Technik_informacji_naukowej_348[03]_O1_01

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MINISTERSTWO EDUKACJI

NARODOWEJ

Tomasz Kupidura
Tomasz Sułkowski

Stosowanie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy,
ochrony przeciwpożarowej oraz ochrony środowiska
348[03].O1.01

Poradnik dla ucznia

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy
Radom 2006

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Recenzenci:

mgr Wiesława Papierska

mgr Maria Krajewska

Opracowanie redakcyjne:

mgr inż. Tomasz Kupidura

mgr inż. Tomasz Sułkowski

Konsultacja:

mgr inż. Jarosław Sitek

Korekta:

Poradnik  stanowi  obudowę  dydaktyczną  programu  jednostki  modułowej  348[03].O1.01
„Stosowanie  przepisów  bezpieczeństwa  i  higieny  pracy,  ochrony  przeciwpożarowej  oraz
ochrony  środowiska”  zawartego  w  modułowym  programie  nauczania  dla  zawodu  technik
informacji naukowej.

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2006

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Prawna ochrona pracy

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Czynniki szkodliwe dla zdrowia, uciążliwe i niebezpieczne występujące

w procesie pracy

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Zasady kształtowania bezpiecznych i higienicznych warunków pracy

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Środki ochrony indywidualnej i zbiorowej

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5. Zagrożenia pożarowe, zasady ochrony przeciwpożarowej

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

4.6. Zasady wykorzystywania środków gaśniczych

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzające

4.6.3. Ćwiczenia

4.6.4. Sprawdzian postępów

4.7. Zasady ochrony środowiska na stanowisku pracy

4.7.1. Materiał nauczania

4.7.2. Pytania sprawdzające

4.7.3. Ćwiczenia

4.7.4. Sprawdzian postępów

4.8. Organizacja pierwszej pomocy w wypadkach przy pracy

4.8.1. Materiał nauczania

4.8.2. Pytania sprawdzające

4.8.3. Ćwiczenia

4.8.4. Sprawdzian postępów

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy dotyczącej przepisów

bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpożarowej oraz ochrony środowiska.

Poradnik zawiera:

1. Wymagania wstępne, czyli wykaz niezbędnych umiejętności i wiedzy, które powinieneś

mieć opanowane, aby przystąpić do realizacji tej jednostki modułowej.

2. Cele kształcenia.
3. Materiał nauczania (rozdział 4), który umożliwia samodzielne przygotowanie się do

wykonania ćwiczeń i zaliczenia sprawdzianów. Wykorzystaj do poszerzenia wiedzy
wskazaną literaturę oraz inne źródła informacji. Obejmuje on również:

−

pytania sprawdzające,

−

ćwiczenia,

−

sprawdzian postępów,

−

sprawdzian umiejętności praktycznych.

Przykłady  zadania/ćwiczenia  oraz  zestaw  pytań  sprawdzających  Twoje  opanowanie
wiedzy i umiejętności z zakresu całej jednostki. Zaliczenie tego ćwiczenia jest dowodem
osiągnięcia  umiejętności  praktycznych  określonych  w  proponowanym  materiale.
Wykonując  sprawdzian  postępów  powinieneś  odpowiadać  na  pytanie  tak  lub  nie,  co
oznacza, że opanowałeś materiał albo nie.

4. Sprawdzian osiągnięć.

Jeżeli masz trudności ze zrozumieniem tematu lub ćwiczenia, to poproś nauczyciela lub

instruktora o wyjaśnienie i ewentualne sprawdzenie, czy dobrze wykonujesz daną czynność.
Po przerobieniu materiału spróbuj zaliczyć sprawdzian osiągnięć z zakresu jednostki
modułowej.

Jednostka modułowa „Stosowanie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpożarowej oraz ochrony środowiska” jest jednym z modułów koniecznych do
zapoznania się z podstawami technik informacyjnych – schemat 1.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat 1. Układ jednostek modułowych w module: „Podstawy technik informacyjnych”

348[03].O1.05

Stosowanie technik graficznych

i multimedialnych

348[03].O1.03

Organizowanie procesu pracy

348[03].O1.04

Wykorzystanie informacyjnych

technik biurowych

Moduł 348[03].O1

Podstawy technik informacyjnych

348[03].O1.01

Stosowanie przepisów bezpieczeństwa

i higieny pracy, ochrony przeciwpożarowej

oraz ochrony środowiska

348[03].O1.02

Stosowanie przepisów prawa i zasad ekonomii

w działalności informacyjnej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej, powinieneś umieć:

−

dokonywać oceny swoich umiejętności,

−

komunikować się i pracować w zespole,

−

samodzielnie podejmować decyzje,

−

uzasadniać działanie na podstawie określonej teorii, planować czynności,

−

korzystać z różnych źródeł informacji,

−

wyszukać, selekcjonować, porządkować, przetwarzać i przechowywać informacje
niezbędne do wykonywania zadań zawodowych,

−

interpretować założenia teoretyczne z zakresu BHP i stosować je w praktyce,

−

interpretować wyniki doświadczeń i dokonywać uogólnień,

−

charakteryzować zjawiska fizyczne,

−

charakteryzować zjawiska biologiczne,

−

identyfikować elementy anatomii człowieka,

−

identyfikować podstawowe funkcje organizmu człowieka.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

zastosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania prac na
określonych stanowiskach,

−

określić podstawowe obowiązki pracodawcy w zakresie zapewnienia bezpiecznych
i higienicznych warunków pracy,

−

wskazać konsekwencje naruszenia przepisów i zasad bhp podczas wykonywania zadań
zawodowych,

−

posłużyć się wewnętrznymi zaleceniami i regulaminami dotyczącymi stanowiska pracy,

−

rozpoznać czynniki niebezpieczne i szkodliwe, występujące w pracy technika informacji
naukowej oraz wskazać sposoby ich ograniczenia lub eliminacji,

−

ocenić zagrożenia wynikające ze sposobu użytkowania urządzeń elektrycznych,

−

udzielić pierwszej pomocy osobie poszkodowanej,

−

poinformować służby ratownicze zgodnie z instrukcją,

−

zareagować w przypadku pożaru zgodnie z instrukcją przeciwpożarową,

−

zastosować zasady ochrony środowiska na stanowisku pracy,

−

rozróżnić materiały przeznaczone do ponownego przetwarzania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Prawna ochrona pracy

4.1.1. Materiał nauczania

W polskiej nauce prawa pracy pojęcie ochrony pracy można rozpatrywać w dwojaki sposób.

W  szerokim  rozumieniu  obejmuje  ono  w  istocie  treść  wszystkich  norm  prawa  pracy,  ponieważ
wszystkie one ustanawiane są w interesie pracujących i służą ochronie tych interesów. W węższym
rozumieniu pojęcie ochrony pracy dotyczy tej części norm prawa pracy, które służą bezpośrednio
celom  ochrony  zdrowia  pracowników  przed  niebezpieczeństwami  mogącymi  powstać  w  samym
procesie  pracy.  Właściwym  przedmiotem  ochrony  pracy  jest  zabezpieczenie  pracownika  przed
szkodliwym  oddziaływaniem  środowiska pracy na  jego zdrowie  i przed zagrożeniem  jego  życia.
Jest  to  ten  dział  przepisów,  który  bierze  w  ochronę  nie  takie  czy  inne  majątkowe  interesy
pracownika,  lecz  samą  pracę,  substancję  pracy  żywej  przed  niebezpieczeństwami  związanymi
z  procesami  produkcji.  W  tym  rozumieniu  do  ochrony  pracy  zaliczamy  cztery  grupy  przepisów:
przepisy  zapewniające  bezpieczne  i  higieniczne  warunki  pracy,  przepisy  o  szczególnej  ochronie
pracy  kobiet,  przepisy  o  szczególnej  ochronie  pracy  młodocianych,  przepisy  o  organizacji
i  kompetencjach  organów  nadzoru  nad  warunkami  pracy.  Przepisy  te  z  uwagi  na  rolę,  jaką
spełniają, stanowią jeden z ważniejszych elementów regulacji stosunków pracy [10, str. 236].

