że często brak wiary we własne siły, przekonanie o małych możliwościach w związku z naruszonym 
pojęciem o sobie, powodując znaczne obniżenie oceny szans osiągnięcia celów wartościowych dla niepełnosprawnej 
jednostki, tak zmniejsza siłę jej motywacji, że nie podejmuje ona działania zmierzającego do ich realizacji i obniża 

raczej swoje aspiracje. R. Pichalski (1983), pisząc o celach i aspiracjach młodych ludzi niepełnosprawnych, stwierdza 
między Innymi (s. 109): "Inwalidzi, którzy nie czują się ludźmi pemowartościo-
186

wymi, mają kłopoty z realizowaniem podstawowych zamierzeń życiowych i zawodowych".
Na motywację do działania wpływają, jak już wspomniano w poprzednich rozdzia łach, cechy osobowości oraz 
nastawienie wobec siebie, wobec innych ludzi i w ogóle wobec świata i życia, optymizm lub pesymizm, nastawienie na 
pokonywanie przeszkód napotykanych w życiu i działaniu lub wycofywanie się z sytuacji trudnych, nastawienie na 
samodzielne wykonywanie zadań i rozwiązywanie trudnych problemów lub na pomoc ze strony innych ludzi, 
niezależnie od własnych możliwości, nastawienie na możliwości lub niemożność, na aktywność lub bierne poddawanie 
się losowi itp. Wszystkie tego rodzaju i inne ogólne nastawienia, nieraz bar-dćo silnie utrwalone jeszcze w dzieciństwie 
i młodości, odgrywają ogromną rolę w sytuacji powstania niepełnosprawności, ułatwiając bądź, utrudniając /orówno 
prawidłowe przystosowanie się jednostki do życia z niepełnosprawnością, jak i rozwiązywanie przez nią różnych 
problemów i dals/.y jej rozwój.
Do działania w określonym kierunku motywuje przede wszystkim po-c/.ucie własnej wartości jako struktura centralna, 
integrująca dążenia, które wynikają z różnych potrzeb (por. Reykowski, 1970). Dlatego tak ważne jest to, w czym 
jednostka upatruje swoją wartość - w sile i sprawności fizycznej czy w sprawności umysłu, w czynieniu dobra, w 
osiągnięciach moralnych czy materialnych itp., oraz w jaki sposób może osiągać poczucie własnej wartości mimo 
ograniczeń fizycznych i jak zaspokajać swoją potrzebę osiągnięć - osiągając to, co wartościowe i możliwe. Punktem 
wyjścia jest tu przyjęcie poglądu, że niepełnosprawne nie jest równoznaczne z niepełnowartościowym.
Wzmacnianie motywacji do pożądanych zachowań ma wielkie znaczenie w rehabilitacji osób niepełnosprawnych w 
ogóle, zwłaszcza zaś w rehabilitacji osób z wrodzoną lub wcześnie nabytą niepełnosprawnością, u których w 
dzieciństwie i młodości powstały i utrwaliły się pod wpływem nadmiernej opieki ze strony rodziców niekorzystne 
nastawienia wobec samodzielnego działania i przezwyciężania przeszkód, wobec siebie, swojej wartości, wobec innych 
ludzi i świata.
Chcąc wzbudzać czy wzmacniać motywację do działania w pożądanym kierunku, musimy zaczynać od analizy sytuacji 
pod kątem jej znaczenia dla zaspokojenia potrzeb jednostki i dla procesu rehabilitacji. Jeśli nie /namy znaczenia danej 
sytuacji i wartości, jaką cel działania przedstawia dla rehabilitowanej jednostki, możemy jedynie stosować metodę prób
187

i błędów, a czynione wysiłki będą bezowocne lub dadzą wynik przeciwny do zamierzonego. Nie wiedząc na przykład, 
że człowiek z uszkodzoną w wypadku przy pracy kończyną nie chce jej ćwiczyć, by ją usprawnić, nie dlatego że - jak 
podaje - odczuwa przy tym ból, lecz z tego względu, że czeka na komisję z zakładu ubezpieczeń, która zadecyduje o 
odszkodowaniu za częściową utratę zdolności do pracy, i że w tej sytuacji największą dla niego wartość mają pieniądze, 
jakie może otrzymać, a jednocześnie nie zdaje sobie on sprawy i nie wierzy, iż może bezpowrotnie utracić inną 
•wartość, tj. sprawność ręki, oraz dopuścić do zaistnienia nieodwracalnych zmian - nie będziemy też wiedzieli, w jakim 
kierunku należy działać, aby człowiek ten zmienił swoje zachowanie i nie stał się inwalidą. Warunkiem zmiany 
zachowania byłaby zmiana motywacji do działania, np. przez uświadomienie temu człowiekowi istotnego znaczenia 
skutków jego postępowania, i zmiana hierarchii ważności przyjętych przezeń wartości.
Rozpoznanie motywów działania osoby niepełnosprawnej, jakkolwiek niełatwe, jest bardzo istotne w procesie 
rehabilitacji. Zdaniem C. Safi-Jios-Rotschild (1970) osoba niepełnosprawna może być uznana w procesie rehabilitacji 
za nie mającą motywacji do własnej rehabilitacji, ponieważ , odrzuca cele, które nie odpowiadają np. jej pojęciu o 
sobie. Może też nie wierzyć w skuteczność rehabilitacji.
Cele, jakie stawiają sobie w swych programach ośrodki rehabilitacyjne mogą być odmienne od celów osoby 
niepełnosprawnej,, dla której inne potrzeby i wartości są ważniejsze niż np. potrzeby fizyczne.
Istotne jest też to, jakie znaczenie ma niepełnosprawność dla danej jednostki. Jeśli stanowi wartość zaspokajającą silne 
potrzeby, np. potrzebę bezpieczeństwa, jeśli stwarza możliwość ucieczki od odpowiedzialności za losy rodziny i od 
konieczności ciężkiego trudu, aby zarobić na jej utrzy- .... manie, motywacja jednostki niepełnosprawnej jest niezgodna 
z celami re- J habilitacji. ;
F. Shontz (1973) zwraca uwagę na to, że osoba niepełnosprawna, o której mówi się, iż brak jej motywacji do 
rehabilitacji, rzadko jest nieaktywna. Zdarza się to tylko wówczas, gdy znajduje się w stanie silnej depresji, 
schizofrenicznej ucieczki od rzeczywistości, fizycznego paraliżu lub utraty przytomności. Najwięcej kłopotu sprawiają 
jednak nie ci niepełnosprawni, którzy nie podejmują działań ze względu na swój stan zdrowia, lecz tacy, którzy są 
zdolni do działania i przyjęcia za siebie odpowiedzialności, ale decydują się nie robić tego, ponieważ nie uznają opinii 
lekarzy i innych Ipecjttlistów, nie wierzą w osiągalność wskazanych przez nich celów. Oczy-
188

wiście, zdaniem Shontza, osoby te mają motywację do niezgodnego z programem rehabilitacji. Wybierają one c/.eństwa 
oraz uniknięcie ryzyka i lęku przed samodzielnoćclą nością.
Tacy obserwatorzy ludzkiego zachowania, jak K. Goldstoln (1119), C. Rogers (1961) i A. Maslow (1955), stwierdzili, 
że organizm lud/41 Jeil zasadniczo nastawiony na rozwój i samorealizację. W odpowiednicli wnrun« kach człowiek w 
naturalny sposób jestWotywowany do jak najpełniejszego r o/woju swoich możliwości, a jeśli rozWj ten nie następuje, 
nie wyniki to z wewnętrznej słabości organizmu, lecX,z tegoy^e środowisko nie zapewnia podstawowych warunków 

niezbędnych/<IUa rozwoju.
Przebywanie osób niepełnosprawnych w yosnego rodzaju instytucjach może wywierać wpływ nie zawsze korzystny, 
^daje się temu zapobiec pr/ez rozbudzenie u niepełnosprawnej j«!anostki zainteresowania różnymi formami 
aktywności, w jakie może się ona włączyć p^za instytucją, w której pr/cbywa. Zatem instytucje te powinny zapewniać 
różne formy aktywności, stymulujące zainteresowanie osób niepełnosprawnych i odpowiada' mcc ich potrzebom 
rozwoju (Shontz, 1973).
J. Barry i M. Malinovsky (1965) dokonali przeglądu literatury dotyczącej motywacji osób niepełnosprawnych do 
własnej rehabilitacji. Formułując swe wnioski, oparli się na teorii i hierarchii potrzeb A. Masłowa (1954), który przyjął 
następujące grupy potrzeb: potrzeby fizjologiczne i bezpieczeństwa, miłości i przynależności, szacunku i 
samorealizacji. Autorzy ci podkreślają duże znaczenie dla rehabilitacji osób niepełnosprawnych zaspokajania ich 
potrzeb fizjologicznych oraz potrzeby bezpieczeństwa. Jednakże, jak wykazały badania (Kelman, 1962), same zabiegi z 
zakresu rehabilitacji leczniczej nie wystarczają, żeby wzmocnić motywację w kierunku usamodzielnienia się osób 
niepełnosprawnych przebywających w zali ladzie opieki społecznej. Natomiast bardzo dobre rezultaty dało 
zastosowanie szerokiego programu rehabilitacyjnego, obejmującego szereg zajęć /. zakresu terapii zajęciowej, terapii 
muzyką, sztuką, zajęć rekreacyjnych oraz zajęć prowadzonych przez psychologa i pracowników socjalnych. L. Shatin, 
P. Brown i M. Loizeaux (1961), na podstawie badań przeprowadzonych w szpitalu dla chorych przewlekle stwierdzili, 
że w grupie eksperymentalnej, objętej szerokim programem zajęć rehabilitacyjnych, znacznie wzmocniła się motywacja 
do aktywnego udziału w rehabilitacji, jak też stopień przystosowania się do niepełnosprawności, w porównaniu z grupą 
kontrolną, nie objętą takim programem.

189

Zdaniem J. Barry'ego i R. Malinovsky'ego (1965) w większości szpitali potrzeby fizjologiczne pacjentów są 
zaspokajane, natomiast często powstają problemy związane z niezaspokajaniem ich potrzeby bezpieczeństwa. Również 
S. Fink, L. Fantz i J. Zinker (1962, 1963) zaobserwowali, że frustrujący wpływ na pacjentów ma niejasność i 
niepewność sytuacji, w jakiej znajdują się w szpitalu, pozostawieni sami ze swoimi lękami i fantazjami. 
Niezaspokojenie ich potrzeby bezpieczeństwa wpływa na pogorszenie się stanu fizycznego. Autorzy ci stwierdzają, że 
wszystkie aspekty funkcjonowania instytucji leczniczej czy rehabilitacyjnej wywierają głęboki wpływ na zdrowienie i 
rehabilitację pacjentów. Podobny wpływ funkcjonowania służby zdrowia na powstawanie problemów człowieka 
chorego wykazuje też M. Kulczycki (1971).
Barry i Malinovsky (1965) dochodzą do wniosku na podstawie przeprowadzonych badań i obserwacji dotyczących 
rehabilitacji i motywacji do niej osób niepełnosprawnych, że najważniejsze problemy w tej dziedzinie to: ustalenie 
pozostałych sprawności, zakresu uszkodzeń i ograniczeń oraz zdolności pacjenta do korzystania z terapii, dobranie 
odpowiednich terapeutycznych sposobów postępowania z pacjentem i stosowania ich w odpowiednim czasie, ustalenie 
osiągalnych celów rehabilitacji. Pierwszym krokiem warunkującym powodzenie w rehabilitacji jednostki 
niepełnosprawnej jest wyrobienie w niej przeświadczenia, że zostaną zaspokojone zarówno potrzeby jej ciała, potrzeby 
fizjologiczne, jak i potrzeba bezpieczeństwa.
Rozpatrując potrzeby przynależności i miłości osób niepełnosprawnych, motywujące je do rehabilitacji, J. Barry i M. 
Malinovsky wymieniają wpływające na motywację czynniki tkwiące w środowisku oraz w samych osobach 
niepełnosprawnych. Na przykład motywacja osoby niepełnosprawnej do uczestniczenia w programie rehabilitacji 
zależy w znacznym stopniu od jej interakcji z personelem rehabilitacyjnym.
M. Grayson, A. Powers i J. Levi (1952) stwierdzają, że bardzo dobry kontakt między pacjentem a fizjoterapeutą może 
działać stymulujące na motywację pacjenta i jego dążenie do osiągnięcia celów rehabilitacji, gdy już zawiodły 
wszystkie inne metody, a S. Fink i współautorzy (1962, 1963) zwracają uwagę na fakt, że techniczna kompetencja 
terapeuty nie może w pełni zastąpić an i skompensować jego osobistego zainteresowania pacjentem. Przyjaźń terapeuty 
często skłania pacjenta do współpracy z nim i podejmowania wysiłków w różnych zajęciach rehabilitacyjnych - 
zdaniem psychoterapeutów tego rodzaju związek z pacjentem działa na zasa-
190

tlicie transferu. L. Schlesinger (1963, 1964) sugeruje nawet, że akceptacja i internalizacja celów rehabilitacji może się 
dokonać i wzmocnić u pacjenta łl/.ięki bliskim osobistym związkom z osobami proponującymi te cele.
Jak podają R. S. Long (1962) i R. B. Nimick (1962), cytowani tu za J. Barry'm i M. Malinovsky'm (1965), już w 1962 r. 
realizowano w Stanach /jednoczonych 204 programy remotywujące do przystosowania się i powrotu do pracy, z 
udziałem 8 tysięcy pracowników szpitali psychiatrycznych jako "remotywatorów". Opracowano specjalne techniki, 
obejmujące nawiązanie kontaktu z pacjentem i zachęcanie go do uczestniczenia w zajęciach, a następnie 
zainteresowania się rzeczywistością i światem pracy oraz własnymi możliwościami. Programy te zostały zrealizowane z 
bardzo-ilobrymi wynikami.
Od tego czasu znacznie wzrosła liczba badań nad czynnikami i technikami wzmacniającymi motywację osób 
niepełnosprawnych do osiągania celów rehabilitacji.
R. N. Filer i D. D. O'Connell (1964), podsumowując wyniki swych budaA nad motywacją do rehabilitacji u osób 
niepełnosprawnych w sturs/.ym wieku, doszli do wniosku, że gdy miały one większe możliwości wykonywania 
określonych czynności i gdy większe były oczekiwania dotyczące wykonywania przez nie różnych czynności, jak też 
wówczas, gdy kładziono większy nacisk na uświadomienie im aprobaty lub dezaprobaty ich po-Ntępowania przez 

personel - poziom wykonania czynności wzrastał.
Badania H. Weinera (1964), porównujące motywację do rehabilitacji w grupie ozdrowieńców po gruźlicy, którzy 
powrócili do poprzedniej pracy, oraz w grupie osób, które do pracy nie wróciły, sugerują, że integracja, osób 
niepełnosprawnych ze społeczeństwem była ogólną zmienną różnicującą, wpływającą na podejmowanie przez nie 
wysiłków rehabilitacyjnych.
Omawiając problem motywacji osób niepełnosprawnych do rehabilitacji,, nie możemy pominąć powodującej konflikty 
roli, jaką w tej motywacji odgrywają czynniki finansowe i inne czynniki rekompensujące inwalidztwo. Niestety, często 
jest to rola negatywna. Motywacja ekonomiczna może zdominować inne czynniki motywujące osobę niepełnosprawną 
do prawidłowego przystosowania się do życia z niepełnosprawnością oraz do pełnej rehabilitacji.
Zwrócono również uwagę na rolę postaw i oczekiwań osób niepełnosprawnych w stosunku do innych osób znaczących 
w środowisku. Na przykład H. I. Lief, V. F. Lief, C. O. Warren i R. G. Heath (1961), w wyniku swych badań nad 
motywacją do leczenia i rehabilitacji wśród pacjentów szpitala
191

psychiatrycznego, stwierdzili, że pacjenci z minimalną motywacją, którzy mieli negatywną postawę wobec osób 
kierujących ich na leczenie, odrzucali wszelkie wysiłki personelu, natomiast pacjenci wykazujący przy przyjęciu do 
szpitali również minimalną motywację, lecz mający pozytywną postawę wobec skierowujących ich do szpitala, 
akceptowali i wykonywali zalecane im czynności. Również w badaniach nad przystosowaniem 200 kobiet po 
opus/czczeniu przez nie szpitala psychiatrycznego, przeprowadzonych prze/ S. Dinitza, S. Angrist, M. Leftona i B. 
Pasamanicka (1962), stwierdzono pozytywny związek między oczekiwaniami pacjentek oraz oczekiwaniami osób dla 
nich znaczących a podejmowaniem i wykonywaniem przez badane kobiety różnych form aktywności domowej i 
społecznej. Już R. G. Barker i B. A. Wright (1952) sugerowali, że lęk osoby niepełnosprawnej, iż nie będzie 
zrozumiana przez osoby pełnosprawne, oraz jej silne pragnienie, aby być traktowaną tak, jakby była osobą 
pełnosprawną, stanowi często czynnik hamujący jej rozwój i postępy w rehabilitacji. Również brak osób znaczących, z 
którymi jednostka niepełnosprawna czułaby się związana, realizując w ten sposób swoją potrzebę przynależności, bywa 
takim czynnikiem hamującym. Hamująco na motywację do rehabilitacji zawodowej działają także złe stosunki 
rodzinne, co stwierdziła J. Joseph
niepełnosprawność może zagrażać zaspokojeniu potrzeby sza-
/cunku dla siebie i potrzeby samorealizacji, stwarzających silną motywację •do działania, wiele badań dotyczy tego 
właśnie problemu. D. Tincher (1961) podkreśla rolę samorealizacji jako podstawowej ludzkiej potrzeby, która stanowi 
jego zdaniem główną siłę motywującą w rehabilitacji osób niepełnosprawnych. J. M. Butler, L. N. Rice i A. K. 
Wagstaff (1962, cyt. za: JBarry, Malinovsky, 1965) porównują samorealizację z "bodźcem głodu", z napięciem, z 
zawsze obecną tendencją człowieka do poszukiwania nowych doświadczeń. Jest to więc potrzeba, której realizacja 
warunkuje rozwój. W rehabilitacji osób niepełnosprawnych dąży się do zwiększenia ich aktywności, do działań, które 
im umożliwią doświadczenie uznania i szacunku, samookreślenie i kierowanie własnym losem, decydowanie o swojej 
przyszłości, realizację i rozwój posiadanych możliwości oraz zapewnią cenioną pozycję w społeczeństwie.
W procesie rehabilitacji istotne jest to, że jednostka niepełnosprawna poznaje nowe wartości i uczy się przyjmować cele 
osiągalne w określonych warunkach. J. Samler (1960) podkreśla, że zmiana wartości i celów
192

l
kierujących interakcjami jednostki ze środowiskiem jest podstawowym   \ nadaniem rehabilitacji. Zmobilizowanie 
energii jednostki niepełnospraw-    V no j do aktywnego iirMini TmrpijUfHJąayili iinliinprfnrlrTriilil irjjnjrri wy-    \ 
tniiga stworzenia jej możliwości osiągania celów, które dają jej satysfakcję     l (Ru.sk, 1952). Można zatem zwrócić 
uwagę na te wartości, jakie jednostka    / posiada mimo niepełnosprawności, oraz pomóc w innym ukierunkowaniu/ Jej 
celów życiowych (Wright, 1965).
Juk podają J. R. Barry i M. R. Malinovsky (1965), niektórzy autorzy ingerowali na podstawie wyników 
przeprowadzonych badań, iż wiele osób niepełnosprawnych ogarnia taka obawa przed powstaniem własnych ne-|
ulywnych uczuć w związku z ich naruszoną w wyniku niepełnosprawności pn/.ycją i pełnionymi rolami, że nie są w 
stanie przyjifć pomocy w pod-jfciu efektywnego działania. Wydaje się wówczas, że osobom lym brakuje motywacji do 
rehabilitacji. Jest to zbytnie uproszczenie, w takiej bowiem sytuacji silna motywacja do ochrony naruszonego pojęcia o 
sobie blokuje motywację do przyjęcia pomocy w rehabilitacji.
L. Tauber (1963, cyt. za: Barry, Malinovsky, 1965) opracował metodę, którą wypróbował i uznał za odpowiednią do 
stosowania wobec długo ' chorujących pacjentów psychotycznych. Metoda polegała na tym, że do-pudca dyskutował z 
pacjentem nad wyrażonym przezeń celem, który chciał on osiągnąć bez względu na to, jak bardzo był nierealny. 
Doradca cierpliwie wykazywał, co stanowiło barierę w osiągnięciu danego nierealnego i i-lu. Stopniowo, w miarę jak 
pacjent uczył się rozwiązywać swoje problemy, pojawiały się nowe, bardziej realne cele. Stosowanie tej metody, 
nazwanej |n/,cz Taubera psychoterapią skierowaną na cel, bardzo wzmacniało mo-lywację pacjenta w pożądanym 
kierunku.
Aby wzmocnić motywację do pożądanego działania u osób niepełno-uprawnych, podobnie jak i u pełnosprawnych, 
zarówno dzieci, jak i do-losłych, trzeba im umożliwić odnoszenie sukcesu w działaniu. U jednostek doznających 
częstych niepowodzeń w związku z niepełnosprawnością, właszcza w pierwszym okresie, konieczne jest stworzenie w 

ośrodku rehabilitacyjnym warunków umożliwiających im osiąganie powodzenia w podejmowanych działaniach, co z 
kolei wzmocni ich poczucie własnej war-lości i zaspokoi potrzebę szacunku oraz uznania. Zwrócili na to uwagę miedzy 
innymi M. D. Zane i M. Lowenthal (1960) w swoich badaniach nad osobami fizycznie niepełnosprawnymi. Stwierdzili 
oni, że negatywna motywacja do działania występowała w sytuacjach wzrastającego stresu,
'   193

pozytywna zaś - gdy stres się zmniejszał. W przeprowadzonych badaniach poziom stresu związany był z antycypacją 
przez jednostkę możliwości osiągnięcia zamierzonego celu.
Motywacja do rehabilitacji i jej wzmocnienie są ważne zarówno w odniesieniu do osób niepełnosprawnych fizycznie, 
jak i psychicznie czy umysłowo. T. Linde (1962) w swych badaniach nad wzbudzaniem i wzmacnianiem motywacji u 
osób umysłowo upośledzonych posłużył się metodą operacyjnego warunkowania w warsztacie pracy chronionej. 
Stwierdził on, że motywacja stanowiła podstawowy czynnik postępu w rehabilitacji tych osób. Zastosowano różne 
techniki wzmacniania pożądanych zacho-r wań - system punktowania, pieniądze, pochwały, powierzanie bardziej 
odpowiedzialnych zadań, wyrażanie publicznie uznania w różnych formach itp.
Również zwiększenie samodzielności w działaniu wzmacnia motywację osób z różnego rodzaju niepełnosprawnością, 
chyba że samodzielność ta oznacza dla nich zagrożenie poczucia bezpieczeństwa, co może mieć miejsce zwłaszcza w 
przypadkach niskiej samooceny.
Problemy motywacji w procesie rehabilitacji zawodowej omawiane są w następnym rozdziale. Warto jednak w tym 
miejscu wspomnieć o doświadczeniach przedsiębiorstwa "Abilities" w okolicach Nowego Jorku, które zatrudnia ok. 
300 paraplegików, poruszających się na wózkach inwalidzkich, przy montażu podzespołów elektronicznych.
H. E. Yuker, W. J. Campbell i J. R. Błock (1960) przedstawiają trzy główne wnioski ze swoich doświadczeń w tym 
przedsiębiorstwie:
1) motywacja stanowi przypuszczalnie klucz do selekcji dobrych pracowników;
2) absencja w pracy jest często skutkiem złej motywacji;
3) motywacja i postawa wobec pracy są to czynniki podstawowe dla przestrzegania zasad bezpieczeństwa w pracy - 
niepełnosprawni odznaczający się dobrą motywacją i postawą wobec pracy mieli znacząco lepsze wyniki w tym 
zakresie niż pracownicy fizycznie pełnosprawni.
Stwierdzenie przez osoby niepełnosprawne, iż mogą zaspokoić swe potrzeby szacunku, uznania i samorealizacji w 
praktyce rehabilitacyjnej oraz w pracy, wzmacnia ich motywację i ułatwia przystosowanie się do życia z 
niepełnosprawnością. Są to przy tym czynniki tkwiące w środowisku. Również szereg czynników tkwiących w samej 
jednostce niepełnosprawnej wywiera pozytywny bądź negatywny wpływ na jej motywację do rehabilitacji.
" V    " .        . 194

l
Na podstawie badań dotyczących różnic między pacjentami dobrze i źle motywowanymi do rehabilitacji H. S. 
Rabinowitz (1961, cyt. za: Barry, MalinoYsky, 1965) doszedł do wniosku, że motywację do zdrowienia i rehabilitacji 
powinno się rozpatrywać jako cały zespół wartości i związków mię-tl/y jednostką niepełnosprawną a osobami, które 
nad jej rehabilitacją pjucują. Stwierdził on, że istnieje dodatnia korelacja między motywacją S do zdrowienia i 
rehabilitacji a tolerancją na doświadczenia powodujące j itres, wzrastającym stopniem autonomii osoby 
niepełnosprawnej oraz akceptacją odpowiednich standardów wartości i wzorów zachowania.
Również F. C. Shontz (1957) zwracał uwagę, by nie traktować motywacji jako jednolitej siły (unitary force), która 
może u poszczególnych jednostek występować w różnym stopniu. Jego zdaniem nie ma jakiegoś globalnego czy 
ogólnego czynnika motywującego, a motywacje pacjenta najlepiej charakteryzuje zespół czynników pozostających we 
w/ujcmnej interakcji, ściślej biorąc - dwa czynniki jakościowe: zakres motywacji pozycja społeczna oraz trzy czynniki 
ilościowe: stopień orientacji pftcjen-tit w sytuacji, chęć współpracy i poziom energii.
Shontz podkreśla, że nie tylko lepsze rozumienie motywacji pacjenta, licz także lepsze przewidywanie sukcesu w jego 
rehabilitacji wymagu po-mania wyżej wymienionych czynników. Opisuje on (1972) przystosowanie tło chronicznej 
choroby jako efektywną neutralizację zagrożeń i lęków, H następnie znalezienie nowych lub zmodyfikowanych 
wartości nadających &ens życiu i czyniących z niego coś więcej niż tylko nastawioną obronnie egzy-Mencję. Autor ten 
wymienia jako pozytywnie motywujące czynniki: szacunek pacjenta do siebie, jego zaangażowanie w osiąganie tego, 
co dla niego ma Wartość, wzrost sprawności i umiejętności, włączenie się w społecznie uznaną aktywność.
S. L. Fink i współautorzy (1962, 1963) zwracają uwagę na konieczność i o/jóżniania w motywacji do działania dwóch 
poziomów: motywacji wynikającej z potrzeb deficytu oraz motywacji wywołanej potrzebami rozwoju.
Według F. Herzberga i R. Hamlina (1961, cyt. za: Barry, Malinovsky, 1965), którzy zajmują się problemami motywacji 
osób psychicznie zdrowych i chorych, czynniki determinujące chorobę psychiczną nie muszą być przeciwstawne do 
tych, które decydują o zdrowiu psychicznym - są tylko jakościowo inne. Zdaniem tych autorów, dobre przystosowanie, 
które warunkuje zdrowie psychiczne, zależy od zaspokojenia dwóch odrębnych typów potrzeb: potrzeb rozwoju i 
potrzeb higieny, tj. zachowania zdrowia.
195

Przyjmują oni trzy czynniki określające psychicznie zdrową jednostkę :'i
1) poszukiwanie zadowolenia z życia poprzez doświadczenia prowadzące do osobistego rozwoju, i
2) osiąganie  powodzenia w  działaniu proporcjonalnie  do zdolności i i tolerancja na trudności w działaniu oraz

3) powodzenie w unikaniu dyskomfortu związanego z nie zaspokojonymi potrzebami higieny.
Cechy zdrowia psychicznego są jakościowo inne niż cechy choroby j psychic/.ncj i nie znajdują się na tym samym 
kontinuum. Osoba psychicznie chora poszukuje w życiu satysfakcji mających swe źródła, w potrzebach higieny i w 
środowisku. Jej motywacja nie odnosi się do zachowania nastawionego na rozwój, lecz tylko do zachowania 
unikającego dyskomfortu i niewygodnego, nieprzyjemnego środowiska. Autorzy uważają, że aspekt zwiększania się 
(polepszania) zdrowia psychicznego w przystosowaniu j psychicznym jednostki był pomijany w teorii, w badaniach i w 
praktyce, j
F. Herzberg i R. Hamlin w innej swej pracy (1963, cyt. za: Barry, Mali- l novsky, 1965) przedstawili również 
implikacje swojej koncepcji dla psy- j choterapii. Zadanie psychoterapii widzą oni w korygowaniu kierunku l 
motywacji, w szczególności w zmianie kierunku celów umożliwiających l osiągnięcie satysfakcji - od czynników 
higieny (hygiene factorś), zależ-• nych od wpływów środowiska, do czynników osobistego rozwoju (per-1 sonal growth 
factorś). W psychoterapii opierającej się na koncepcji dwóch l wymiarów motywacji (tj. determinowanych przez dwie 
kategorie potrzeb: l higieny i rozwoju) pacjentowi należy pomóc w ukierunkowaniu się na l poszukiwanie możliwości 
osobistego rozwoju. W ten sposób sformuło-1 wana koncepcja zawiera implikacje nie tylko dla psychoterapii, lecz 
także dla l prawie wszystkich aspektów rehabilitacji. j
R. M. Hamlin i R. S. Nemo (1962, cyt. za: Barry, Malinovsky, 1965) i przeprowadzili badania z udziałem 23 
chronicznie chorych schizofreników ?j nie wykazujących poprawy zdrowia oraz 23 chronicznie chorych schizo-'! 
freników wykazujących poprawę, stosując pośrednią metodę zbierania j danych informacyjnych, dzięki czemu osoby 
badane nie znały celu badań, j Druga grupa osób badanych (tj. wykazujących poprawę) osiągnęła lepsze ' wyniki, 
wskazujące na tendencję do poszukiwania satysfakcji w zachowaniach zaspokajających potrzebę samorealizacji oraz do 
wysiłków skierowanych na cele zaspokajające potrzebę osiągnięć. Grupa pacjentów nie wyku/ujących poprawy 
uzyskała wyższe wyniki, świadczące jednak o ten-
196

•lencji do poszukiwania satysfakcji w warunkach środowiska, nad którymi mieli oni ograniczoną kontrolę.
Wyniki badań były zgodne z koncepcją, że zdrowie psychiczne zależy iMwnie od rozwoju nastawienia na 
samorealizację, odpowiedzialność i wy-ftllki skierowane na cel. Koncepcja ta ma duże znaczenie dla rehabilitacji 
psychologicznej, społecznej i zawodowej osób niepełnosprawnych.
A. H. Maslow (1955) wyróżnia dwie główne kategorie potrzeb - de-Ucytu i rozwoju, natomiast F. Herzberg i R. Hamlin 
(1963) wyodrębniają - jako dwie główne kategorie - potrzeby higieny (zachowania zdro-Wlft) oraz potrzeby rozwoju. 
Nasuwa się pytanie, w jakim stosunku po-Itwtają do siebie potrzeby higieny i potrzeby deficytu?
Można by przyjąć, że dzięki zaspokojeniu potr/,cb deficytu człowiek bardziej lub mniej sprawny może zachować 
zdrowie, przede wszystkim (Niychiczne, i funkcjonować normalnie. W takim ujęciu potr/cby deficytu pokrywałyby się 
z potrzebami higieny (tj. zachowania zdrowia), w s/,erokim H i i/umieniu tego słowa, nie tylko wiążącym je z 
unikaniem dyskomfortu i pr/ykrości.
/uspokojenie potrzeb deficytu czy higieny nie wystarcza człowiekowi (Ku jego rozwoju. Równolegle człowiek zdrowy 
psychicznie dąży do rozwoju swoich możliwości, nie tylko do zachowania i ochrony swego zdrowia era/ zapewnienia 
normalnego funkcjonowania. Zaspokojenie potrzeb de-flcytu, osiągnięcie dynamicznej równowagi na pewnym 
poziomie ułatwia, S/y też umożliwia, dążenia do zaspokojenia potrzeb rozwoju, a więc wzno-tirnie się na wyższy 
poziom i uzyskiwanie dynamicznej równowagi już fw wyższym poziomie.
l*rzyjęcie celów osiągalnych mimo niepełnosprawności, uznanie ich za wiirtościowe, warte wysiłku i pożądane, 
uznanie siebie za zdolnego do twiągnięcia tych celów, przyjęcie odpowiednich sposobów dążenia do przyjętych celów i 
zaspokojenia swych potrzeb umożliwia przystosowanie jednostki niepełnosprawnej do życia z tą niepełnosprawnością i 
dalszy rozwój Jrj możliwości. Przedstawione badania i rozważania dotyczące motywacji prowadzą do wniosku, że 
dobre przystosowanie osób niepełnosprawnych do życia z niepełnosprawnością wymaga przyjęcia realistycznych 
celów, i r prezentujących wartości, które mogą zaspokoić nie tylko potrzeby deficytu, tj. potrzeby umożliwiające 
osiągnięcie dynamicznej równowagi, tl/ięki czemu jednostka może zachować zdrowie psychiczne i prawidłowo 
funkcjonować, lecz także cele, które mogą zaspokoić potrzeby rozwoju.
197

