Wies³awa Aue
46
licznociach ¿yczymy sobie wzajemnie zdrowia,
wyra¿amy wspó³czucie w chorobie.
Zdrowie i choroba wydaj¹ siê dwoma wyklu-
czaj¹cymi siê pojêciami. Czy zdrowie to tylko
brak choroby? Funkcjonuj¹ce w ¿yciu spo-
³ecznym kryteria oceny zdrowia mo¿na naj-
ogólniej podzieliæ na subiektywne, obiektywne
i spo³eczne.
Kryteria subiektywne to nic innego jak w³anie
samopoczucie, które wyra¿a samoocenê zdro-
wia; czujê siê dobrze", czujê siê le.
Zachowanie cz³owieka, poziom jego aktywnoci
zale¿¹ przede wszystkim od tej w³anie
samooceny. Mo¿na czuæ siê chorym i fun-
kcjonowaæ jak cz³owiek chory pomimo braku
jakichkolwiek zmian patologicznych w orga-
nizmie. Mo¿na te¿ czuæ siê doskonale
i funkcjonowaæ na najwy¿szych obrotach
mimo powa¿nych zmian patologicznych w or-
ganizmie potwierdzonych obiektywnie szere-
giem badañ diagnostycznych. Stany zdrowia
i choroby s¹ najwyraniej rozgraniczane w sfe-
rze odczuæ subiektywnych.
Kryteria obiektywne to faktycznie potwierdzone
stany fizjologiczne lub patofizjologiczne.
Kryteria spo³eczne to ocena odgrywanych przez
jednostkê ról. Choroba - zwi¹zane z ni¹
dolegliwoci i ograniczenia wp³ywaj¹ na
pe³nienie ról (np. pracownika, matki, ucznia itp.),
zwalniaj¹ z niektórych obowi¹zków, uspra-
wiedliwiaj¹ b³êdy.
Trudno wiêc zdefiniowaæ zdrowie krótko
kryteria oceny zdrowia
Wp³yw choroby na stan psychiczny chorego
Influence of a disease to patient's mental status
Funkcjonowanie cz³owieka okrelane w jêzyku
potocznym jako normalne jest dynamicznym
stanem chwiejnej równowagi. Aby tê równo-
wagê utrzymaæ konieczne jest ci¹g³e
reagowanie, ci¹g³e dostrajanie siê do ró¿no-
rodnych bodców, które nieustannie bombar-
duj¹ ka¿dy ¿ywy organizm, ka¿d¹ jednostkê
ludzk¹.
Utrzymywanie harmonijnej równowagi w ro-
dowisku wewnêtrznym organizmu oraz równo-
wagi miêdzy organizmem a rodowiskiem
zewnêtrznym jest podstaw¹ zdrowia.
Zachowanie i utrzymanie zdrowia zale¿y od
fizjologicznych mechanizmów przystosowa-
wczych ustroju oraz mechanizmów psycholo-
gicznych skutecznego radzenia sobie z wyma-
ganiami rodowiska.
Wyk³adnikiem indywidualnym zdrowia cz³o-
wieka jest doznawane przez niego samopo-
czucie obejmuj¹ce fizyczne i psychologiczne
aspekty organizmu, a tak¿e jego relacje ze
rodowiskiem przyrodniczym i spo³ecznym.
Samopoczucie wyra¿a stan zgodnoci cz³owie-
ka z samym sob¹ oraz otaczaj¹cym go wiatem,
a zak³ócenie tego stanu oznacza mo¿liwoæ
wyst¹pienia choroby.
Samopoczucie fizyczne i psychiczne ma ogro-
mne znaczenie dla ka¿dego cz³owieka.
Najlepszym tego dowodem jest czêstotliwoæ
wystêpowania tego tematu w komunikowaniu
siê ludzi na co dzieñ i od wiêta. Pytamy o nie
naszych bliskich, odpowiadamy na pytania
o w³asn¹ samopoczucie, w ró¿nych oko-
Wyk³adnikiem indywidualnym zdrowia
2
/2008
Psychologia w stomatologii
i jednoznacznie. Jest ono bowiem zasobem
wielowymiarowym - obejmuje wzajemnie od sie-
bie zale¿ne aspekty fizyczne, psychologiczne
i spo³eczne.
Choroba w ró¿nym stopniu narusza te zasoby
zdrowotne; wywo³uje zmiany somatyczne, wp³y-
wa na stan psychiczny warunkuje tak¿e
spo³eczne funkcjonowanie cz³owieka. Wp³yw
ten mo¿e byæ ró¿nie g³êboki; od ledwo zauwa-
¿alnego obni¿enia nastroju do ca³kowitego
wykluczenia chorego z dotychczasowego spo-
sobu funkcjonowania. Nierzadko choroba powo-
duje rozleg³e, a nawet dramatyczne zmiany we
wszystkich obszarach dzia³alnoci uruchamiaj¹c
ci¹g zdarzeñ o niewyobra¿alnych skutkach. Na
przyk³ad; chory z powodu ograniczeñ traci pracê,
uszczuplaj¹ siê jego zasoby materialne, traci
zdolnoæ realizacji zobowi¹zañ finansowych itp.