Natomiast podstawowe prawa i obowiązki pracownika oraz pracodawcy w zakresie

bezpieczeństwa  i  higieny  pracy  regulują przepisy  zawarte  w  Kodeksie  Pracy  [11,  rozdz.  X],
a w szczególności dział dziesiąty – Bezpieczeństwo i higiena pracy.
Podstawowe obowiązki pracodawcy
1. Pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa  i  higieny pracy w zakładzie

pracy.

2. Pracodawca jest obowiązany chronić zdrowie i życie pracowników poprzez zapewnienie

bezpiecznych  i  higienicznych  warunków  pracy  przy  odpowiednim  wykorzystaniu
osiągnięć nauki i techniki. W szczególności pracodawca jest obowiązany:
a)  organizować pracę w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne warunki pracy,
b) zapewniać  przestrzeganie  w  zakładzie  pracy  przepisów  oraz  zasad  bezpieczeństwa

i higieny pracy, wydawać polecenia usunięcia uchybień w tym zakresie oraz
kontrolować wykonanie tych poleceń,

c) zapewniać wykonanie nakazów, wystąpień, decyzji i zarządzeń wydawanych przez

organy nadzoru nad warunkami pracy,

d) zapewniać wykonanie zaleceń społecznego inspektora pracy.

3. Pracodawca oraz osoba kierująca pracownikami są obowiązani znać, w zakresie

niezbędnym do wykonywania ciążących na nich obowiązków, przepisy o ochronie pracy,
w tym przepisy oraz zasady bezpieczeństwa i higieny pracy.

4. W razie gdy jednocześnie w tym samym miejscu wykonują swe obowiązki pracownicy

zatrudnieni przez różnych pracodawców, pracodawcy ci mają obowiązek:
a)  współpracować ze sobą,
b)  wyznaczyć  koordynatora  sprawującego  nadzór  nad  bezpieczeństwem  i  higieną  pracy

wszystkich pracowników zatrudnionych w tym samym miejscu,

c) ustalić zasady współdziałania uwzględniające sposoby postępowania w przypadku

wystąpienia zagrożeń dla zdrowia lub życia pracowników.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Prawa i obowiązki pracownika
1. W razie gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa i higieny pracy i stwarzają

bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia pracownika albo gdy wykonywana przez niego praca
grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom, pracownik ma prawo powstrzymać się od
wykonywania pracy, zawiadamiając o tym niezwłocznie przełożonego.

2. Jeżeli powstrzymanie się od wykonywania pracy nie usuwa zagrożenia, pracownik ma

prawo oddalić się z miejsca zagrożenia, zawiadamiając o tym niezwłocznie przełożonego.

3. Za czas powstrzymania się od wykonywania pracy lub oddalenia się z miejsca zagrożenia

w tych szczególnym przypadku pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia.

4. Pracownik ma prawo, po uprzednim zawiadomieniu przełożonego, powstrzymać się od

wykonywania pracy wymagającej szczególnej sprawności psychofizycznej w przypadku,
gdy jego stan psychofizyczny nie zapewnia bezpiecznego wykonywania pracy i stwarza
zagrożenie dla innych osób.

5. Przestrzeganie przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy jest podstawowym

obowiązkiem pracownika. W szczególności pracownik jest obowiązany:

−

znać przepisy i zasady bezpieczeństwa i higieny pracy, brać udział w szkoleniu

i instruktażu z tego zakresu oraz poddawać się wymaganym egzaminom
sprawdzającym;

−

wykonywać pracę w sposób zgodny z przepisami i zasadami bezpieczeństwa

i higieny pracy oraz stosować się do wydawanych w tym zakresie poleceń
i wskazówek przełożonych;

−

dbać o należyty stan maszyn, urządzeń, narzędzi i sprzętu oraz o porządek i ład

w miejscu pracy;

−

stosować środki ochrony zbiorowej, a także używać przydzielonych środków ochrony

indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego, zgodnie z ich przeznaczeniem,

−

poddawać się wstępnym, okresowym i kontrolnym oraz innym zaleconym badaniom

lekarskim i stosować się do wskazań lekarskich;

−

niezwłocznie zawiadomić przełożonego o zauważonym w zakładzie pracy wypadku

albo zagrożeniu życia lub zdrowia ludzkiego oraz ostrzec współpracowników, a także
inne osoby znajdujące się w rejonie zagrożenia, o grożącym im niebezpieczeństwie,

−

współdziałać z pracodawcą i przełożonymi w wypełnianiu obowiązków dotyczących

bezpieczeństwa i higieny pracy.

Osoba kierująca pracownikami jest obowiązana:
1) organizować stanowiska pracy zgodnie z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny

pracy;

2) dbać o sprawność środków ochrony indywidualnej oraz ich stosowanie zgodnie

z przeznaczeniem;

3) organizować, przygotowywać i prowadzić prace, uwzględniając zabezpieczenie

pracowników przed wypadkami przy pracy, chorobami zawodowymi i innymi chorobami
związanymi z warunkami środowiska pracy;

4) dbać o bezpieczny i higieniczny stan pomieszczeń pracy i wyposażenia technicznego,

a także o sprawność środków ochrony zbiorowej i ich stosowanie zgodnie
z przeznaczeniem;

5) egzekwować przestrzeganie przez pracowników przepisów i zasad bezpieczeństwa

i higieny pracy;

6) zapewniać wykonanie zaleceń lekarza sprawującego opiekę zdrowotną nad pracownikami.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie są podstawowe obowiązki pracodawcy w zakresie bhp?
2.  Jakie są podstawowe obowiązki pracownika w zakresie bhp?
3.  Jakie są podstawowe prawa pracownika w zakresie bhp?
4.  Do czego jest zobowiązana osoba kierująca pracownikami?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ podstawowe prawa i obowiązki pracownika w zakresie bezpieczeństwa i higieny

pracy na podstawie Kodeksu Pracy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dobrać osoby do pracy w grupie,
2) zastanowić się, jakie podstawowe prawa i obowiązki ma pracownik w zakresie

bezpieczeństwa i higieny pracy, wszystkie pomysły zapiszcie na kartce (burza mózgów –
nie krytykując żadnego z pomysłów Twoich koleżanek/kolegów),

3) uporządkować zapisane prawa i obowiązki pracownika (odrzuć ewentualnie nierealne lub

budzące wątpliwości członków grupy), a następnie skonfrontować własne propozycje
z zapisami w Kodeksie Pracy,

4) zaprezentować efekty pracy grupy na forum klasy w formie plakatu.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

Kodeksy Pracy,

−

arkusze papieru,

−

mazaki,

−

tablica flip – chart.

Ćwiczenie 2

Określ podstawowe obowiązki pracodawcy oraz osoby kierującej innymi pracownikami

w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy na podstawie Kodeksu Pracy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dobrać osoby do pracy w grupie,
2) zastanowić się, jakie podstawowe obowiązki ma pracodawca i osoba kierująca innymi

pracownikami w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy, wszystkie pomysły zapiszcie na
kartce

(burza

mózgów

–

nie

krytykując

żadnego z pomysłów Twoich

koleżanek/kolegów),

3) uporządkować zapisane obowiązki pracodawcy i kierowników (odrzuć ewentualnie

nierealne, lub budzące wątpliwości członków grupy), a następnie skonfrontować własne
propozycje z zapisami w Kodeksie Pracy,

4) zaprezentować efekty pracy grupy na forum klasy w formie plakatu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Czynniki szkodliwe dla zdrowia, uciążliwe i niebezpieczne

występujące w procesie pracy

4.2.1. Materiał nauczania

Środowisko pracy jest swego rodzaju środowiskiem nienaturalnym, wytworzonym przez

człowieka.  Ryzyko  zawodowe,  związane  z  wykonywaną  pracą,  wynika  więc  z  narażenia
pracownika  na  działanie  czynników  niebezpiecznych,  szkodliwych  i  uciążliwych
występujących  na  stanowisku  pracy.  Czynnik  niebezpieczny  to  czynnik,  którego
oddziaływanie może prowadzić do urazu lub innego istotnego natychmiastowego pogorszenia
stanu zdrowia człowieka  bądź do zejścia  śmiertelnego. Czynnik szkodliwy oznacza czynnik,
którego  oddziaływanie  może  prowadzić  do  pogorszenia  stanu  zdrowia  człowieka.  Czynnik
uciążliwy  nie  stanowi  wprawdzie  zagrożenia  dla  życia  lub zdrowia  człowieka,  lecz  utrudnia
pracę lub przyczynia się w inny istotny sposób do obniżenia jego zdolności do wykonywania
pracy  lub  innej  działalności  bądź  wpływa  na  zmniejszenie  wydajności.  W  zależności  od
poziomu oddziaływania  lub  innych warunków czynnik uciążliwy  może stać się  szkodliwym,
a szkodliwy – niebezpiecznym.