Osiągając przystosowanie na poziomie dobrego funkcjonowania, jednostka niepełnosprawna może wznosić się na coraz 
wyższy poziom rozwoju osobistego.
Umożliwienie osobom niepełnosprawnym prawidłowego funkcjonowania w integracji ze społecznością, w której żyją, 
zapewnienie wykorzystania i posiadanych przez nie możliwości, a więc ich samorealizacji oraz dalszego j rozwoju, 
wymaga również zaspokojenia takich podstawowych potrzeb, jak: nauki, w tym nauki zawodu, odpowiedniej pracy, 
możliwości swobodnego poruszania się i życia wśród innych ludzi (co wiąże się z zapew-j nieniem odpowiedniego 
zaopatrzenia ortopedycznego,  optycznego,  słu-j chowcgo oraz w inny sprzęt techniczny, a także wymaga zniesienia 
barier architektonicznych,  urbanistycznych  i  komunikacyjnych  oraz  ułatwień] transportowych); konieczne jest także 
odpowiednie zabezpieczenie spo- i łeczne dla tych, którzy tego potrzebują, niezbędne usługi lecznicze, rehabilitacyjne i 
socjalne, korzystanie z różnych odpowiednich form rekreacji j i sportu. Integracja społeczna i rozwój możliwości osób 
niepełnosprawnych zależą też od zaspokojenia bardzo ważnej potrzeby - zrozumienia, l akceptacji i życzliwego 
stosunku ze strony innych ludzi.

ii.
f Przystosowanie
t człowieka niepełnosprawnego do pracy
jako osiąganie równowagi między nim a środowiskiem pracy
l Życiowe usamodzielnienie się człowieka niepełnosprawnego zależy od jego możliwości otrzymania i wykonywania 
pracy.
Spełnienie pierwszego warunku, tj. otrzymanie pracy, założy przede wszystkim od środowiska społecznego, od 
społeczeństwa, w którym jednostka niepełnosprawna żyje, ono bowiem umożliwia lub uniemożliwia, ułatwia bądź 
utrudnia wykorzystanie posiadanych przez nią /dolnoici i umiejętności wykonywania pracy, realizując jej prawo do 
pracy lub nawet odmawiając jej tego prawa. Spełnienie tego pierwszego warunku zalety od społecznych postaw wobec 
osób niepełnosprawnych, od polityki społecznej danego kraju, a także od jego sytuacji demograficzno-gospo-durczej.
Spełnienie drugiego warunku, tj. możliwość wykonywania pracy przez jednostkę niepełnosprawną, zależy od niej samej 
i od środowiska pracy. Występuje tu wzajemna zależność. Jednostka niepełnosprawna, wchodząc w środowisko pracy, 
może podjąć i wykonywać określone zadania oraz pełnić określone role zawodowe w zależności od swoich właściwości 
i spo-»obu funkcjonowania w sytuacji pracy, jak też od charakteru samej pracy, od warunków w środowisku pracy, od 
tego, czego wymaga ona i co oferuje, wreszcie od tego, jak się ułożą stosunki między jednostką a środowiskiem pracy.
Z pracą i środowiskiem pracy wiąże się wiele ważnych celów życiowych Oraz wiele podstawowych potrzeb zarówno 
osób pełnosprawnych, jak i niepełnosprawnych. Realizacja tych celów i zaspokojenie potrzeb zależy pić tylko od 
możliwości otrzymania odpowiedniej pracy, lecz także od Itopnia przystosowania się do niej, od relacji między 
jednostką a środowiskiem pracy.
199

Celem rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych jest umożliwienie im otrzymania odpowiedniej pracy, przede 
wszystkim w normalnym, zwykłym środowisku pracy, i utrzymanie się w niej, co z kolei zależy, jak to można 
stwierdzić na podstawie obserwacji i wyników badań, od przystosowania się osób niepełnosprawnych do pracy (zob. 
Larkowa, 1976, 1977, 1980a, 1981, 1984; Neff, 1971; Garrett, Levine, 1973; Gellman, Gen del, Glaser, Friedman, Neff, 
1957; Schletter, Dawis, England, Lofąuisi 1959; Carlson, Dawis, England, Lofąuist, 1962, 1963; Dawis, Englandj 
Lofąuist, 1964; Betz, Weiss, Dawis, England, Lofąuist, 1966; Hallenbeck, Campbell, 1966; Tseng, 1975).
Istotne jest to, jak rozumiemy przystosowanie do pracy.
Dobre przystosowanie się do pracy ma umożliwić nie tylko utrzymanie się w niej człowieka niepełnosprawnego, jego 
samorealizację w pracy i zaspokojenie potrzeb z nią związanych, lecz także jego rozwój, przede wszystkim zawodowy, 
a w aspekcie psychologicznym - rozwój osobowości. Równocześnie jednostka niepełnosprawna musi spełniać zadania 
stawiane jej przez środowisko pracy.
Zdaniem W. Gellmana (1973), występujący obecnie trend w rozwoju rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych 
to zmiana jej charakteru - rehabilitacja jako sztuka pomocy ludziom niepełnosprawnym przekształca się w społeczną 
technikę i w naukę stosowaną, która ma im pomóc w przystosowaniu zawodowym, ułatwiając przede wszystkim ich 
zawodowy rozwój. To nowe podejście zakłada elastyczność w stosowaniu technik, dostosowanie ich do potrzeb 
jednostki niepełnosprawnej, multidyscyplinarne rozwiązywanie problemów oraz nastawienie przy tym na 
wykorzystywanie różnych społecznych środków i źródeł. Proces rehabilitacji rozciąga się w czasie i w przestrzeni, aż 
do osiągnięcia właściwego poziomu przystosowania do pracy, a rozwój zawodowy (yocational development) jednostki 
może trwać przez całe jej życie (Gellman, 1973).
Przedmiotem zainteresowania specjalistów zajmujących się zawodową rehabilitacją osób niepełnosprawnych stają się w 
coraz większym stopniu osoby mające trudności w przystosowaniu się do pracy. W pierwszym etapie rehabilitacji 
zawodowej punkt ciężkości przesuwa się z poradnictwa psychoterapeutycznego na ocenę zdolności do pracy i stopnia 
przystosowania do; niej oraz na sam proces przystosowywania do pracy w warunkach moż* liwie jak najbardziej 
naturalnych w warsztacie rehabilitacyjnym, a takżej W samym zakładzie pracy.
200

Określenie przystosowania do pracy l i pojęć z nim związanych 

1. Przystosowanie zawodowe i przystosowanie do pracy jest różnie definiowane przez różnych autorów. Oba te 
określenia bywają też używane za-jnicnnie. Poniżej podane są przykłady różnego rozumienia tych pojęć.
W. Gellman (1973) jako przystosowanie zawodowe rozumie zgodność iwobowości pracownika z szeregiem ról 
zawodowych dostępnych w danej podkulturze pracy, a przystosowanie do pracy to według niego zachowanie się 
pracownika w realnej pracy, wyznaczone przez związek między iHiobowością pracownika i rolami zawodowymi, które 
churakteryzują konkretne miejsce pracy.
Rolę zawodową określa ten autor jako pewien zespół zachowań i po-*iiiw związanych z zawodem, zajęciem lub 
zadaniem w sytuacji pracy. Od pracownika oczekuje się odgrywania roli odpowiadającej danemu lypowi pracy. 
Pełnienie roli zawodowej wymaga posiadania określonej wlolności do pracy (ability to work), zdolności do 
zapewnienia iobie pracy eruz zdolności przystosowania się do niej.
Osobowość pracownika (work personality) oznacza zintegrowaną, pół-iUtonomiczną część osobowości jednostki, 
pewną konstelację jej zachowań iwią/anych z pracą oraz postaw i wartości przejawianych w typowych lytuacjach pracy 

lub w sytuacjach wymagających wykonania pewnych litdań.
Przez podkulturę pracy Gellman rozumie zespół zachowań, postaw, wartości i układów obejmujących sferę 
socjoekonomiczną pracy. Charakteryzuje ją określony system wartości i działań ukierunkowanych na wy-psnaczone 
cele. Zachowanie pracownika jest wynikiem dynamicznej interakcji między osobowością jednostki jako pracownika, 
przejawiającą się w pełnionej roli zawodowej, a podkulturą pracy, którą reprezentuje środowisko pracy.
Przystosowanie do pracy wiąże się ściśle z przystosowaniem do środowiska pracy, do społeczności w tym środowisku. 
Rola pracownika to jedna / ważnych ról społecznych. W kontekście podkultury pracy proces rozwoju riłWodowego i 
kształtowania osobowości pracowników przebiega zgodnie /, wymaganiami różnych ról zawodowych. Z kolei 
osobowość pracowników kształtuje role zawodowe wyznaczane przez konkretną pracę. Tak
e każde miejsce pracy charakteryzuje się pewnym układem ról zawodo-
201

\vych wiążących się z określonym typem osobowości pracowników, który umożliwia efektywne ich funkcjonowanie w 
danym kontekście.
Już W. C. Menninger (1955) wyrażał pogląd, że ludzie częściej tracą pracę z powodu trudności osobistych i 
społecznych aniżeli z powodu braku odpowiednich zdolności do pracy. Trudności osobiste to przede wszystkim te, 
które wynikają ze struktury i funkcjonowania osobowości.
W. Gcllman (1973) odróżnia złe przystosowanie zawodowe oraz nieprzystosowanie zawodowe. Osoby źle 
przystosowane zawodowo nie są zdolne funkcjonować prawidłowo w pracy i wypełniać swej roli zawodowej na skutek 
konfliktu między celami przyjętymi przez siebie i przez podkul-turę pracy. Osoby nieprzystosowane zawodowo to 
jednostki niezdolne do prawidłowego funkcjonowania w pracy oraz pełnienia roli zawodowej na skutek tego, że nie 
nastąpił u nich konieczny rozwój zawodowy.
Według W. S. Neffa (19706) nieprzystosowanie do pracy może wyrażać pewną niezdolność do sprostania niektórym 
spośród złożonych wymagań charakterystycznych dla pracy jako sytuacji społecznej. Istnienie lub brak określonych 
sprawności zawodowych nie decyduje o czyjejś zdolności lub niezdolności do pracy; ważna jest przede wszystkim 
możliwość przystosowania się do pracy, a to wymaga złożonego zestawu postaw interpersonalnych, umiejętności oraz 
różnych właściwości osobowości. Niezdolność do pracy wynika niekiedy z pewnych braków w osobowości 
pracownika, a to można zmienić wpływając na wytwarzanie się pożądanych cech
•osobowości.
Osobowość pracownika kształtuje się od dzieciństwa w odpowiedzi na wymaganie społeczne, aby jednostka odgrywała 
jakąś twórczą, produktywną rolę. Łączy się to z podstawowym żądaniem stawianym już wyraźnie w szkole, tj. 
żądaniem osiągnięć w działaniu. Wytwarzana potrzeba osiągnięć jest ważnym psychologicznym determinantem 
działalności ludzi, zwłaszcza w systemie kapitalistycznym (zob. Reykowski, 1976).
Sformułowana przez D. Supera (1957) teoria rozwoju zawodowego przedstawia wzorce i etapy kształtowania się 
osobowości pracownika. Już dziecko zaczyna poznawać świat pracy obserwując i słuchając ojca
•oraz innych dorosłych ze swego otoczenia. Może też w swych zabawach odgrywać role różnych obserwowanych 
pracowników. W rodzinie kształ-iują się również jego postawy wobec osiągnięć i pracy. W latach szkolnych jes/.cze 
bardziej rozwijają się jego właściwości ważne w wykonywaniu pracy; poznaje on świat pracy poza swym domem. W 
tym okresie kształtowaniu się osobowości poprzez odkrywanie siebie i poznawanie różnych
202

rodzajów pracy jednostka nabywa podstawowych nawyków pracy, postaw i umiejętności, uczy się cenić określone 
wartości, formuje obraz siebie, swoich oczekiwań i aspiracji w odniesieniu do pracy, którą chciałaby wykonywać, oraz 
tego, kim chciałaby być. Wytwarzają się potrzeby, które zaspokoić może praca.
Zaspokojenie tych potrzeb oraz spełnianie wymagań, jakie stawia praca I środowisko pracy, umożliwia jednostce 
osiągnięcie przystosowania zawodowego.
Rozwój zawodowy osób niepełnosprawnych może zostać zaburzony, np. na skutek zbyt opiekuńczej postawy 
rod/.iców, którzy ograniczają lamodzielność dziecka w podejmowaniu i wykonywaniu różnych zadań. Relacje między 
jednostką a środowiskiem rod/.innym, u także między jednostką a środowiskiem szkolnym, rzutują na relacje między 
nią a środowiskiem pracy.
J. C. Friend i E. A. Haggard (1948) zdefiniowali przystosowanie /awo« dowe jako "równowagę między satysfakcją, 
jakiej jednostka oczekuje od pracy, i zdolnością uzyskiwania satysfakcji z pracy".
Według teorii L. Lofąuista i R. Dawisa, określanej jako interakcyjna \ będącej w pewnym sensie teorią równowagi, 
przystosowanie do prucy to złożona funkcja dwóch zbiorów zmiennych. Jeden z nich charaktery-/uje jednostkę, jej 
osobowość jako pracownika, ze wszystkimi jej zdolnościami, sprawnościami, umiejętnościami, postawami, potrzebami 
itp., drugi zaś odnosi się do pracy i środowiska pracy, obejmując stawiane pr/,ez nie wymagania pod adresem 
pracownika oraz czynniki warunkujące /.uspokojenie (lub niezaspokojenie) potrzeb jednostki jako pracownika (Betz, 
Weiss, Dawis, England, Lofąuist, 1966). Przystosowanie do pracy jest tu rozpatrywane jako relacja między jednostką a 
środowiskiem pracy.
Teoria interakcyjna przyjmuje, że przystosowanie do pracy polega na harmonijnym stosunku między jednostką a 
środowiskiem pracy. Każdy człowiek dąży do osiągnięcia pewnej równowagi ze swoim środowiskiem l stanowi to dla 
niego podstawową motywację zachowania. Praca z kolei itanowi podstawowe środowisko dla większości ludzi. 

Przystosowanie do pracy to proces, w którym jednostka reaguje na bodźce środowiska, działa i ustala stosunki ze 
swoim środowiskiem pracy, przy czym ono ze swej Itrony stawia jej określone wymagania oraz dostarcza pewnych 
gratyfikacji.
Zgodność lub brak zgodności między, najogólniej mówiąc, zdolnościami (abilities) jednostki a wymaganiami, jakie w 
tym zakresie stawia praca, decyduje o przydatności do pracy (satisfactorinesś), tj. o tym, czy pracow-
203

nik może być uznany za odpowiedniego, zadowalającego. Z drugiej strony - j zgodność miedzy czynnikami 
gratyfikującymi (reinforceś) a potrzebami pracownika daje w wyniku zadowolenie z pracy (satisfactiori). Tak wiec w 
każdym okresie o przystosowaniu jednostki do pracy decyduje zbieżność poziomów jej zadowolenia z pracy i 
przydatności do pracy.
Minnesocka teoria przystosowania do pracy
L. H. Lofąuist i R. V. Dawis wraz z współpracownikami prowadzili od 1957 r. na Uniwersytecie Minnesota (USA) 
wieloletnie badania nad przystosowaniem zawodowym osób niepełnosprawnych, publikując m.in. w 1960 r. A 
definition ofwork adjustment (T. B. Scott, R. V. Dawis, G. W. En-gland, L. H. Lofąuist), w 1968 r. - A theory ofwork 
adjustment. A revi-sion (R. V. Dawis, L. H. Lofąuist, D. J. Weiss) i w 1972 r. - Application ofthe theory ofwork 
adjustment to rehabilitation and counseling (L. H. Lofąuist, R. V. Dawis).
Jako instrumenty do badań stanowiących podstawę do sformułowania teorii przystosowania zawodowego opracowano 
Minnesocki Kwestionariusz Zadowolenia, Minnesocka Skalę Przydatności do Pracy (Satisfac-toriness Scales), 
Minnesocki Kwestionariusz Ważności do mierzenia potrzeb zawodowych (Minnesota Importance Questionnaire), 
Wzorce do mierzenia wzmacniania zawodowego (Occupational Reinforcer Patterns) oraz Minnesocki Kwestionariusz 
Opisu Pracy.
Skoncentrowano się przede wszystkim na badaniu osobowości pracowników oraz badaniu i opisie środowiska pracy i 
wymagań stawianych pracownikom. Jako podstawowe założenia przyjęto następujące: każda jednostka dąży do 
osiągnięcia i utrzymania równowagi ze swoim środowiskiem; środowisko pracy jest głównym środowiskiem, w którym 
żyje człowiek dorosły.
W sformułowanej teorii przystosowania do pracy (Dawis, England, Lofąuist, 1964; Dawis, Lofąuist, Weiss, 1968) 
zakłada się, że równowaga między jednostką a środowiskiem pracy zależy od spełniania wymagań tego środowiska 
przez jednostkę oraz od spełniania wymagań jednostki pr/ez środowisko pracy. Autorzy definiują przystosowanie 
(przystosowywanie) do pracy (work adjustment) jako ciągły i dynamiczny proces, w którym jednostka dąży do 
osiągnięcia i utrzymania równowagi ze swoim
204

środowiskiem pracy. W miarę wzrostu tej równowagi zwiększa się prawdopodobieństwo stabilizacji, tj. utrzymania się 
w pracy.
Do podstawowych pojęć zaliczono w teorii minnesockiej "osobowość jtdnostki jako pracownika", określoną przez jej 
zdolności, sprawności l potrzeby, oraz środowisko pracy, które charakteryzują z jednej strony - Wymagania stawiane 
pracownikowi w zakresie zdolności i sprawności potrzebnych do zadowalającego wykonania pracy, z drugiej - 
możliwości Ifispokojenia związanych z nią potrzeb pracowników przez "system wzmacniania".
Fundamentalne twierdzenie przyjęte w tej teorii głosi, iż osobowość pracownika jest względnie stalą (Dawis, 1967), co 
oznacza, że większość ludzi osiąga w swym rozwoju zawodowym pewien poziom i stopień stałości i nie wykazuje 
większych zmian w kolejnych badaniach zdolności, ipruwności i potrzeb. Na tym twierdzeniu autorzy omawianej teorii 
opiekują przewidywanie powodzenia w przystosowaniu do pracy, badając B jednej strony zdolności i sprawności oraz 
potrzeby, których /uspokojenie dana jednostka wiąże z pracą, a z drugiej strony wymagania, jakie pod adresem jej 
zdolności i sprawności stawia dana praca i stanowisko pracy, oraz realne możliwości zaspokojenia w pracy i przez 
pracę określonych potrzeb jednostki jako pracownika.
R. V. Dawis wspomina o możliwości zachodzenia pewnych zmian w oso-tlowości pracownika, jak też o tym, że 
niektóre jednostki z odchyleniami od normy mogą jako pracownicy nigdy nie osiągnąć stabilności w rozwoju iwej 
osobowości. Równocześnie jednak podkreśla, że jeśliby odrzucić lałożenie dotyczące względnej stałości osobowości 
jednostki jako pracownika, należałoby w zasadniczy sposób zmodyfikować opracowaną teorię przystosowania do 
pracy.
Równowagę między jednostką a pracą i środowiskiem pracy twórcy i orii minnesockiej określają jako spełnienie przez 
jednostkę stawianych i i tam wymagań (satisfactoriness) - jednostkę tę można wówczas uznać .1 pracownika 
zadowalającego i równocześnie osiąganie przez nią zadowolenia (satisfactiori). Są to podstawowe wskaźniki 
powodzenia w osiąganiu i utrzymaniu równowagi między jednostką a środowiskiem pracy. Osiąganie i utrzymanie tej 
równowagi stanowi istotę przystosowania do (iriicy.
Pierwszy to wskaźnik zewnętrzny, pochodzący ze źródeł innych niż własna ocena pracownika dotycząca spełnienia 
przez niego wymagań stawi nnych przez środowisko pracy. Drugi wskaźnik, tj. zadowolenie pracow-
205

nika, jest wskaźnikiem wewnętrznym, reprezentującym własną ocenę jed- l nostki dotyczącą zakresu i stopnia, w jakim 
środowisko pracy spełniaj jej własne wymagania i potrzeby. j
Zarówno spełnianie przez pracownika stawianych mu wymagań, jaki też jego zadowolenie może ulegać zmianom w 

czasie, jednakże - jak przyj-1 mują autorzy teorii minnesockiej - istnieje pewne minimum w obu tyctJ zakresach, tj. 
spełniania wymagań i zaspokojenia potrzeb (wyrażającego! się w zadowoleniu), które warunkuje utrzymanie się w 
pracy. Można tol stwicrd/ić w grupie osób wykazujących dostateczną stabilność w określo- | nym środowisku pracy i na 
tej podstawie przewidywać stabilność w pracy innych jednostek. Gdy jednostka spełnia wymagania stawiane jej przez 
pracę oraz osiąga z niej zadowolenie, wówczas uważa się, że jej osobowość jako pracownika, jest odpowiednia dla 
danej pracy.
Autorzy omawianej teorii przystosowania zawodowego wiążą okres- i lone właściwości osobowości pracownika ze 
specyfiką środowiska pracy,J przyjmując przy tym, że zgodność między nimi (tj. między osobowością! pracownika a 
środowiskiem pracy) warunkuje odpowiednie przystosowa-1 nie zawodowe jednostki. Zakładają oni, że jednostka jako 
organizm reagu-! jacy posiada pewien układ potencjałów reakcji - pewne dyspozycje,! zdolności. Jednostka reaguje, 
jeśli te jej potencjały umożliwiają reakcję! i gdy środowisko umożliwi i będzie stymulować reakcję. W konsekwencji 
interakcji ze środowiskiem jednostka znacznie zwiększa swe możliwości j reagowania i przejawia różnorodność 
zachowań. Wykazuje też zdolności do określonego zachowania, do reagowania w określony sposób na okreśł lone 
bodźce, w określonych warunkach. Reakcje jednostki zaczynają sid wiązać z czynnikami w jej środowisku, które te 
reakcje wzmacniają i dla-9 tego są nazywane wzmacniaczami. Wzmacniacze są to więc takie warunkB środowiska, 
które podtrzymują reakcję, decydują o jej kontynuacji. m
Najczęściej występujące wzmacniacze wskazują na podstawowe potrzeby:! Przyjmuje się, że potrzeby jednostki można 
rozpoznać i określić na pod- | stawie czynników wzmacniających dane zachowanie. Jeśli mówimy na przykład, że 
zachowanie jednostki wyznacza m.in. potrzeba uznania, mamy na myśli, iż przejawy uznania ze strony innych działają 
wzmacniająco na określone zachowania, zaspokajając równocześnie w pewnym stopniu istniejącą potrzebę. Jeśli w 
pewnych warunkach brak jest czynników wzmac- j niających, wówczas albo nie dojdzie do powstania danej potrzeby, 
albo j może ona ulec zmianie, albo też - jeśli jest to potrzeba pierwotna lub już ,
206

utrwalona, a nie zaspokojona w danych warunkach - pojawia się niezadowolenie i chęć zmiany istniejących warunków.
Pierwotny zespół zdolności i potrzeb (primitive set of abilities and needs) lt|c/nie tworzy początki osobowości 
pracownika. Stopniowo, do już istniejących dochodzą nowe zdolności i nowe potrzeby. Jednostka korzysta W sposób 
zróżnicowany ze swoich zdolności ze względu na zróżnicowane \vymagania społeczno-wychowawcze. Pewne 
zdolności ma możność reali-/ować częściej niż inne. W rezultacie powstaje zespół bardziej specyficznych zdolności o 
różnej sile, tj. rozwiniętych w różnym stopniu. Wpływają im to również doświadczenia jednostki w zależności od 
zetknięcia się; ile z różnymi systemami wzmocnień spoleczno-wychowawczych. Niektóre wzmacniacze występują 
częściej niż inne. Ważną rolę odgrywa też. przyjęty system wartości. Ogólna potrzeba, np. uznaniu, może rozwinąć nic. 
w kierunku cenionego przez jednostkę uznania za prac? naukową,. n nie za wyczyny sportowe czy kulinarne, lub 
odwrotnie itp.
Zespoły zdolności i potrzeb stają się coraz bardziej specyficzne, kiedy j jednostka trzyma się jakiegoś szczególnego 
"stylu życia", z ustalonym zespołem wymagań i wzmocnień. Kiedy zespoły zdolności i potrzeb są już, tuk 
skrystalizowane i ustalone, że kolejne pomiary zdolności i potr/eb nie wykazują poważniejszych zmian, wówczas 
przyjmuje się, że jednostka jako pracownik posiada stałą osobowość. Jak już wspomniano, właśnie teoria 
przystosowania do pracy opracowana przez Dawisa, Englanda i Lof-tjuista (1964) opiera się na względnie stałej 
osobowości pracownika, a zdolności i potrzeby stanowią główne zmienne, określające tę osobowość.
Jednostka wnosi do środowiska pracy swe umiejętności i sprawności. Środowisko z kolei dostarcza, zarówno osobie 
pełnosprawnej, jak i niepełnosprawnej, pewnych gratyfikacji (nagród), takich jak wynagrodzenie, prestiż, więzi 
międzyludzkie. Umiejętności i sprawności jednostki (u osób niepełnosprawnych - pozostałe sprawności, tj. te, które im 
pozostały po zaistnieniu niepełnosprawności) pozwalają jej (a przynajmniej powinny), n pełniąc wymagania środowiska 
pracy. Nagrody (w sensie najbardziej ogólnym) dostarczane przez środowisko pracy umożliwiają (a przynajmniej 
powinny) zaspokojenie wymagań i oczekiwań jednostki. W przypadku gdy minimalne żądania i oczekiwania są 
wzajemnie spełnione,, uważa się, że jednostka i środowisko pracy nawzajem sobie odpowiadają. Istnieje równowaga. 
( Gdy jednostka wchodzi w środowisko pracy po raz pierwszy, jej zacho-
207

"wanie jest skierowane na spełnienie własnych żądań. Otrzymuje ona z kolei .gratyfikacje ze strony środowiska pracy. 
Gdy jednostka stwierdza, że stosunek zachodzący między nią a środowiskiem pracy jest odpowiedni, dąży j do 
utrzymania go. Jeśli uznaje, że tak nie jest, dąży do ustalenia bardziej i odpowiedniego stosunku lub też - gdy to się nie 
udaje - opuszcza środowisko pracy. Oczywiście, istnieją różne środowiska pracy, zachodzą również różnice między 
poszczególnymi jednostkami, toteż stosunki między środowiskiem a jednostką mają swoisty charakter. Zachodzą też, w 
zależności od ustroju, różnice w relacjach: środowisko pracy - pracodawca - pracownik. Niejednokrotnie stosunek ten 
nie jest początkowo odpowiedni. Osiągnięcie pewnej równowagi w tej relacji pozwala jednostce utrzymać się w 
środowisku pracy. Z kolei pozostanie w środowisku pracy umożliwia jednostce uzyskanie optymalnej zgodności ze 
środowiskiem pracy w zakresie wzajemnych wymagań i oczekiwań oraz ustabilizowanie
•tej równowagi, a w efekcie utrzymanie się w pracy. f Wraz ze stabilizacją równowagi wzrasta prawdopodobieństwo 
pozosta-
•nia w środowisku pracy, a także przypuszczalny czas utrzymania się w pracy. Okres pozostawania w pracy jest 
najbardziej podstawowym wskaźnikiem równowagi. Można by więc powiedzieć, że pozostawanie w pracy jest funkcją 

równowagi między jednostką a środowiskiem pracy.
Należałoby tu jednak dodać, że jednostka może pozostawać w pracy, przynajmniej przez pewien czas, mimo braku 
równowagi między nią a środowiskiem, np. z powodu niemożności znalezienia innej pracy, ale trudno wtedy mówić o 
istnieniu przystosowania, a stosunki w środowisku pracy nie będą prawidłowe ani dobre. Wówczas to albo dana 
jednostka nie jest zadowolona, albo środowisko pracy nie będzie z niej zadowolone. Jeśli stan ten będzie się 
utrzymywał lub pogłębiał, dojdzie - i zwykle dochodzi - do porzucenia pracy bądź do zwolnienia pracownika, a także 
do różnych zatargów. W przypadku osób niepełnosprawnych, oprócz dążenia samej jednostki, potrzebna jest często 
pomoc ze strony zakładu pracy i służb pracowniczych oraz zespołów rehabilitacyjnych w doprowadzeniu do 
równowagi, m.in. przez dobór pracy, szkolenie zawodowe, wyposażenie stanowiska pracy, przygotowanie środowiska 
społecznego, usprawnienie fizyczne, zawodowe itp.
Zgodnie z omawianą teorią przystosowania do pracy stan braku równowagi psychicznej powstaje na skutek braku 
zgodności między zespołem zdolności a stawianymi im wymaganiami oraz między zespołem potrzeb a lyslemera 
wzmacniania, tj. wówczas, gdy potrzeby nie są zaspokajane.
208

laki brak równowagi pozwala przewidzieć wystąpienie u pracownika stanu przykrego, stresu, i uzewnętrznia się w 
braku poczucia zadowolenia i przydatności.
F. L. Vance i T. C. Yolski Jr (1962) opisują przywracanie równowagi psychicznej jako udzielanie pomocy jednostce 
przez zwiększanie repertuaru jej reakcji czy percepcji, w celu osiągnięcia bardziej odpowiedniego za-thowania w 
przyszłości.
Można jednostce dopomóc w zmniejszeniu psychologicznej nierównowagi poprzez wykorzystanie innych jej zdolności, 
rozwiniętych u niej w znacznym stopniu, oraz uczenie jej zaspokajania potr/eb w bardziej dla niej ! odpowiednim 
systemie wymagań i wzmocnień.  Tego rodzaju postępo-! Wanie jest szczególnie ważne i potrzebne w przypadku osób 
niepełnosprawnych mających trudności w przystosowaniu zawodowym.
W sposób bardzo ograniczony podchodzą autorzy teorii minncsockicj do zagadnienia samorealizacji. W sprzeczności z 
K. Goldstcincm (1939) i /właszcza C. R. Rogersem (1961), który pisze o występowaniu u człowieka l tendencji do 
samorealizacji jako o "ukierunkowanej dążności (trend) pr/,e-l Jawiającej się w każdym organicznym i ludzkim życiu - 
impulsie (urge) 1 do ekspresji, rozszerzania, rozwoju, dojrzewania - tendencji (tendency) do Wyrażenia i aktywizacji 
wszystkich możliwości organizmu lub swego ja". V. Dawis, G. W. England i L. H. Lofąuist (1964) stwierdzają, iż w 
teorii pr/ystosowania do pracy "samorealizacja rozumiana jest jedynie jako miłowania jednostki zmierzające do 
osiągnięcia i utrzymania zgodności |« równo między zdolnościami i wymaganiami stawianymi w stosunku <> 
zdolności, jak i między potrzebami i systemami wzmacniającymi". O stosunku między przystosowaniem, w 
szczególności przystosowaniem iwodowym, a rozwojem, zwłaszcza zawodowym jednostki, zakładają-stale następujące 
zmiany, będzie jeszcze mowa, ponieważ jest to pro-hlcm wielkiej wagi. Trudno go jednak pominąć przy przedstawianiu 
teorii |ii/ystosowania do pracy. Jak już wspomniano, teoria ta przyjmuje za podstawę dobrego przystosowania do pracy, 
dającego się przewidzieć, w/.ględnie stałą osobowość pracownika, dopuszczając co prawda możliwość następowania 
pewnych zmian w osobowości.
Niektórzy autorzy widzą w inny sposób problem rozwoju zawodowego. NH pr/.ykład zdaniem D. E. Supera (1953) 
"proces rozwoju zawodowego j»*t w istocie procesem rozwoju i realizacji pojęcia o sobie", przy czym jed-noitku 
czerpie zadowolenie z pracy i z życia w tych sytuacjach, w których Wole odgrywać taką rolę, jaką jej rozwój i 
doświadczenie pozwalają uznać
209

za odpowiednią i właściwą. W teorii przystosowania do pracy za odpowied^ nie i właściwe uważane są tego rodzaju 
sytuacje pracy, w których stawiane wymagania odpowiadają posiadanym przez jednostkę zdolnościom, a sys tem 
wzmacniaczy jest zgodny z potrzebami jednostki.
Wielu autorów podkreśla rolę zainteresowań zawodowych.  Opraco^ wano różne metody i techniki pomiaru 
zainteresowań zawodowych-moż wymienić np. Arkusz Zainteresowań Zawodowych Stronga (Strong, 1943) 
Minnesocki Inwentarz Zainteresowań Zawodowych (Clark,  1961) ora Kwestionariusz Preferencji Zawodowych 
Kudera (Kuder, 1956) i inne Przyjmuje się przy tym, że upodobania zawodowe opierają się na pewne znajomości 
wzmacniaczy występujących przy wykonywaniu określoneg<j zawodu i wyznaczają warunki, w jakich można osiągnąć 
zadowolenie
Dla teorii przystosowania do pracy mierzenie zainteresowań zawodowyc oznacza jeden z możliwych sposobów 
podejścia do identyfikacji zespół potrzeb jednostki i ich siły.
Przywiązując tak dużą wagę do osobowości pracownika w przystosc waniu się jednostki do pracy, autorzy omawianej 
teorii zwracają m.in. uwa| ge. na konieczność zajęcia się w większym stopniu w badaniach i w procesia kształcenia 
sprawą efektywnego rozwijania zespołów indywidualnych zdoM ności i potrzeb zgodnych z rzeczywistością środowisk 
pracy. Istotne jest,] aby nauczyciele mieli wiedzę o tym, jak tworzyć sytuacje stymulujące maksymalne wykorzystanie 
zdolności i optymalnie wzmacniające pożądane j zachowania. Wielkiego znaczenia nabierają problemy odpowiedniej 
mo-J tywacji i rozwoju osobowości pracownika w procesie kształcenia.
Teoria przystosowania do pracy w odniesieniu do osób niepełnosprawnych
Teoria przystosowania do pracy ma, jak już wspomniano, charakter ui ; wersalny: odnosi się zarówno do osób 

sprawnych, jak i niepełnospra\> )' nych. Za niepełnosprawność autorzy tej teorii uznają poważną zmia w zespole 
zdolności na skutek urazu fizycznego lub psychicznego ("phy sical, mentol or emotional trauma"), przy czym zespół 
potrzeb może by naruszony lub nie. Zmiany te mogą powodować dające się przewidzieć kon-jl sekwencje w zakresie 
osiąganej przez jednostkę zgodności między stawia*] nymi wymaganiami a zdolnościami oraz systemami 
wzmacniaczy. Istot<|| nc są zarówno same zmiany, jak i ich negatywny wpływ na przystosowa-j] nie do pracy.
210