I tak choroba mo¿e prowadziæ do ró¿nych form
wykluczenia spo³ecznego.
I choæ w sytuacjach choroby zdarzaj¹ siê te¿
zmiany pomylne (np. rewizja systemu wartoci,
odkrycie w³asnych mo¿liwoci rozwojowych itp.)
stanowi¹ce zysk, to jednak bilans choroby jest na
ogó³ ujemny.
Choroba zak³óca równowagê pomiêdzy wyma-
ganiami adresowanymi do cz³owieka a jego
mo¿liwociami, staj¹c siê tym samym ród³em
stresu.
Ka¿dy cz³owiek posiada zespó³ przekonañ na
temat zdrowia i choroby, a tak¿e przekonañ
i ocen zwi¹zanych z osobistymi mo¿liwociami
wp³ywu na te stany. Przekonania te w ró¿nym
stopniu trafne i zgodne z rzeczywistoci¹, ale
stanowi¹ podstawê, na której ka¿dy chory
opracowuje swój problem medyczny - tworzy
obraz choroby i wie na co choruje. Bez wzglêdu
na trafnoæ i rzetelnoæ przekonañ stworzony
przez chorego obraz choroby jest wa¿nym
czynnikiem wp³ywaj¹cym na zachowania
podejmowane przez cz³owieka w zwi¹zku z t¹
chorob¹ i zachowania nakierowane na odzy-
skanie zdrowia.
Choroba sk³ania do poszukiwania pomocy u le-
karza i tak powstaje szczególny kontakt
miêdzyludzki. Pacjent uczestniczy w nim ze
wszystkimi swoimi problemami, obawami,
lêkami i nadziejami, planami, celami i chce, aby
lekarz ca³y ten kontekst uwzglêdni³. Lekarz
równie¿ ma pewne oczekiwania zwi¹zane
przede wszystkim z wykonywaniem zawodu.
Pomiêdzy obiema stronami nastêpuje wymiana
informacji i emocji, wartoci a tak¿e próba
wzajemnego wywierania wp³ywu.
Nadal jednak nie wszyscy lekarze przywi¹zuj¹
wystarczaj¹c¹ uwagê do tego co ich pacjenci
myl¹ na temat w³asnej choroby i stosowanego
leczenia, ani te¿ nie zastanawiaj¹ siê nad
zwi¹zkiem pogl¹dów i przekonañ pacjentów z ich
postêpowaniem w sprawach zdrowia i choroby.
Chc¹c wiêc osi¹gn¹æ mo¿liwie najlepsze rezul-
taty w postêpowaniu diagnostycznym i tera-
peutycznym warto dostrzegaæ i doceniaæ zna-
czenie wp³ywu choroby na stan psychiczny
pacjenta i zwi¹zane z tym wp³ywem zachowania
chorego.
Choroba w ró¿nym stopniu narusza te zasoby
zdrowotne
2
/2008
Oddzia³ywanie psychologiczne choroby na stan
psychiczny chorego zale¿y od:
!
obrazu w³asnej choroby w ujêciu pacjenta (co
myli pacjent na temat choroby - przyczyn,
przebiegu i rokowañ),
!
w³aciwoci osobowoci chorego rozumianych
jako wzglêdnie sta³y, wewnêtrznie spójny sposób
funkcjonowania jednostki,
!
sposobów zachowania siê, radzenia sobie
sytuacji trudnej.
Chory opracowuj¹c w³asn¹ chorobê, tworzy
ca³¹ koncepcjê; na co choruje, dlaczego, jaki
mo¿e byæ przebieg choroby i rokowanie.
Oczywicie pomiêdzy opracowaniem chorego
a ustalonym przez lekarza rozpoznaniem,
przyczynami i rokowaniem mog¹ zachodziæ
powa¿ne rozbie¿noci.
Rozpoznanie w ujêciu pacjenta to inaczej
odpowied na pytanie na co jestem chory?.
Rozumowanie pacjenta i materia³, którym
dysponuje s¹ z natury rzeczy ró¿ne od tych,
którymi dysponuje lekarz.
Pacjent ustosunkowuje siê do choroby emo-
cjonalnie i poznawczo. Choroba jak ka¿da
sytuacja stresowa wyzwala zró¿nicowane
emocje. Najczêciej to smutek i przygnêbienie,
w niektórych przypadkach nawet rozpacz.