W procesie pracy człowiek oddziałuje bezpośrednio lub pośrednio na szeroko rozumiane

przedmioty  pracy  (narzędzia,  maszyny,  oprzyrządowanie  i  wyposażenie  stanowisk  pracy,
surowce,  materiały  i  półfabrykaty  stałe  lub  płynne,  wyroby  gotowe  itp.),  które  w  strefach
swojego naturalnego oddziaływania  stanowią potencjalne źródła  niebezpiecznych czynników
mechanicznych,  mogących  powodować  zagrożenia,  głównie  urazami.  Zagrożenie  urazami
powstaje  wówczas,  gdy  na  człowieka  oddziałuje  lub  może  oddziaływać  czynnik
niebezpieczny, którego źródłem mogą być wymienione wyżej przedmioty pracy lub podmioty
otoczenia.  Oddziaływania  te  mogą  prowadzić  do  bezpośredniego  uderzenia,  przecięcia,
zmiażdżenia, przebicia lub innego urazu ciała człowieka. Urazy mechaniczne ciała człowieka
mogą być również następstwem takich zdarzeń, jak poślizgnięcie się na posadzce czy upadek
z wysokości. [3]

Z punktu widzenia zapewnienia bezpieczeństwa człowieka w środowisku pracy

rozpoznanie  zagrożeń  stanowi  jeden  z  najważniejszych  elementów  kształtowania  warunków
pracy.  Do  elementów  procesu  rozpoznawania  zagrożeń  można  zaliczyć:  właściwe
odczytywanie  sygnałów,  zrozumienie  przebiegu  procesów  pracy,  postrzeganie  środowiska
pracy  w  oparciu  o  kryteria  bezpieczeństwa,  postrzeganie  zawczasu  czynników  (przyczyn)
zagrożeń.  Zagrożenia  są  różnie  klasyfikowane  w  zależności  od  zastosowanego  kryterium
klasyfikacji.  Obecnie  preferowany  jest  model  klasyfikacji  oparty  na  kryterium  podziału
rzeczowego. Według tego kryterium rozróżnia się:

−

zagrożenia fizyczne,

−

zagrożenia chemiczne,

−

zagrożenia biologiczne,

−

zagrożenia psychospołeczne (w tym organizacyjne).

Do grupy najprościej identyfikowalnych zagrożeń zaliczane są zagrożenia fizyczne. Ich

wczesne rozpoznanie uzależnione jest od ogólnej sprawności zmysłów człowieka, a ich
identyfikacja możliwa poprzez niezbyt skomplikowany pomiar odpowiednimi przyrządami-
-miernikami (obecnie zaopatrzonymi w wyświetlacze cyfrowy). Zagrożenia fizyczne to wszystkie
obce substancje i materiały, które mogą spowodować fizyczne uszkodzenia człowieka.

Wśród tej grupy zagrożeń szczególną uwagę ze względu na powszechność występowania

możemy wymienić:

−

drgania,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

hałas,

−

oświetlenie,

−

prąd elektryczny,

−

czynniki mikroklimatu,

−

zagrożenia mechaniczne.

Drgania określane są w fizyce jako zjawiska, w których wielkości fizyczne

charakterystyczne  dla  tych  zjawisk  są  zmienne  w  funkcji  czasu.  Drgania  akustyczne
(definiowane  jako ruch cząstek ośrodka sprężystego względem położenia równowagi)  mogą,
zatem  rozprzestrzeniać  się  w  ośrodkach  zarówno  gazowych,  ciekłych,  jak  i  stałych.  Groźne
dla  człowieka  są  częstotliwości  niskie  od  0,7  do  90  Hz.  Skutki  szkodliwego  oddziaływania
drgań na organizm człowieka przedstawia rys. 1.

Rys.1. Skutki szkodliwego oddziaływania drgań na organizm człowieka [3]

Hałasem przyjęto określać wszelkie niepożądane, nieprzyjemne, dokuczliwe, uciążliwe

lub  szkodliwe  dźwięki  oddziałujące  na  narząd  słuchu  i  inne  zmysły  oraz  części  organizmu
człowieka.  Dopuszczalne  wartości  hałasu  w  miejscu  pracy  są  określone  w  Rozporządzeniu
Ministra  Pracy  i  Polityki  Społecznej  z  29  listopada  2002  r.  w  sprawie  najważniejszych
dopuszczalnych  stężeń  i  natężeń  czynników  szkodliwych  dla  zdrowia  w  środowisku  pracy
(DzU nr 217 poz. 1833) oraz w PN-N-01307: 1994 [10].

Wartości hałasu dopuszczalne ze względu na ochronę słuchu, zgodnie z powyższym

rozporządzeniem i normą obowiązują jednocześnie i wynoszą:

−

poziom ekspozycji na hałas odniesiony do 8-godzinnego dnia pracy (LEX, 8 h) nie

powinien przekraczać 85 dB,

−

maksymalny poziom dźwięku A (LAmax) nie powinien przekraczać 115 dB;

−

szczytowy poziom dźwięku C (LCpeak) nie powinien przekraczać 135 dB.

Dwie ostatnie wielkości służą do oceny hałasów krótkotrwałych i impulsowych.
Światło jest promieniowaniem widzialnym (elektromagnetycznym) zdolnym do

wywoływania  bezpośrednio  wrażeń  wzrokowych,  z  których  wynika  widzenie.  Strumień
świetlny  jest to ta część promieniowania optycznego emitowanego przez źródło światła, którą
widzi  oko  ludzkie  w  jednostce  czasu.  O  prawidłowości  oświetlenia  decyduje  natężenie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

i równomierność  światła.  Dla  higieny  wzroku  istotna  jest  barwa  światła  oraz  jego  rodzaj.
Najkorzystniejszym dla wzroku jest światło naturalne, słoneczne o barwie zbliżonej do koloru
jasnożółtego.  Praca  w  dłuższym  okresie,  w  pomieszczeniu  źle  oświetlonym  prowadzi  do
trwałego  osłabienia  wzroku  lub  w  innym  przypadkach  jest  zagrożeniem  uciążliwym,
powodującym  nadmierne  obciążenia  narządu  wzroku,  a  w  następstwie  bóle  głowy,
pogorszenie samopoczucia, zmęczenie.

Praca przy monitorach jest związana z wystąpieniem co najmniej dwóch różnych zadań

wzrokowych:

−

czytanie drukowanego tekstu dokumentu i znaków na klawiaturze,

−

czytanie znaków na monitorze (znaki mogą być jasne na ciemnym tle lub ciemne na

jasnym tle).

Projektowanie oświetlenia do pracy przy komputerze wymaga więc stosowania

oświetlenia  zapewniającego  dobre  warunki  widzenia  dla  obu  ww.  zadań  wzrokowych.
Wysoki  poziom  natężenia  oświetlenia  jest  niezbędny  na  płaszczyźnie  klawiatury  i  stołu,
natomiast  w  płaszczyźnie  ekranu  jest  niekorzystny  ze  względu  na  obniżenie  kontrastu
jaskrawości znaków i tła na ekranie.