Ciężkie inwalidztwo może tak dalece zakłócić równowagę między sta-Klnnymi wymaganiami i zachowanymi 
zdolnościami, że pracownik po-l/rdnio  funkcjonujący  na  zadowalającym  poziomie  będzie  wymagał 
(7,ekwalifikowania. Ważne jest więc poznanie indywidualnych zespołów iolności pozostałych po powstaniu 
niepełnosprawności, uprzednich do-Kiiidczeń oraz aktualnych potrzeb jednostki niepełnosprawnej, /daniem autorów 
omawianej teorii postęp w szkoleniu zawodowym lub i>/.cniu można mierzyć poprzez kolejne pomiary zmian w 
zespołach zdol-i potrzeb osób niepełnosprawnych. Powodzenie w szkoleniu zawo-uwym lub leczeniu można określić 
na podstawie osiągniętego poziomu ii ii ności i siły potrzeb, pod warunkiem, że nie będą jut zachodzić zna-ące zmiany 
w mierzonych zakresach, tj. zdolności i potrzeb. K. V. Dawis (1967) stwierdza, że teoria przystosowania do pracy ma 
llłuukter operacyjny i może być praktycznie wykorzystana w procesie fmtosowania do pracy. Przyjmuje on, że 
"zgodność między jednostką lj»l /dolnościami ipotrzebami) a środowiskiem (wymaganiami w odniesieniu /dolności i 
systemu wzmocnień) wzrasta jako funkcja stabilności", i jjo można by wnioskować, że osiągnięcie i utrzymanie coraz 
lepszej nowagi między osobowością pracownika a środowiskiem pracy może
• lokonać w dwojaki sposób: albo jednostka zmieni środowisko pracy, dostosować je do siebie (proces ten nazywa 
Dawis "manipulacją"), > też zmieni siebie, przystosowując się do środowiska pracy (proces nazywa autor 
"akomodacją").
utorzy minnesockiej teorii przystosowania do pracy wskazują (zob. ', Weiss, Dawis, England, Lofąuist. 1966), że można 
przewidywać 'stosowanie do pracy, gdy się pozna zakres i stopień zgodności między hiościami jednostki a 
wymaganiami stawianymi przez środowisko
•y oraz między potrzebami jednostki a systemem wzmacniaczy, zatajających te potrzeby i tkwiących w środowisku 
pracy, i gdy jedno-nie się je wzmacnia. W tym celu opracowano narzędzia badawcze l c i kwestionariusze) mające 
mierzyć potrzeby jednostki oraz system
niicniaczy, natomiast do badania zdolności do pracy i wymagań w tym, osie stosowano istniejące już baterie testów, 
takie jak General Aptitu-Pest Battery (GATB) oraz Ocupational Aptitude Patterns (OAPs). punktu widzenia 
przystosowania do pracy istotne jest stwierdzenie, i w jakim stopniu nastąpiło u jednostki niepełnosprawnej naruszenie 
Iności (równowagi) między jej zdolnościami do pracy a wymaganiami 'lanymi przez pracę wykonywaną lub planowaną 
oraz między potrze-
211

bami jednostki a możliwościami zaspokojenia ich w pracy. Cytowani a| torzy podkreślają między innymi, że 
poradnictwo zawodowe dla niepełnosprawnych powinno uwzględniać wpływ niepełnosprawności ich zdolności i 
sprawności oraz potrzeby zawodowe. Należy kłaść nać na zebranie szczegółowych informacji o danej osobie 
niepełnosprawu i jej dotychczasowych doświadczeniach, na odtworzenie obrazu jej o bowości przed doznaniem 
niepełnosprawności, na dokonanie pomiaru zdolności zawodowych oraz potrzeb związanych z pracą i porównań ich 
poziomów przed doznaniem niepełnosprawności i po jej wystąpienilj wreszcie na określenie, które prace mogą 
odpowiadać aktualnym zdolne ciom zawodowym i potrzebom niepełnosprawnej jednostki.
Minnesockie badania nad zadowoleniem z pracy i przydatnością do pracy osób niepełnosprawnych
>W ramach programu badań nad przystosowaniem do pracy Ośrodek dania Stosunków w Przemyśle na Uniwersytecie 
Minnesota w Minneapo! przeprowadził, m.in. w latach sześćdziesiątych, badania dotyczące n; pierw zadowolenia z 
pracy, a potem przydatności do pracy osób fizyczni niepełnosprawnych (Carlson, Dawis, England, Lofąuist, 1962, 
1963).
Badaniami dotyczącymi zadowolenia z pracy objęto 638 niepełnospra' nych fizycznie pracowników zatrudnionych w 
zwykłych (w odróżnienii od specjalnych) zakładach przemysłowych oraz 530 pełnosprawnych pn cewników tych 
zakładów (grupa kontrolna).
Badania, w których zastosowano skalę do badania postaw pracowników i formularz zadowolenia z pracy Hoppocka, 
wykazały występowanie wszystkich wyróżnionych grupach (niepełnosprawnych i pemosprawnycl pracowników 
umysłowych i fizycznych, wykwalifikowanych i niewykwalifikowanych) zadowolenia w pięciu zakresach. Są to:
- ogólne zadowolenie z pracy,
- zadowolenie z warunków pracy,
- zadowolenie z kierownictwa (nadzoru),
- zadowolenie z wynagrodzenia,
'- zadowolenie ze współpracowników.
Przez ogólne zadowolenie z pracy rozumiano zadowolenie pracownika z jego przystosowania się do pracy, łącznie z 
zadowoleniem z wykonywanego zawodu i obecnego zajęcia oraz z zakładu pracy.
Zastosowano  5-stopniową' skalę do mierzenia zadowolenia (złożoi
212
1

|() twierdzeń). Okazało się, że częściej występowały różnice między grupymi wodowymi (pracownicy fizyczni - 
umysłowi, wykwalifikowani - nie-kwalifikowani) aniżeli między osobami niepełnosprawnymi i pełnosprawni i. Rodzaj 
zadowolenia był raczej związany z różnicami zawodowymi, tylko w niewielkim stopniu z istnieniem lub brakiem 
niepełnosprawni. Natomiast, jak wykazały badaniu, niepełnosprawność jest czynni-inn wpływającym na stopień 
wyrażanego zadowolenia - był on niższy nsób niepełnosprawnych aniżeli w grupie kontrolnej. Analiza czynnikowa 
rezultatów tego badania sugeruje, że:
w grupie robotników czynnik "stosunków międzyludzkich" ma więk-/.naczenie dla pracowników 
niewykwalifikowanych niż dla wykwali-owanych;
pracownicy niepełnosprawni, w przeciwieństwie do grupy kontrolnej, ją tendencję do wyodrębniania fizycznego 
aspektu środowiska prucy io czynnika wpływającego na ich zadowolenie;
dla pracowników umysłowych dominującym czynnikiem jest ogólne lowolenie z zatrudnienia lub zadowolenie z 
warunków pracy, łac/nio udowoleniem ze zwierzchników i z wynagrodzenia. Stosunki mied/y-i   i/kie były przez nich 
mniej uwypuklane niż przez robotników;
pracownicy niepełnosprawni różnią się od członków grupy kon-t""lnej jedynie rozłożeniem akcentów na wymienione 
czynniki. W grupie M« pełnosprawnych te czynniki były prawie jednakowo uwypuklane, pod-• --ns gdy grupa 
kontrolna kładła zbyt mały nacisk na stosunki między-(uil/.kie.
Hudania nad przydatnością pracowników do pracy (niepełnosprawnych ( pełnosprawnych) objęły 2 tysiące osób z 6 
grup zawodowych (w tym 1700 >łi'>b pełnosprawnych). Brano pod uwagę: absencję, spóźnianie się, wy-jimlkowość, 
kary (nagany i inne), właściwy dobór pracy, jakość pracy, Awansowanie w hierarchii stanowisk, podwyżki, 
wynagrodzenia, kryterium przystosowania (Herona), zaszeregowanie pracownika do jednej i f/tcrech grup (od 
najlepszej do najgorszej) na podstawie oceny jakości (Miicy, stosunków z ludźmi, nawyków pracy, zainteresowań, 
inteligencji itp. W wyniku przeprowadzonych badań stwierdzono, że:
w obu zastosowanych skalach ocen, tj. w skali oceny wykonania za-llłłń (performance scalę) oraz w skali dostosowania 
się do zasad i przepisów j»i /cdsiębiorstwa (conformance to rules scalę), pracownicy niepełnosprawni mynkali takie 
same oceny jak i pracownicy pełnosprawni z grupy kontrolnej;
213

- pracownicy wykwalifikowani z obu wymienionych grup uzysł w obu skalach lepsze oceny aniżeli pracownicy 
niewykwalifikowani;
- pracownicy umysłowi z obu wymienionych grup uzyskali leps oceny w skali wykonania aniżeli pracownicy fizyczni.
Analiza czynnikowa wykazała, że zadowolenie z pracy i przydatnej do pracy stanowiły niezależne od siebie wymiary 
przystosowania do prac we wszystkich badanych grupach. Oznacza to, że pracownicy zadowolę byli niekoniecznie 
oceniani jako przydatni, zadowalający, i odwrotnie.!
Ograniczenia minnesockiej teorii przystosowania do pracy
Teoria przystosowania do pracy, oparta na dziesięcioletnich badaniac i studiach prowadzonych na Uniwersytecie 
Minnesota w zakresie zawodów^ rehabilitacji osób niepełnosprawnych, wymaga jeszcze - jak stwierdź R. Dawis (1967) 
- dalszych badań i rozwinięcia. Została jedynie opracfl wana w zarysie. Konieczne byłoby przede wszystkim jeszcze 
lepsze cowanie narzędzi pomiaru zdolności i potrzeb. Wykorzystanie tej teor »tv praktyce wymaga przewidywania 
zarówno przydatności jednostki jtóżnych prac, jak też jej zadowolenia z wykonywania takiej bądź inni pracy. 
Niezbędny jest również - zdaniem Dawisa - "doskonalszy spc sób badania i opisu wymagań stawianych jednostkom 
przez różne prac w różnych środowiskach pracy oraz systemów wzmacniaczy działającyc w tych środowiskach".
Można też dodać, że podejście autorów tej teorii do pomiarów osobc wości pracownika oraz do badania i opisu 
środowiska pracy w aspekc wymagań stawianych pracownikom i dostarczanych wzmocnień jest zby statyczne i 
atomistyczne.
Ze względu na bardzo dużą liczbę czynników branych pod uwagę i pc równywanych przy przewidywaniu powodzenia 
w pizystosowaniu do prac konieczne byłoby korzystanie z komputerów. Stosowanie minnesockie teorii przystosowania 
do pracy stwarza perspektywę eskalacji w odniesieniij do liczby czynników charakteryzujących człowieka oraz pracę i 
jej śro dowisko, jak też w odniesieniu do liczby i precyzji narzędzi badawczycŁ Jednocześnie, jak wiadomo z.historii 
rozwoju psychologii, ani atomizacjd badań nad właściwościami człowieka, ani zwiększanie liczby  badanycfl cech nie 
doprowadziło do zadowalającego poznania człowieka i przewi^ tlywunia jego zachowania.
1     ' ;".' 214

Takich wyników, które mogłyby stanowić wystarczającą podtitiwę do pi/ewidywania, nie zapewniają również 
precyzyjne badania toitewt, t wy» l> i >rzystaniem dobrze wystandaryzowanych narzędzi badawciych^ Twórcy 
minnesockiej teorii przystosowania do pracy, konstruują na* badawcze, zwłaszcza do badania potrzeb zawodowych 
pracownika iz czynników mających zaspokoić te potrzeby, tj. wzmacniae/y tkwią* w środowisku pracy, mieli na celu 
praktyczne ich wykorzy»t»nl« prognozowaniu, na podstawie wyników badań, przystosowania 7,awo» iowego badanych 
osób z poszczególnych grup zawodów. Nie była to julnak próba udana. Spotkała się też z krytyką (zob. Neff, 1971). O 
ile bowiem sama teoria przystosowania do pracy i jej zastosowanie do badania stanu przystosowania w określonej 
sytuacji zawodowej i w środowisku pracy, w którym już dana jednostka funkcjonuje, pozwala dobrze luliurakteryzować 
zasadnicze relacje między jednostką jako pracownikiem a jej środowiskiem pracy oraz istniejącą lub naruszoną 
równowagę między właściwościami jednostki, charakteryzującymi jej zdolność do pracy, l wymaganiami środowiska 

pracy w tym zakresie, a także między potrzebami Jednostki i ich zaspokojeniem w tym środowisku - o tyle 
przewidywanie jir/ystosowania do pracy na podstawie badań psychometrycznych jest da-Ifiko niewystarczające.
W psychospołecznej sytuacji pracy na zachowanie się pracownika i jego przystosowanie do pracy oddziałuje wiele 
ważnych czynników, choćby takie jak stosunki interpersonalne czy też różnego rodzaju naciski i napięcia, tego zaś nie 
można przewidzieć na podstawie psychometrycznego badania cech osobowości jednostki jako pracownika. W związku 
z tym nocna zdolności do pracy i możliwości przystosowania zawodowego, uwłaszcza osób niepełnosprawnych, 
powinna mieć raczej charakter oceny lytuacyjnej, tzn. należy ich dokonywać w warunkach normalnej sytuacji |irucy lub 
też możliwie jak najbardziej do niej zbliżonej (Gellman, 1961, l%8; Usdane, 1967; Gelfand, 1966; Campbell, OToole, 
1971; Nadolsky, l«7l; Larkowa, 19746).
C/łowiek, napotykając w sytuacji pracy bardziej lub mniej sprzyjające Witrunki, modyfikuje swoje zachowanie, działa i 
dąży do określonych eelów, a równocześnie osiąga i utrzymuje w pewnym stopniu równowagę c środowiskiem pracy 
albo ma w tym zakresie trudności, co z kolei równie* wpływa na jego zachowanie się w pracy. Jednostka, zarówno 
sprawna, |uk i niesprawna, dobrze wykonując określone zadania i spełniając różne wymagania, jakie środowisko pracy 
stawia jej jako pracownikowi, jest
215

uważana - dzięki posiadaniu odpowiednich zdolności i umiejętności! zawodowych oraz motywacji do pracy - za 
pracownika przydatnego i za-* dowalającego. Jednocześnie, uzyskując zaspokojenie swych potrzeb, jakie! wiąże z 
pracą (np. potrzeby wykorzystania zdolnos'ci i umiejętności, po-1 trzeby osiągnięć, uznania, bezpieczeństwa, 
twórczości, uzyskania godzi-! wego wynagrodzenia za pracę itp.), staje się pracownikiem zadowolonym.! Osiągając w 
tych zakresach względną równowagę ze środowiskiem pracy,! jednostka może rozwijać swą działalność, doskonalić to 
środowisko ora(tm) rozwijać swoją osobowość, zwłaszcza jej cechy związane z pracą. !
W. S. Neff (1971), analizując środowisko pracy, rozróżnia, strukturalne! cechy środowiska, jego aspekty 
interpersonalne oraz zwyczaje i obyczaje! charakteryzujące pracę jako rodzaj podkultury. Wszystkie te czynniki! 
łącznie wpływają na przystosowanie się jednostki do pracy. l
Rozpatrując aspekty strukturalne środowiska pracy, Neff wymienia czte-1 ry cechy, które mogą w różny sposób 
stwarzać pewne problemy dla osóbl niepełnosprawnych: i
1. W większości przypadków zakład pracy jest usytuowany w pewnej! odległości od miejsca zamieszkania pracownika, 
co może stwarzać większe! problemy komunikacyjne dla osób niepełnosprawnych niż dla pełnospraw-J nych. l
2. W większości przypadków pracownik jest prawie stale obserwowany i w środowisku pracy przez przełożonych, 
współtowarzyszy pracy i w ogóle j daną społeczność.
3. Sytuacja pracy ma nie tylko charakter publiczny, lecz także bezosobowy. (W krajach wysoko uprzemysłowionych 
nowoczesne środowisko pracy tworzą zbiorowiska obcych sobie ludzi, między którymi nie ma zażyłości, i jest ona 
nawet uważana za rzecz niestosowną.) Dla niektórych jednostek niepełnosprawnych o osobowości zależnej i 
niedojrzałej stanowi to poważne obciążenie psychiczne.
4. Ścisłe wymagania czasowe - dyscyplina czasowa i presja czasu, występujące w większości sytuacji pracy, utrudniają 
często przystosowanie do pracy.
Dobrze przystosowana do pracy jednostka musi się nauczyć dawać sobie radę z wymaganiami stawianymi przez 
konkretną pracę i przez charakteryzujące się określonymi cechami środowisko pracy oraz właściwie zachowywać się w 
stosunku do przełożonych, podwładnych i współtowarzyszy pracy, a także uwzględniać panujące w danym środowisku 
pracy zwyczaje, istniejące tradycje i obowiązujące normy bądź zasady.
216

Nie mniej ważna od czynników charakteryzujących pracę i środowiska piitcy oraz jego wymagania stawiane 
pracownikowi jest osobowość jednost-|t i, z którą wchodzi ona w środowisko pracy i w nim funkcjonuje, wykonując 
jikreślone zadania i realizując określone cele. W. S. Neff (1971), mówiąc p osobowości pracownika, stwierdza, że jedną 
z najważniejszych jej właś-liwości jest na wpółautonomiczny charakter, ponieważ czynniki, które de-lei minują jej 
funkcjonowanie, nie są identyczne z tymi, które determinu-JH funkcjonowanie osobowości w innych dziedzinach życia, 
a zaburzenia w funkcjonowaniu osobowości w jednej d/icdzinic nie muszą występować W innej.
Przyjmując teorię przystosowania do pracy jako teorię osiągania i utrzymywania względnej równowagi na coraz 
wyżs/ym poziomie między jednostką a jej środowiskiem pracy, możemy oceniać przystosowanie się do prucy osób 
niepełnosprawnych oraz pomagać im w osiąganiu pewnego po/,iomu przystosowania zawodowego w realnej sytuacji i 
normalnym środowisku pracy bądź też możliwie jak najbardziej do niego y.bliftonym. Na przykład w Stanach 
Zjednoczonych i w Kanadzie od wielu lat il/.iulają liczne ośrodki oceny zdolności do pracy i przystosowania 
zawodowego §»ób niepełnosprawnych fizycznie i psychicznie, realizujące praktyczne programy w tym zakresie oraz 
prowadzące badania naukowe, doskonalące inrówno teoretyczne, jak i praktyczne podejście do tego problemu, klu-
izowego dla rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych.
Teoretyczne i praktyczne podejścia do problemu przystosowania zawodowego osób niepełnosprawnych
^r/ystosowanie zawodowe osób niepełnosprawnych może przebiegać w dwo-jitki sposób.
Może być związane z podjęciem zatrudnienia po raz pierwszy lub po dłuższym okresie pozostawania z różnych 
przyczyn bez pracy albo też l koniecznością przejścia do nowego zakładu pracy. Ze względu na istniejącą 
niepełnosprawność potrzebna jest wtedy pomoc w otrzymaniu pracy oruz w utrzymaniu się w niej. Przystosowywanie 
do pracy odbywa się Wówczas w formie specjalnie zorganizowanego działania, mającego na eelu takie przygotowanie 

jednostki niepełnosprawnej, aby mogła prawidłowo funkcjonować w pracy, tj. spełniać stawiane jej przez środowisko 
pra-ey wymagania i osiągać zaspokojenie swoich potrzeb związanych z pracą.
217

Proces ten przebiega w dwóch etapach: przed podjęciem zatrudnienia oraz w pierwszym okresie po podjęciu pracy. 
Pierwszy etap obejmują przygotowanie do pracy i ocenę zdolności do niej. Może się to odbywał np. w szkołach 
zawodowych, zwłaszcza specjalnych, lub w specjalnycM ośrodkach oceny zawodowej i przystosowania zawodowego, 
w powiązał niu z zakładami pracy bądź też poza nimi, a nawet w tym samym zakłaJ dzie pracy i niekiedy na tym 
samym stanowisku, na którym jednostki niepełnosprawna będzie zatrudniona po pomyślnym zakończeniu okresł 
przystosowania do pracy. •
Odmiennie przebiega proces przystosowania zawodowego wówczas, gdł pracownik pozostający w zatrudnieniu, nieraz 
przez wiele lat, staje siM niepełnosprawny i mimo zaistniałej niepełnosprawności utrzymuje się nm tym samym 
stanowisku pracy bądź zmienia stanowisko pracy lub nawetl zawód w tym samym zakładzie. W takiej sytuacji 
pracownik bądź sami przystosowuje się z różnym skutkiem do pracy z niepełnosprawnością,! bądź otrzymuje w tym 
specjalnie zorganizowaną pomoc, np. w formie! tzw. rehabilitacji przemysłowej. l
Jako przykłady zorganizowanych działań mających na celu przystosowa-ł nie do pracy odpowiednio dobranej do 
możliwości zawodowych jednostka niepełnosprawnej można wymienić: l
1) działalność ośrodków oceny zawodowej i przystosowania do pracy! (Ybcational evaluation and work adjustment 
centers) w Stanach Zjed-l noczonych i w Kanadzie, l
2) działalność spółdzielni inwalidów w Polsce w czasie realizacji tzw. re-J habilitacji podstawowej oraz 8
3) działalność zawodowych szkół specjalnych i zakładów pracy zatrudil niających absolwentów tych szkół w naszym 
kraju. :,jm
W. Gellman, H. Gendel, N. M. Glaser, S. B. Friedman i W. S. NedB (1957), na podstawie praktyki i badań 
prowadzonych w Ośrodku PrzystoM sowania Zawodowego (Yocational Adjustment Center - VAC) w Chicago! nad 
przystosowaniem do pracy osób niepełnosprawnych (z upośledzeniem(tm) fizycznym, umysłowym oraz zaburzeniami 
emocjonalnymi), ustalili szerejB czynników determinujących zawodowe przystosowanie tych osób. Jl
Za najistotniejszy czynnik uznano wzorzec zawodowy (yocational pat-1 terri), tj. zespół cech odzwierciedlający 
strukturę osobowości danej osoby l niepełnosprawnej oraz sposób, w jaki jej potrzeby i dążenia są włączone J w 
sytuację pracy. i
218

Zespól właściwości zawodowych jednostki obejmuje:
-f znaczenie pracy dla jednostki,
- zdolność czerpania satysfakcji z pracy - motywację,
- mobilizację energii w sytuacji pracy,
-*• zdolność przystosowania się do relacji interpersonalnych w pracy,
- pozytywną i negatywną identyfikację z pracą,
- zdolność przystosowania się do presji wywieranych przez pracę i środowisko pracy (Gellman, 1953).
W. Gellman i współautorzy (1957) stwierdzają, że wtedy, kiedy jednostka niepełnosprawna ma choćby minimum 
sprawności wymaganych w danej pracy, czynniki psychologiczne mają podstawowe znaczenie w przystosowaniu 
zawodowym. Jeśli jednostka potrafi nawiązać i utrzymać relacje interpersonalne z innymi ludźmi w pracy, jeśli jej 
reakcjo obronne nie uniemożliwiają wykorzystania posiadanych przez nią sprawności, jeśli się jej udaje osiągnąć 
zadowolenie z pracy, a także pewną niezależność i samodzielność, jeśli może znieść napięcia występujące w zwykłej 
pracy, wówczas można twierdzić, że ma wszelkie dane, by przystosować się do pracy. Jeżeli jednak brak tych 
sprzyjających czynników, wówczas niepełnosprawna jednostka, mimo znacznej potencjalnej zdolności do pracy, nie 
jest zdolna przystosować się do złożonych wymagań sytuacji pracy.
W ośrodku chicagowskim (VAC) źle przystosowane zawodowo jednostki są przygotowywane do pracy pod względem 
psychologicznym i społecznym.
Działalność ośrodka oparto na następujących przesłankach: na uznaniu ważności osobowości pracownika oraz 
zintegrowanego modelu zawodowego, tj. modelu zachowania się jednostki jako pracownika, na docenieniu znaczenia 
adaptacji do wymagań subkultury pracy oraz na możliwości dokonywania zmian w zachowaniu się w pracy i w modelu 
zachowania się jako pracownika, bez konieczności zmian w podstawowej strukturze osobowości.
Osoby niepełnosprawne uczą się w warunkach zbliżonych do zwykłych Warunków w zakładzie pracy, jak uruchomić i 
wykorzystać własną energię, jak sprostać różnym wymaganiom stawianym im w sytuacji pracy. Dokonywane zmiany 
w zachowaniu się jednostek w pracy oraz w ich postawach mają prowadzić do akceptacji wartości i standardów 
przyjętych w danej podkulturze pracy. Przygotowuje się jednostkę niepełnosprawną do spro-•tania wymaganiom 
stawianym w sytuacji pracy i napięciom w niej wyste.-
219

pującym - poprzez zwiększanie jej kompetencji zawodowych, motywacji do pracy, znajomości siebie, swoich 
możliwości i stosunku do innych, co ułatwia pożądaną zmianę postaw i przystosowanie zawodowe.
Stwierdzono, że główne przyczyny niepowodzenia w realizacji programu przystosowania zawodowego w tym ośrodku 
są natury psychologicznej. Zaliczono do nich m.in. niewłaściwe postawy wobec innych i wobec pracy, niezdolność 

znoszenia występujących w niej napięć, mobilizowania energii w sytuacji pracy i osiągania zadowolenia z tego, co się 
robi.
Ośrodki oceny zdolności do pracy i przystosowania zawodowego osób niepełnosprawnych z różnego rodzaju 
upośledzeniami fizycznymi i psychicznymi stanowią w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie podstawową - obok 
szkolenia zawodowego - dziedzinę działalności zmierzającej do zawodowej rehabilitacji tych osób. W tym podejściu do 
rozwiązywania problemu przystosowania zawodowego cała uwaga i działanie skoncentrowane są na jednostkach 
niepełnosprawnych i na takim ich kształtowaniu, aby mogły uzyskać właściwe relacje ze środowiskiem pracy.
Omawiany ośrodek przystosowania zawodowego w Chicago (VAC), prowadzący od wielu lat praktyczną działalność i 
badania pod kierownictwem W. Gellmana (1957, 1966), stanowi przykład właściwego podejścia do problemu 
przystosowania zawodowego osób niepełnosprawnych, ponieważ kładzie się w nim nacisk zarówno na zmianę 
zachowania jednostki, jak i na kształtowanie zespołu właściwości zawodowych poszczególnych jednostek.
Do ośrodka przyjmowane są osoby niepełnosprawne z różnego rodzaju upośledzeniami - fizycznymi i umysłowymi 
oraz zaburzeniami emocjonalnymi - na okres kilku tygodni. Celem jest zwiększenie ich zdolności do podjęcia 
zatrudnienia oraz przystosowanie do odpowiednio dobranej pracy i prawidłowego w niej funkcjonowania. Działalność 
ośrodka opiera się na założeniu - którego słuszność została potwierdzona przez wieloletnie doświadczenia - że cele te 
mogą być osiągnięte przez zwiększenie psychologicznej zdolności do pracy osób niepełnosprawnych: zmianę zespołu 
właściwości zachowania się danej jednostki jako pracownika, tak aby odpowiadał on przyjętemu modelowi dobrego 
pracownika, bądź też rozwijanie takich cech osobowości, które umożliwiają lepsze przystosowanie się do pracy.
Osoby niepełnosprawne, które potrzebują usług ośrodka przystosowania do pracy i z nich korzystają, to jednostki 
uznane przez służbę poradnictwa i zatrudnienia osób niepełnosprawnych (Yocational rehabilitation
220

[counselling and employment] services) za niezdolne do podjęcia pracy, ponieważ przez dłuższy czas nie były zdolne 
do podjęcia zatrudnienia i utrzymania się w pracy mimo pomocy w tym zakresie ze strony instytucji zajmujących się 
rehabilitacją zawodową.
i      Wśród ludzi wymagających przystosowania do pracy W. Gellman (1961) wyróżnia 3 kategorie osób zawodowo 
niepełnosprawnych, a mianowicie:
1) osoby, które dotychczas jeszcze nigdy nie pracowały i często brak im odpowiedniej motywacji do pracy;
2) te, które napotykają duże trudności w zatrudnieniu z powodu zachowania nie odpowiadającego przyjętemu 
stereotypowi i normom. U osób lej kategorii na plan pierwszy wysuwa się sprawa postaw i nawyków pracy oraz 
zachowania się w środowisku pracy, a także brak zaufania we własne liły i możliwości;
3) jednostki, których osobowość jako pracowników uks/.tałtowała się nieprawidłowo i stanowi przeszkodę w ich 
przystosowaniu zawodowym. U osób tych często występują stany frustracji, ponieważ podejmowana praca nie spełnia 
ich oczekiwań i łatwo popadają w konflikty z przełożonymi oraz współpracownikami, a najczęściej poszukują 
satysfakcji z kontaktów interpersonalnych w pracy. Przyjęcie właściwej koncepcji siebie ako pracownika i 
przystosowanie się do pełnienia we właściwy sposób tej roli oraz do współpracy z innymi wysuwają się w tej grupie na 
pierwszy plan.
U osób korzystających z usług VAC występują różne i złożone problemy /.awodowe, powodujące ich 
nieprzystosowanie do pracy. Problemy te nie 114 związane z rodzajem niepełnosprawności: występują u osób z 
upośledzeniami różnych funkcji organizmu i w tym sensie są dla nich wspólne. Są to problemy wynikające z trudności 
w przystosowaniu się do napięć w pracy i do wymagań stawianych przez sytuację i środowisko pracy, związane z 
poziomem i sposobem funkcjonowania w pracy oraz z wykorzystaniem w niej swoich zdolności i możliwości. 
Występują też trudności w uczeniu się, jak należy pracować.
Takie problemy mogą występować, zdaniem Gellmana i innych współautorów (1957, 1961), zwłaszcza u ludzi 
umysłowo upośledzonych, u osób, które po okresie leczenia opuściły szpital psychiatryczny, oraz u młodych ludzi z 
ciężkim fizycznym upośledzeniem funkcji organizmu, którzy nie mieli okazji nauczyć się, jak trzeba pracować.
Inną grupę problemów, które wiążą się z przystosowaniem zawodowym, można wyróżnić w związku ze stosunkami 
międzyludzkimi w środowisku
221

pracy. W. Gellman (1961) zalicza do tej grupy adaptację do nadzoru w pracy, stosunki z współtowarzyszami pracy i 
akceptację norm zachowania obowiązujących w interpersonalnym stosunku pracy. Tego rodzaju problemy mogą 
występować - jego zdaniem - w przypadku osób, które wykazują negatywną identyfikację w sytuacji pracy lub które 
boją się nadzoru albo też są niezdolne do pracy w grupie lub brak im poczucia bezpieczeństwa w środowisku pracy. 
Silne lęki i postawa wycofywania się są widoczne w zachowaniu tych osób na tle grupy innych pracowników. Osobom 
takim trudno jest zwykle utrzymać się w pracy przez dłuższy czas.
Wyróżnia się również grupę problemów związanych z zespołem właściwi wości zachowania i postaw jednostki jako 
pracownika. Ta grupa próbie*! mów wiąże się z pojęciem danej jednostki o sobie jako pracowniku, ze znaczeniem, 
jakie ma dla niej praca, z zależnością między niesprawnością a zachowaniem się w pracy, z psychospołecznymi 
barierami w wykorzystaniu posiadanej zdolności do pracy i z osiąganiem zadowolenia z pracy. W praktyce problemy te 
występują u jednostek, których zachowanie lub postawy związane z pracą są niewłaściwe i niezgodne z przyjętym 
wzorcem dobrego pracownika. Ludzie ci mogą przejawiać negatywne postawy wobec pewnych aspektów pracy. 
Problemy takie mogą pojawiać się np. u o-t sób mających trudności w słownym porozumieniu się z innymi ludźmi w 

związku z upośledzeniem umysłowym, zaburzeniami emocjonalnymi itp.
Program działania ośrodka przystosowania do pracy nastawiony jest na diagnozę i ocenę problemów zawodowych 
poszczególnych jednostek, na ustalenie indywidualnego planu postępowania i jego realizację, elastycznie dostosowaną 
do zachodzących zmian. Zachowanie osób niepełnosprawnych i zmiany w nich zachodzące w procesie przystosowania 
są stale obserwowane i analizowane przez doradców ds. rehabilitacji zawodowej, którzy równocześnie są brygadzistami 
w warsztatach ośrodka.
Plan postępowania przystosowującego do pracy obejmuje w ośrodku następujące podstawowe zmienne:
a) postawy wobec nadzoru w pracy;
b) stosunek między pracownikiem niepełnosprawnym a innymi pracownikami, gdy jest on członkiem grupy, jej 
kierownikiem lub gdy pracuje sam;
c) stwarzane przez pracę napięcia, o różnej sile - od bardzo słabych do silnych;
d) rodzaj pracy i stopień trudności jej wykonania;
e) nacisk na ilościowe bądź jakościowe aspekty produkcji;
222