Pojawia siê gniew i z³oæ wobec spowodowanych
chorob¹ ograniczeñ, poczucie winy, wstyd,
szczególnie wtedy, gdy chory czuje siê
odpowiedzialny za wyst¹pienie choroby (np.
pacjent u lekarza stomatologa, palacz u pulmo-
nologa czy kardiologa itp.). Emocje pojawiaj¹ce
siê w chorobie charakteryzuj¹ siê zmienn¹
intensywnoci¹.
W poznawczym ustosunkowaniu siê do choroby,
w budowaniu w³asnej koncepcji na co jestem
chory? bierze udzia³ kilka czynników. I tak ka¿dy
w momencie zachorowania ma okrelon¹ wiedzê
medyczn¹ zwi¹zan¹ z chorob¹, wie co na
temat pogl¹dów lekarzy, sam te¿ intensyfikuje
poszukiwanie wiedzy; - od zbierania opinii ludzi
choruj¹cych podobnie, a¿ do zag³êbiania siê
w literaturê naukow¹. Informacji dostarcza te¿
zmieniaj¹ce siê samopoczucie.
Oczywicie nie wszystkie posiadane i zebrane
przez chorego informacje s¹ rzetelne i zgodne
z prawd¹, a ponadto ich odbiór i interpretacja
zale¿¹ od mo¿liwoci intelektualnych chorego.
Emocjonalne i poznawcze odniesienie siê do
choroby pozostaj¹ w cis³ym zwi¹zku, wzajemnie
na siebie wp³ywaj¹. Z jednej strony ocena
poznawcza poprzedza reakcje emocjonalne,
z drugiej strony wczeniej wzbudzony stan
emocjonalny wp³ywa na odbiór i interpretacjê
informacji. Wspó³zale¿noæ i wspó³zmiennoæ
emocji i poznania stanowi¹ o odzwierciedlaniu
rzeczywistoci przez chorego i wp³ywaj¹ na
ostateczny obraz choroby wytworzony przez
pacjenta. Tak wiêc reakcje cz³owieka chorego s¹
funkcj¹ dzia³aj¹cych bodców i czynników
tkwi¹cych w organizmie.
Wp³yw choroby na stan psychiczny zale¿y te¿
w du¿ej mierze od osobowoci jednostki
rozumianej jako wzglêdnie sta³y, wewnêtrznie
spójny sposób funkcjonowania jednostki.
Zale¿noæ tê uzasadniaj¹ najwa¿niejsze funkcje
Oddzia³ywanie psychologiczne choroby
Pacjent ustosunkowuje siê do choroby emo-
cjonalnie i poznawczo
47
Pytasz mnie dlaczego tak d³ugo siê nie odzywam. Rzeczywicie dosyæ dawno do Ciebie nie pisa³am
poniewa¿ ci¹gle jestem w z³ej formie. Od d³u¿szego czasu le siê czujê, nic mi siê nie chce, moje serce od
czasu do czasu trzepoce jak motyl w za ciasnej klatce, g³owa ciê¿ka jak bania, chodz¹ po mnie jakie
bóle, le sypiam, praca to orka, obowi¹zki domowe nie do udwigniêcia.
By³am u swojego lekarza; obejrza³ mnie, os³ucha³, opuka³, zmierzy³ cinienie, da³ skierowania na badania
krwi, moczu i EKG. Wyniki podobno s¹ prawid³owe. Wypisa³ mi receptê na tabletki, zaleci³ wiêcej
wypoczywaæ i
tyle! Tabletki, jak przeczyta³am w ulotce, stosowane s¹ w ró¿nych schorzeniach, ale nie
znalaz³am wyranego zwi¹zku z moimi dolegliwociami. Uzna³ mnie chyba za symulantkê! Ja dalej czujê
siê le wiêc albo jestem wariatk¹, albo nie zosta³am nale¿ycie zdiagnozowana.
Moja mama uwa¿a, ¿e jestem przemêczona nerwow¹ atmosfer¹ w pracy, ci¹g³ymi reorganizacjami
w zak³adzie. Twierdzi, ¿e najlepszym leczeniem by³by urlop albo zmiana pracy. Ja w to nie wierzê - to
tylko takie gadanie, ¿eby mnie uspokoiæ. Jestem przekonana, ¿e dzieje siê ze mn¹ co niedobrego
i trzeba to jak najszybciej zacz¹æ leczyæ.
Dorad mi, mo¿e znasz jakiego specjalistê? Do którego lekarza mam iæ siê leczyæ?
Psychologia w stomatologii
Edited by Foxit Reader
Copyright(C) by Foxit Software Company,2005-2007
For Evaluation Only.