Rys. 2. Przykładowe rozmieszczenie stanowisk pracy z komputerem [5]

Przepływający prąd elektryczny przez ciało człowieka wywołuje w nim zmiany

chemiczne  i  biologiczne  groźne  dla  zdrowia  i  życia.  Powszechnie  stosowane  urządzenia
zasilane  energią  elektryczną  niosą  ze  sobą  różnego  rodzaju  zagrożenia  zarówno  dla
człowieka,  jak  i  jego  środowiska,  m.in.:  zagrożenia  od  elektryczności  statycznej,  porażenia
oraz oparzenia  prądem  i  łukiem  elektrycznym,  zagrożenia  pożarowe,  zagrożenia  wybuchem,
szkodliwe oddziaływania silnych pól elektrycznych i elektromagnetycznych.

Niebezpieczeństwo porażenia prądem elektrycznym zależy od: natężenia prądu, czasu

rażenia  (czasu  przepływu  prądu  przez  organizm)  oraz  wartości  częstotliwości.  Prąd
przemienny  o  częstotliwości  od  15  do  100  Hz  powoduje  najgroźniejsze  dla  życia  reakcje
organizmu,  stąd  skutki  rażenia  nim  rozpatruje  się  szczególnie  wnikliwie.  Skutki  rażenia
prądem elektrycznym zależą od: rodzaju prądu (prąd przemiennym o małej częstotliwości 15
–  100  Hz,  prąd  przemiennym  o  dużej  częstotliwości,  krótkotrwałymi,  jednokierunkowymi
impulsami prądowymi, prądem stałym), wartości napięcia i natężenia prądu rażeniowego oraz

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

czasu jego przepływu, drogi przepływu prądu przez ciało człowieka, stanu psychofizycznego
porażonego,  czasu  przepływu  prądu  rażenia,  temperatury  i  wilgotności  skóry,  powierzchni
styku z przewodnikiem, siły docisku przewodnika do naskórka [3]. Minimalna niebezpieczna
dla człowieka  wartość  prądu  płynącego przez  organizm  wynosi  30  mA  prądu  przemiennego
i 70  mA  prądu  stałego.  Działanie  prądu  elektrycznego  na  organizm  ludzki  może  być
pośrednie lub bezpośrednie. Działanie pośrednie, powstające bez przepływu prądu przez ciało
człowieka, powoduje takie urazy, jak:

−

oparzenia ciała wskutek pożarów wywołanych zwarciem elektrycznym lub spowodowane

dotknięciem do nagrzanych elementów,

−

groźne dla życia oparzenia ciała łukiem elektrycznym, a także metalizacja skóry

spowodowana osadzaniem się roztopionych cząstek metalu,

−

uszkodzenia wzroku wskutek dużej jaskrawości łuku elektrycznego,

−

uszkodzenia mechaniczne ciała w wyniku upadku z wysokości lub upuszczenia

trzymanego przedmiotu [3].

Zagrożenia mechaniczne to wszelkie oddziaływania na człowieka czynników fizycznych,

które mogą być przyczyną urazów powodowanych mechanicznym działaniem części maszyn,
narzędzi, przedmiotów obrabianych lub wyrzucanych materiałów stałych bądź płynnych.
Zagrożenia te można dość łatwo identyfikować poprzez uważną obserwację wszystkich
elementów środowiska pracy.

Praca przy stanowisku komputerowym, oprócz już wymienionych czynników

szkodliwych dla zdrowia, związana jest z następującymi innymi czynnikami, które mają
wpływ na nasze zdrowie:

−

promieniowanie ekranów,

−

promieniowanie jonizujące,

−

pole elektromagnetyczne,

−

pole elektrostatyczne,

−

ruch powietrza,

−

szkodliwe gazy,

−

narażenie narządu wzroku. [4]

Promieniowanie ekranu związane jest z zachwianiem równowagi między jonami

dodatnimi  a  jonami  ujemnymi  w  powietrzu,  przez  zwiększenie  się  ilości  jonów  ujemnych.
Reakcją  człowieka  jest  depresja,  obniżenie  ciśnienia  krwi,  obniżenie  sprawności  organizmu
i  ból  głowy.  Przeciwdziałamy  tym  zjawiskom  przez  stosowanie  drewnianych  podłóg,
boazerii, oraz przez umieszczanie w pomieszczeniu roślin.

Promieniowanie jonizujące w nowych monitorach jest filtrowane przez szkło ołowiowe

ekranu  kineskopu.  Samo  szkło  oraz  warstwa  antystatyczna  redukuje  niemal  całkowicie  pole
elektryczne  i  ładunki  statyczne  ekranu.  Konstrukcja  odchylania  i  ekranowanie  zamyka  pole
magnetyczne  wewnątrz  obudowy.  Dzięki  temu  możemy  śmiało  spędzać  znacznie  więcej
czasu  przed  ekranami  monitorów,  bez  obawy  o  nasze  zdrowie.  Produkowane  obecnie
monitory,  zwłaszcza  LCD,  posiadają  oznakowanie  potwierdzające  spełnianie  bardzo
surowych wymagań bezpieczeństwa pracy z monitorami. Rys. 3 przedstawia wzory oznaczeń
umieszczanych na monitorze.

Rys. 3. Wzory oznaczeń – umieszczenie ich na monitorze świadczy o tym, że monitor ten jest bezpiecznym dla

użytkownika [4]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Pole elektromagnetyczne wytwarzane jest przez płynący prąd. W nowoczesnym sprzęcie

nie ma ono takiego znaczenia ze względu na mniejszą ilość transformatorów i cewek
elektromagnetycznych. Nadal jednak jest ważnym czynnikiem wiążącym się z pracą
monitora,

zwłaszcza

monitora

kineskopowego.

Powoduje

polaryzację

napięcia

elektrostatycznego  pomiędzy  człowiekiem  a  ekranem  monitora.  W  jej  rezultacie  twarz
operatora  przyciąga  naładowane  cząsteczki  kurzu  w  takim  samym  stopniu,  co  naładowany
elektrycznie  ekran.  Pogarsza  się  proces  oddychania  oraz  wyrazistość odczytywania z  ekranu
informacji.  Kurz  i  jonizacja  powietrza  może  wywoływać  podrażnienia  skóry  i  alergie.  Silne
pole  może  być  powodem  zaburzenia  procesów  bioelektrycznych.  Wszystkie  aktualnie
sprzedawane  monitory,  zwłaszcza  monitory  LCD  spełniają  bardzo  rygorystyczne  w  tym
zakresie normy TCO. Najbardziej intensywne pole elektrostatyczne występuje przez pierwszy
kwadrans  od  włączenia  monitora.  Zaleca  się  włączanie  komputera  kilka  minut  przed
rozpoczęciem  pracy.  Promieniowanie  to  jest  neutralizowane  przez  działanie  wody  zawartej  w
powietrzu.  Przy  wilgotności  powietrza  50–60%  potencjał  elektrostatyczny  jest  znacznie
ograniczone.  Dlatego  ważnym  zagadnieniem  jest  wietrzenie  pomieszczeń,  zwłaszcza  w  okresie
zimowym, kiedy wilgotność może spadać do 30%.

Ruch powietrza powoduje zainstalowane wewnątrz komputera urządzenia wirujące

(wentylatory), które wymuszają ruch powietrza przenosząc pyłki, alergeny oraz zjonizowane
powietrze wytworzone przez monitor. Wzrostowi natężenia zjonizowanego powietrza
i pyłków w pomieszczeniu zapobiega wietrzenie pomieszczeń.

Szkodliwe gazy razem z nagrzanym powietrzem z wnętrza komputera i monitora

wydzielają  się  związki  chemiczne.  Są  to  gazy  bezwonne,  tlenki  i  furany.  Zaliczają  się  do
najgroźniejszych trucizn środowiska naturalnego oraz mają działanie rakotwórcze. Wydostają
się  z  emulsji  ognioodpornej,  którą  pokryte  są  obudowy  nowych  monitorów  i  jednostek
centralnych  i  dlatego  występują  najczęściej  w  pomieszczeniu,  do,  którego  został  wstawiony
nowo  zakupiony  sprzęt.  Przeciwdziałamy  tym  zjawiskom  przez  dobre  wygrzanie  sprzętu
w czasie  kilku  dni  w  często  wietrzonym  pomieszczeniu.  Szkodliwe  substancje  w tym  czasie
się ulatniają.