O pochwały lub nagany za wykonywaną pracę. W warsztatach ośrodka praca przebiega w sposób możliwie jak naj-iini 
dziej zbliżony pod względem warunków i organizacji, wykonywanych i /ynności produkcyjnych, godzin pracy, nadzoru 
itp. do pracy w zwykłych M kładach. Ośrodek zawiera kontrakty z różnymi przedsiębiorstwami przemysłowymi na 
wykonanie przedmiotów stanowiących część produkcji lvi li zakładów. Jest to zarówno praca ręczna (głównie 
montażowa), jak maszynowa na różnego rodzaju obrabiarkach. Osoby niepełnosprawne >i /.ygotowywane w ośrodku 
do podjęcia normalnej pracy w zwykłych , i k ludach korzystają również z psychoterapii i innych form leczenia oraz 
l>"i;idnictwa rehabilitacyjno-zawodowego. Usługi te są świadczone poza ml/inami pracy, za którą wypłacane jest 
określone wynagrodzenie. PI ogram przystosowywania do pracy, układany i modyfikowany od-• iwiednio do potrzeb 
poszczególnych jednostek, trwa w zasadzie 8 tygodni, Kiły to jest konieczne i wskazane, może być przedłużony do 12 
tygodni. i 'Uadanie indywidualnych programów postępowania readaptacyjnego dla i ,1/dej jednostki niepełnosprawnej 
opiera się na wynikach badań, przede w,',/ystkim psychologicznych, z zastosowaniem baterii testów, takich jak Mcila 
Inteligencji Wechslera- Bellevue, testu osiągnięć (Wide Rangę Vhievement Test), testu kołeczków (Purdue Pegboard), 
testu Rorschacha i innych - w celu określenia poziomu inteligencji ogólnej i osiągnięć umyśli twych, zręczności rąk, 
osobowości. Szczególną uwagę przywiązuje się tto wywiadów i obserwacji zachowania się w sytuacji pracy, 
prowadzonych JMTOZ doradców ds. rehabilitacji zawodowej, oraz do bardzo szczegółowych Mimliz danych z 
obserwacji, dokonywanych przez zespół rehabilitacyjny fcn>dego tygodnia i mniej szczegółowych - codziennie.
Ogólny plan postępowania doradcy-brygadzisty w warsztacie ośrodka j*M następujący. W ciągu pierwszych dwóch 
tygodni jego zachowanie ma i liurakter ogólnie podtrzymujący i akceptujący, a głównym zadaniem jest •lumenie 
instruktażem co do rodzaju i sposobu pracy oraz udzielanie po-iinicy we właściwym jej wykonaniu. W ciągu 
następnych dwóch tygodni lulnostka przygotowywana do podjęcia zatrudnienia jest wprowadzana w sytuacje w 
niewielkim stopniu stresowe, np. na skutek podwyższenia wymugań w zakresie wydajności pracy, gdy jest ona zbyt 
niska, lub zwięk-wnia wymagań dotyczących zmiany niewłaściwego zachowania się w prany przejawów oporu wobec 
nadzoru, nieodpowiednich zachowań wobec ItłileRÓw, nieprzestrzegania przepisów obowiązujących w pracy, 
spóźnień, Hłmcncji itp. Doradca-brygadzista wspólnie z niepełnosprawnym pracow-
223

nikiem usiłują zmienić występujące nieprawidłowości i błędy oraz usunąJ braki. l W ciągu kolejnych czterech tygodni 
niepełnosprawna jednostka je« stopniowo przygotowywana do podjęcia zwykłego zatrudnienia: stawił się jej zadania 
produkcyjne zbliżone do minimum wymaganego przel przedsiębiorstwa, zwłaszcza przemysłowe, w zakresie 
wydajności i jakości pracy oraz do akceptowanego w zakładzie pracy sposobu zachowania si J Niepełnosprawnym 
jednostkom pomaga się w świadomej zmianie postali
•w stosunku do pracy, jeśli były one niewłaściwe. Bada się i zwiększa stojl niowo u osób przygotowywanych do 
zatrudnienia tolerancję na stres vrm stepujący w sytuacji pracy; stwarza się więc nieoczekiwane sytuacje stal sowę, 
stawia znaczne wymagania co do wydajności, otwarcie wyraża sM krytyczną ocenę jakości wykonania zadań, zaostrza 
kontrolę itp. Oczjfl
•wiście, działanie to, zmierzające do przystosowania niepełnosprawnej jęci nostki do zwykłej pracy, jest dostosowane 
do indywidualnego przebiegł tego procesu i do potrzeb danej jednostki. l
Po kolejnych sesjach zespołu rehabilitacyjnego, oceniających posteł w tym procesie i ustalających etapowe plany 
działania, następuje koni cowa ocena zdolności do pracy i przystosowania poszczególnych OSÓB niepełnosprawnych, 
ich gotowości do zatrudnienia oraz istniejących jeszczJ braków i niedostatków, a także formułowane są wskazania 
dotyczące najl bardziej odpowiedniego typu pracy dla poszczególnych jednostek. l
Tak przygotowanym osobom niepełnosprawnym pomagają w uzyskani(tm) zatrudnienia w zwykłych zakładach pracy 
doradcy ds. rehabilitacji zawofl dowej, którzy śledzą też ich dalsze losy. Badania wykazały, że po zakończol niu 8-
tygodniowego programu przystosowania do pracy w ośrodku większość osób niepełnosprawnych jest zdolna do 
podjęcia normalnego zatrudnienia na otwartym rynku pracy i potrafi się w niej utrzymać.
Wiele lat doświadczeń i badań w dziedzinie rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych 
doprowadziło, jak stwierdzają W. Gell-man i S. Friedman (1965), do ustalenia optymalnej formy przystosowania 
zawodowego osób niepełnosprawnych mających poważne trudności w otrzymaniu pracy i utrzymaniu się w niej. Stał 

się nią opisany ośrodek przystosowania zawodowego, posługujący się sytuacyjną techniką rehabilitacyjną, która 
stanowi zasadnicze metodologiczne podejście w zawodowej rehabilitacji osób niepełnosprawnych, z położeniem 
nacieku na aspekt psycholo-gie/.ny - psychologiczne "know how" w zakresie kształtowania zachowania ora/ 
ustosunkowania się do pracy. U podstaw sterowania tym proce-
224

leżą teorie uczenia się akcentujące rolę wzmocnienia w postaci nagród kur (np. pochwał i nagan). Równocześnie jednak 
w procesie uczenia się w /.łożonych sytuacjach zadaniowych, występujących w pracy, zwraca się uwagę na 
informacyjny, poznawczy aspekt wzmacniania sterującego przy-• i' >sowawczymi zachowaniami człowieku, na 
uświadamianie skutków okreś-l"nych zachowań w określonych sytuacjach i wpływu technik sytuacyjnych na 
osobowość, na zwiększenie rozumienia wzajemnych związków Miedzy przystosowaniem, rozwojem zawodowym i 
psychospołecznymi > ,'Yiinikami tkwiącymi w środowisku.
Wykorzystuje się psychospołeczne komponenty pracy, aby modyfiko-H.IĆ zachowanie się w pracy i związane z tym 
cochy osobowości. Zwraca ii',- więc uwagę nie tylko na zachowanie się osoby niepełnosprawnej w pracy i problemy z 
tym związane, lecz także na znaczenie, jakie ma dlu niej i>i ;ica, oraz na stwarzanie możliwości poznawania siebie i 
swoich zdolności, k ,/tałtowania właściwego pojęcia o sobie jako pracowniku i jako członku ui npy społecznej oraz 
socjalizacji poprzez uczenie się społecznego gfteho-w.inia, oparte na poznaniu "zasad gry", które obowiązują w 
społecznym lodowisku pracy.
Zdaniem W. Gellmana i S. Friedmana (1965) ośrodek przystosowania do pracy jest narzędziem i środkiem zawodowej 
rehabilitacji osób niepełnosprawnych, jeśli odpowiada następującym kryteriom:
a) jego cele są zbieżne z celami rehabilitacji, tzn. obejmują ocenę, do-ikonalenie lub utrzymanie zdolności do 
zatrudnienia oraz funkcjonowania w społeczeństwie;
b) działalność ośrodka jest zintegrowana z całokształtem procesu rehabilitacji;
c) podejście do rozwiązywania problemów w ośrodku koncentruje się nti zachowaniu osoby niepełnosprawnej oraz na 
psychologicznych strukturach, na których się ono opiera;
d) psychospołeczne komponenty pracy, środowisko pracy, zawodowe i międzyludzkie stosunki w pracy oraz system 
nagradzania stanowią dynamiczne i odpowiednio do potrzeb zmieniane komponenty rehabilitacji;
c) personel ośrodka ma odpowiednie kwalifikacje zawodowe i rozumie mechanizmy osobowości, a także potrafi się 
nimi posługiwać, tak aby indywidualizować programy rehabilitacji oraz osiągać jej cele;
f) program działalności ośrodka może być modyfikowany odpowiednio do potrzeb jednostek niepełnosprawnych;
g) działalność ośrodka na rzecz poszczególnych osób niepełnospraw-
225

nych jest poddawana systematycznej analizie i ocenie, mającej na celu ustalenie efektywności indywidualnych 
programów przystosowania.
P. N. Hallenbeck i J. L. Campbell (1966) opisują proces przystosowania zawodowego oraz podejście do rozwiązywania 
tego problemu w innym ośrodku przystosowania do pracy, w tzw. przejściowym warsztacie gotowującym osoby 
niepełnosprawne do podjęcia zatrudnienia w zwykłych zakładach pracy.
Proces przystosowania zawodowego obejmuje tam cztery fazy:
1) wejście w nowe środowisko i przystosowanie się do niego,
2) uczenie się przede wszystkim odpowiednich nawyków i postaw,
3) rozwój - aż do
4) osiągnięcia gotowości do pracy.
Za rzecz istotną uznano dynamikę zmian zachodzących w zachowanitj
się niepełnosprawnej jednostki w procesie przystosowania. Postęp w tyi
; procesie zależy w dużym stopniu od czynników środowiskowych oraz o<j
.interwencyjnego działania doradcy.
Organizacja warsztatu, w którym umieszczone są osoby niepełnosprawni wymagające pomocy w przystosowaniu 
zawodowym w tym przejściowyr etapie poprzedzającym zatrudnienie, oraz działalność osób kierującyc tym procesem 
ma na celu, jak to stwierdzili również W. Gellman i wsp<! autorzy (1957), przygotowanie osoby niepełnosprawnej do 
podjęcia trudnienia poprzez ćwiczenie jej w podstawowych umiejętnościach zawc dowych i wytworzenie nawyków 
zachowania się w pracy,   niezbędnyc dla jej otrzymania i dla utrzymania się w niej.
Analiza procesu przystosowania, jak stwierdzają Hallenbeck i Camp beli (1966), powinna dostarczyć wielu informacji, 
a więc zapewnić wg w dynamikę dokonujących się zmian, ustalić punkty orientacyjne charakt ryzujące postęp w 
przystosowaniu, wyjaśnić indywidualne różnice  wj stepujące w wyniku ćwiczenia u poszczególnych jednostek oraz 
dać cjalistom (doradcom) włączonym w ten proces uczenia się umiejętnoś pracy odpowiednią podstawę teoretyczną 
praktycznego działania.
Autorzy przyjmują, że okres przystosowywania jest okresem przejście wym między pozostawaniem poza zatrudnieniem 
a przystąpieniem do prą wypełnionym specjalnie planowanymi działaniami. Jednostka niepełne sprawna uznana za 
nieprzystosowaną do pracy pozostaje w ośrodku prz kilka tygodni, w którym to okresie, obejmującym cztery 
wymienione pc przednio fazy, dokonuje się zamierzonej zmiany zachowania i postał
226

ł wiązanych z pracą. Jednostka niepełnosprawna uczy się spełniać oczekiwaniu związane z rolą pracownika.
/ rolą pracownika w różnych podkulturach związane są określone wy-in,igania. Dotyczą one nie tylko umiejętności i 
sprawności zawodowych i>"irzebnych w danym zawodzie, czy pr/y wykonywaniu określonych »,vnności na 
określonym stanowisku, lecz także sposobu zachowania się, i n. ostrzegania przyjętych norm i reguł, np. dyscypliny 
pracy, odpowied-
•»' i',o reagowania na polecenia i uwagi przełożonych, przychodzenia do ri.icy w odpowiednim czasie, stroju itp. Tak 
więc w okresie przystoso-
•< \ wania się do pracy muszą nastąpić określone zmiuny w zachowaniach wy-in.iczonych przez daną rolę, jeśli 
jednostka ma osiągnąć spełnienie oczeki-wnń, jakie wiąże z pracą.
okres przystosowywania autorzy uważają za krytyczny, szczególnie wnł,ny punkt zwrotny w życiu zawodowym 
niepełnosprawnej jednostki. W /wiązku z tym istotną sprawą jest analiza zachowania i przewidywanie Kiikcji, a także 
ustalenie potrzeb poszczególnych jednostek i pomoc w ich ' ^uspokojeniu.
/, każdą fazą przystosowania zawodowego wiążą się określone problemy, kióre należy rozwiązać, i wynikające z nich 
zadania, które trzeba wyko-(MII. Ważne jest ustalenie, co w każdej z faz przystosowywania się jednostka n 
u'pełnosprawna już osiągnęła, jakie ma trudności i potrzeby, co należy ur/.ynić i jak działać, aby osiągnąć postawione 
cele, w jakim kierunku fwrócić postępowanie oraz jakie nowe żądania, psychologiczne i pedagogiczne, sformułować 
pod adresem osób biorących udział w tym procesie, litcznie z osobą niepełnosprawną. Należy to ustalić, jeśli występuje 
np. pro-1'li-m złych stosunków z przełożonymi, u podłoża których tkwi lęk, gdy pojawiają się np. reakcje agresji, 
których źródłem są uprzednie doświad-« r nią w domu lub szkole i które muszą być odpowiednio "skanalizowane" lub 
zmienione.
P. N. Hallenbeck i J. L. Campbell w poszczególnych fazach przystopowania zawodowego wyróżniają następujące 
problemy i zadania.
Faza 1: "Wejście w nowe środowisko"
Osoby niepełnosprawne jeszcze nie włączyły się aktywnie w program |»i/ystosowania. Przejawiają postawę 
wyczekiwania i przyglądania się, wtlnją się w zbędne rozmowy z towarzyszami pracy, stawiają przełożonym właściwe i 
niewłaściwe pytania dotyczące pracy. Zdarzają się absencje i unikanie pracy, jej tempo jest powolne, a jakość niezbyt 
dobra.
227

Problemy, które w tym okresie mogą mieć osoby niepełnosprawne, ti przede wszystkim: J
- lęk pojawiający się w nowej, nieznanej sytuacji, l
- trudności we współdziałaniu z innymi, zarówno z przełożonymi, jai i współtowarzyszami pracy, l
- trudności we włączaniu się w program działania w środowisku, l
W tym okresie psychologiczne zadania stojące przed jednostką niepeB
nosprawną, których wykonanie może jej pomóc w rozwiązaniu powył
szych problemów, są następujące: ł
- ukierunkować lęk tak, aby można było nań wpływać, J
- zidentyfikować się jako członek grupy przystosowującej się do pracyi
- uczyć się opanowywać reakcje strachu i agresji, J
- przezwyciężyć chęć unikania sytuacji związanych z programem przeJ
pozytywną ich percepcję. .                         l
Następujące czynniki mogą ułatwić wykonanie tych zadań: l
- uznanie potrzeby zmniejszenia lęku niepełnosprawnej jednostki przez osoby realizujące program przystosowania; i
- stworzenie jej okazji i zachęt do przyjaznych kontaktów z innymi członkami grupy, np. w czasie przerw obiadowych, 
śniadaniowych itpl Wzajemne poznawanie się ułatwia proces identyfikacji z grupą, zwłaszcza wtedy, kiedy inni jej 
członkowie są życzliwie nastawieni; l
- zmniejszanie obaw oraz stwarzanie możliwości ujścia dla reakcji agre-l sywnych. Wymaga to podejścia przyjaznego, 
stanowczego raczej niż karząJ cego, ze strony personelu ośrodka. Mogą również w tym pomóc sesje porad J nictwa 
grupowego (group counseling sessionś), umożliwiające rozładoJ wanie obaw i tendencji agresywnych; i
- pozytywne oddziaływanie na jednostkę niepełnosprawną poprzea wynagradzanie jej za pracę w okresie 
przystosowania zawodowego, utrzy-l mywanie równowagi między wymaganiami stawianymi przez sytuację pracyi a 
możliwościami - sprawnościami i zdolnościami - jednostki niepełno«| sprawnej, kształtowanie sytuacji pracy w sposób 
elastyczny, obecności doradcy rehabilitacyjnego, który pomaga i doradza, jak postąpić, oraz j zachęcanie poprzez 
nagrody i pochwały. ] Faza 2: "Uczenie się" 1 W tej fazie zauważa się, że jednostka przystosowująca się do pracy] 
zaczyna zachowywać się i wyglądać bardziej zgodnie ze standardami przy-'' jętymi w tym zakresie w ośrodku. 
Stopniowo zaczyna stosować się do przy- i jctych reguł, postępować zgodnie z udzielanymi instrukcjami i pracować
228

W hardziej równomiernym tempie. Widać postępy w socjalizacji jednostki. Hipotetycznie przyjmuje się, że w tej fazie 
mogą występować następujące problemy:
- negatywny stosunek emocjonalny do sytuacji uczenia się w określonej |fiipie,
negatywny stosunek emocjonalny do programu przystosowywania, niepokój dotyczący tego, czego oczekuje się od 

jednostki, poczucie nieprzystosowania w sytuacji pracy.
Aby rozwiązać te problemy, jednostka niepełnosprawna musi sobie idzić z następującymi zadaniami psychologicznymi:
z dostrzeganiem różnic między sytuacją przystosowywania się do [pilicy a sytuacją nauki w szkole,
z opanowaniem uczuć negatywnych, z nauczeniem się roli pracownika,
z realistyczną oceną własnych osiągnięć oraz uczeniem się odc/uwa-tlłlii poprawy.
Stwierdzono, że następujące czynniki ułatwiają wykonywanie wymięła >nych zadań:
- podkreślanie różnic między przystosowywaniem do pracy w ośrodku i nauką w szkole, w szczególności zwrócenie 
uwagi na większą elaMycz-iiuść w wyborze aktywności w ośrodku przystosowania, większą swobodg poruszania się i 
mniejsze wymagania dotyczące zajmowania się czymś, t /vgo jednostka nie lubi i nie rozumie, na różnicę między 
podejściem do iliincj jednostki ze strony doradcy zawodowego, w porównaniu z nauczy-tlcliimi, na odmienne 
urządzenie środowiska fizycznego, na otrzymywanie wynagrodzenia za pracę oraz produkowanie określonych 
pożytecznych wytworów;
- udzielanie pomocy jednostce przystosowywanej do pracy w opanowywaniu negatywnych uczuć wobec programu 
ośrodka poprzez stałą obecność doradcy zawodowego, który obserwuje i pomaga, przez organizowa-Hlc regularnych 
sesji poradnictwa grupowego i utrzymywanie dobrych losunków z jednostką niepełnosprawną;
-    stosowanie odpowiednich wzmocnień w sytuacji uczenia się, a mia-iwicie podkreślanie wartości wykonywanej 
pracy, wypłacanie wynagro-mia za pracę regularnie i zgodnie z liczbą przepracowanych godzin oraz lżonym wysiłkiem, 
natychmiastowe i stanowcze przywoływanie do po-ku osób, które przekroczyły obowiązujące przepisy; postępowanie 
mające na celu doskonalenie wykonywania pracy przez
229

jednostkę niepełnosprawną, mianowicie umieszczanie jej w sytuacji prą odpowiedniej dla niej i nie przekraczającej jej 
możliwości, a także okazyw nie aprobaty przez personel w przypadku dobrze wykonanej pracy on podkreślanie 
wszelkich osiągnięć.
Faza 3: "Rozwój"
Jednostki niepełnosprawne, mimo dobrego wykonywania pracy, przez wają czasami okresy niezadowolenia i 
zniecierpliwienia, a nawet wyrażą je w sposób gwałtowny. Częstotliwość okresów takiego niezadowoleń może być w 
pewnym stopniu wskazówką, czy dana jednostka jest już do rżała do zakończenia programu przystosowywania, mimo 
że równocześn stwierdza się u niej dostatecznie rozwinięte inne ważne właściwości zach< wania, w szczególności 
interioryzację jego kontroli. Jednostka robi s coraz mniej zależna, od pochwały czy nagrody za swoje wysiłki i od kai za 
błędy, staje się natomiast swoim własnym nadzorcą.
Przyjmuje się, że w tej fazie występują następujące problemy, z któryn jednostka niepełnosprawna musi się uporać: '
- osiągnięcie wystarczającej motywacji do opuszczenia ośrodka,   ..;
- zmniejszenie poczucia uzależnienia od innych ludzi, \
- zmniejszenie potrzeby prawie stałego nadzoru w pracy. P. N. Hallenbeck i J. L. Campbell sugerują, że problemy te 
mogą by rozwiązane, jeśli osoba niepełnosprawna nauczy się:
- akceptować, jako swoje własne, cele stawiane przez program ośrodk przystosowywania, :
- opanowywać poczucie uzależnienia, lub raczej zbytniego uzależnieni od innych, oraz
- interioryzować kontrolę swego zachowania. l Następujące czynniki mogą ułatwić wykonanie tych zadań:             s
- upewnianie poszczególnych jednostek co do wartości programi szkolenia i przystosowywania przez podkreślanie celu, 
jakim jest otrz| manie pracy, oraz informacje o powodzeniu w zatrudnieniu innych osól które pomyślnie zakończyły 
program zajęć w ośrodku,
- zachęcanie przez doradców zawodowych do przyjmowania odpa wiedzialności za swoje postępowanie, j
- zmniejszanie nadzoru oraz stopniowe zmniejszanie częstości pochwa za pozytywne wyniki w pracy. l
Ponieważ interioryzacja kontroli zachowania następuje często dopienl w związku ze zmianami w osobowości, czego nie 
daje się tak szybko osiąjj nać, program przystosowywania do pracy realizowany w ośrodku niejedno
230

k i otnie kończy się, gdy jednostka niepełnosprawna przejmuje choćby częś-uową odpowiedzialność za swoje 
postępowanie - dotyczy to zwłaszcza j trudniejszych przypadków upośledzeń umysłowych i chorób psychicznych. j 
( tsoby, które nie są zdolne do interioryzacji kontroli zachowania w do-Utiitecznym stopniu, kwalifikują się raczej do 
pracy w warunkach chronio-jliych i pod kontrolą zewnętrzną.
Faza 4: "Gotowość do podjęcia zatrudnienia"
Po tygodniach odpowiedniego ćwiczenia w ośrodku przystosowania do Ijnacy, kiedy to osoby niepełnosprawne uczą 
się właściwego zachowania iv w pracy, chcą one podjąć samodzielną prac? i są już gotowe do zatrud-Hienia w 
zwykłych warunkach. W fazie tej mogą występować następujące problemy:
- obawa przed nową sytuacją i
- lęk przed niepowodzeniem.
W związku z tym uważa się, że jednostka niepełnosprawna powinna podporządkować swoje obawy przewidywaniu 
nagrody związanej t. pomyślnym zatrudnieniem oraz nabrać zaufania we własne siły. Może jej 1 w tym dopomóc :
- upewnianie przez doradcę zawodowego o jej  zdolności do pracy gotowość do podjęcia zatrudnienia oraz
zwiększanie wiary jednostki niepełnosprawnej we własne siły po-
zachęcanie, aby polegała na sobie samej oraz zmniejszanie bezpo-Mrcdniego nadzoru w miarę wzrostu u danej 

jednostki poczucia odpowie-
• zwracanie jej uwagi na osoby, które wyszły z ośrodka i już mają sukcesy lv zatrudnieniu,
• podkreślanie jej osiągnięć w pracy w ośrodku,
• zapewnianie o możliwości otrzymania, w razie potrzeby, pomocy z ośrodka po podjęciu zatrudnienia.
l\ N. Hallenbeck i J. L. Campbell podkreślają znaczenie lęków i obaw 'jednostki niepełnosprawnej w związku z 
zasadniczą "krytyczną zmianą" Jej roli, z przejściem od roli człowieka niepracującego, niesamodzielnego, (dłkowicie 
zależnego od innych, do roli pracownika samodzielnie utrzymującego się w pracy i w życiu. Lęk przed nieznanym, 
obawa przed niepowodzeniem, brak pewności siebie, często utrwalone poprzednimi niepowodzeniami, brak nawyku 
pracy lub złe nawyki w tym zakresie - oto podłoże reakcji agresywnych i dezorganizacji zachowania. Szczególnie
231

jednostki z umysłowymi i emocjonalnymi odchyleniami od normy wył kazują - jak stwierdzają autorzy - obniżoną 
tolerancję na lęk i mniejszł zdolność opanowania go. W pierwszym okresie pracy w ośrodku przystał sowania mogą 
występować u tych osób bóle głowy, częstsze absencjflB symptomy histerii oraz innych zaburzeń psychicznych. W 
odniesieni(tm) do tych osób niepełnosprawnych walka z lękiem i zwiększenie odpornoścł na stres wysuwają się na plan 
pierwszy w programie ich przystosowani(tm) zawodowego. Pracownikom zajmującym się przystosowywaniem do 
pracł osób niepełnosprawnych potrzebna jest znajomość i rozumienie dynamiM tego procesu oraz zmienionej roli 
społecznej, która wymaga niejednokrolB nie od danej niepełnosprawnej jednostki zmiany postaw i sposobów reagoH 
Wiinia na zwiększone wymagania i nowe sytuacje, stanowiące większe obl ciążenie dla jej organizmu. Powinni oni 
posiadać umiejętność stopniował nią tych obciążeń, usuwania lęku i obaw, kształtowania nowych posta\ł i nawyków 
zachowania się w pracy. l
Również inni autorzy zwracają uwagę na znaczenie walki z lękienB przed nową sytuacją, jaką jest sytuacja pracy, 
występującym u osób, którł mają przystosować się do pracy. Wiąże się to z pojęciem o sobie i samoocenJ jednostki 
niepełnosprawnej - przede wszystkim z oceną własnych możlił wości sprostania wymaganiom stawianym przez nową 
rolę w nowej sytuacjił Przystosowanie takiej osoby do pracy zależy od prawidłowej oceny zał wodowej - oceny jej 
zdolności do pracy i możliwości zawodowych, spraw* liości i umiejętności, postaw, motywacji i zachowania się w 
pracy, a takżal jej potrzeb związanych z pracą i możliwości ich zaspokojenia w pracjjl i przez pracę. l
B. Gelfand (1966) podkreśla ogromną rolę naturalnych warunków pracyl w przystosowaniu do pracy oraz w leczeniu 
osób przejawiających stany! lękowe. Problemy występujące u tych osób niepełnosprawnych w związkul z pracą są 
formułowane i przedstawiane im przez doradców ds. rehabili-l tacji zawodowej, a następnie wspólnie analizowane. 
Równocześnie sto-J suje się odpowiednie techniki postępowania, zmierzające do zmniejszenia! lęku przed pracą. Na 
przykład stopniowo zmniejsza się dystans między! daną jednostką a przedmiotem lub sytuacją wzbudzającą w niej lęk, 
wzmac-| nią się jej motywację do pracy w zwykłych warunkach, podkreśla się pozytywne aspekty jej zachowania się w 
sytuacji pracy, wywołuje się i wzmacnia pozytywne zmiany w tym zakresie.
Autor ten określa przystosowywanie się do pracy jako intensywną kontynuację procesu oceny zawodowej, opartą na 
następujących zasadach:
232

1) uświadamia się przystosowywanej jednostce ocenę jej zdolności do pracy, zwraca się jej uwagę na pozytywne i 
negatywne nawyki w toku obserwacji jej zachowania w sytuacji pracy oraz na jej postawę wobec pracy;
2) interpretuje się przyjęte przez daną jednostkę wadliwe wzorce pracy;
3) stosuje się odpowiednie zachęty w celu zmiany złych nawyków pracy;
4) nagradza się w różny sposób (np. pochwałą) pożądane zmiany w zachowaniu się w sytuacji pracy.
Przedstawione przykłady podejścia do problemu przystosowania osób niepełnosprawnych do pracy podkreślają pr/cdc 
ws/.ystkim aspekt beha-wioralny oraz rolę uczenia się, ćwiczenia i wunmkowunia przez wzmacnianie pożądanych 
zachowań związanych z pruci). Takie przygotowanie i przystosowanie osób niepełnosprawnych do podjęcia 
zatrudnienia, zwłaszcza w warunkach konkurencji i stawianiu, dużych wymagnń zachowaniu się pracownika oraz 
trudności otrzymania pracy przez osoby niepełnosprawne, nieprzystosowane lub źle przystosowane do pracy, odgrywa 
dużą rolę w rehabilitacji zawodowej, obok szkolenia zawodowego, nastawionego przede wszystkim na przekazanie 
pewnego kwantum wiedzy potrzebnej do wykonywania zawodu oraz wyćwiczenia niezbędnych umiejętności w tym 
zakresie.
Ośrodki przystosowania do pracy nie zastępują i nie mogą zastąpić syJkół zawodowych ani różnego rodzaju kursów 
zawodowych, przygotowujących osoby niepełnosprawne do pracy, ponieważ inne są ich cele i inne osoby z nich 
korzystają. Z ośrodków przystosowania do pracy korzystają /wykle jednostki, które nie mogą uczestniczyć w różnych 
formach szkolenia zawodowego ze względu na wiek i rodzaj oraz stopień niepełnosprawności. Ośrodki te stanowią 
zwykle dla nich jedyną szansę przygotowania do pracy, otrzymania jej i utrzymania się w niej w waiunkach 
normalnych, tzn. dużych wymagań stawianych w różnych zakładach pracy.
Ograniczeniem tych ośrodków jest to, że przygotowują one osoby niepełnosprawne głównie do podjęcia pracy 
niewykwalifikowanej lub wymagającej niskich kwalifikacji - np. przy montażu niewielkich przedmiotów metalowych, 
elektrycznych czy elektronicznych lub obsłudze nieskomplikowanych maszyn itp.
Ponadto, stosunkowo krótki czas przebywania w ośrodku (kilka tygodni, po 6 lub 8 godzin dziennie) stanowi właściwie 
początek przystosowania do pracy, a właściwe przystosowanie zawodowe musi nastąpić w realnych warunkach, jakie 
istnieją w zwykłych zakładach pracy.