Zmęczenie wzroku występuje zazwyczaj podczas długotrwałej pracy. Większość

operatorów skarży się na przekrwione oczy, zaczerwienione spojówki, uczucie pieczenia i
szczypania, bóle głowy senność, apatię, a także objawy zaburzenia widzenia.

Praca przy komputerze, wykonywana codziennie dłużej niż 4 godziny, może być

uciążliwa, gdyż:

−

intensywna praca wzrokowa może powodować dolegliwości wzroku, bóle głowy,

zmęczenie i znużenie,

−

długotrwałe unieruchomienie może być przyczyną dolegliwości pleców, barków,

kręgosłupa, spłycenia oddechu, spowolnienia krążenia, zwłaszcza w obrębie nóg,

−

zła organizacja pracy, szybkie tempo, presja terminów, odosobnienie podczas pracy, złe

oprogramowanie, brak wsparcia w trudnych sytuacjach, mogą powodować stres
prowadzący do zmęczenia, znużenia, frustracji, wypalenia zawodowego.

O zagrożeniach występujących w procesie pracy bardzo często informują znaki

bezpieczeństwa i higieny pracy które reguluje norma: PN-92/N-01256/03 Znaki
bezpieczeństwa. Ochrona i higiena pracy.

Znaki zostały podzielone na cztery grupy:

−

znaki zakazu,

−

znaki nakazu,

−

znaki ostrzegawcze,

−

znaki informacyjne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 1. Wybrane znaki z grupy znaków zakazu [3]

Nieupoważnionym

wstęp wzbroniony

Nie dotykać

Zakaz uruchamiania

maszyny (urządzenia)

Zakaz używania

telefonów

komórkowych

Tabela 2. Wybrane znaki z grupy znaków nakazu [3]

Nakaz stosowania

ochrony oczu

Nakaz stosowania

ochrony słuchu

Nakaz stosowania

ochrony głowy

Nakaz stosowania

ochrony twarzy

Tabela 3. Wybrane znaki z grupy znaków ostrzegawczych [3]

Ostrzeżenie przed

niebezpieczeństwem

zatrucia substancjami

toksycznymi

Ostrzeżenie przed

promieniami

laserowymi

Ostrzeżenie przed

substancjami

radioaktywnymi

i promieniowaniem

jonizującym

Ostrzeżenie przed

porażeniem prądem

elektrycznym

Tabela 4. Wybrane znaki z grupy znaków informacyjnych [3]

Pierwsza pomoc

Telefon awaryjny

Apteczka pierwszej

pomocy

Punkt opatrunkowy

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie zagrożenia występują w środowisku pracy?
2.  Jakie są skutki oddziaływania drgań na organizm człowieka?
3.  Jakie są dopuszczalne wartości hałasu w miejscu pracy?
4.  Co decyduje o prawidłowości oświetlenia w miejscu pracy?
5.  Które elementy wpływają na skutki porażenia prądem elektrycznym?
6.  Kiedy możemy stwierdzić ze monitor jest bezpieczny dla użytkownika?
7.  Jakie są skutki niewłaściwej pracy z komputerem?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

8. Na jakie grupy zostały podzielone znaki bezpieczeństwa i higieny pracy?
9. Jakie są Ci znane znaki bezpieczeństwa i higieny pracy?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zidentyfikuj czynniki szkodliwe dla zdrowia, uciążliwe i niebezpieczne występujące

w procesie pracy technika informacji naukowej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dobrać osoby do pracy w grupie,
2) zastanowić się, co może wpłynąć na wystąpienie ryzyka w pracy technika informacji

naukowej, następnie wypisać wszystkie pomysły na kartce (zapisujcie wszystkie pomysły
– burza mózgów),

3) przeanalizować i uporządkować zapisane pomysły w grupy zagrożeń (odrzućcie pomysły

nierealne lub budzące wątpliwości wśród członków grupy),

4) przedstawić efekty pracy w formie plakatu na forum klasy,
5) na koniec zajęć przedyskutować problem zagrożeń w pracy technika informacji

naukowej.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

duże arkusze papieru,

−

mazaki,

−

tablica flip – chart.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz: Tak Nie

1) zastosować przepisy bhp w pracy technika informacji naukowej?

2) zidentyfikować zagrożenia związane z wykonywaną pracą?
3) przedstawić skutki oddziaływania negatywnych czynników

w miejscu pracy?

4) zinterpretować znaki bezpieczeństwa i higieny pracy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Zasady

kształtowania

bezpiecznych

higienicznych

warunków pracy

4.3.1. Materiał nauczania

Bardzo ważnym elementem w procesie pracy jest dostosowanie warunków pracy do

pracownika  –  co  jest  jednym  z  kluczowych  celów  ergonomii.  Ważnym  dla  wszystkich
pracowników  wykonujących  pracę  na  stanowiskach  komputerowych,  jest  zapoznanie  się
z  koniecznymi  do  spełnienia  warunkami,  aby  praca  powodowała  możliwie  najmniejsze
szkody i negatywne komplikacje zdrowotne.

Podstawa prawna na stanowisku pracy z komputerem: Rozporządzenie Ministra Pracy

i Polityki Socjalnej z dnia 1 grudnia 1998 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy na
stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe (DzU Nr 148, poz. 973):
1. Do pracy na stanowisku z komputerem może przystąpić osoba, która:

− przeszła profilaktyczne badania lekarskie z uwzględnieniem badań wzroku i przedłożyła

orzeczenie lekarskie bez przeciwwskazań do pracy na stanowiskach wyposażonych
w monitory ekranowe,

− została przeszkolona wstępnie z zakresu bhp i ppoż.,
− została zapoznana z niniejszą instrukcją.

2. Wyeliminowanie lub zmniejszenie uciążliwości pracy z komputerem wymaga

zastosowania reżimu warunków pracy. W tym celu należy przestrzegać niżej
wymienionych wytycznych:
− ustawienie ekranu monitora względem źródeł światła powinno ograniczać olśnienie

i odbicie światła,

− odległości między sąsiednimi monitorami powinny wynosić co najmniej 0,6 m,

a między pracownikiem i tyłem sąsiedniego monitora co najmniej 0,8 m,

− odległość oczu pracownika od ekranu monitora powinna wynosić 400–750 mm,
− oświetlenie powinno zapewniać komfort pracy wzrokowej, a szczególnie: należy

ograniczyć

olśnienie

bezpośrednie

opraw,

okien,

przezroczystych

lub

półprzeźroczystych ścian albo jasnych płaszczyzn pomieszczenia oraz olśnienie
odbiciowe od ekranu monitora w szczególności przez zastosowanie odpowiednich
opraw oświetleniowych, instalowanie żaluzji lub zasłon w oknach,

− klawiatura powinna mieć możliwość regulacji kąta nachylenia w zakresie 0–15°,
− klawiaturę należy ustawiać tak aby odległość między klawiaturą a przednią krawędzią

stołu była nie mniejsza niż 100 mm,

− krzesło stanowiące wyposażenie stanowiska pracy powinno posiadać dostateczną

stabilność,  poprzez  wyposażenie  go  w  podstawę  co  najmniej  pięciopodporową
z  kółkami  jezdnymi,  umożliwiać  regulację  wysokości  siedziska  w  zakresie
400–500  mm,  licząc  od  podłogi;  umożliwiać  regulację  pochylenia  oparcia  w  zakresie:
5°  do  przodu  i  30°  do  tyłu;  posiadać  wyprofilowaną  płytę  siedziska  i  oparcia
odpowiednią do naturalnego wygięcia kręgosłupa i odcinka udowego kończyn dolnych;
umożliwiać  obrót  wokół  osi  pionowej  o  360°;  oraz  powinno  być  wyposażone
w podłokietniki,

− mechanizmy regulacji wysokości siedziska i pochylenia oparcia powinny być łatwo

dostępne i proste w obsłudze oraz tak usytuowane, aby regulację można było
wykonywać w pozycji siedzącej,

− wszystkie elementy wyposażenia powinny znajdować się w zasięgu kończyn górnych,

być osiągalne bez konieczności przyjmowania przez pracownika wymuszonych pozycji,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

− konstrukcja stołu powinna umożliwiać dogodne ustawienie elementów wyposażenia

stanowiska pracy, w tym zróżnicowaną wysokość ustawienia monitora ekranowego
i klawiatury,

− łączyć przemiennie pracę związaną z obsługą monitora ekranowego z innymi rodzajami

prac nie obciążającymi narządu wzroku i wykonywanymi w innych pozycjach ciała,

− pomieszczenia, w których pracują komputery, jeżeli nie ma zainstalowanych urządzeń

klimatyzacyjnych, powinny być często przewietrzane oraz wyposażone w dużą ilość
kwiatów wpływających na utrzymanie obojętnej jonizacji powietrza (np. paprocie),

− utrzymywać w pomieszczeniach przeznaczonych do pracy z monitorami ekranowymi

wilgotność względną powietrza nie mniejszą niż 40% oraz optymalną temperaturę
21–23°C,

− monitor powinien być umieszczony pomiędzy rzędami lamp sufitowych, aby zapobiec

odblaskom,

− ekran monitora powinien być pokryty warstwą antyodbiciową lub wyposażony

w odpowiedni filtr,

− czyścić z kurzu powierzchnię ekranu przed rozpoczęciem pracy ściereczką

antystatyczną lub bawełnianą

− podczas siedzenia często zmieniać pozycje, by zmniejszyć zmęczenie mięśni.

3. Pracownik zatrudniony na stanowisku pracy z monitorami ekranowymi ma prawo do:

− co najmniej 5-minutowej przerwy, wliczanej do czasu pracy, po każdej godzinie pracy

przy obsłudze monitora ekranowego,

− otrzymania okularów korygujących wzrok, jeżeli badania lekarskie wykażą potrzebę ich

stosowania,

− wyposażenia stanowiska pracy, gdy wysokość krzesła uniemożliwia pracownikowi

płaskie, spoczynkowe ustawienie stóp na podłodze, w podnóżek.

4. Zakazy obwiązujące na stanowisku pracy z monitorami ekranowymi:

−  zakaz pracy z monitorem ekranowym powyżej 4 godz. kobietom w ciąży,
−  zakaz spożywania posiłków na stanowisku pracy,
−  zakaz palenia tytoniu na stanowisku pracy i w pomieszczeniach pracy z komputerami,
−  zakaz  samowolnego  naprawiania  urządzeń  komputerowych,  sprzętu  i  wyposażenia

stanowiskowego zasilanego energią elektryczną,

− zakaz przechowywania na stanowisku magnesów, metali namagnesowanych, biżuterii

magnetycznej jak również noszenia tej biżuterii w pracy,

−  zakaz czyszczenia na mokro obudowy komputera będącego pod napięciem,
−  zakaz używania do czyszczenia komputerów rozpuszczalników,
−  zakaz zastawiania otworów wentylacyjnych komputera,
−  zabrania się pracy na sprzęcie uszkodzonym bądź niesprawnym technicznie.
−  zakaz przechowywania na stanowisku pracy cieczy łatwopalnych,

5. Każde zauważone nieprawidłowości w pracy komputera i sprzętu pomocniczego należy

niezwłocznie zgłaszać przełożonemu.

6. W razie zaistnienia wypadku – osobie poszkodowanej udzielić pierwszej pomocy, jeżeli

zajdzie konieczność powiadomić pogotowie ratunkowe. O zaistniałym wypadku należy
niezwłocznie zawiadomić bezpośredniego przełożonego i służbę bhp w zakładzie pracy.

Pomieszczenie dla stanowisk komputerowych powinny posiadać okna skierowane

w stronę północną. W pomieszczeniach, których okna skierowane są w innych kierunkach jest
wskazane  instalowanie  żaluzji  na  oknach.  Za  pomocą  żaluzji  lub  pionowych  zasłon
zapobiegamy  nadmiernemu  nagrzewaniu  się  pomieszczeń  i  urządzeń  pod  wpływem  światła
słonecznego,  a  jednocześnie  eliminujemy  olśnienia  i  odbicia  pochodzące  od  jaskrawych
płaszczyzn okien.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Mikroklimat pomieszczenia, temperatura ma bezpośredni wpływ na samopoczucie oraz

wydajność pracy pracowników. W okresie zimowym temperatura w pomieszczeniach pracy
powinna wynosić od 20 do 24

C, a latem od 23 do 26

C. Jest wskazane, aby pomieszczenia

posiadały  klimatyzację.  Przy  braku  klimatyzacji  pomieszczenia  powinny  być  często,  co  3–4
godziny wietrzone, zwłaszcza w okresie grzewczym.
Poziom  i  natężenie  oświetlenia  regulują  Polskie  Normy:  PN-EN  12464-1:2003(U)  –
Oświetlenie  wnętrz  światłem  elektrycznym.  Zalecenia  międzynarodowe  dla  oświetlenia
stanowisk komputerowych są uregulowane w normie ISO 9241:1989 oraz

ISO 8995-2:2005

Najkorzystniejszym jest oświetlenie w przedziale od 300 lx do 700 lx, o równomierności

oświetlenia  >  0,65.  Bardzo  ważnym  jest,  aby  na  klawiaturze  komputera  średnie  natężenie
oświetlenia  wynosiło  500  lx.  Z  pola  widzenia  pracującego  powinny  być  usunięte  wszelkie
źródła  światła  emitujące  oświetlenie  silniejsze  od  monitora.  Zalecane  jest  stosowanie
oświetlenia  ogólnego,  bez  doświetlania  oświetleniem  miejscowym  ze  względu  na
powstawanie  zjawiska  olśnienia.  Duże  znaczenie  ma  dostosowanie  właściwości  monitora
komputera,  a  zwłaszcza  odpowiednie  nasycenie  barwy  i  kontrastu.  Czarne  pismo  na  jasnym
tle  działa  na  oczy  najłagodniej.  Obowiązuje  zasada,  że  przy  60  cm  odległości  oczu  od
monitora,  wysokość  wielkich  liter  i wersalików  powinna  wynosić,  co  najmniej  5,5  mm.
Zaleca się pracę na minimum 12 punktach oraz wystrzeganie się pracy na 7 punktach.

Biurko komputerowe powinno mieć blat o szerokości minimalnej od 80 do 90 cm,

a  długości  minimum  od  120  do  160  cm.  Szerokość  blatu  powinna  być  na  tyle  duża,  by
swobodnie  zmieściły  się  na  nim  klawiatura,  myszka,  podstawka  na  dokumenty  i  monitor.
Pomiędzy przednią krawędzią blatu biurka a klawiaturą musi pozostać od 5 do 10 cm wolnej
przestrzeni  na  swobodne  oparcie  dłoni.  Wysokość  biurka  powinna  być  dopasowana  do
naszego wzrostu i powinna posiadać możliwość regulacji wysokości biurka w zakresie od 65
do 75 cm.

Rys. 4. Ergonomiczne, wydzielone stanowisko komputerowe z przestrzenią na pracę bez komputera [5]

Monitory ustawiamy w miejscach, gdzie nie odbija się w nich światło naturalne ani