233

Ocena zdolności do pracy l a przystosowanie zawodowe                         l
Proces przystosowania zawodowego osób niepełnosprawnych, stanowią J cego przygotowanie do podjęcia 
zatrudnienia, przede wszystkim w zwyk-l łych zakładach pracy, wiąże się ściśle, jak już wspomniano, z oceną zdolJ 
ności do pracy oraz osiągniętego poziomu gotowości do jej podjęcia. Talel więc równolegle z przystosowywaniem 
zawodowym ocenia się w sytuacji! normalnej pracy, lub też w warunkach możliwie jak najbardziej do niej! zbliżonych, 
zarówno zdolności, sprawności i umiejętności danej niepełno-1 sprawnej jednostki, jak też strukturę i styl jej 
funkcjonowania oraz per-j Bpcktywy rozwoju. Ocenia się jej gotowość do podjęcia pracy, zdolności uczenia się i 
zachowania w nowych sytuacjach, postawy i percepcję ora/ zdolność rozwinięcia właściwych wzorców zawodowych. 
Oczywiście, pod-j stawowym celem oceny zdolności do pracy jest przewidywanie, jak daiui jednostka będzie 
funkcjonować w antycypowanych warunkach.
S. Leshner (1970) dostrzega wiele wspólnych elementów w procesacM przystosowania zawodowego oraz dokonywania 
oceny zdolności do pracył Oba te procesy dotyczą tych samych zmiennych, przejawiających się w zaM chowaniu, a 
także trudności, które jednostka napotyka w sytuacji pracy.l
Jako wspólne elementy obu tych procesów można wymienić: l
a) wykonywanie zadań stawianych przez pracę, co wymaga określonej l wiedzy, umiejętności i sprawności, a więc i ich 
oceny; l
b) zachowania zgodne z wymaganiami społecznymi, m.in. przestrzeganie norm, zasad i przepisów obowiązujących w 
miejscu pracy, utrzymywanie odpowiednich relacji z przełożonymi i współpracownikami, a w związktt| z tym ocena 
możliwości i nawyków w tym zakresie; m
c) strukturę osobowości i jej funkcjonowanie, np. mobilizację energjB w sytuacji pracy, tempo i styl pracy, tolerancję 
na frustrację, właściwy sto-1 pień uzależnienia od innych itp.
Na ścisłe związki między tymi procesami zwracają też uwagę inni autorzy (m.in. Neff, 19700; Gellman, 1961; 
Sankovsky, 1970; Barton, 1970; Spergel, 1970).
Proces przystosowywania osób niepełnosprawnych do pracy, zwłaszcza tych, które wykazują pewne nieprawidłowości 
w strukturze i funkcjonowaniu osobowości, nie tylko łączy się z oceną ich zdolności do pracy, lecz - można rzec - 
ocena ta jest warunkiem sine quo. non prawidłowego, świadomego sterowania owym procesem, a także umożliwia 
stwierdzenie jego
234

skończenia i przewidywanie powodzenia w wykonywaniu pracy zawodowi j. Oczywiście, można oceniać stopień 
zdolności do pracy i przewidywać n.i tej podstawie powodzenie w niej danej jednostki, nie podejmując działań 
mających na celu jej przystosowanie do pracy, nie można natomiast zajmować się przystosowaniem zawodowym osób 
niepełnosprawnych bez j tiokonywania wstępnej, okresowej i końcowej oceny ich zdolności do pracy. 1'niwidłowa 
ocena warunkuje właściwe postępowanie przystosowujące do j jiiiicy, umożliwia bowiem odkrycie tych czynników, 
które są wadliwie ukształtowane lub których brak. Jedynie ocena /.dolności jednostki do pracy dokonywana w sytuacji 
pracy umożliwia rozpoznanie, diagnozę l prognozowanie jej zachowania i funkcjonowaniu jej osobowości w procesie 
pracy, a więc określenie możliwości spełniania wymagań stawianych przez pracę i środowisko pracy oraz potrzeb, 
wartości i colów /.wiązanych K pracą.
Jeśli za kryterium powodzenia człowieka w pracy przyjmiemy osiąganie względnej równowagi na coraz wyższym 
poziomie międ/.y nim u środowiskiem pracy - równowagi umożliwiającej mu zarówno twórczo d/.ia-łunie, jak i rozwój 
osobowości - wówczas chcąc przewidywać powodzenie w pracy, musimy oceniać nie tylko poszczególne czynniki 
determinujące osiągnięcie tej równowagi, lecz także ich wzajemne relacje w sytuacji pracy. Istotna jest tu ocena stanu 
równowagi i jej zakłóceń między wymaganiami Ktawianymi jednostce przez środowisko i sytuację pracy (w związku z 
jej wykonywaniem) a spełnianiem tych wymagań przez daną jednostkę oraz jednocześnie ocena stanu równowagi 
między potrzebami jednostki związanymi z pracą a ich zaspokojeniem w sytuacji i w środowisku pracy.
Dla przewidywania powodzenia człowieka w pracy nie wystarczy laboratoryjna ocena jego zdolności do pracy, 
ponieważ jest to ocena statyczna poszczególnych elementów składowych. Według T. Tomaszewskie-go (1963) 
właściwości psychiczne człowieka potrzebne do wykonywania czynności zawodowych i uzyskiwania dobrych 
wyników pracy można sprowadzić do dwóch wielkich grup: zdolności i cech osobowości. Pierwsze decydują o tym, co 
człowiek potrafi zrobić, drugie zaś o tym, co człowiek stara się zrobić. Mamy więc z jednej strony zdolności, z drugiej - 
motywację do pracy.
To, jak człowiek - bardziej czy mniej sprawny - potrafi i zechce wykorzystać swoje zdolności w określonej sytuacji 
nauki zawodu lub wykonywania pracy, jak będzie reagować na napięcia i stresy występujące w tej sytuacji, jak będzie 
się zachowywał wobec przełożonych i współpracow-
235

ników, jaki będzie jego styl pracy, w jaki sposób będzie realizował swoj<l cele związane z pracą itp. - w ogóle jak 
będzie funkcjonował w pracy -l tego nie można dobrze przewidzieć jedynie na podstawie badań w poradni zawodowej. 
Potwierdzają to m.in. wyniki badań nad rehabilitacją zawodo-ł wą młodzieży niepełnosprawnej fizycznie, kierowanej 
do zwykłych szkoli zawodowych na podstawie wyników badań przeprowadzonych w porad-J niach wychowawczo-
zawodowych, a następnie zatrudnionych w zwykłych! zakładach pracy (Larkowa, 1984). J

Badania te wykazały, że ok. 30% badanej młodzieży niepełnosprawnej! nie podjęło nauki zawodu we wskazanej przez 
poradnię specjalnos'ci,| a 33,4% spośród tych, którzy podjęli naukę zawodu zgodnie z poradą, j przerwało ją następnie. 
Znaczny procent tej młodzieży niepełnosprawnej nie wykonuje wyuczonego zawodu (według informacji pracującej 
mło-' dzieży - 46,3%, według zakładów pracy - 32%). Aby móc przewidywać J trafnie zarówno powodzenie w nauce 
zawodu, jak i w wykonywaniu wyuczonego zawodu, czy też formułując ogólnie - powodzenie w pracy, konieczne jest 
nie tylko poznanie czynników, które powodzenie to warunkują, lecz także dobranie właściwego sposobu rozpoznania i 
oceny tych czynników. Wydawałoby się, iż są to sprawy oczywiste. Jednakże często w praktyce badanie i ocena 
zdolności do nauki zawodu i do pracy oraz prognozowanie na tej podstawie powodzenia zawodowego ani nie obejmuje 
wszystkich czynników istotnych dla realizacji tego celu, ani nie odbywa się w sposób umożliwiający ich rozpoznanie i 
ocenę.
Można wymienić następujące czynniki związane z człowiekiem i jego pracą:
I. Czynniki związane z człowiekiem (bardziej lub mniej sprawnym)
1. Czynniki somatyczne i fizjologiczne - tj. ciało człowieka i jego funkcjonowanie, normalne i zaburzone. Szczególnie 
ważna jest tu znajomość funkcji utraconych lub ograniczonych i pozostałych sprawności (tj. posiadanych mimo 
istniejących ograniczeń), jak również zdolności do wysiłku oraz tolerancji organizmu na czynniki termiczne, 
chemiczne, hałas, zapylenie itp., a także znajomość właściwości układu nerwowego, wyrażających się w cechach 
temperamentu.
2. Czynniki psychiczne
a) zdolności (w szczególności zdolności intelektualne, wyrażające się w sprawności operacji umysłowych, i zdolności 
psychomotoryczne);
b) osobowość, regulująca zachowanie się człowieka poprzez:
236

- obraz świata, na który składają się zdobyte wiadomości i doświadczenia, oraz obraz własnej osoby,
- podstawowe potrzeby,
- ogólne postawy, odzwierciedlające wiedzę, przekonania, wartościowanie i stosunek emocjonalny do pracy, do innych 
ludzi, do swoich ograniczeń i możliwości itp. oraz przejawiające się w nastawieniu na działanie;
c) procesy emocjonalne i motywacyjne, odzwierciedlające emocje i zainteresowania oraz ukierunkowujące aktywność 
jednostki w związku z potrzebami i zadaniami.
3. Czynniki zawodowe
a) wiadomości, umiejętności i nawyki zawodowo nabyto w wyniku uczenia się, wyznaczające kwalifikacje i stopień 
przygotowania jednostki do wykonania określonych zadań oraz jej możliwości szkolenia zawodowego ;
b) specyficzne doświadczenia dotyczące określonej pracy;
c) historia pracy danej osoby.
4. Czynniki społeczne i ekonomiczne, wpływające na sytuacją oiobilt^j l rodzinną jednostki. II. Czynniki związane z 
sytuacją i środowiskiem pracy
1. Wymagania stawiane przez sytuację i środowisko pracy, wynikające /, /adań i warunków pracy (w tym również 
możliwości dostosowania tych warunków do potrzeb niepełnosprawnej jednostki).
2. Różnego rodzaju gratyfikacje (materialne i niematerialne), oferowane pracownikowi, umożliwiające mu 
zaspokojenie określonych potrzeb.
3. Postawy środowiska pracy wobec jednostki niepełnosprawnej.
Przewidywanie sukcesu lub niepowodzenia wymaga również wiedzy o związkach zachodzących między czynnikami 
odnoszącymi się do człowieka i tymi, które dotyczą sytuacji i środowiska pracy. Istotne jest tu u/yskanie odpowiedzi na 
następujące pytania:
- Czy i w jakim stopniu możliwe jest sprostanie wymaganiom stawianym przez sytuację i środowisko pracy, tzn. jak 
dalece wymienione wyżej czynniki biologiczne, psychiczne, zawodowe i społeczno-ekonomiczne zapewniają 
wykonanie przez jednostkę określonych zadań i spełnienie wymagań stawianych jej w sytuacji pracy? Innymi słowy - 
czy istnieje zgodność między wymaganiami pracy a możliwościami ich zaspokojenia przez jednostkę?
- Czy dana praca (sytuacja i środowisko pracy) może zapewnić jed-
237

nostce zaspokojenie potrzeb, które z nią wiąże i których zaspokojenia oczekuje? Inaczej mówiąc - czy istnieje zgodność 
między potrzebami jednostki a możliwościami zaspokojenia ich w sytuacji i środowisku pracy?
Dochodzimy tu znów do problemu przystosowania się jednostki do środowiska pracy, tj. zapewnienia równowagi 
między nią a środowiskiem, przy wykorzystaniu zarówno możliwości tkwiących w samej jednostce,, jak i w 
środowisku, oraz rozwijaniu tych możliwości przez własne twórcze działanie.
U podstaw prognozy zawodowej osób niepełnosprawnych (podobnie jak i pełnosprawnych) leży więc:
- zbadanie i ocena zdolności do pracy poszczególnych jednostek, z u-względnieniem wymienionych poprzednio 
czynników,
- analiza i charakterystyka wymagań stawianych przez sytuację i środowisko pracy,
- porównanie ze sobą wymienionych danych oraz ocena zachodzącej zgodności lub niezgodności między wymaganiami 
sytuacji i środowiska pracy a możliwościami spełnienia ich przez daną jednostkę,
- analiza i charakterystyka podstawowych potrzeb i oczekiwań zawodowych,

,    - analiza i charakterystyka oferowanych gratyfikacji, tj. możliwości za-,spokojenia tych potrzeb w sytuacji pracy w 
określonym środowisku,
- ocena prawdopodobieństwa osiągnięcia równowagi w wymienionym zakresie, tj. między wymaganiami środowiska 
pracy a możliwościami spełnienia ich przez jednostkę oraz między potrzebami jednostki a możliwością ich 
zaspokojenia w środowisku pracy.
Ocena tego rodzaju może być dokonywana tylko w rzeczywistej sytuacji pracy lub jak najbardziej do niej zbliżonej. ,
W związku ze złożonością struktury zdolności i procesu przystosowania' do pracy prognoza zawodowa dotycząca osób 
niepełnosprawnych, oparta(: jedynie na istniejącym ograniczeniu jakiejś funkcji fizycznej lub braku ja-' kiejś 
sprawności, bez uwzględnienia sprawności pozostałych (mimo istniejących ograniczeń), nie mówiąc już o innych, 
wymienionych uprzednio (| czynnikach - jest podejściem zupełnie niewłaściwym. Jednakże wciąż jeszcze zdarza się, i 
to nierzadko, że przy doborze pracy np. dla osób niewidomych bierze się pod uwagę jedynie brak wzroku, a ponieważ 
daną pracę można wykonywać bez posługiwania się wzrokiem, przewiduje się powodzenie w jej wykonywaniu i dobre 
do niej przystosowanie. Zapomina lit o elementarnej zasadzie, że podobnie jak nie można ocenić zdolności
238

Jednostki do pracy (jednostki, a nie grupy osób np. niewidomych, |luohy«h| ponieważ nie ma zbiorowej zdolności do 
pracy) bez broni* pod uwagi jrj ograniczeń, które zawsze istnieją w takim lub innym stopniu, l«k rA^s tucz nie sposób 
oceniać ograniczenia zdolności do pracy be/, waslfola poi uwagę istniejących sprawności i zdolności, motywacji, 
postaw, MlntlN* *i iwan, kwalifikacji, nawyków zawodowych, możliwości przystoiowinil, kompensacji itp. A i to jest 
jeszcze niewystarczające.
Funkcjonowanie, zachowanie się każdego człowieka, bardziej lub mniej uprawnego, m.in. zachowanie się w sytuacji 
pracy, stanowi bardzo złożony układ relacji między jednostką a jej środowiskiem. Nie jest ono jedynie funkcją 
właściwości jednostki (całego ich zespołu), ale również funkcją właściwości sytuacji, w których jednostka się znajduje, 
oraz percepcji l /naczenia, jakie ma dla niej dana sytuacja. Stwierdza się nawet, że możliwe są przypadki, w których 
zachowanie się jednostki jest całkowicie zdeterminowane przez sytuację (Barker, 1968). Dlatego też znajomość sytuacji 
pracy, jej właściwości i znaczenia dla danego człowieka oraz jego rachowania się w sytuacji i w środowisku pracy 
warunkuje prawidłową ocenę jego zdolności i możliwości zawodowych, jak również powodzenia w pracy.
Mimo to wciąż jeszcze brak formalnej teorii oceny zawodowej, z wszystkimi operacyjnymi definicjami i w pełni 
przedstawionymi założeniami oraz kryteriami. Istnieją natomiast różne teoretyczne punkty widzenia na ocenę 
/.nwodową oraz różne praktyczne do niej podejścia (Nadolsky, 1971).
Na podstawie przeglądu literatury oraz praktyki stosowanej w różnych krajach można wyróżnić trzy podstawowe 
rodzaje praktycznego i teore-lycznego podejścia do oceny zdolności do pracy osób niepełnosprawnych (patrz: Łuria, 
1942; International Society for Rehabilitation of the Di-hubled, 1966; Larek, 1967; Gellman, 1968; Hulek, 1969; 
Barton, 1970; Gendre, 1970; Hoffman, 1970; Neff, 1970a,6; Overs, 1970; Pruitt, 1970; Pruitt, Longfellow, 1970; 
Roberts, 1970; Sankovsky 1970; Spergel, 1970; Campbell, OToole, 1971; Nadolsky, 1971; Ross, Brandon, 1971; 
Nowak, 1974; Revell, Wehman, 1978; Brejnak, 1980; Mikulski, Nauman, 1982; Turowska, 1982).
Najwcześniejsze i wciąż jeszcze stosowane podejście jest ukierunkowane na poszczególne cechy jednostki (jak 
inteligencja, wyobraźnia przestrzenna, /.ręczność palców itp.), mierzone oddzielnie, i na porównywanie wyników 
testów z ustalonymi normami, w związku z czym kładzie się szczególny nacisk na wystandaryzowanie narzędzi i 
procedury oceny. W podejściu
239

tym cały organizm jest traktowany jako suma poszczególnych częścll które mogą być wyodrębnione i mierzone 
oddzielnie. Podstawowym żal łożeniem oceny zawodowej i przewidywania opartego na psychometryczi nych 
badaniach testowych jest przekonanie, że w badaniach tych jednostka wykazuje swoje optymalne możliwości i że 
wyniki pomiarów laboratoi ryjnych nie zmieniają się znacząco w sytuacji pracy. Zakłada się, jak stwieiB dza W. S. 
Neff (1970a), że wiedza o poszczególnych cechach jednostM ma umożliwić przewidywanie jej zachowania się w wielu 
różnych sytuał cjach. Jest to mniemanie psychologicznie fałszywe, błędne, zachowania człowieka jest bowiem nie 
tylko, jak już wspomniano, funkcją jego cechi lecz również funkcją cech sytuacji, w której się on znajduje. l
Ograniczenia i wady testów psychometrycznych są dobrze znane (zobi Kreutz, 1949). Prognozy zawodowe stawiane 
wyłącznie na ich podstawił są za mało wiarygodne i niezbyt przydatne. Praktycy uważają, że dfl pewnego stopnia mogą 
im być pomocne tylko wyniki ekstremalne - wysoi kie i niskie (zob. Gellman, 1968). Zdaniem W. S. Neffa (1970a), 
nawet naM lepsze i najstaranniej przygotowane testy do badania pracowników przeJ mysłu rzadko mogą objąć 20 - 
30% aktualnych odmian pracy (actual vaĄ riation in work performance). ł
Inne podejście do oceny zdolności do pracy i przewidywania zachowania! się jednostki w sytuacji pracy jest oparte na 
wykonywaniu i wynikach pracy J tj. na próbach pracy. l
Próby pracy, będące praktycznymi testami bardziej lub mniej wystandaJ ryzowanymi, są konstruowane na podstawie 
analizy zawodów i zajęć w taki sposób, aby zawierały funkcje podstawowe dla danego zawodu czy zajęcia! Ten sposób 
oceny opiera się na następujących założeniach: l
a) podstawowe cechy pracy mogą być imitowane i zawarte w jej próbcel
b) przez skonstruowanie specjalnych próbek pracy można stworzyć odł powiędnie warunki do wypróbowywania 
możliwości osiągnięć w sytuacji realnej pracy oraz możliwości nabycia określonych umiejętności i wykształl cenią w 
danym zawodzie. i

Próby pracy przeprowadza się zwykle w specjalnych warsztatach oralj w ośrodkach przystosowania do pracy. Jako 
pewnego rodzaju próby! pracy traktuje się również zajęcia w warsztatach szkół zawodowych, zwłasz-J cza w 
pierwszym okresie szkolenia.
Próby pracy jako podstawę oceny i prognozy zawodowej wprowadzono j w związku z wadami i niedostatkami 
testowej, psychometrycznej oceny] laboratoryjnej, zwłaszcza w odniesieniu do osób niepełnosprawnych.
240

Niestety, i ta metoda jest również niedoskonała. Przygotowanie prób pracy jest trudne, pracochłonne i ograniczone - 
można przygotować próbki tylko niektórych prac. Poza tym, jak wykazały badania (McCluskey), utopień ścisłości 
procedury badawczej (zarówno w przypadku testów psy-i hometrycznych, jak i prób pracy) jest odwrotnie 
proporcjonalny do war-lości otrzymanych informacji dla oceny i prognozy zawodowej. Również lytuacja, w której 
dokonywana jest ocena zdolności do pracy, różni się pod wieloma ważnymi względami od sytuucji normalnej pracy, co 
powoduje znaczne ograniczenie w prognozowaniu powodzenia w pracy na pod-dluwie tej metody, nawet jeśli próby 
pracy są powii|/,une z przystosowywaniem do pracy w specjalnym ośrodku.
W. S. Neff (19700) wymienia następujące istotne różuice między sytuacją prucy w normalnym zatrudnieniu a sytuacją, 
w jakiej dokonuje się oceny enwodowej, nawet jeśli są to próby pracy w warsztacie ośrodka pr/.ysto-iowywania do 
pracy:
- czas wykonywania pracy w tej drugiej sytuacji jest stosunkowo krótki;
- wszystko, co czyni się w okresie oceny zdolności do pracy, ma za« nhecić jednostkę do pełnego wykorzystania jej 
możliwości, podczas gdy w sytuacji realnej pracy jednostka jest zdana w zasadzie na własne siły;
- osoby reprezentujące kierownictwo i nadzór w sytuacji oceny zawodowej przyjmują z zasady postawę życzliwości, 
wyrozumiałości i zachęcania, podczas gdy w normalnej pracy postawy osób z nadzoru, są niczej neutralne lub obojętne, 
a bywają nawet niechętne i karzące;
- w sytuacji oceny jednostka badana jest świadoma tego, że nie jest l o rzeczywista sytuacja pracy, natomiast w sytuacji 
rzeczywistej pracy D realności wymagań przypominają sankcje i kary grożące za nieadekwatne /.uchowanie się; osoba 
badana uświadamia sobie różnicę między sytuacją pracy jakby "na niby" i sytuacją pracy "naprawdę";
- nawet najbardziej zbliżona do rzeczywistej sytuacja oceny zawodowej nic jest w stanie odtworzyć wielu czynników 
charakteryzujących sytuację realnej pracy - organizacyjnych, technicznych, społecznych, ekonomicznych i 
psychologicznych.
Mimo niedoskonałości i ograniczeń metoda prób pracy, zwłaszcza w warsztacie pracy, w warunkach jak najbardziej 
zbliżonych do realnej pracy, ma większą wartość dla oceny zdolności osób niepełnosprawnych do nauki zawodu i do 
pracy niż testy psychologiczne. Osoby, które uzyskują złe wyniki w testach psychologicznych, mogą otrzymać dobre 
oceny przy
241

zastosowaniu metody prób pracy (zob. Cohen, 1966; Overs, 1968; Nefl 1966; Kyostio, 1966). Próby pracy dostarczają 
wartościowych informacł o możliwościach zawodowych osób badanych szczególnie wtedy, kiedB ocena zawodowa 
ukierunkowana jest na zachowanie się jednostki, a nfl tylko na wynik prób pracy. •
Trzecie podejście do oceny zdolności do pracy jest ukierunkowane ni związek między jednostką a środowiskiem i jej 
zachowanie się w sytuacjB pracy, jak najbardziej zbliżonej do realnej pracy; bywa ono nazywani podejściem 
sytuacyjnym. Najważniejsze jest tu otrzymanie informacji o funlw cjonowaniu jednostki jako pracownika w określonej 
sytuacji pracy, o stop* ni u i sposobie wykorzystywania przez nią w pracy posiadanych zdolnoścw sprawności i 
umiejętności, o potrzebach, jakie wiąże ona z daną pracą,! i możliwościach ich zaspokojenia w określonych warunkach 
oraz o ty m J jaką wartość stanowi dla niej praca. l
Sytuacyjne podejście do oceny zdolności do pracy opiera się przed« wszystkim na metodzie systematycznej obserwacji 
przeprowadzanej przefl odpowiednio przygotowanych obserwatorów, do których zalicza, się dofl radcę zawodowego, 
instruktora zawodu i brygadzistę. Wyniki obserwacjB stanowią podstawę do wypełnienia specjalnie opracowanych i 
standaryjB zowanych skal ocen. Stosowane skale ocen obejmują szereg element ów charakteryzujących zachowanie się 
jednostki w sytuacji pracy,wykorzysta* nie przez nią posiadanych zdolności i sprawności, postawy, nawyki zawodo-B 
we, motywację do pracy, zainteresowania, możliwości uczenia się, przył stosowania się, kompensacji naruszonych 
funkcji itp. •
Sytuacyjna ocena zawodowa dokonywana przed zatrudnieniem bywm powiązana bądź z próbami pracy, bądź ze 
szkoleniem zawodowym i obewB muje również ocenę wykonania i wyników pracy. Podstawowe założenia!! na 
których opiera się przewidywanie powodzenia w pracy, są następujące*
- zachowanie się w imitowanej sytuacji pracy jest głównym wskaźnił kiem zachowania się w realnej sytuacji pracy i nie 
zmienia się w sposób! zasadniczy; l
- w imitowanej sytuacji pracy można zawrzeć te wszystkie istotne czyn-i niki, które będą motywować jednostkę do 
optymalnego działania w zwyk-f łych warunkach zatrudnienia. |
Dla wartości tego rodzaju oceny sytuacyjnej istotne znaczenie ma - co i jest silnie podkreślane - wysoki stopień 
podobieństwa tej sytuacji do prawdziwych warunków pracy. Można to zapewnić nie tylko w ośrodkach
242

i/vstosowania do pracy, będących zarazem ośrodkami oceny i pracy, lecz także w zakładach pracy chronionej, w 
ośrodknch r«tiiihiilit|j| i /<• myślowej, a także w warsztatach szkolnych oraz w t./k<>l*itlii j»ffV* jNisztatowym w 
zakładach pracy.
Praca i obserwacja jednostki w sytuacji pracy powinny liwn.   \-> • < świątecznie długi okres (przynajmniej kilka 
tygodni), tak aby nliMiwu zachowanie i proces przystosowania do pracy, odpowiednio kleru* :, mogły dostarczyć 
wystarczających informacji do dokonania oceny Iwodowej.
Sytuacyjne podejście do oceny możliwości zawodowych osób nicpełno-prawnych ma jeszc/e większe znaczenie niż w 
przypadku osób pełnosprtiw« fcycli, gdyż dopiero w procesie pracy, choćby w specjalnie stworzonych fitrunkach, 
możliwe jest zaobserwowanie, jak przebiega przystosowanie l usprawnienie zawodowe oraz doskonalenie naruszonych 
funkcji, po-ly.ebnych do jej wykonania, kompensacja tych funkcji, a także zwiększo-wiary tych osób we własne siły i 
możliwości. Ocena możliwości zawo-ewych jednostki realizowanych w próbie działania i interakcji z innymi Udźmi w 
procesie pracy ma charakter molarny, całościowo ujmujący daną iobę w przeciwstawieniu do molekularnego 
ukierunkowania oceny na ^szczególne cechy jednostki w badaniach testowych. W próbnej sytuacji również oceniana 
jednostka ma okazję poznać siebie i swoje możli-
Jak już wspomniano, omawiana metoda ma także słabe strony. Najsłab-'i'i| jest to, że próbna sytuacja pracy, choćby 
najbardziej realistycznie imi-(M|;(ca zwykłe warunki pracy, zawsze pozostaje próbą, imitacją. Zwykle dopiero realne 
zadania, w realnych sytuacjach, np. wymagających pracy lin "pełnych obrotach", odpowiedzialności, wykazania 
inicjatywy, pomysłowości, odwagi itp., mogą uruchomić różne mechanizmy tkwiące w człowieku i wyzwolić jego 
możliwości.
Innym poważnym ograniczeniem omawianej oceny sytuacyjnej jest to, ł,c zbliżone do naturalnych próbne sytuacje 
pracy oraz wystandaryzowane próby łatwiej jest stworzyć dla zawodów i zajęć niezbyt złożonych. Jak itwierdza W. S. 
Neff(19706), bardzo trudno jest wyróżnić dokładnie wszystkie bądź przynajmniej istotne zmienne składające się na 
złożoną sytuację prucy. Zdaniem tego autora (1970a), właściwie potrzebna byłaby pewnego rodzaju rewolucja 
społeczna, aby doradca dokonujący takiej oceny zawodowej mógł to robić w zwykłym miejscu pracy i żeby potencjalny 
pracownik
243

był nie tylko oceniany, ale mógł też otrzymywać odpowiednią poni»ł w przystosowaniu się do pracy. Powinien temu 
służyć próbny okres pnu y, w którym można by zastosować odpowiednie metody i narzędzia ocom zawodowej, w 
połączeniu z testami zawodowymi, próbami pracy oraz ofl serwacją i oceną zachowania. •
W nas/ych warunkach dla dokonywania takiej oceny zawodowej osfl niepełnosprawnych można wykorzystać okres 
przystosowywania do prttB (zwany też okresem rehabilitacji podstawowej), wprowadzony w 1967 l do spółdzielni 
inwalidów, a także okres rehabilitacji w ośrodkaB rehabilitacji zawodowej w dużych zakładach przemysłowych oil 
okres praktycznej nauki zawodu w zakładach pracy dla uczni A szkół zawodowych specjalnych i zwykłych, jak też 
uczniów zakładdB szkolenia inwalidów. B
Rehabilitacja podstawowa, jako wstępny etap rehabilitacji zawodowa i społecznej, jest przeznaczona dla inwalidów, 
którzy: •
- podejmują zatrudnienie po dłuższym okresie bierności zawodowdł
- wymagają przyuczenia do nowych dla nich zajęć, B
- wymagają psychofizycznej adaptacji do systematycznego wykonywł nią pracy. l
Okres adaptacji społeczno-zawodowej młodych pracowników (nie tył(tm) niepełnosprawnych), obowiązujący 
ustawowo w zakładach pracy w naszył kraju, może być również wykorzystany dla dokonania oceny ich zdolnośł do 
pracy. Do znaczenia adaptacji społeczno-zawodowej młodych pracowita ków i właściwej organizacji tego procesu 
przywiązuje się wielką wajł (zob. Czajka, 1977). Ojej wielkim znaczeniu w przypadku młodzieży niol pełnosprawnej 
będzie mowa w dalszej części tego rozdziału. l
Na zakończenie należy stwierdzić, że jakkolwiek największą wartośJ prognostyczną ma ocena zawodowa dokonywana 
w normalnym środof wisku pracy, to jednak nie można zrezygnować ze wstępnego rozeznania]! zarówno lekarskiego, 
jak i psychologicznego oraz socjalnego, odpowiednia do przypadku i problemu, jaki dana jednostka przedstawia. 
Zarówna funkcjonalna ocena lekarska, jak i psychologiczne badania testowe, wył wiad socjalny oraz próby pracy, w 
połączeniu z obserwacją i zastosowaniem skal oceny zachowania się w sytuacji pracy, dostarczają potrzebnych inforł 
macji dla oceny możliwości zawodowych jednostki. l
Potrzeba bardziej lub mniej szczegółowej oceny zawodowej wynifcaa może z różnych przyczyn. Decyduje o tym 
problem zawodowy, którjfl
244

•»ba rozwiązać. Zwykle jednostki niepełnosprawne, lecz bez specjalnych
•oblemów zawodowych, posiadające określone kwalifikacje zawodowe,
• wymagają szczegółowych i długotrwałych badań.
l Najogólniej można powiedzieć, że przewidywanie powodzenia osób
•liwłnosprawnych w pracy, jakkolwiek nie jest łatwe (zwłaszcza gdy dana
•iiostka nie jest jeszcze przygotowana do pracy i nie jest do niej przysto-fcwna lub ma trudności w przystosowaniu) - 

jest jednak możliwe.
• podstawie rozpoznania właściwości jednostki  związanych z pracą
•eeny jej funkcjonowania w konkretnej sytuacji prucy oraz oceny czyn-
•ow motywujących jej działanie możemy przewidywać w pewnym za-
•iic kierunek i sposób wykorzystaniu pr/ez niij posiadanych zdolności, za-
•kojenia potrzeb zawodowych oraz jej możliwości  przystosowawcze
•p/wojowe. Z kolei na podstawie analizy pracy i jej warunków można
•ewidywać, jak będą zaspokojone określone potrzeby zawodowe jed-
Łiki.
l(K'cna zawodowa przeprowadzana okresowo w związku ? procesem wystosowywania się jednostki niepełnosprawnej 
do pracy, sterowanym BP/, odpowiednio przygotowanych specjalistów, umożliwia stwierdzenie BMl^pów oraz 
istniejących jeszcze braków i zaburzeń w funkcjonowaniu (^Mostki w sytuacji pracy, wskazuje na potrzebę 
zapewnienia jej dalszej jłmocy lub zmniejszenia tej pomocy i konieczność usamodzielniania jf, aż do momentu 
uzyskania gotowości do podjęcia normalnej pracy,
jtrrspektywą osiągnięcia i utrzymania względnej równowagi między jed-(Mttką a środowiskiem pracy.
l >obór - na podstawie przeprowadzonej analizy pracy w zakładzie - Ipowiedniego stanowiska pracy, dostosowanego do 
możliwości i ogra-jt/eń danej jednostki oraz do właściwości jej funkcjonowania w sytuacji fiu-y, i ostateczne 
stwierdzenie gotowości do zatrudnienia kończą pierw-
•tap przystosowania do pracy, w specjalnie do tego celu zorganizowa-warsztacie, tj. w warsztacie szkoleniowym w 
okresie nauki zawodu, ikładzie pracy chronionej czy też w zwykłym zakładzie spółdzielni 11 idów, przed 
zatrudnieniem w nim.
-nieważ większość niepełnosprawnych może, chce i powinna praco-oraz pracuje w zwykłych zakładach pracy, w 
integracji z innymi oso- • ', bardziej od nich sprawnymi, bardzo ważne jest dobre ich przysto-nie się do pracy w tych 
zakładach, tj. osiąganie w pracy zadowolenia >vnocześnie spełnianie stawianych wymagań bez szkody dla zdrowia.
245

Powodzenie i niepowodzenie w przystosowaniu zawodoi osób niepełnosprawnych
Zainteresowanie specjalistów zajmujących, się rehabilitacją osób niej sprawnych zwraca się coraz bardziej ku poznaniu 
ich funkcjono^ w zwykłej sytuacji pracy oraz ustaleniu czynników determinujących st w ich rehabilitacji zawodowej. 
Zarówno teoretycy, jak i praktycy w dzinie rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych za kryterium powodzenia 
przyjmują najczęściej wejście lub powrót niepełnosprav jednostki do pracy (Gellman, 1966; Neff, 19706; Tseng, 1975). 
Powrót i poprzednio wykonywanej pracy lub po prostu uzyskanie pracy w tzw. n^ malnych (w odróżnieniu od 
"specjalnych") warunkach w zwykłych (w i różnieniu od "chronionych") zakładach pracy i utrzymanie się w tym 
trudnieniu było i jest jeszcze często uważane za sukces w zawodowej habilitacji osób niepełnosprawnych, za 
uwieńczenie całego procesu bilitacji.
W przypadku osób z ciężkimi kalectwami i upośledzeniami funkcji ganizmu za sukces w rehabilitacji zawodowej 
uważane jest nawet zatn nienie w specjalnych warunkach w zakładzie pracy chronionej bądź łupniczo (w tzw. systemie 
pracy nakładczej). Jak stwierdza W. S. ' uznanie zdolności do pracy za kryterium sukcesu utrwaliło się jeszcze dziej, 
gdy zakres rehabilitacji rozszerzył się na osoby pełnosprawne L/ nie, lecz upośledzone w inny sposób - psychicznie i 
umysłowo lub tzw. dostosowane społecznie, dla których głównym problemem jest możng| sprostania zwykłym 
wymaganiom życia społecznego. W związku z tjj wysiłki rehabilitacyjne skoncentrowano jeszcze bardziej na probler 
przystosowania do pracy i przezwyciężenia zarówno intraindywidualnj jak i społecznych barier, stojących na 
przeszkodzie w zatrudnieniu osób.
Wyrażenie "rehabilitowany do zatrudnienia" (rehabilitated into ploymenf), stosowane przez służbę rehabilitacji 
zawodowej, wiąże suk bądź niepowodzenie w rehabilitacji z zatrudnieniem danej jednostki. rehabilitacji zawodowej 
danego przypadku uważana jest za "zamknięt tj. pomyślnie rozwiązaną, gdy jednostka jest efektywnie zatrudniona, 
oznacza zazwyczaj utrzymanie się w odpowiednio dobranej pracy prz okres jednego roku. W ocenie efektywności 
programu rehabilitacji d owej skupiono się na danych dotyczących zatrudnienia. Poradnict zawodowe i szkolenie 
zawodowe służą temu ostatecznemu celowi.

W ostatnich latach, w związku z obejmowaniem rehabilitacją coraz | M lepszych przypadków niepełnosprawności, 
poszukuje się też innych kryli* ri ów postępu i powodzenia w rehabilitacji, nie związanych z zatrudnie-zarobkowym. 
Gdy niemożliwa jest pełna rehabilitacja zawodowa, |M'tlizacja różnych niezarobkowych form aktywności człowieka 
jest uwa-Iliiiia za sukces. Jednakże, jeżeli tylko jest to możliwe, dąży się do zapew-Ifilrnia osobom niepełnosprawnym 
pracy zawodowej i zarobkowej. Praca [inwodowa umożliwia nawet ciężko poszkodowanym osobom usamodziel-
Irnie się, założenie rodziny, nadanie sensu ich życiu.
Traktowanie zatrudnienia, czy też powrotu do pracy, jako sukcesu w re-(iiihilitacji zawodowej wiąże się zarówno z 
indywidualną potrzebą, jak
/e społeczną koniecznością pracy. Podziw dla osób przezwyciężających
pracy niepełnosprawność organizmu jest powszechny. Społeczne uspra-n'u illiwienie niepodejmowania pracy przez 
dorosłych mężczyzn dotyczy Jlylko - jak podkreśla C. Safilios-Rothschild (1970) - ciężko poszkodo-p mych inwalidów, 
ale nawet w tych przypadkach "nieoficjalnie" oczekuje lii',, że przezwyciężą oni swe inwalidztwo i podejmą pracę. 
Oprócz powrotu i1<> pracy, najbardziej powszechną miarą sukcesu w rehabilitacji jest zda-tej autorki stopień 

usprawnienia fizycznego. Sukces ten determinują czynniki społeczne, psychospołeczne i psychologiczne.
Wprawdzie większość teoretyków, jak też i praktyków zajmujących się • < habilitacją osób niepełnosprawnych, za 
sukces uważa samo efektywne i> li zatrudnienie, należy stwierdzić, że jest to jedynie sukces częściowy, i > pełnym 
sukcesie w rehabilitacji zawodowej można mówić dopiero wów-<MS, gdy niepełnosprawna jednostka jest do pracy, 
którą wykonuje po ^trudnieniu, dobrze przystosowana, tj. wtedy, kiedy zadowoleni są z jej i'i.icy przełożeni, ponieważ 
spełnia stawiane jej wymagania, a więc jest p! /ydatna, i gdy zadowolona jest ona sama, mogąc zaspokajać swoje po-
it/.cby związane z pracą. Przyjmujemy więc, że powodzenie w rehabili-11. j i zawodowej ściśle wiąże się, a nawet 
może być utożsamiane z sukcesem «• przystosowaniu zawodowym niepełnosprawnej jednostki, stanowiącym podstawę 
jej rozwoju zawodowego. Ważne jest nie tylko to, że niepełnosprawna jednostka została zatrudniona w odpowiednio 
dobranej pracy, ki /. również, a nawet jeszcze bardziej to, jak w tej pracy funkcjonuje i z ja-fclm skutkiem - społecznym 
i osobistym. Tylko wówczas możemy uwalać, że jednostka bardziej lub mniej sprawna jest przystosowana do pracy, 
(iły jest w niej przydatna i równocześnie z niej zadowolona (por. Dawis, loląuist, Weiss, 1968).
247

mnn
Wiele badań poświęcono problemowi motywacji i zadowolenia z prą jako czynnikom szczególnie ważnym i w sposób 
istotny wpływający na przebieg i wyniki pracy (Gliszczyńska, 1971; Sarapata, 1973, 197 Yroom, 1964; Kuhlen, 1963; 
Lawler, 1973; Hirszel, 1969).
X. Gliszczyńska, w swych psychologicznych badaniach nad motywac w środowisku pracy, wyróżniła ostatecznie na 
podstawie analizy czyi) nikowej sytuacji motywacyjnych następujące sytuacje:
1) sytuację przedemerytalnej stabilizacji zawodowej,
2) sytuację dynamiki zawodowej,
3) sytuację biedy i zastraszenia,
4) sytuację zdobytej pozycji zawodowej.
Osoby niepełnosprawne, podobnie jak i pełnosprawne, mogą znajdc wać się we wszystkich wyróżnionych przez X. 
Gliszczyńska sytuacja motywacyjnych, zależy to bowiem od wielu czynników, a nie tylko od ic niepełnosprawności 
(Larkowa, 1977). Ustalenie, w których z nich na częściej znajdują się różne grupy osób niepełnosprawnych, 
wymagałob przeprowadzenia specjalnych badań pod tym kątem widzenia.
Sytuacja pracownika w zakładzie pracy, zarówno bardziej, jak sprawnego, zależy w dużym stopniu od zaspokojenia 
jego potrzeb związanyc z pracą, lecz również od aktywności samego pracownika i od wykorz stania przez niego 
możliwości tkwiących w pracy i w środowisku pracy Stanowi to podstawę zadowolenia bądź niezadowolenia jednostki 
z wyko nywanej pracy.
Na konieczność poznawania potrzeb zawodowych, których zaspoko jenie jest warunkiem zadowolenia bądź 
niezadowolenia z pracy, zwracaj^ uwagę różni autor/y (m.in. Yiteles, 1953; Gellman 1953; Neff, 1970a Carlson, Dawis, 
England, Lofąuist, 1962; Herberg, Mausner, Petersenj Capwell, 1957; Sarapata, 1977; Kuhlen, 1963). Skutki 
zadowolenia bąd niezadowolenia z pracy są, jak wynika z badań i jak możemy zaobserwował w życiu, bardzo rozległe i 
poważne.
Zadowolenie pracownika z wykonywanej pracy pozostaje w związku z jego wobec niej postawą (zob. Yroom, 1962; 
Tseng, 1975; Larkowa 1977). Nie jest to jednak związek prosty, ponieważ zarówno na postaw j wobec pracy, jak i 
zadowolenie z niej wpływa szereg czynników. Czynniki te omawiają w swych badaniach m.in. Carlson, Dawis, 
England i quist (1962), Tseng (1975) i Larkowa (1977).
M. Tseng, w swoich badaniach przeprowadzonych wśród byłych klien* tow ośrodka rehabilitacji zawodowej oraz ich 
aktualnych pracodawców,!
248

rastosował opracowane przez siebie kwestionariusze i w? lat pod MWI|| niistępujące zmienne: wiek, stan cywilny, 
liczbę osób na utrzymaniu, inti^ąj upośledzenia, wykształcenie, rodzaj zatrudnienia, otrzymane uiłu|l w M* k resie 
rehabilitacji zawodowej, okres zatrudnienia w danym mlcjicu liczbę godzin pracy w tygodniu, zadowolenie z pracy, 
sposób /ujęcia, osobowość jednostki jako pracownika, biegłość w wykonywaniu pracy, postawę wobec pracy, 
samoakceptację, status zawodowy wipdł* małżonka i zgodność z współmałżonkiem w sprawach rodzinnych. Na pod-
itawie wyników swych badań stwierdził, że na ogół osoby niepełnosprawne, które przeszły przez proces rehabilitacji 
zawodowej w ośrodku w Za-
jchodniej  Wirginii, wykonywały swą pracę zadowalająco. Jako grupa osiągały średnio wysoki poziom zadowolenia z 
wykonywanej pracy, średni
j Hopień samoakceptacji oraz wykazywały pozytywne postawy wobec pracy.
l Ich ocena własnej wydajności w pracy zbliżona była do oceny dokonanej przez pracodawców. Zawyżona była 
natomiast ich ocena własnej osobowości juko pracowników. Zadowolenie niepełnosprawnych pracowników z 
wykonywanej pracy korelowało dodatnio z ich osobowością jako pracowników i z samoakceptacją; dodatnia korelacja 
wystąpiła też między samoak-
| ceptacją i postawą wobec pracy, jak również między postawą wobec pracy n liczbą godzin pracy w tygodniu oraz 
zgodnością z współmałżonkiem w sprawach rodzinnych.
Wyniki uzyskane w wymienionych i w innych badaniach wskazują na dużą zależność efektów pracy i w ogóle 

rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych od czynników psychologicznych i społecznych. Przy-itosowanie do 
pracy, wykorzystanie możliwości człowieka, mogących równoważyć niepełnosprawność fizyczną, oraz jego rozwój 
zawodowy leżą głównie w sferze psychospołecznej.
Przy badaniu i analizowaniu problemów osób niepełnosprawnych w sytuacji powodzenia bądź niepowodzenia w pracy 
zawodowej oraz przystosowania się do niej nasunęła się konieczność wyodrębnienia różnych grup osób 
niepełnosprawnych. Wyróżniono następujące grupy: osoby przystępujące do pracy w ogóle po raz pierwszy bądź też po 
raz pierwszy po doznaniu niepełnosprawności oraz osoby podejmujące pracę w nowym zakładzie bądź też pozostające 
w tym samym co dotychczas zakładzie. Każda z tych grup osób znajduje się w innej sytuacji zawodowej (Larkowa, 
1980a). Ponadto wśród osób kontynuujących pracę w tym samym zakładzie, w którym były zatrudnione przed 
doznaniem niepełnosprawności, można wyróżnić:
249

- osoby, które pracują na tym samym stanowisku co przed doznanie niepełnosprawności,
- osoby, które w związku z zaistniałą niepełnosprawnością zmienia stanowisko pracy w danym zakładzie.
W zakładach przemysłowych w naszym kraju grupa osób niepełnd sprawnych pracujących w tym samym zakładzie co 
przed powstaniejj niepełnosprawności, to w większości przypadków pracownicy zatrudnieB w tych zakładach przez 
wiele lat - dłużej niż 10 lat (Larkowa, 1976,1980a)j Natomiast do osób niepełnosprawnych przystępujących do pracy po 
rg pierwszy należy przede wszystkim młodzież niepełnosprawna kończ specjalne, zwłaszcza zawodowe, oraz zwykłe 
szkoły ponadpodstawov (Larkowa, 1981, 1984), a także szkoły podstawowe i średnie ogólnokszta cące oraz szkoły 
wyższe.
|,;;..;;.';
Badania niepełnosprawnych pracowników
w sytuacji powodzenia i niepowodzenia w przystosowaniu do pracy
Pracownicy niepełnosprawni zatrudnieni w zwykłych zakładach pracy to liczna grupa. Stanowią oni ok. 10 - 14% ogółu 
pracujących. Od właściwego! , przystosowania zawodowego zależy ich funkcjonowanie w pracy, zdrowic,| 
pozostawanie w zatrudnieniu, wyniki w pracy.
W celu poznania, jak funkcjonują niepełnosprawni pracownicy w sytuacji^ powodzenia i niepowodzenia w 
przystosowaniu do pracy oraz jakie na to wpływają czynniki, w Centralnym Instytucie Ochrony Pracy w WarszawioJ 
przeprowadzono odpowiednie badania w czterech zakładach przemysło-j wych (przemysłu maszynowego oraz 
przemysłu materiałów budowla-] nych - zob. Larkowa, 1977).
Aby lepiej uchwycić czynniki wspólne dla osób z różnego rodzaju upo-ij śledzeniami sprawności organizmu i móc 
stwierdzić, czy i jakie czynniki | są dla nich specyficzne, badaniami objęto 300 niepełnosprawnych pracow-l ników, 
których zaliczono do następujących grup: grupy R (109 osób,J tj. 36,3%, z uszkodzeniami narządów ruchu, głównie z 
chorobami i uszkodzeniami kręgosłupa oraz kończyn) i grupy K (155 osób, tj. 51,7%, z chorobami układu krążenia, 
głównie z chorobą nadciśnieniową, chorobą wieńcową serca i po zawałach serca); w grupie RK, tj. z uszkodzeniami 
narządów ruchu i jednocześnie z chorobami układu krążenia, było 36 osób (12%), przy czym 3/4 badanych stanowili 
mężczyźni. Najliczniejsi w tej
250

grupie byli pracownicy w wieku 41-50 lat (34%) oraz 51-60 lat (33,3%); pracę o charakterze fizycznym wykonywało 
85% osób.
W badaniach posługiwano się metodą wywiadu z niepełnosprawnymi pracownikami i ich przełożonymi - mistrzami i 
kierownikami działów, z lekarzami przemysłowymi i specjalistami ds. rehabilitacji leczniczej oraz z kierownikami 
ośrodków rehabilitacji przemysłowej, istniejących w dwóch zakładach pracy. Zastosowano również specjalnie 
opracowany kwestionariusz i skalę ocen różnych cech osób badanych, charakteryzujących ich osobowość jako 
pracowników. Oceniali, je równolegle niepełnosprawni pracownicy i ich przełożeni. Stan zdrowia niepełnosprawnych 
pracowników, zgodność z nim ich zatrudnienia, wska/ania i przeciwwskazania do pracy oraz potrzeby rehabilitacyjne 
określali lekar/e przemysłowi i lekarze rehabilitujący. Osobami badanymi byli inwalid/,i oraz inni niepełnosprawni 
pracownicy, zaliczeni przez zakładowych lekarzy przemysłowych do grup czynnego poradnictwa lekarskiego.
Przyjęto za punkt wyjścia - zgodnie z teorią przystosowaniu do pracy - że jednostka bardziej lub mniej sprawna jest 
przystosowana do pracy wówczas, gdy wykazuje przydatność do danej pracy, tzn. odpowiada stawianym jej 
wymaganiom, co wyraża się w zadowoleniu z pracowniku, i gdy jednocześnie zachodzi zgodność między potrzebami i 
oczekiwaniami danej jednostki a możliwościami zaspokojenia ich przez wykonywaną pracę i przez środowisko pracy - 
co wyraża się w jej zadowoleniu z pracy (por. Dawis, Lofąuist, Weiss, 1968).
Badania poszły jednak w innym kierunku niż badania wymienionych autorów, ponieważ przyjęto inny cel. Tym celem 
było ustalenie, jak funkcjonują w pracy osoby dobrze i źle przystosowane zawodowo, jaka jest ich struktura osobowości 
i w jakim pozostaje związku z przystosowaniem do pracy oraz jakie czynniki warunkują powodzenie w przystosowaniu 
/awodowym.
Przydatność pracownika określana była na podstawie oceny przez przełożonych: wydajności, jakości pracy, stosunku 
do niej, ogólnej oceny wartości pracy w porównaniu z pracownikami pełnosprawnymi fizycznie, sprawiania lub 
niesprawiania kłopotów w pracy. Za przydatnych i zadowa-, łających pracowników uznano osoby, które odpowiadały 
wszystkim wymienionym kryteriom łącznie i uzyskały ocenę dobrą lub bardzo dobrą.
Zadowolenie pracownika określano na podstawie wyrażenia przez niego: ogólnego zadowolenia z pracy, chęci (lub 

niechęci) do zaprzestania pracy i przejścia na rentę, zmiany stanowiska pracy, zakładu lub zawodu.
251

Do grupy całkowicie zadowolonych zaliczono tych pracowników, którzy odpowiadali tym kryteriom łącznie w dużym i 
bardzo dużym stopniu. Wyróżniono pięć następujących kategorii powodzenia w przystosowaniu do pracy:
A - pracownicy bardzo dobrze przystosowani: bardzo zadowalający (bardzo przydatni) i bardzo zadowoleni,
B - pracownicy dobrze przystosowani: zadowalający (przydatni) i zadowoleni,
C - pracownicy częs'ciowo przystosowani: zadowalający (przydatni), lecz niezadowoleni,
D - pracownicy częściowo przystosowani: niezadowalający (mało przy-j datni), lecz zadowoleni,
E - pracownicy źle przystosowani: niezadowalający (mało przydatnijj i niezadowoleni.
Przeanalizowano rolę czynników biologicznych, psychologicznych, spc łec/nych, zawodowych, ekonomicznych i 
rodzinnych, decydujących o poił wodzeniu bądź niepowodzeniu w przystosowaniu się do pracy wśród pra-sj cewników 
z uszkodzeniami narządu ruchu (R) oraz z chorobami układu^ krążenia (K), zakwalifikowanych do wymienionych 
kategorii. Na podstawie uzyskanych danych stwierdzono w obu grupach osób niepełnosprawnych takie same zależności 
między wymienionymi czynnikami a powodzeniem w przystosowaniu zawodowym.
Cechy charakteryzujące niepełnosprawnych pracowników z grup R i K w obrębie tej samej kategorii przystosowania 
(od A do E) były w większości przypadków identyczne. Różnice w zakresie pewnych cech, zwłaszcza psychicznych, 
dotyczyły głównie ich stopnia (nasilenia); określano te cechy według pięciopunktowej skali jako występujące u 
poszczególnych jednostek w stopniu: wysokim, średnim, małym, bardzo małym, zerowym.
Rodzaj niepełnosprawności nie różnicował pracowników znajdujących się w podobnej sytuacji przystosowania 
zawodowego. Wiele istotnych różnic wystąpiło natomiast między pracownikami z obu grup (R i K) w zależności od ich 
powodzenia lub niepowodzenia w przystosowaniu się do pracy, a więc w związku z różną sytuacją w tym zakresie.
Pracownicy bardzo dobrze przystosowani do pracy (zaliczeni do kategorii A) znacznie różnili się pod wieloma 
względami od pracowników źle przystosowanych zawodowo (kategoria E), zwłaszcza pod względem cech 
psychicznych. Nic można, oczywiście, negować pewnego wpływu Stanu zdrowia na
252

przystosowanie do pracy. Stwierdzono, że spośród badanych i analizowanych czynników biologicznych i zdrowotnych 
istotne znaczenie dla powodzenia w adaptacji zawodowej niepełnosprawnych pracowników miał zwłaszcza stan ich 
zdrowia w okresie ostatnich sześciu miesięcy. Wśród pracowników źle przystosowanych do pracy, zwłaszcza w grupie 
z uszkodzeniami narządów ruchu, nieco więcej niż w innych grupach było osób, których stan zdrowia według oceny 
lekarza uległ w tym okresie pogorszeniu.
Stan zdrowia pozostawał najczęściej bez zmian w ciągu ostatnich sześciu miesięcy u 58,3% osób badanych, u 22,7% 
osób poprawił się, a tylko u 19% badanych pogorszył się. Należy przy tym pamiętać, że na poprawę lub pogorszenie się 
stanu zdrowia i samopoczucia pracowników wielki wpływ mają czynniki pozazdrowotne, których związek z 
powod/cniem w przystosowaniu do pracy ustalono w przeprowadzonych badaniach.
Czas trwania choroby lub uszkodzenia ciała u większości osób wynosił od 2 do 10 lat. Wśród osób chorujących 
najdłużej (ponad 10 lat) slosun-kowo najwięcej było pracowników najlepiej przystosowanych zawodowo. Najczęściej 
były to osoby z uszkodzeniami narządów ruchu. Dłużs/.y czas trwania niepełnosprawności bez pogorszenia stanu 
zdrowia sprzyjał /atcm w pewnym stopniu lepszemu przystosowaniu zawodowemu.
Nie stwierdzono związku między płcią i wiekiem niepełnosprawnych pracowników a ich powodzeniem w 
przystosowaniu do pracy zarówno w grupie R, jak i K.
Rozkład liczbowy osób badanych w poszczególnych kategoriach przystosowania do pracy, z wyróżnieniem głównej 
przyczyny niepełnosprawności, przedstawia tabela 1.
Interesujące dane otrzymano w wyniku analizy informacji o absencji chorobowej osób badanych w porównaniu ze 
średnim wskaźnikiem ogólnej absencji chorobowej w badanych zakładach w tym samym roku, w którym 
przeprowadzane były badania. Nie stwierdzono statystycznie istotnej /.ależności między absencją chorobową, związaną 
z przyczyną niepełnosprawności, a stopniem przystosowania do pracy, jakkolwiek wskaźnik absencji był niższy wśród 
pracowników kategorii A (tj. bardzo dobrze przystosowanych) od średniego wskaźnika dla całego zakładu (który 
wynosił 6,02) aniżeli wśród pracowników zaliczanych do kategorii E (tj. źle przystosowanych). Wystąpiła natomiast 
bardzo istotna zależność między ogólną absencją chorobową (nie związaną z przyczyną niepełnosprawności) a 
powodzeniem w przystosowaniu zawodowym. Wśród pra-

cewników zaliczonych do kategorii A wskaźnik ten był znacznie częściej mniejszy od średniego dla całego zakładu 
aniżeli wśród pracowników kategorii E.
Stwierdzone prawidłowości wskazują na to, że na większą absencją chorobową wpływają czynniki inne niż choroba lub 
uszkodzenie stan« wiące przyczynę niepełnosprawności. Nieprzystosowanie do pracy i zane z tym trudności w jej 
wykonywaniu, wynikające ze złego dobc
TABELA l
Rozkład liczbowy osób badanych z grup R i K w poszczególnych kategoriach przystosowania zawodowego
Kategoria przystosowania

Osoby badane

Osoby zaliczone do grup według głównej przyczyny niepełnosprawności (w %)

do pracy

liczba

%

R

K

A

56

18,7

11,0

23,9

B

82

27,3

20,2

34,2

C

87

29,0

38,5

20,7

D

29

9,7

10,1

9,7

E

46

15,3

20,2

11,6

Ogółem

300

100,0       |        100,0

100,0

pracy i z niespełniania przez pracownika stawianych mu wymagań orau z jego niepowodzeń w pracy i z braku z niej 
zadowolenia, mogą powodować j tzw. ucieczkę w chorobę, jak też stwarzać podatny grunt do powstawania chorób 
psychosomatycznych i obniżać ogólną odporność na choroby* Oczywiście, istniejące naruszenie sprawności organizmu 
może powodo« wać również większą podatność na inne choroby. Działa tu też mechanizm! sprzężenia zwrotnego: 
częstsza absencja chorobowa wywołuje niezadowo«| lenie przełożonych i utrudnia przystosowanie do pracy 
niepełnosprawny! , pracownikom.
Należy też dodać, że w większości przypadków (88,7%) badane osobj niepełnosprawne wymagały leczenia, najczęściej 
ambulatoryjnego i sana«l toryjnego (zwłaszcza przy chorobach układu krążenia). Jednakże zależ-tl ność między 
potrzebą leczenia a stopniem przystosowania do pracy uio| była statystycznie istotna.
Badania wykazały, że spośród czynników zawodowych szczególne zna« czenie dla przystosowania zawodowego miały: 
poziom wykształcenia, kwa«

lifikacje zawodowe, zgodność pracy ze stanem zdrowia oraz warunki l K-orelowały one w sposób statystycznie istotny 
z przystosowanym dtt l pracy. Nie miał istotnego znaczenia rodzaj wykonywanej pracy, walni l było natomiast 
dostosowanie jej do możliwości poszczególnych jednoitski l Pewne właściwości osobowości związane z pracą przed 
do/.nunieni nii-l pcłnosprawności, zwłaszcza tzw. ruchliwość zawodowa, korelowały t lep» |»/,ym przystosowaniem 
zawodowym po jej wystąpieniu. Stwierdzono bar-l (l/.o istotny statystycznie związek między częstością zmian 
stanowisk pracy l przed doznaniem niepełnosprawności a późniejszym powodzeniem w pr/y-
• •losowaniu zawodowym. Właśnie pracownicy zaliczeni do kategorii A, [którzy po wystąpieniu niepełnosprawności 
zmieniali stanowiska pracy Ir/udziej niż pracownicy kategorii E, czynili to znacznie częściej przed jej l Wy stąpieniem. 
Wskazywałoby to, że jednostki bardziej aktywne, poszuku-Ijiicc dla siebie lepszego miejsca w życiu zawodowym (bo 
w tym kierunku lunierzały poprzez zmianę stanowisk pracy), nie obawiające się zakłóceń [równowagi spowodowanych 
zmianą pracy, łatwiej również osiągają hiwnowagę w pracy po doznaniu niepełnosprawności i koncentrują się jfw 
osiąganiu bardzo dobrych wyników w przystosowaniu do pracy. Na-[liuniast osoby źle przystosowane zawodowo 
napotykają trudności w pracy l j nie umiejąc sobie z nimi dać rady, same dążą do zmiany pracy, albo też, Ibcdąc 
pracownikami mało przydatnymi, wzbudzającymi niezadowolenie |j>i/ełożonych, chętnie są przez nich przesuwane na 
inne stanowiska pracy. l W wyniku przeprowadzonych badań stwierdzono, że czynniki psycholo-|ic/,ne i 
psychospołeczne mają bardzo znaczny wpływ na przystosowanie inwodowe pracowników niepełnosprawnych, 
zarówno z uszkodzeniami hit rządów ruchu, jak i z chorobami układu krążenia.
l'r/ydatność do pracy badanych pracowników. Przełożeni ocenili na ogół
ilul>rze spełnianie wymagań stawianych przez środowisko i sytuację pracy,
||   przydatność badanych niepełnosprawnych pracowników z obu grup
Uliorobowych. Jak wiadomo, przydatność do pracy stanowiła jedno z kry-
Htriów przystosowania zawodowego. Mało przydatni byli uznawani zapra-
||iiwników źle przystosowanych. Ogólna ocena wartości pracy osób nie-
Hrlnosprawnych przedstawiała się następująco: za pracujących lepiej niż
•inii uznano 29,3% ogółu badanych, za pracujących na równi z innymi -
•7,7%, za pracujących gorzej - 13,0%.
• Hardziej szczegółowa ocena wydajności, jakości i stosunku do pracy, do-
•pnana przez przełożonych, dała wyniki jeszcze bardziej optymistyczne. Jako
7SS

wyraźnie złe oceniono: wydajność pracy tylko jednego pracownika, jakość pracy - dwóch pracowników, stosunek do 
pracy - trzech pracownikowi (tj. 1% ogóhi badanych). Jako gorsze od przeciętnej oceniono: wydajność 3,7% osób, 
jakość pracy - l % osób oraz stosunek do pracy - 2,7% osób, Jako bardzo dobre i dobre oceniono: wydajność pracy 79% 
osób, jakość pracy - 83,7% osób i stosunek do pracy - 85,7% osób. Wydajność, jakość pracy i stosunek do pracy 
pozostałych osób oceniono jako przeciętni-, Ocena tych aspektów pracy w poszczególnych grupach chorób i uszkod/,ci\ 
przedstawiała się podobnie.
Większość pracowników niepełnosprawnych (77,7%) nie sprawiała ż;ul nych kłopotów swoim przełożonym. Natomiast 
pojawiające się kłopoty wynikały przede wszystkim ze  zmniejszonej  dyspozycyjności w praiy z powodu 
niepełnosprawności i absencji chorobowej oraz ze sposobu zachowania się, nie akceptowanego przez przełożonych.
Funkcjonowanie w pracy i cechy osobowości pracowników dobrze i źle ps / \ stosowanych - według oceny 
przełożonych. Przełożeni niepełnosprawna pracowników nie tylko oceniali wyniki ich pracy i stopień spełniania magań 
stawianych w sytuacji pracy (co było podstawą określenia przydn ności w pracy przy ustalaniu stopnia przystosowania 

zawodowego), ! również cechy osobowości przejawiające się w zachowaniu się osób bad.i nych wobec pracy, innych 
ludzi, siebie i życia, jak też ich ogólny poziom aktywności, umiejętności zawodowe, samokontrolę i sterowanie swoim 
zachowaniem.
Ocena dokonywana była według siedmiopunktowej skali i dotyczył.' 24 cech wymienionych na liście przymiotnikowej 
cech pracownika (22 t chy wymienione są w tabeli 2, dwie pozostałe to: "lękający się o swoją zdrowie" oraz "aktywny 
społecznie"; stopnie oceny: ogromny, bardzfl duży, duży, średni, mały, bardzo mały, zerowy).
Na podstawie uzyskanych danych stwierdzono duże różnice w funkcje nowaniu niepełnosprawnych pracowników 
zaliczanych do różnych kati gorii powodzenia w przystosowaniu zawodowym. Największe różnice stąpiły między 
pracownikami najlepiej i najgorzej przystosowanymi pracy; były to różnice statystycznie istotne (p < 0,01). Rozkład 
procentov ocen dotyczących cech osobowości i zachowania pracowników bani dobrze przystosowanych zawodowo 
(kategoria A) i źle przystosowań (kategoria E) w obrębie dwóch grup chorobowych (R i K) ukazują tabi 2| 3, 4 i 5. 
Cechy, które ocenione zostały przez przełożonych jako wv

pujące u poszczególnych pracowników kategorii A w stopniu: ogromnym, bardzo dużym i dużym, ujęto w tabeli 2 jako 
wykazywane w stopniu wysokim. Cechy, które przełożeni ocenili jako występujące u pracowników
TABELA 2
( cchy osobowości i zachowania występujące u pracowników kategorii A w wysokim stopniu (wg oceny przełożonych)
Cechy

Osoby mające daną cechę W Itopnlu wysokim (w %)

grupa R

grupa K

1'ilny

100,0

97,3

/dyscyplinowany

100,0

100,0

1 Dbały o stanowisko pracy

100,0

86,5    ....

Umiejący współpracować z innymi

100,0

9l'9   A

Koleżeński

100,0

89,2

l 'osiadający umiejętności potrzebne w pracy

91,7

86,5     '

Staranny

91,7

97,3

1 >okładny

91,7

94,6

t >panowany

83,3

70,3

Wytrwały

83,3

94,6

Lubiący swoją pracę

83,3

83,8

/ainteresowany swoją pracą

83,3

94,6

Wykazujący inicjatywę w pracy

83,3     .