światło  sztuczne.  Nie  ustawiamy  monitora  na  tle  okna,  naprzeciw  okna  ani  na  tle  innych
jaskrawych obiektów. Najlepiej, jeśli są ustawione bokiem do okna w odległości, co najmniej
1 m od okna. Ponieważ przed monitorem spędzamy wiele godzin i od jego jakości zależy stan
naszych  oczu,  zdrowia  i  samopoczucia,  pamiętajmy,  że  obok  klawiatury  i  myszy,  monitor
najbardziej  wpływa  na  wygodę  i  wydajność  pracy  pracownika.  Odległość  użytkownika  od
ekranu powinna wynosić około 70 cm (minimalna odległość wynosi od 40 do 50 cm). Górny
brzeg  ekranu  monitora  powinien  być  nieco  niżej  od  poziomu  oczu  pracownika,  ale  nie
powyżej  tego  poziomu.  Odległość  pomiędzy  sąsiednimi  monitorami  powinna  wynosić
minimum  60  cm.  Osoba  pracująca  z  tyłu  monitora  powinna  znajdować  się  w  odległości,  co
najmniej  80  cm,  ale  zalecana  odległość  wynosi  130  cm.  Krzesło  do  stanowiska
komputerowego  powinno  być  stabilne.  Powinno  posiadać  podstawę  pięcioramienną
wyposażoną w kółka. Powinno również posiadać możliwość regulacji wysokości siedziska oraz
kąta  ustawienia  oparcia.  Siedzisko  obrotowe  o  wymiarach  płyty  siedzeniowej  42  x  42  cm.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Krzesło  powinno  posiadać  poręcze,  podpórki,  aby  można  było  opierać  wygodnie  łokcie
odciążając  kręgosłup  oraz  mięśnie  ramion  i  karku.  Powinno  mieć  regulowane  oparcie
i podpierać  kręgosłup  w  odcinku  lędźwiowym.  Oparcie  winno  mieć  850  mm  wysokości
i 300 mm  szerokości,  a  kąt  oparcia  krzesła  nie  może  ulegać  zmianie  pod  wpływem  ciężaru
ciała. Zakres ruchomości powinien wynosić 5

do przodu i do 30

do tyłu. Zalecana głębokość

siedziska od 380 do 400 mm. Za płytkie krzesło stwarza Dyskomfort ludziom wysokim
natomiast krzesło za głębokie stwarza problemy ze wstawaniem i siadaniem.

Klawiatura wpływa bezpośrednio na wydajność i komfort pracy. Wpływa także na

zapobieganie  dolegliwościom  układu  mięśniowo-szkieletowego.  Klawiatura  powinna  być
usytuowaną  w  linii  środkowej  ciała  operatora.  Poprawne  ustawienie  dłoni  i  przedramion
podczas  pracy  przy  komputerze  może  uchronić  pracownika  przed  przewlekłymi  schorzeniami.
W zachowaniu właściwej pozycji pracy mogą pomagać klawiatury ergonomiczne wyprofilowane
tak,  aby  dłonie  leżały  na  klawiaturze  w  sposób  naturalny.  Posługiwanie  się  tą  klawiaturą  jest
zalecane zwłaszcza dla osób, które opanowały pisanie 10 palcami.

Osoby często korzystające z myszki komputerowej mogą nadwerężyć dłoń. Skutkiem

tego jest zmęczenie lub schorzenia dłoni, ramienia i barku. Długie jednorodne obciążenie
mechaniczne wywołuje podrażnienie oraz ból przedramienia i nadgarstka. Dlatego cała dłoń
od kciuka po końce palców powinna leżeć wygodnie na myszy. Część myszki, na której leży
ręka winna być wypukła, a przednia część musi być niższa od tylnej. Osoby redagujące teksty
oraz internauci winni kupować myszki z rolką przewijającą tekst.

Rys. 5. Stanowisko komputerowe – wymiary i odległości [5]

Rys. 6. Wariant układu pulpitu umożliwiający zachowanie kąta obserwacji

i położenia klawiatury względem przedramienia [5]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Jak można wyeliminować lub zmniejszyć uciążliwość pracy z komputerem?
2. Jakie prawa posiada pracownik zatrudniony na stanowisku pracy z monitorem

ekranowym?

3.  Jakie zakazy obowiązują na stanowisku pracy z monitorem ekranowym?
4.  Jak prawidłowo należy ustawić monitor komputera?
5.  Jakie są zasady położenia klawiatury względem przedramienia?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wpisz odpowiednie wartości wymiarów (odległości) dla przedstawionego poniżej

stanowiska pracy pod względem zgodności z zasadami ergonomii.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zidentyfikować elementy stanowiska pracy przedstawionego na rysunku,
2)  zastanowić się i wpisać odpowiednie wartości w miejsce znaków zapytania,
3)  przedstawić wyniki swojej pracy na forum klasy.

max.?
min.?

Rys. 7. Elementy stanowiska pracy [5]

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

ksero rys. 7 na formacie A4,

−

mazaki,

−

tablica flip – chart.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz: Tak Nie
1) przygotować stanowisko pracy, uwzględniając wymagania

ergonomii?

2) wymienić zakazy obowiązują na komputerowym stanowisku pracy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Środki ochrony indywidualnej i zbiorowej

4.4.1. Materiał nauczania

Środki ochrony indywidualnej to wszelkie środki noszone lub trzymane przez

pracownika  w  celu  jego  ochrony  przed  jednym  lub  większą  liczbą  zagrożeń  związanych
z występowaniem  niebezpiecznych  lub szkodliwych czynników  w  środowisku  pracy,  w  tym
również  wszelkie  akcesoria  i  dodatki  przeznaczone  do  tego  celu.  Środki  ochrony
indywidualnej  przede  wszystkim  powinny  być  odpowiednie  do  istniejącego  zagrożenia,
powinny  uwzględniać  warunki  istniejące    w  danym  miejscu  pracy,  muszą  uwzględniać
wymagania  ergonomii  oraz  stan  zdrowia  pracownika  oraz  być  przeznaczone  do  osobistego
użytku.

Pracodawca ma obowiązek dostarczyć pracownikom nieodpłatnie środki ochrony

indywidualnej zabezpieczające przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia
czynników występujących w środowisku pracy (art. 237

§ 1 k.p.) ponadto powinien

informować pracowników o sposobach posługiwania się tymi środkami(art. 237

§ 1 k.p.).

Środki  ochrony  indywidualnej  mają  spełniać  wymagania  dotyczące  oceny  zgodności
określone w Ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. o systemie oceny zgodności (DzU nr 166, poz.
1360  z  późn.  zm.)    oraz  Rozporządzenia  Ministra  Gospodarki,  Pracy  i  Polityki  Społecznej
z  dnia  31  marca  2003  r.  w  sprawie  zasadniczych  wymagań  dla  środków  ochrony
indywidualnej (DzU z 2003 r., nr 80, poz. 725 z późn. zm.). Pracodawca nie  może dopuścić
pracownika  do  pracy  bez środków ochrony  indywidualnej  przewidzianych  do  stosowania  na
danym stanowisku pracy, jest również zobowiązany zapewnić, aby stosowane środki ochrony
indywidualnej  posiadały  właściwości  ochronne  i  użytkowe;  pracodawca  jest  obowiązany
zapewnić pranie, konserwację, odpylanie i odkażanie środków ochrony indywidualnej.

Przykłady środków ochrony indywidualnej:

− ochrony głowy: hełmy ochronne,
− sprzęt chroniący przed upadkiem z wysokości: sprzęt kompletowany z trzech składników,

tj. szelek bezpieczeństwa, urządzenia samohamownego i linki bezpieczeństwa dołączonej
do punktu zamocowania stałego,

− ochrony oczu i twarzy: okulary, osłony spawalnicze,
− ochrony rąk: rękawice ochronne przy narażeniu np. na iskry, rozpryski metali stopionych,

niską temperaturę, wodę, starcia naskórka, ostre szorstkie lub gorące materiały,

− ochrony nóg: buty, w warunkach narażenia na urazy mechaniczne, np. zgniecenia palców,

przekłucia stóp, iskry, gorące rozpryski metali, niską temperaturę, poślizg,

− ochrony słuchu: wkładki, nauszniki, hełmy przeciwhałasowe,
− sprzęt ochrony układu oddechowego: maski przeciwpyłowe, filtrująco-pochłaniające,

hełmy powietrzne,

− odzież ochronna: kurtki, peleryny, płaszcze przeciwdeszczowe, fartuchy przednie

skórzane, kombinezony przeciwpyłowe.

Wykaz zagrożeń i rodzajów prac, przy których wymagane jest stosowanie środków

ochrony indywidualnej zawarte jest w Rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej
z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy
(tekst jedn.: DzU 2003 r., nr 169, poz. 1650 z późn. zm.).

Rodzaje środków ochrony indywidualnej:

−  odzież ochronna, np. fartuchy,
−  środki ochrony głowy, np. hełmy ochronne,
−  środki ochrony kończyn górnych, np. rękawice ochronne (gumowe, jednorazowe),
−  środki ochrony kończyn dolnych, np. buty, trepy,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−  środki ochrony twarzy i oczu, np. okulary, maseczki,
−  środki ochrony słuchu, np. wkładki przeciwhałasowe,
−  sprzęt ochrony układu oddechowego, np. maseczki,
−  dermatologiczne środki ochrony skóry, np. kremy, maści,
−  środki ochrony przed upadkiem z wysokości, np. liny bezpieczeństwa.