67,6

Dbały o swój wygląd

83,3

64,9

Towarzyski

75,0

78,4

1'rzejmujący się sprawami zakładu

75,0

70,3

1 Energiczny

75,0

70,3

Pogodny

58,3

70,3

( )ptymistyczny

58,3

45,9

Zadowolony z życia

58,3

43,2

TABELA 3
pichy osobowości i zachowania występujące u pracowników kategorii A w stopniu niskim (wg oceny przełożonych)
r1

Cechy

Osoby mające daną cechę w stopniu niskim (w %)

grupa R       |       grupa K

Skłonny do depresji Uskarżający się na swoją chorobę

75,0 75,0

73,0 73,0

257

kategorii A w stopniu małym i bardzo małym, określono i ujęto w tabeli ! jako wykazywane w stopniu niskim. Cechy 
ocenione przez przełożonych jak i występujące u poszczególnych pracowników kategorii E w stopniu średnim małym, 
bardzo małym lub zerowym ujęto w tabeli 4 jako wykazywani w stopniu średnim i niskim lub zerowym. Wreszcie 
cechy, które przełożeń <
TABELA 4
Cechy osobowości i zachowania występujące u pracowników kategorii E w stopnii* średnim i niskim lub zerowym (wg 
oceny przełożonych)
Cechy

Osoby mające daną cechę w stopniu średnim, niskim lub zerowym (w %)

grupa R

grupa K

Aktywny społecznie

81,8

61,1

Energiczny

63,6

55,6

Wykazujący inicjatywę w pracy

63,6

61,1

Zainteresowany swoją pracą

40,9

27,8

Przejmujący się sprawami zakładu

59,1

61,1

Optymistyczny

50,0

27,8

Skłonny do depresji

59,1

38,9

Opanowany

22,7

44,4

Pogodny

27,3

33,3

Zadowolony z życia

27,3

16,7

Wytrwały

31,8

38,9

Lubiący swoją pracę

.     27,3

16,7

Dbały o swoje stanowisko pracy

27,3

22,2

Pilny

27,7

33,3

Staranny

18,2

27,8

Dokładny

18,2

33,3

TABELA 5
Cechy osobowości i zachowania występujące u pracowników kategorii E w stor wysokim (wg oceny przełożonych)
Cechy

Osoby mające daną cechę w stopniu wysokim (w %)

Grupa R             Grupa K

Lękający się o swoje zdrowie /.dyscyplinowany

45,5                       55,6 54,6                       50,0

258

Bccnili jako występujące u pracowników kategorii E w stopniu wysokim, Wymienione są w tabeli 5.
Rodzaj naruszenia sprawności fizycznej, tj. przynależność do grupy cho-
fohowej, nie różnicował pracowników pod względem cech osobowości
(* sposób statystycznie istotny; w żadnym przypadku nie otrzymano/? <0,05.
Bdnakże wśród pracowników kategorii E zaznaczyły się w ocenie przez
rzełożonych stopnia występowania pewnych cech różnice między osobami
chorobami układu krążenia (K) i osobami z uszkodzeniami narządów
uchu (R). Różnice te przedstawia tabela 6.
TABELA 6
łożnice między zaliczonymi do kategorii E osobami z chorobami układu krążenia
) osobami z uszkodzeniami narządów ruchu w stopniu występowania cech dobowości
i zachowania (wg oceny przełożonych)

Grupa R                     |       Grupa K

osoby badane

osoby badune

wykazujące

w tym

wykazujące

Cechy

dane cechy

w stopniu

dane cechy

w stopniu śred-

niskim

w stopniu

nim, niskim

lubO

wysokim

lub 0 (w %)

(w %)

(w %)

1 'osiadający umiejętności

potrzebne do pracy

63,6

Ol,8

61,1

Umiejący współpracować

/ innymi

63,6

31,8

50,0

Uskarżający się na swoją

chorobę

59,1

40,9

50,0

Towarzyski

54,6

31,8

55,6

Koleżeński

50,0

18,2

50,0

i bały o swój wygląd

54,5

18,2

66,7

f
Według opinii przełożonych cechy charakteryzujące pracowników, któ-h stosunek do pracy powszechnie uważano za 
dobry, przejawiały naj-
i ściej, i to w stopniu ocenionym jako wysoki, osoby najlepiej przysto-vane do pracy. Cechami tymi były: pilność, 
staranność, dokładność,
interesowanie pracą, dbałość o swoje stanowisko pracy. Natomiast 'iry źle przystosowane do pracy znacznie rzadziej 
przejawiały tego ro-
.IJU cechy, określające ich ustosunkowanie się do pracy, nie lubiły też
'konywanej pracy, nie były nią zainteresowane i nie obchodziły ich sprawy
259

zakładu. Stwierdzono istotny statystycznie związek (p < 0,01) międl przystosowaniem do pracy a stopniem 

występowania wszystkich wymłi nionych cech, charakteryzujących ustosunkowanie się do pracy.
Podsumowując, można powiedzieć, że pracownicy bardzo dobrze i przystosowani do pracy różnią się znacznie pod 
względem właściwe psychicznych, zwłaszcza związanych z pracą i wpływających na stosun^ do niej, mianowicie pod 
względem pilności, dbałości o swoje stanowisj pracy, staranności, dokładności, zainteresowania pracą i emocjonalne do 
niej stosunku, a także zdyscyplinowania i identyfikacji z celami zakład pracy. Różnicował ich również stosunek do 
innych ludzi i do działan| na rzecz grupy społecznej - zwłaszcza koleżeńskość, umiejętność wsp<J pracy z innymi i 
towarzyskość.
Bardzo dobrze i źle przystosowani pracownicy różnili się też pod względe ogólnego poziomu aktywności (energii i 
inicjatywy), poziomu umiejętnoi zawodowych oraz poziomu samokontroli i sterowania swoim zachow^ niem 
(opanowania, wytrwałości). Różny był także ich stosunek do żyć i do siebie samych, a zwłaszcza do swego stanu 
zdrowia.
Samoocena a przystosowanie zawodowe. Wszyscy badani niepełnosprawn pracownicy dokonali oceny tych swoich 
właściwości i zachowania, oceniali ich przełożeni. Samoocena wypadła znacznie dla nich korzystnic/| odnosiło się to 
zwłaszcza do osób częściowo i źle przystosowanych do pracy Zatarły się też w znacznym stopniu różnice między 
pracownikami dobr/J i źle przystosowanymi. Tylko w przypadku niektórych cech wystąpili wyraźne różnice.
Najczęściej we wszystkich omawianych kategoriach przystosowania /j wodowego badani pracownicy przypisywali 
sobie następujące cechy, cłu rakteryzujące ustosunkowanie się do pracy: staranność, dokładność i łość o stanowisko 
pracy, pozytywny stosunek do obowiązujących w prą reguł i poleceń przełożonych, tj. zdyscyplinowanie, a także 
poziom jętności zawodowych odpowiadających stawianym wymaganiom. Do dzo często wymienianych cech o dużym 
nasileniu należała m.in. umie ność współpracy z innymi oraz koleżeńskość. Wysoka ocena siebie ja pracowników przez 
duży odsetek osób z wszystkich kategorii przystc wania zawodowego może świadczyć o tym, że chciały one widzieć 
siebie i ol zywać się innym tak, jak powinni, ich zdaniem, wyglądać dobrzy prą nicy.
Istotne  statystycznie  różnice  (p < 0,01)  między  samooceną  ba
260

brze i źle przystosowanych zawodowo pracowników wystąpiły w za-sie cech charakteryzujących ich emocjonalne i 
poznawcze ustosunko-inie się do pracy, do swego zakładu oraz do życia w ogóle, a także do l swego zdrowia. W 
znacznej większości przypadków pracownicy bardzo l dobrze przystosowani stwierdzali, że lubią swoją pracę, są nią 
zaintereso-przejmują się sprawami zakładu, są na ogół zadowoleni z życia, pogodni i nie trapi ich lęk o swoje zdrowie. 
Odwrotnie było w przypadku Mucowników źle przystosowanych.
Różnica na poziomie statystycznie istotnym wystąpiła również w za-lircsie aktywności społecznej (%2 = 8,60; p < 
0,02) nu korzyść pracow-|ików bardzo dobrze przystosowanych zawodowo.
Osoby źle przystosowane zawodowo częściej i w silnicJN/.ym stopniu |)N/cjawiały skłonność do depresji. W tym 
zakresie wystąpiłn wyraźna ró*ni«. |t i między pracownikami bardzo dobrze i źle przystosowanymi (#* •» 11,81;
|r   o,oi).
Skłonność do depresji, lęk o zdrowie i ogólne niezadowolenie z tycia, ze u pracowników źle przystosowanych 
zawodowo, wskazują na, siirotyzację osobowości i mogą świadczyć o zaburzeniu w przystosowa-, ilu psychicznym 
jednostki i o braku samoakceptacji. ' Neurotyzacja osobowości jest - według psychologów klinicznych - jod-z typowych 
następstw długotrwałego zablokowania niektórych waż-potrzeb człowieka (Fraczek, Kofta, 1975). Być może, w 
przypadku ;Janych pracowników istotny wpływ na neurotyzację osobowości ma Ilezaspokojenie istotnych potrzeb, 
jakie wiązali oni z pracą. Również dłu-ptrwałe zablokowanie innych ważnych potrzeb, nie związanych z pracą, 
owoduje neurotyzację osobowości, a to z kolei ma wpływ na powodzenie ' przystosowaniu zawodowym. Jeśli chce się 
pomóc w rozwiązywaniu tego pdzaju problemów, każdy indywidualny przypadek wymaga dobrego pznania i głębokiej 
analizy psychologicznej. Przedstawione prawidłowości w samoocenie oraz różnicach w zakresie nawianych cech 
osobowości i zachowania między pracownikami bardzo pbrze i źle przystosowanymi zawodowo występowały zarówno 
wśród
z chorobami krążenia, jak i z uszkodzeniami narządów ruchu. Stwierdzając występowanie w określonej sytuacji, np. 
niepowodzenia '-zystosowaniu do pracy, pewnego zjawiska, trudno jest jednoznacznie ślić, co było pierwotne. Często 
działa mechanizm sprzężenia zwrot->: pewne czynniki, np. lęk o zdrowie, mogą istniejącą sytuację pogor-yć, a to z 
kolei powoduje nasilenie się lęku.
261

Jakkolwiek samoocena dokonana przez niepełnosprawnych pracowni! ków znacznie różniła się od ich oceny podanej 
przez przełożonych, td jednak musimy pamiętać o wartości samooceny jako czynnika wpływają! cego na zachowanie 
człowieka, a w przypadku osób niepełnosprawnych -J także na ich rehabilitację. Prawidłowa ocena siebie i swoich 
możliwośJ jest sprawą ważną dla każdego człowieka, szczególnie zaś dla osób z nal ruszoną sprawnością organizmu, u 
których może występować, zwykli pod wpływem otoczenia, tendencja do obniżonej samooceny. Tak jesl zwłaszcza u 
osób, które są niepełnosprawne od urodzenia lub doznattj niepełnosprawności w dzieciństwie i w młodości oraz często 
napotykała w /wiązku z tym trudności i niepowodzenia w swym działaniu. Na skuteB niskiej samooceny jednostka 
niepełnosprawna może sama, często nieświM domie, stwarzać przeszkody w realizacji celów rehabilitacji zawodowa i 
społecznej. Na tym tle może też powstać jej niezdolność do pracy (Nefll 1970a). l
W przypadku osób niepełnosprawnych istotna jest samoocena dotyczył cza stanu zdrowia, możliwości i ograniczeń 
zawodowych, potrzeby zmianji pracy oraz możliwości usprawnienia leczniczego i zawodowego. l

Oceniając swój stan zdrowia, niepełnosprawni pracownicy odpowiadali na pytanie, czy uważają się za osoby chore lub 
fizycznie poszkodowani i w jakim stopniu (u wszystkich badanych osób lekarz stwierdził choroba lub uszkodzenie 
organizmu w stopniu wpływającym ograniczająco na wjfl konywanie pracy). Uzyskane wyniki wskazują na istnienie 
związku (st*M tystycznie istotnego) między oceną własnego stanu zdrowia a przystosowiM niem do pracy, i to 
zarówno u osób z uszkodzeniami narządów ruchu! jak i z chorobami układu krążenia (u tych ostatnich zależność była 
większa )J Pracownicy bardzo dobrze i dobrze przystosowani zawodowo znaczni J częściej (odpowiednio: 46,4% i 
40,2%) aniżeli źle przystosowani (21,7",jl nie uważali się za chorych czy niepełnosprawnych. Odwrotnie - pracownidB 
zaliczeni do kategorii E znacznie częściej uznawali, że są poważnie lub bafl dzo poważnie chorzy (32,6%) aniżeli 
pracownicy kategorii A (?,!%• W większości przypadków nie znajdowało to odbicia w obiektywny^ stanie zdrowia 
badanych osób. •
Zależność między samooceną dotyczącą stanu zdrowia i powodzenielH w przystosowaniu zawodowym wydaje się 
dwukierunkowa. Można uważaj iż zadowolenie z pracy i spełnianie stawianych przez nią wymagań wpływł na 
pozytywną ocenę stanu zdrowia: człowiek dobrze przystosowany dfl pracy czuje się subiektywnie zdrowszy. W 
sytuacji złego przystosowania <•
262

pracy uznanie siebie za bardzo chorego może być świadomym lub nieświadomym usprawiedliwianiem swojej 
niezdolności i niepowodzeń w pracy. Poza tym człowiek uważający się za bardzo chorego skłonny jest do 
"oszczędzania się" w pracy także wówczas, gdy nie jest to uzasadnione względami /drowotnymi. W tym przypadku 
zbytnia obawa o swoje zdrowie utrudnia przystosowanie zawodowe.
Oczywiście, w każdym przypadku ocena własnego stanu zdrowia musi być konfrontowana z obiektywną oceną 
lekarską. Istotne jest rozpoznanie, czy mamy do czynienia z "ucieczką w chorobę" przed istniejącymi lub 
wyimaginowanymi trudnościami, z usprawiedliwianiem niepowodzenia i przygotowywaniem siebie i otoczenia do 
wycofania się z życia zawodowego oraz przejścia na rentę, czy też stanowi to sygnał złego i pogarszającego się stanu 
zdrowia, nakazujący zmianę pracy lub jej wipr/estanie. Ważne jest również przeanalizowanie bardzo dobrej samooceny 
dotyczącej stanu zdrowia oraz jej funkcji w przystosowaniu zawodowym, jak również granic jej pozytywnego wpływu 
na to przystosowanie wtulenie;, czy nie jest zbyt optymistyczna i czy nie motywuje do podejmowania działań 
szkodliwych z punktu widzenia zdrowia. ''
Niepełnosprawni pracownicy oceniali też własne możliwości kontj*^-nuowania danej pracy, wykonywania innej, 
zwłaszcza stawiającej wyższe wymagania niż dotychczasowa, określali i oceniali swoje ograniczania w pracy. 
Stwierdzono statystycznie istotny związek między oceną własnych możliwości wykonywania pracy a przystosowaniem 
zawodowym (dla ogółu badanych f = 18,356, p < 0,02; dla grupy R: f = 2,929, p < 0,70; dla grupy K: X2 = 38,998, p < 
0,01).
Również dane dotyczące ograniczeń możliwości zawodowych wskazywały na współzależność między tą samą oceną a 
przystosowaniem do pracy (dla ogółu badanych #2 =34,629, p < 0,01). Pracownicy bardzo dobrze przystosowani 
zawodowo (zarówno z grupy R, jak i K) stwierdzali naj-c/ęściej, że choroba lub uszkodzenie nie ogranicza ich 
możliwości zawodowych. Natomiast pracownicy źle przystosowani, zwłaszcza osoby z chorobami układu krążenia, 
wypowiadali się zazwyczaj, że niepełnosprawność ogranicza w dużym lub średnim stopniu te możliwości. Częściej też 
niż obiektywny stan zdrowia było to samousprawiedliwienie gorszych wyników w pracy, na które istotny wpływ 
wywierały inne, pozazdrowotne czynniki.
Człowiek, oceniając swój stan zdrowia, swoje możliwości i ograniczenia, stopień zaspokojenia różnych potrzeb, które 
wiąże z pracą, i reagując na
• 263

napotykane przeszkody oraz trudności w sobie właściwy sposób, dochodzi do przekonania, że konieczna jest lub 
niekonieczna zmiana pracy. Na podstawie analizy samooceny niepełnosprawnych pracowników, dotyczącej potrzeby 
wykonywania innej, bardziej odpowiedniej pracy (nie tylko ze względu na stan zdrowia) stwierdzono, że osoby bardzo 
dobrze przystosowane rzadko odczuwały taką potrzebę, natomiast u pracowników źle lub tylko częściowo 
przystosowanych potrzeba taka pojawiała się znacznie częściej. Wiązało się to ze stopniem zaspokojenia różnych 
potrzeb zwiążą-, nych z pracą.
Współczynnik %2, obliczony dla ogółu badanych, wskazywał na tystycznie istotny związek między samooceną 
dotyczącą potrzeby wyki nywania innej pracy a przystosowaniem zawodowym. Pracownicy przystosowani zawodowo 
podawali najczęściej jako powód to, że dotyć czasowa praca nie jest odpowiednia ze względu na ich zdrowie, toteż 
chcii liby pracować lżej i w lepszych warunkach, a także mieć pracę hardzi interesującą i dającą większe możliwości 
samorealizacji. Czynniki świai czące o pragnieniu zaspokojenia potrzeb psychicznych znacznie częścii wymieniali 
pracownicy dobrze przystosowani. Część spośród nich, mimo że byli ogólnie zadowoleni ze swej pracy, pragnęła 
jednocześnie miid] pracę ciekawą, skomplikowaną, koncepcyjną, trudniejszą, wymagającej myślenia, bardziej 
samodzielną, wyżej kwalifikowaną, bardziej odpowie!'! dzialną. \ |
Każda jednostka w jakiś sposób ocenia swoje osiągnięcia w pracy i okres la ich stopień lub stwierdza brak. Ta 
subiektywna ocena osiągnięć zawodo* wych zależy, oczywiście, w dużym stopniu od osobowości jednoste] od ich 
postaw, oczekiwań, aspiracji. Wpływa również na zadowolenie bąi niezadowolenie z pracy. Ze względu na duże 
znaczenie tego rodzaju mooceny poddano ją analizie i ustalono zależność między oceną własnych] osiągnięć w pracy a 
przystosowaniem do pracy. Współczynnik x2 obliczony dla osób z obu grup chorobowych oraz dla ogółu badanych 

pracow-ników wskazywał wyraźnie na istnienie takiego związku (grupa R: p < 0,01 grupa K:p < 0,1: ogół badanych:^ < 
0,01). Na ogół samoocena dotycząca osiągnięć w pracy wzrastała wraz ze stopniem przystosowania zawodi wego.
Większość pracowników bardzo dobrze przystosowanych zawodowi z obu grup chorobowych oceniła swoje 
osiągnięcia w pracy jako d' i średnie. Stosunkowo duży procent badanych, którzy oceniali swoje osiągnięciu w pracy 
jako duże, stanowiły osoby zaliczone do kategorii D,
264

pracowników niezadowalających, lecz zadowolonych z pracy; wysoka, ocena własnych osiągnięć w pracy niewątpliwie 
wpływała na zadowolenie / niej.
Pracownicy uznani za źle przystosowanych zawodowo (E) częściej niż: inni uważali, że nie mają żadnych osiągnięć w 
pracy. Bardzo dobrzy pra-rownicy (A), którzy nisko oceniali swoje osiągnięcia, byli wprawdzie ogólnie zadowoleni z 
pracy, ale mieli większe aspiracje i stawiali sobie wyższe wymagania, rzeczywistość zaś nie odpowiadała przyjętemu 
przez nich modelowi osiągnięć. Nie cenili wysoko tego, co osiągnęli w pracy,, ponieważ uważali, że stać ich na więcej.
Reagowanie na trudności a przystosowanie do pracy. Analizując funkcjonowanie niepełnosprawnych pracowników w 
sytuacji przystosowania i nie-: przystosowania do pracy oraz czynniki na to wpływające, stwierdzono •latystycznie 
istotny związek między odczuwaniem trudności w pracy u stopniem przystosowania do niej. Większość badanych 
niepcłnospraw-. iiych pracowników nie odczuwała trudności w pracy. Stwierdziła je u sio-hic tylko 1/4 badanych i byli 
to głównie pracownicy źle przystosowani - niezadowoleni i niezadowalający. W obu grupach chorobowych wśród* 
pracowników zaliczonych do kategorii osób źle przystosowanych odsetek/ mających trudności w pracy był wysoki (w 
grupie R - 59,5%, w grupie , K - 66,7%; dla obu badanych grup: %2 = 60,184, p < 0,01).   W więk-^ «/.ości 
przypadków jako przyczynę trudności pracownicy źle przystosowani l ogólnie niezadowoleni z pracy (kategorie E i D) 
podawali stan zdrowia, n także wadliwą organizację i nieodpowiednie warunki pracy.
Można by postawić pytanie, jak dalece niepowodzenie i nieprzystosowanie do pracy wpływało na odczuwanie różnych 
dolegliwości zdrowotnych w pracy, stanowiąc formę "ucieczki w chorobę" albo też usprawiedliwienie niepowodzeń 
zawodowych, a w jakiej mierze występujące trudności wynikały rzeczywiście ze stanu zdrowia i utrudniały 
przystosowanie zawodowej; Analiza stanu zdrowia obu grup niepełnosprawnych pracowników wy-i> kazała, że tylko u 
części osób źle przystosowanych zawodowo rzeczy*-f wista przyczyną trudności był stan zdrowia i nieodpowiednio 
dobrana praca. Szczególnie charakterystyczny dla tych pracowników był sposób i rugowania na przeszkody i trudności 
napotykane zarówno w pracy, jak i w życiu.
Na podstawie danych uzyskanych w przeprowadzonych wywiadach wykazano zależność między sposobem reagowania 
osób niepełnospraw-
265

nych z obu grup chorobowych na trudności w pracy i w życiu a ich przjB stosowaniem do pracy (p < 0,01). Bardzo 
dobrze i źle przystosowanych pracowników w istotny sposób różnicowały następujące zachowania w syJ tuacjach 
trudnych: osoby bardzo dobrze przystosowane szukały przyczynjl trudności i starały się o jej usunięcie, natomiast źle 
przystosowani przejął wiali silne reakcje emocjonalne - wyraźne objawy zdenerwowania, nawał płacz, i nie 
podejmowali skutecznego działania, co świadczy o ich obniżoJ nej odporności na stres i o dezintegracji zachowania. 
Jednakże część prał cowników bardzo dobrze przystosowanych również wykazywała silnfl reakcję emocjonalną w 
sytuacjach trudnych - były to głównie osób* z chorobami układu krążenia. l
Niski próg odporności na stres i brak właściwych nawyków zachowania się w sytuacjach trudnych - to czynniki 
niewątpliwie utrudniające osiągi nięcie i utrzymanie równowagi wewnętrznej i zewnętrznej, a więc takża 
przystosowanie do pracy. Z kolei złe przystosowanie do pracy, zwiększa* jące trudności z nią związane i nasilające 
stres, może zmniejszyć odporJ ność pracownika. l
Większa odporność na stres spowodowany napotykanymi trudnościattB i właściwe zachowanie się w tych trudnych 
sytuacjach, tj. szukanie przyczyB trudności i sposobów ich usunięcia oraz podejmowanie działań w tyj kierunku, nie 
tylko umożliwia i ułatwia dobre przystosowanie do praojl osób zarówno pełnosprawnych, jak i niepełnosprawnych, ale 
także po« zwala na osiągnięcia w pracy i w życiu. Osobom niepełnospiawnym umoż« liwia to przede wszystkim 
rozwiązywanie różnych problemów powstają«| cych w związku z istniejącą niepełnosprawnością. J
Motywacja do pracy a przystosowanie zawodowe. Interesowało nas równied jakimi motywami kierowali się badani 
przy podejmowaniu wykonywanJ pracy, a jakie decydowały o tym, że pozostawali w ogóle w zatrudnienia oraz w 
pracy na danym stanowisku, a także to, czy i jaki związek istniał między tą motywacją a ich przystosowaniem do pracy. 
Na podstawie anafl lizy odpowiedzi osób badanych można było stwierdzić, że pewne motywjl podjęcia i wykonywania 
pracy wskazywały na określone potrzeby psychlł czne, psychospołeczne i ekonomiczne oraz na potrzebę ochrony 
organizm* przed zbytnim obciążeniem. l O podjęciu wykonywanej pracy najczęściej decydowały motywy ekono« 
miczne, a dość często - także potrzeba doboru pracy do istniejącymi ograniczeń i możliwości organizmu oraz potrzeba 
wykorzystania
266

ności i kwalifikacji zawodowych. Często decydował też przypadek 5 różne czynniki sytuacyjne, np. sytuacja w zakresie 
zatrudnienia w samym za-, kładzie pracy lub na rynku pracy, określona sytuacja społeczna czy rodzinna jednostki itp.

Jakkolwiek pracownicy źle przystosowani zawodowo stosunkowo częś-ciej aniżeli dobrze przystosowani wymieniali 
ekonomiczny motyw podjęcia pracy, podczas gdy wybór pracy motywowany zainteresowaniem i pragnieniem 
wykorzystania posiadanych kwalifikacji oraz umiejętności zawodowych był częstszy u pracowników dobr/c 
pr/ystosowanych zawodowo, (o jednak związek między motywami podjęcia danej pracy a późniejszym 
przystosowaniem do niej nie był statystycznie istotny.
Stwierdzono natomiast statystycznie istotną zależność miedzy przystosowaniem zawodowym a ekonomiczną i 
pozaekonomiczną motywacją wykonywania danej pracy (y? = 18,484, p < 0,01).
U większości badanych niepełnosprawnych pracowników (60,7%) wufcną rolę odgrywały - oprócz konieczności 
zarobienia na życie - motywy pozaekonomiczne, przede wszystkim potrzeba realizacji swoich moili* woścł i 
potwierdzenia własnej wartości, potrzeba kontaktów z ludźmi i inne potrzeby psychospołeczne. Przy tym u bardzo 
dobrze przystoso* wanych pracowników wyraźniejsze i częstsze było dążenie do zaspokojenia potrzeb 
pozaekonomicznych, natomiast u pracowników źle przystoso-' wanych stwierdzano najczęściej wyłącznie ekonomiczną 
motywację do pracy.
Potrzeby ekonomiczne pracowników zarówno pełnosprawnych, jak i niepełnosprawnych muszą być, oczywiście, 
zaspokajane. Dobre przystosowanie zawodowe wymaga jednak zaspokojenia również innych potrzeb. Aby być 
zadowalającym i zadowolonym pracownikiem, nie wystarczy, w większości przypadków, jedynie chcieć zarabiać. W 
przeprowadzonych badaniach stwierdzono, że im pracownik lepszy, lepiej przystosowany zawodowo, tym wyraźniej 
przejawia dążenie do zaspokojenia innych, pozaekonomicznych potrzeb związanych z pracą. Nie było natomiast 
statystycznie istotnego związku między stopniem przystosowania zawodowego a wynagrodzeniem za pracę. Można 
więc sądzić, że to motywacja pozaekonomiczna ułatwia przystosowanie do pracy, zwłaszcza wtedy, kiedy zaspokojone 
są elementarne potrzeby ekonomiczne.
Większość niepełnosprawnych pracowników nie chciała zmieniać ani stanowiska pracy, ani zakładu, ani zawodu. 
Motywację do pozostawania na danym stanowisku pracy i w danym zakładzie wyznaczało przede
267

wszystkim dążenie do zaspokojenia potrzeb psychicznych - zwłaszcza potrzeby wykorzystania posiadanych 
umiejętności, a także potrzeby ochrony organizmu przed zbytnim obciążeniem, oraz sytuacja zawodowa, zdrowotna i 
życiowa pracownika, jak też własna jej ocena. Niepełnosprawni pracownicy nie chcieli zmieniać zawodu przede 
wszystkim dlatego, że dotychczas wykonywany zawód umożliwiał im wykorzystanie nabytych umiejętności 
zawodowych (zwłaszcza pracownikom kategorii A), a także z uwagi na sytuację życiową - wiek i stan zdrowia. 
Natomiast chęć zmiany stanowiska pracy wywoływało przede wszystkim niezaspokojenie potrzeby ochrony organizmu 
przed zbytnim obciążeniem, pozostające w związku ze złym doborem pracy, ora? w pewnym stopniu niezaspokojenie 
potrzeby zainteresowania pracą.
Większość niepełnosprawnych pracowników (86%) nie chciała przestać^ pracować i przejść na rentę, nawet gdyby to 
było możliwe. U pracowników bardzo dobrze przystosowanych najczęściej występowała motywacja j psychologiczna - 
potrzeba samorealizacji. Pragnęli oni przede wszystkim ;j nadal wykorzystywać swoje możliwości i umiejętności 
zawodowe, potwierdzać swoją wartość w pracy, która dawała im zadowolenie. Natomia pracownicy źle przystosowani 
do pracy kierowali się najczęściej motywacją ekonomiczną - niska renta wstrzymywała ich przed zaprzestaniem pracy| 
Rodzaj motywacji pozostawania w zatrudnieniu różnicował w  sposót istotny (p < 0,01) bardzo dobrze i źle 
przystosowanych pracowników.! Natomiast stan zdrowia jako motyw pozostawania w zatrudnieniu nie róż-nicował ich 
w tak znacznym stopniu. Tylko źle przystosowani zawodowo pracownicy, którzy chcieli przestać pracować, 
motywowali to głównie względami zdrowotnymi.
Zadowolenie z pracy a zaspokajanie związanych z nią potrzeb. Analiza podanych powodów ogólnego zadowolenia 
bądź niezadowolenia z pracy pozwoliła na wyróżnienie i sklasyfikowanie potizeb, których zaspokojenie przyczyniało 
się do osiągania zadowolenia z pracy, a niezaspokojenie było powodem niezadowolenia. Wyróżniono cztery grupy 
potrzeb:
a) potrzeby psychiczne, odnoszące się do struktury osobowości, zwłasz-1 cza potrzeby samorealizacji i rozwoju oraz 
poczucia własnej wartości jj
b) potrzeby psychospołeczne, odnoszące się do stosunków ze środowiskiem społecznym;
c) potrzeba utrzymania równowagi wewnętrznej organizmu (fizycznej
268

> psychicznej), tj. potrzeba ochrony organizmu przed zbytnim obciążeniem;
d) potrzeby ekonomiczne, dotyczące zapewnienia sobie środków do życia, tj. zarobków.
Potrzeby psychiczne to przede wszystkim:
- potrzeby emocjonalne, których zaspokojenie bądź niezaspokojenie wywoływało ogólnie pozytywne bądź negatywne 
emocje związane z pracą. Emocje pozytywne stanowiły wzmocnienie -• praca była źródłem przyjemności i satysfakcji, 
formą psychicznej gratyfikacji, natomiast przykre emocje doznawane w pracy powodowały niezadowolenie 
pracownika;
- potrzeby poznawcze, wiążące się z zainteresowań iami, które praca bądź zaspokajała, dając zadowolenie, bądź ich nie 
zaspokajała, ponieważ była monotonna, nudna, nieciekawa itp. i powodowała nie/,adowolenie;
- potrzeba wykorzystania posiadanych zdolności, wiedzy i umiejętności oraz sprawności, tzn. możliwości tkwiących w 
jednostce, c/yli potrzeba samorealizacji. Jest ona ważnym źródłem zadowolenia i jedną •L ważniejszych potrzeb 

psychicznych związanych z pracą. Przede ws/ystkim właśnie praca umożliwia jednostce samorealizację. Zaspokojenie 
tej potrzeby stwarza podstawę rozwoju osobowości, a niezaspokojenie hamuje jej rozwój, jest przyczyną 
niezadowolenia z pracy. Dla starszych, doświadczonych pracowników, nie myślących już o dalszym rozwoju 
zawodowym, istotną sprawą była możliwość przekazywania swej wiedzy i umiejętności innym;
- potrzeba osiągnięć i poczucia własnej wartości, tj. potrzeby wzrostu, wiążące się z pojęciem o sobie i aspiracjami 
pracownika. Zaspokaja te potrzeby i sprawia zadowolenie praca, która zapewnia osiągnięcia w zawodzie, pozwala na 
podwyższanie kwalifikacji, daje poczucie ważności i przydatności, uznanie, świadomość własnej wartości pomimo 
ograniczenia sprawności, uświadamia i potwierdza własne możliwości pracownika itp.
Potrzeby psychospołeczne, ogólnie mówiąc, odnoszą się do sfery stosunków międzyludzkich w miejscu pracy. Można 
tu wyróżnić:
- potrzebę kontaktu z innymi ludźmi i ogólnie dobrych stosunków z nimi. Takie stosunki międzyludzkie, zwłaszcza z 
towarzyszami pracy, stanowią źródło zadowolenia;
- potrzebę dobrych stosunków z ludźmi, od których jest się uzależnionym, a więc z przełożonymi. Zadowolenie lub 
niezadowolenie z pracy zależy w dużym stopniu -
269

co potwierdziły przeprowadzone badania - od zaspokojenia lub niezasp kojenia tych potrzeb.
Potrzebę zachowania wewnętrznej równowagi organizmu (fizycznej i psychicznej) można też określić jako potrzebę 
ochrony organizmu przed zbytnim obciążeniem, które mogło zagrażać tej równowadze i uniemożliwić normalne 
funkcjonowanie organizmu. W sytuacji pracy potrzeba ta wyraża się np. w pragnieniu i dążeniu do ograniczenia 
wysiłku fizycznego wołującego szybkie i silne zmęczenie lub nawet ból, w pragnieniu zmniej| szenia napięcia 
nerwowego itp. Wiąże się to z dostosowaniem pracy stanu zdrowia i zapewnieniem korzystnych dla funkcjonowania 
jednostk warunków, zarówno fizycznych, jak i psychicznych, a także socjalno-by| towych, które zakład pracy stwarza 
dla swych pracowników.
W związku z tym wyróżniono następujące potrzeby instrumentalne: '   - potrzebę doboru rodzaju pracy do stanu 
zdrowia, "i - potrzebę doboru rodzaju pracy do ogółu możliwości i ograniczei! Organizmu jednostki,
- potrzebę zapewnienia odpowiednich warunków pracy,
- potrzebę zapewnienia dobrych warunków socjalno-bytowych.
Z zaspokojeniem wymienionych potrzeb wiązało się ogólne zadowolenie t z pracy. Niezaspokojenie tych potrzeb, 
wywołujące niezadowolenie, wystę wało wówczas, gdy praca była zbyt ciężka, gdy stawiane wymagania prz kraczały 
możliwości zdrowotne i wysiłkowe organizmu, powodując zmę czenie, np. praca w zbyt szybkim dla danej jednostki 
tempie, praca nocą itp
Potrzeby ekonomiczne były lub nie były zaspokajane przez otrzymywan^ za pracę wynagrodzenie. Dążenie do 
zaspokojenia ich stanowiło, jak już stwierdzono, elementarną motywację do pracy. Niezaspokojenie tyć potrzeb było 
ważnym źródłem niezadowolenia.
Ogólne zadowolenie i niezadowolenie z pracy. Analiza powodów ogólneg<i zadowolenia z pracy wśród badanych 
pracowników niepełnosprawnych wykazała, iż w obu grupach wyróżnionych ze względu na rodzaj chorobjj (R i K) 
prawie jednakowo często stwierdzano zaspokojenie potrzeb psy chicznych i ekonomicznych.
Najczęściej ogólne zadowolenie z pracy występowało wówczas, gdy za-J spokojone były przede wszystkim potrzeby 
ekonomiczne, tzn. gdy pracow| nicy byli zadowoleni z otrzymywanych zarobków. Na drugim miejsc fcnuluzło się 
zaspokojenie potrzeby poznawczej - zainteresowania prą Trzecie miejsce przypadło zaspokojeniu potrzeby ochrony 
organizmu
270

przed zbytnim obciążeniem, w szczególności przez dobór pracy odpowiedni do istniejących ograniczeń i ogółu 
możliwości organi/mu.
Ogólne niezadowolenie z pracy spowodowane było nieaMlpoknj*)"' »t łych samych potrzeb, lecz według innej 
hierarchii ważności. N» pici miejsce wysunęła się potrzeba ochrony organizmu przed zbytnim ohi niem - jej 
niezaspokojenie (często w związku z niekorzystnymi wwrunl      t pracy) stanowiło główne źródło ogólnego 
niezadowolenia z pracy w       * grupach niepełnosprawnych pracowników (R i K). Potrzeba ta nulcż.y Uu 
podstawowych problemów w pracy osób niepełnosprawnych.
Trzykrotnie rzadziej niezadowolenie było spowodowane niezaspokoje-niem potrzeb ekonomicznych. Na trzecim 
miejscu znalazły się potrzeby psychiczne.
Powody szczególnego zadowolenia i niezadowolenia z pracy. Analiza podawanych powodów szczególnego 
zadowolenia bądź niezadowolenia z prucy wykazała, że w obu grupach badanych (R i K) wystąpiły podobne prawi-
ilłowości. Na pierwszym miejscu znalazło się zaspokojenie potrzeb psychicznych (63,3% ogółu badanych), na drugim - 
potrzeby psychospołeczne (21,5%), na trzecim - ochrona organizmu przed zbytnim obciążeniem (8,4%) i dopiero na 
czwartym - potrzeby ekonomiczne (6,7%).
Stwierdzono statystycznie istotny związek między rodzajem potrzeb, których zaspokojenie powodowało szczególne 
zadowolenie z pracy, a przystosowaniem zawodowym (%2 = 8,26; p < 0,05). W grupie pracowników złe 
przystosowanych powodem szczególnego zadowolenia było najczęściej /.aspokojenie potrzeby rzadko w tej grupie 
zaspokajanej, tj. potrzeby osiągnięć i poczucia wartości. Najrzadziej powód ten był wymieniany przez pracowników 
bardzo dobrze przystosowanych. Natomiast zaspokojenie potrzeby dobrych stosunków międzyludzkich w zakładzie 

pracy sprawiało szczególne zadowolenie pracownikom najlepiej przystosowanym, a najrzadziej - źle przystosowanym 
do pracy.
Tylko 1/4 ogółu badanych odczuwała szczególne niezadowolenie z pracy, najczęściej w związku z niezaspokojeniem 
potrzeby dobrych stosunków z przełożonymi oraz odpowiednich warunków pracy, jak też z powodu niezaspokojenia 
potrzeby osiągnięć. Szczególne niezadowolenie z pracy u pracowników źle przystosowanych zawodowo znacznie 
częściej niż u dobrze przystosowanych było rezultatem złych stosunków z przełożonymi. Stwierdzono statystycznie 
istotny związek między niezaspokojeniem potrzeby dobrych stosunków z przełożonymi jako przyczyną szczególnego
"M
m
271

niezadowolenia a  stopniem przystosowania zawodowego  (x2 = 11,51, p < 0,05).
Istotny statystycznie   związek  (p < 0,01)  wystąpił między  stopniej powodzenia w przystosowaniu do pracy 
(zwłaszcza zadowolenia z prą a oceną stosunków z przełożonymi. Według opinii badanych nier, sprawnych 
pracowników stosunki z ich przełożonymi układały się na dobrze (68% osób) i bardzo dobrze (15,7%); 11% osób 
określiło je przeciętne, a tylko 5,3% jako złe. Pracownicy zadowoleni (kategoria B, D) ocenili stosunki z przełożonymi 
jako lepsze niż pracownicy niez woleni (kategoria C i E). Zależnos'ć ta jest dwukierunkowa. Dobre st sunki 
międzyludzkie - zwłaszcza z przełożonymi - ułatwiają przystoi wanie zawodowe, i odwrotnie - dobre przystosowanie 
zawodowe ułatv te stosunki. Ocena stosunków z niepełnosprawnymi pracownikami dol nana przez ich przełożonych 
była jeszcze bardziej optymistyczna.
Stosunki niepełnosprawnych pracowników z współtowarzyszami prą • układały się (według ich oceny) bardzo 
pomyślnie (67,3% - dobrz ; -25,7% - bardzo dobrze; 6,3% - przeciętnie; tylko 1% - źle).
ŚWartości najbardziej cenione w wykonywanej pracy. Ocena wartości czef przez jednostkę wiąże się z możliwością 
zaspokojenia przez to jakiejś trzeby. Według T. Tomaszewskiego (19676, s. 289) "bezpośrednią podstawy informacyjną 
oceny wartości przedmiotów i zdarzeń stanowi wiedza o tym,| że mogą one zaspokoić określoną potrzebę lub stanowić 
realizację określ* nego zadania" - co, jak sądzę, również można sprowadzić do pojęć i. i potrzeby.
Analiza odpowiedzi badanych pracowników niepełnosprawnych na tanie, co najbardziej cenią w wykonywanej pracy, 
pozwoliła stwierdzi^ że cenione są te wartości, które umożliwiają zaspokojenie potrzeb zw nych z pracą i przyczyniają 
się do osiągnięcia z niej zadowolenia.
Okazało się, że niepełnosprawni pracownicy z obu wyróżnionych chorobowych najczęściej i najbardziej cenią w swojej 
pracy dobre stosuc międzyludzkie oraz to, co umożliwia zaspokojenie potrzeby osiągnięć i pfl czucia własnej wartości. 
Część osób nie widziała w swojej pracy żadnyc wartości - najwięcej takich osób było wśród pracowników źle przystc 
sowanych (56,5%), najmniej wśród pracowników bardzo dobrze przystc sowanych (3,4%).
Stwierdzono statystycznie istotny związek między szczególnie ceniony^ wartościami w pracy: zaspokojeniem potrzeby 
osiągnięć i poczucia własi
272

wartości oraz ochrony organizmu przed zbytnimi obciążeniami - a przy-Ktosowaniem zawodowym (p < 0,01). Pr/y tym 
pracownicy bardzo dobrze przystosowani znacznie częściej wymieniali powyższe wartości jako te, które szczególnie 
cenią w swej pracy, aniżeli pracownicy źle przystosowani.
l (ierarchia potrzeb związanych z pracą i ich rola w przystosowaniu do pracy.
W tabeli 7 przedstawiono, jaką rolę odgrywu /.uspokojenie bądź niezaspo-kojenie potrzeb związanych z pracą w 
motywacji do pracy, w osiąganiu
TABELA 7 Hierarchia potrzeb pracownika niepelnosprewMfo

Potrzeby

C/yn-

Sfery funkcjonowania potrzeb

psychiczne

psychospołeczne

ochrony organizmu

ekonomiczne

niki sytuacyjne

1. Motywacja do pracy

a) motywacja podjęcia pracy

xxx

xx

x

x

b) niechęć do przejścia

na rentę

XX

x

xxx

c) niechęć do zmiany sta-

nowiska pracy

X

XX

xxx

d) niechęć do zmiany zakładu

pracy

X

XX

xxx

e) niechęć do zmiany

zawodu

X

XX

xxx

0 chęć zmiany stanowiska

pracy

-XX

-x

-xxx

g) chęć zmiany zakładu

pracy

~~x

-xxx

h) chęć zmiany zawodu

-XX

-x

2. Szczególnie cenione wartości

w pracy

X

XX

xxx

3. Zadowolenie z pracy

a) ogólne zadowolenie

XX

xxx

X

b) szczególne zadowolenie

X

XX

xxx

c) ogólne niezadowolenie

-xxx

-X

-XX

d) szczególne niezadowolenie

-xxx

-XX

-X

Uwaga: Zaspokojone potrzeby wymienione przez niepełnosprawnych pracowników najczęściej, tj. na I miejscu (x), na 
II miejscu (xx) oraz na Ul miejscu (xxx). Minus (-) przed symbolem oznacza potrzeby nie zaspokojone.
973

z niej zadowolenia oraz jej wartościowaniu. Uwzględniono również czj niki sytuacyjne (sytuacja rodzinna, ogólna, 
życiowa itp.).
Na podstawie wyników badań nad przystosowaniem zawodowym p cowników niepełnosprawnych można było 
stwierdzić, że zaspokojeni^ bądź niezaspokojenie ich potrzeb związanych z pracą spełniało następu jące funkcje:
- Zaspokojenie  potrzeb ekonomicznych wiązało  się z elementa motywacją do pracy. Dążenie do zaspokojenia tych 
potrzeb stanowił jeden z głównych motywów podjęcia pracy oraz pozostawania w zatr nieniu i nieprzechodzenia na 
rentę inwalidzką. Ich zaspokojenie zapew| niało przede wszystkim ogólne zadowolenie z pracy, lecz nie wpływało jej 
wyniki i na dobre pizystosowanie zawodowe.
- Zaspokojenie potrzeb psychicznych, tj. potrzeb samorealizacji i roz* woju oraz poczucia własnej wartości, wiązało się 
zwłaszcza z motywacjąj do pracy na określonym stanowisku, w danym zakładzie i w określonym zawodzie. Stanowiło 
też szczególnie cenioną wartość oraz powód szczególnego zadowolenia z pracy. Był to czynnik w sposób istotny 
wpływający] na bardzo dobre przystosowanie zawodowe pracowników.
- Potrzeby ocnrony organizmu przed zbytnim obciążeniem wiązały) się przede wszystkim z negatywną motywacją w 
sytuacji pracy. Niezaspokojenie tych potrzeb było przyczyną ogólnego i szczególnego niezadowolenia oraz chęci 
zmiany stanowiska pracy, zakładu i zawodu, jak też J zaprzestania pracy w ogóle i przejścia na rentę inwalidzką. 
Zaspokojenie [ tej potrzeby jest warunkiem sine qua non utrzymania się w pracy niepełno- J sprawnych pracowników.
- Możliwość zaspokojenia potrzeb psychospołecznych, dotyczących! dobrych stosunków międzyludzkich w zakładzie 
pracy, stanowiła jednaj z bardziej cenionych wartości w pracy. Ich zaspokojenie stanowiło powód l szczególnego 
zadowolenia z pracy, a niezaspokojenie było przyczyną szcze-1 gólnego niezadowolenia lub nawet chęci zmiany 
zakładu pracy.
Można uznać, że zaspokojenie bądź niezaspokojenie potrzeb ekonomicznych, psychicznych i psychospołecznycfi pełni 
także podobną funkcję w mo-1 tywacji do pracy i powodowaniu zadowolenia z niej pracowników pełno-1 sprawnych, 
natomiast zaspokojenie bądź niezaspokojenie potrzeby ochrony organizmu przed zbytnim obciążeniem jest w tych 
zakresach szczególnie J charakterystyczne i ważne dla pracowników z naruszoną sprawnością or-gunizmu. Odczuwane 
dolegliwości i ograniczenia w pracy oraz lęk o swojen zdrowie wytwarzają bądź nasilają u człowieka postawę obronno-
ochronną!l
074

przed zbytnim obciążeniem oraz obniżają próg wrażliwości na obciążenie, /bytnie obciążenie organizmu, fizyczne bądź 
psychiczne, zagraża zachwianiem równowagi wewnętrznej, której utrzymanie jest konieczne nie tylko /c względu na 
ochronę zdrowia pracownika, lecz stanowi także podstawowy warunek powodzenia w jego przystosowaniu do pracy, a 
więc de-ryduje o jego przydatności i zadowoleniu z pracy. Służy temu przede wszyst-kim dobór pracy odpowiedni do 
możliwości i istniejących ograniczeń (cdnostki.
Zaspokojenie potrzeb ochrony organizmu przed /bytnim obciążeniem uraz potrzeb psychicznych i psychospołecznych 
prowadzi do tego, że c/łowiek mimo istnienia niepełnosprawności biologicznej przestaje być niepełnosprawny 
zawodowo. Dzięki temu pracownik bardzo dobrze przystosowany zawodowo przestaje być niepełnosprawny 

zawodowo, choć pozostaje nadal niepełnosprawny biologicznie. Natomiast jednostka #le przystosowana do pracy 
pozostaje podwójnie niepełnosprawna - biolo-C.icznie i zawodowo.
Zaobserwowano działanie mechanizmu sprzężenia zwrotnego między niepełnosprawnością biologiczną a powodzeniem 
w przystosowaniu doi pracy. Powodzenie w przystosowaniu zawodowym przyspiesza poprawę Ntanu zdrowia, wpływa 
na zmniejszenie absencji chorobowej, podwyższa Niimoocenę pracownika dotyczącą stanu zdrowia i możliwości 
zawodowych. /. kolei na powodzenie w przystosowaniu do pracy wywierają wpływ różne umówione poprzednio 
czynniki biologiczne i zdrowotne, podobnie jak i zawodowe. Niepowodzenie w przystosowaniu zawodowym wpływa 
in.in. na obniżenie samopoczucia i samooceny dotyczącej stanu zdrowia oraz ograniczeń i możliwości zawodowych, a 
także na zwiększenie absencji i-horobowej.
Czynniki powodujące nieprzystosowanie oraz warunkujące przystosowanie /awodowe niepełnosprawnych 
pracowników. Nieprzystosowanie niepełno-> prawnego człowieka do pracy, tj. brak lub zakłócenie równowagi między 
nim a środowiskiem pracy, spowodowane jest z jednej stro-ay niezaspoko-icniem istotnych potrzeb, jakie wiąże on z 
pracą - przede wszystkim psychicznych, psychospołecznych oraz ochrony organizmu przed zbytnim obciążeniem (w 
szczególności wskutek niewłaściwego doboru pracy), n także potrzeb ekonomicznych, z drugiej zaś - jego ogólnie 
negatywną postawą wobec pracy, istotnym obniżeniem aktywności i możliwości wykonywania określonych zadań, a 
także brakiem pozaekonomicznej moty-

wacji do pracy, niską odpornością na stres i frustrację oraz niemniej? nością zachowania się w sytuacjach trudnych i 
stresowych, jak też częsti brakiem kwalifikacji zawodowych.
Nieprzystosowanie zawodowe, przejawiające się w niezadowoleniu pr cownika z pracy i niezadowoleniu przełożonych 
z pracownika, wpływ(( z kolei na obniżenie aktywności i motywacji do pracy oraz obniżenie < nej odporności na 
sytuacje trudne i stresowe, pogarsza styl pracy, prowad do tworzenia się negatywnego obrazu: rzeczywistości, innych 
łudzi, sieh i własnych możliwości oraz w konsekwencji - do pogarszania stosunkom z otoczeniem.
Wszystkie te niekorzystne zjawiska, występujące po obu stronach, pracownika i środowiska pracy, mogą się wzajemnie 
warunkować, a nawo wzmacniać, tworząc sytuacyjne "błędne koło". Nasilające się nieprzyst sowanie do pracy, 
całkowita utrata równowagi między jednostką a jej dowiskiem pracy prowadzi bądź do zwolnienia lub zwolnienia się 
pracov nika z pracy, bądź też do konfliktów w miejscu pracy lub też do pogrążeni)
f'g w depresji i do psychicznego załamania się pracownika. U badanych pracowników niepełnosprawnych źle 
przystosowanych pracy często występowały następujące objawy świadczące o zaburzeniac funkcjonowania ich 
osobowości:
1) obniżenie aktywności i motywacji do pracy (obniżona aktywnoś społeczna i inicjatywa, mniejsze zainteresowanie 
pracą, obniżenie lub bra pozaekonomicznej motywacji do pracy, słabsze emocjonalne zaangażowa nie w sprawy 
zakładu, zwłaszcza brak identyfikacji z celami zakładu i stawienie egocentryczne);
2) deformacja (pogorszenie) postawy wobec pracy, stylu pracy i zachc wania się, przejawiające się w negatywnym 
emocjonalnym ustosunkowa niu się do wykonywanej pracy, w braku dostatecznej dbałości o stanowiska pracy, w braku 
lub niedostatecznej pilności, staranności i dokładnościj w zwiększonej absencji oraz w niezdyscyplinowaniu;
3) obniżenie ogólnej tolerancji na sytuacje trudne i stresowe, skłon ność do depresji i pesymizmu i nasilenie 
negatywnych reakcji emocjoc nych w sytuacjach trudnych i stresowych (nieopanowanie, drażliwość itp.J 
niezadowolenie z życia, nasilenie lęku (zwłaszcza lęku o zdrowie, przed trudnościami), nasilone poczucie trudności i 
uciążliwości pracy, wytrwałości;
4) deformacja obrazu rzeczywistości, siebie i innych, zwłaszcza negatywna ocena warunków i wymagań sytuacji pracy 
oraz własny

możliwości zawodowych, jak też częstsza negatywna ocenn Innyeh (zwłaszcza przełożonych);
5) pogorszenie stosunków z otoczeniem (zwłaszcza r. pr/ełti*unyitil), wynikające m.in. z rozbieżności oceny sytuacji, a 
wpływające ni ttltaią ocenę niepełnosprawnych pracowników i ich pracy:
6) pogorszenie stanu zdrowia (w ostatnich 6 miesiącach) orfta WWoil potrzeby leczenia i rehabilitacji.
Podstawowym warunkiem, który powinno spełnić środowisko pruey, ttby zapewnić niepełnosprawnemu pracownikowi 
osiągnięcie pr/ytttono-wania zawodowego, jest umożliwienie mu utrzymania równowagi wewne.tr?,' nej organizmu 
przez ochronę przed zbytnim obciążeniem. Zaspokojenie tej potrzeby wymaga z kolei przede wszystkim prawidłowego 
doboru pracy, dostosowanej do stanu zdrowia, do posiadanych zdolności i sprawności, oraz umożliwienie dalszego 
rozwoju.
Z drugiej strony, osiągniecie powodzenia w przystosowaniu zawodowym wymaga od samych pracowników przede 
wszystkim dobrej postawy i stylu pracy, odpowiedniego poziomu aktywności, pozaekonomicznej motywacji pracy, 
umiejętności zachowania się w sytuacjach trudnych i pewnej odporności na stres, wytworzenia prawidłowego 
(zgodnego z rzeczywistością) obrazu siebie (tj. oceny własnych możliwości i ograniczeń) oraz obrazu innych ludzi. 
Człowiek dobrze przystosowany do pracy, to - jak wykazały badania - jednostka mimo swej niepełnosprawności 
fizycznej aktywna^ •f, inicjatywą, zainteresowana swoją pracą, szukająca w niej realizacji swoich możliwości, nie 
chcąca zrezygnować z pracy mimo zdrowotnych ograniczeń i dolegliwości, a często nie uważająca się za chorą czy 
niepełnosprawną wbrew obiektywnym faktom, mająca głęboką i silną motywację do pracy, nastawiona prospołecznie i 
podejmująca działania w tym kierunku częściej niż inni, dobrze wypełniająca swą rolę pracownika. Jak widać, nie jest 
lo obraz człowieka przystosowującego się do wymagań sytuacji i środowiska pracy tylko po to, aby utrzymać się w 

zatrudnieniu. Jednostka dobrze przystosowana nie tylko lepiej niż człowiek źle przystosowany wykonuje wyznaczone 
jej zadania i spełnia stawiane w pracy wymagania, lecz ponadto działa i dąży do realizacji i rozwoju swoich możliwości 
w różnych zakresach, stawia czoła trudnościom i potrafi je przezwyciężyć. Przystosowanie się do życia z 
niepełnosprawnością i do pracy ułatwia działanie jednostki zmierzające do obranych celów.
Osiągnięcia w pracy oraz możliwości zaspokojenia potrzeb motywują jednostkę do rozwijania aktywności i inicjatywy, 
do "podnoszenia poprzeć*-
277

Jd" w działaniu. Przystosowanie jednostki do pracy rozumiane jako o ganię dynamicznej równowagi na coraz wyższym 
poziomie zależy zaróv od samej jednostki, jak i od środowiska pracy. Wymagania i oczekiw są dwukierunkowe - 
środowiska pracy wobec jednostki i jednostki wi środowiska pracy.
Rozpatrując przystosowanie i nieprzystosowanie jednostki do p z naukowego, psychologicznego czy socjologicznego 
punktu widzt; mówimy o przyczynach, o czynnikach warunkujących, tkwiących w j uostce i w środowisku, natomiast z 
punktu widzenia moralności nu mówić o winie i zasłudze. W takim przypadku winą za nieprzystosow;* do pracy 
należałoby obarczać bądź środowisko pracy, które nie zapev. pracownikowi możliwości zaspokojenia jego potrzeb, np. 
wskutek zi doboru pracy lub nieuwzględnienia jego ograniczeń, bądź pracowni! .1, jeśli mimo posiadanych możliwości 
nie spełnia on wymagań, jakie stanu praca.
Z moralnego punktu widzenia przystosowanie do pracy lub nieprzysto wanie może być dobre lub złe. Jeśli wymagania 
stawiane np. przez pr łożonych są moralnie złe, spełnienie ich prowadzi do przystosowania in<> :ralnie ocenianego jako 
negatywne. Również, jeśli środowisko pracy m. zaspokaja istotnych potrzeb, jakie jednostka wiąże z pracą, i nie 
stwar/.i takich możliwości, pracownik, nie mogąc się przystosować do swej pracy, słusznie może obwiniać środowisko 
pracy i dążyć do dokonania w nim zmian. Można by wówczas powiedzieć, że z psychologicznego  punki u widzenia 
jest on źle przystosowany, lecz z moralnego punktu widzenia jc;-t> nieprzystosowanie nie jest złe, ponieważ to on ma 
rację, zło bowiem le*y poza nim - w środowisku pracy, które nie daje mu możliwości zaspoko jenia potrzeb. Można by 
również rzec, że człowiek ten słusznie domaj/,.i się czy działa w tym kierunku, aby środowisko pracy zapewniło mu tak 
ii' możliwości, gdyż poważnie zakłócona równowaga między nim a środowiskiem, w tym przypadku środowiskiem 
pracy, nie pozwala mu dobrze funk cjonować.
Dobre przystosowanie pracowników do pracy wymaga prawidłowego podejścia i działania w tym samym kierunku obu 
zainteresowanych stron. Wymaga też przyjęcia odpowiedniego, takiego samego systemu wartości, zarówno przez 
środowisko pracy, jak i przez pracownika, oraz działania opartego na tej podstawie.
Zagrożenie i niezaspokojenie ważnych potrzeb pracownika nie sprzyja Mii wykorzystaniu przez niego możliwości, ani 
rozwojowi jego osobowości.
278

może natomiast prowadzić do neurotyzacji osobowości. OezywUula, w leży to także od struktury tej osobowości, od 
stopnia odpornoiel na ilftl, Osoby nieprzystosowane zawodowo, o niższej odporności na itrii, MfM0 ogarnięte lękiem o 
swoje zdrowie i pogrążające się w depreąjl, niż inne wykazują cechy osobowości zneurotyzowanej, nie umiąją sobie 
rady z przeszkodami i trudnościami napotykanymi w pracy l W cofają się przed trudnościami, uciekają przez nimi w 
chorobę, obronne mechanizmy przed przeciążającym stresem, pracują tylko po to, abyjzarobić na życie, nie są aktywne, 
brak im inicjatywy, nie interesuj^ itf pra^ą i nie myślą o swoim rozwoju, biernie oczekując na zaspokojenie swygh 
potrzeb przez środowisko pracy i pragnąc wycofać się z pracy nie dającej im Satysfakcji. Nastawione są na 
zaspokojenie tylko najbardziej elementarnych potrzeb.
Jednostki bardziej odporne na stres, a mające większe możliwości zawodowe, tzn. większe zdolności, sprawności, 
umiejętności i kwalifikacje, nie mogąc zaspokoić swoich potrzeb w danym środowisku pracy, wchodzą z nim - a bywa 
że i z szerszym środowiskiem - w konflikty. Dążąc do zrealizowania pożądanych zmian, nie tracą równowagi 
wewnętrznej i w rezultacie albo doprowadzają do zamierzonego celu i osiągają równowag? między sobą a 
środowiskiem pracy poprzez zaspokojenie swych potrzeb i spełnianie równocześnie wymagań stawianych przez pracę, 
albo same odchodzą z danego środowiska pracy lub też są z niego usuwane - zwalniane z pracy.
Osiągnięcie równowagi między jednostką a środowiskiem pracy - czy to bezkonfliktowo, przy prawidłowym układzie 
relacji: człowiek-środowisko, czy też w wyniku działania w tym kierunku samego pracownika (bądź pracowników) lub 
środowiska pracy, albo też obu stron - stwarza lepsze warunki zarówno dla wykonywania pracy, jak i dla zaspokojenia 
podstawowych potrzeb pracownika oraz jego potrzeb rozwoju. W żadnym jednak przypadku jednostka bardziej czy 
mniej sprawna nie może być przedmiotem działania, lecz podmiotem, otrzymującym jedynie, gdy potrzeba, pomoc w 
osiągnięciu równowagi wewnętrznej i zewnętrznej.
W rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych ważne jest zarówno przygotowanie ich do podjęcia pracy, m.in. 
przez kształcenie zawodowe i organizowanie zawodowej adaptacji, jak też dostosowanie środowisku pracy pod 
względem technicznym i organizacyjnym, tak aby ułatwić tym ludziom, czy choćby po prostu umożliwić, 
wykonywanie pracy bez szkody dla ich zdrowia, a więc stworzyć warunki zaspokojenia ich podstawowych
279

potrzeb związanych z pracą (m.in. Hulek, 1969, 1974b; Larkowa, 197 1980a, 1981, 1984; Trąmpczyński, 1975; 
Nadolski, 1981).
Człowiek bardziej lub mniej sprawny dąży stale do uzyskania równi wagi w swoich relacjach ze światem. Przyjmując, 

że osiąganie tej równowagi nie tylko zależy od spełnienia wymagań stawianych człowiekowi przez środowisko, m.in. 
środowisko pracy, lecz także od zaspokojeniu jego potrzeb, rozumiemy przede wszystkim, że środowisko stwarza 
możliwości zaspokojenia tych potrzeb i nie blokuje dążeń i działalności Jednostki w tym kierunku. Na przykład 
środowisko, w którym żyje i prabuje człowiek niepełnosprawny, nie powinno zawierać barier technicznych ani też 
stwarzać barier psychospołecznych w realizacji jego potrzeb. Zaspokojenie potrzeb człowieka, m.in. związanych z 
pracą, wymaga jednak U. jego działania. Bierne czekanie na zaspokojenie własnych potrzeb pr środowisko daje 
mizerne rezultaty. Ludzie dobrze przygotowani do i do pracy to jednostki aktywne, z inicjatywą, dążące do wykorzyst 
własnych możliwości, do osiągania przyjętych celów i do rozwoju.
Przystosowanie zawodowe młodzieży niepełnosprawnej rozpoczynającej pracę
Rozwiązywanie problemu przystosowania zawodowego  młodzieży nie- j pełnosprawnej wymaga przede wszystkim 
odpowiedzi na pytanie, jakia j czynniki są w tym procesie szczególnie ważne oraz jakie działania są najskuteczniejsze.
Przystosowanie zawodowe młodzieży niepełnosprawnej rozpoczynającej^ dopiero swe życie zawodowe obejmuje dwa 
etapy. Pierwszy to przygoto- ' wanie do podjęcia pracy zawodowej; można go nazwać etapem wczesnego | lub 
wstępnego przystosowania do pracy, a odbywa się to jeszcze w czasid nauki zawodu, przed podjęciem zatrudnienia. 
Etap drugi następuje już po rozpoczęciu normalnej pracy. Oba te etapy różni przede wszystkim sytuacja jednostki, która 
przystosowuje się do pracy. Była o tym mowa w podrozdziale traktującym o ocenie zdolności do pracy. Równie ważny 
jest dobór zawodu, poprzedzający oba te etapy; można by go nazwać etapem warunkującym.   Dla  osiągnięcia  dobrego 
przystosowania  zawodowego młodzieży niepełnosprawnej ważne są wszystkie wymienione etapy.
W Centralnym Instytucie Ochrony Pracy w Warszawie przeprowadzono w latach 1979-1982 badania nad 
przystosowaniem zawodowym
280

zawodową rehabilitacją absolwentów zasadniczych zawodowych j specjalnych (patrz Larkowa, 1981) oraz młodzieży 
niepcłnoipiawtwj Ic/ącej zwykłe szkoły zawodowe i zatrudnionej w zwykłych zAktMłwdi ((tarkowa, 1984). Wyniki 
tych badań relacjonujemy poniżej.
Badania pracującej młodzieży z różnego rodzaju fizycznymi
i sensorycznymi dysfunkcjami organizmu,
kierowanej przez poradnie wychowawczo-zawodowe
do zwykłych szkól zawodowych1
Hadania te objęły 1770 niepełnosprawnych uczniów klas VIII, którzy l w latach szkolnych 1973-1976 otrzymali z 22 
poradni wychowawczo-zawo-j iłowych na terenie stołecznego województwa warszawskiego orzeczenie l kwalifikujące 
i skierowanie do zwykłych szkół zawodowych - zasadni-ji'/ych i średnich. Przeprowadzono analizę dokumentacji 
psychologicznej j l lekarskiej tej młodzieży. Specjalnie opracowane ankiety wypełniło 400 osób j niepełnosprawnych 
(byłych uczniów): 241 mężczyzn i 159 kobiet w wieku 120-23 lat.
Badaniami objęto też 39 szkół zawodowych, w których podjęło naukę JK36 ankietowanych uczniów 
niepełnosprawnych skierowanych przez poradnie, oraz 217 zakładów pracy zatrudniających ankietowaną młodzież 
niepełnosprawną. Ankiety wypełniło 125 zakładów w odniesieniu do 15$ l osób.
Badania obejmowały problematykę poradnictwa zawodowego, kształ-| tenia zawodowego oraz pracy zawodowej, a w 
szczególności zatrudnienia przystosowania zawodowego.
U badanej młodzieży najczęściej występowały upośledzenia narządów i uchu, wzroku, choroby wewnętrzne, a także 
upośledzenie słuchu i choroby neurologiczne.
Najliczniejsza grupa pracowała w zawodach handlowych, ekonomicznych i administracyjnych (zwłaszcza kobiety). 
Mężczyźni częściej byli zali udniani w zawodach elektrotechnicznych i elektronicznych oraz w różnych innych.
Podobnie jak w poprzednich badaniach przyjęto, że jednostka niepełnosprawna, tak jak i pełnosprawna, jest 
przystosowana do pracy, gdy jest
1 Na podstawie Zarządzenia Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego z 26 VI1962 r. w sprawie udostępnienia 
kształcenia się w szkołach zawodowych młodzieży z wadami •luchu, wzroku, narządów ruchu i innymi schorzeniami.
281

'*/   . iś   przydatna, tzn. odpowiada stawianym wymaganiom, a więc jest pracown|| kiem zadowalającym, oraz 
jednocześnie gdy sama jest z pracy zadowól OB tzn. uzyskuje zaspokojenie potrzeb, jakie z nią wiąże.
•''.i. Ocenę przydatności do pracy, jak i zadowolenie z niej, oparto na
samych kryteriach jak w badaniach przystosowania zawodowego dc słych pracowników niepełnosprawnych. 
Zakwalifikowano młodych cewników do pięciu wymienionych poprzednio (s. 252) kategorii przy sowania do pracy, od 
A - tj. bardzo dobrze przystosowanych, do E źle przystosowanych (tab. 8).
TABELA 8
Badana pracująca młodzież niepełnosprawna według kategorii przystosowania
zawodowego
Płeć

Ogółem osób

Zaliczeni do poszczególnych kategorii przystosowania do pracy (w %)