Środki ochrony zbiorowej to środki przeznaczone do jednoczesnej ochrony grupy ludzi,

w tym i pojedynczych osób, przed niebezpiecznymi i szkodliwymi czynnikami
występującymi pojedynczo lub łącznie w środowisku pracy, będące rozwiązaniami
technicznymi stosowanymi w pomieszczeniach pracy, maszynach i innych urządzeniach.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczenia.

1.  Jak brzmi definicja środków ochrony indywidualnej?
2.  Jakie możesz podać przykłady zastosowania środków ochrony osobistej?
3.  Wymień rodzaje środków ochrony indywidualnej.

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ, jakie środki ochrony indywidualnej powinna stosować osoba pracująca

w magazynie biblioteki.

Sposób wykonania ćwiczenia:

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dobrać osoby do pracy w grupie,
2) zastanowić się i wskazać, jakie mogą występować zagrożenia w magazynie biblioteki oraz

jak można się przed nimi chronić,

3) wyniki pracy proszę zapisać na dużym arkuszu papieru i zaprezentować na forum klasy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

duże arkusze papieru,

−

mazaki,

−

tablica flip chart.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz: Tak Nie
1) wymienić rodzaje środków ochrony indywidualnej?

2) wskazać środki ochrony indywidualnej stosowane

w pracy technika informacji naukowej?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Zagrożenia pożarowe, zasady ochrony przeciwpożarowej

4.5.1. Materiał nauczania

Pożar jest to niekontrolowany, samorzutny proces palenia się, rozprzestrzeniania się

ognia w  miejscu, które nie  jest przeznaczone takiego procesu, powodując przy tym ogromne
straty  materialne  i  zagrożenie  życia  ludzi  oraz  zwierząt.  Aby  zapoczątkować  proces  palenia
się,  potrzebny  jest  materiał  palny,  powietrze  (tlen)  oraz  źródło  ciepła.  Zagrożenie  pożarowe
występuje wszędzie tam, gdzie:

−

nagromadzonych jest dużo materiałów, substancji lub odpadów łatwo palnych,

−

materiały, substancje lub odpady łatwo palne pozostawione są bez odpowiedniego nadzoru

i zabezpieczenia,

−

stosowany jest otwarty ogień lub do procesów technologicznych wykorzystywana jest

wysoka temperatura,

−

materiały stosowane do celów technologicznych są łatwo palne,

−

występuje proces samonagrzewana się materiałów,

−

podczas prowadzonych procesów występuje iskrzenie,

−

występują wyładowania elektryczności statycznej,

−

w wyniku tarcia elementów maszyn i urządzeń wydziela się energia cieplna,

−

materiały i wyposażenie znajdują się zbyt blisko elementów oświetlenia (żarówek)

i ogrzewania (piece, grzejniki itp.),

−

występują reakcje egzotermiczne,

−

urządzenia i instalacje elektryczne są nieprawidłowo eksploatowane,

−

nie jest zachowana właściwa ostrożność w postępowaniu z ogniem.

Proces spalania przebiega zgodnie z pewnymi regułami chemicznymi. Aby był możliwy

konieczne jest spełnienie czterech warunków:

−

obecności materiału palnego (paliwa),

−

obecności utleniacza,

−

obecności źródła ciepła,

−

obecności w płomieniu pośrednich produktów (rodników) warunkujących ciągłość spalania.

Przyczyny pożarów

Przyczyn pożarów jest bardzo dużo. Można je podzielić na 3 grupy:

•

Nieostrożność i beztroskie obchodzenie się z ogniem w otwartych i zamkniętych
pomieszczeniach:

−

pozostawienie bez kontroli urządzeń elektrycznych, gazowych, ustawianie ich na lub

w pobliżu materiałów palnych,

−

rzucanie niedopałków papierosów, zapałek na materiały palne np. na suchą trawę,

podłogę, podszycie leśne,

−

zaprószanie ognia w pomieszczeniach ,w których znajdują się materiały łatwopalne np.

benzyna, substancje chemiczne, papier, drewno,

−

rozniecanie ognisk w miejscach nieodpowiednich, w pobliżu lasów, łąk i zabudowań,

bezmyślne wypalanie traw,

−

posługiwanie się ogniem w zamkniętych pomieszczeniach o małej wilgotności

powietrza,

−

zostawianie szklanych butelek i przedmiotów skupiających promienie słoneczne na

suchym podłożu,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

nieprzestrzeganie zasad obchodzenia się z ogniem.

•

Niewłaściwe wykorzystanie urządzeń elektrycznych:

−

wadliwie wykonane instalacje elektryczne,

−

przeciążenia i zwarcia przewodów w wyniku nadmiernego ich obciążenia,

−

źle dobrane bezpieczniki lub ich zły montaż,

−

niewłaściwe wykorzystanie urządzeń elektrycznych.

•

Wady budowlane i złe zastosowanie materiałów budowlanych:

−

dobór nieodpowiednich materiałów i brak izolacji między materiałami łatwopalnymi,

−

brak w kominach urządzeń przechwytujących iskry lub nieszczelna instalacja,

−

brak odpowiedniej wentylacji i zabezpieczenia materiałów łatwopalnych.

Pożary mogą być też spowodowane czynnikami naturalnymi, np. pioruny lub

samozapaleniem się materiału łatwopalnego.

Grupy pożarów

Ze względu na rodzaj paliwa oraz sposobu jego spalania możemy wyróżnić 5 grup

pożarów:

Tabela 5. Grupy pożarów [6]

Grupa pożaru

Rodzaj palącego się materiału i sposób jego spalania

Pożary ciał stałych pochodzenia organicznego, przy spalaniu których obok innych
zjawisk powstaje zjawisko żarzenia. Na przykład: drewno, papier, węgiel, tworzywa
sztuczne, tkaniny, słoma

Pożary cieczy palnych i substancji stałych topiących się wskutek ciepła wytwarzającego
się przy pożarze. Na przykład: benzyna, alkohole, aceton, eter, oleje, lakiery, tłuszcze,
parafina, stearyna, pak, smoła, naftalen

Pożary gazów. Na przykład: metan, acetylen, propan, wodór, gaz miejski

Pożary metali. Na przykład: magnez, sód, uran

Pożary instalacji i urządzeń elektrycznych, pojazdów samochodowych

Podstawowe zasady ochrony przeciwpożarowej

Ochrona przeciwpożarowa to działania mające na celu ochronę życia, zdrowia, mienia

lub środowiska przed zgubnymi skutkami pożarów.

Do ochrony przeciwpożarowej można także zaliczyć ochronę przed klęskami

żywiołowymi lub innymi zagrożeniami wynikającymi z rozwoju cywilizacyjnego
i naturalnych praw przyrody: katastrofy techniczne, chemiczne, ekologiczne.

Działania mające na celu zabezpieczenie i zmniejszenie ewentualnych strat to:

•

zapobieganie powstawaniu i rozprzestrzenianiu się pożarów i innych zagrożeń

•

zapewnienie sił i środków niezbędnych do zwalczania powstałych zagrożeń

•

prowadzenie działań ratowniczych.

W obiektach oraz na terenach przyległych do nich zabronione jest wykonywanie

czynności, które mogą spowodować pożar, jego rozprzestrzenianie się, utrudnienie
prowadzenia działania ratowniczego lub ewakuacji, a w szczególności:

•

używanie otwartego ognia, palenie tytoniu i stosowanie innych czynników mogących
zainicjować zapłon występujących materiałów:

−

w strefie zagrożenia wybuchem, z wyjątkiem wypadków określonych w odrębnych

przepisach;

−

w miejscach występowania materiałów niebezpiecznych pożarowo;

−

w miejscach występowania innych materiałów palnych, określonych przez właściciela

lub użytkownika i oznakowanych zgodnie z Polskimi Normami;

•

garażowanie pojazdów silnikowych w obiektach i pomieszczeniach nie przeznaczonych do
tego celu, jeżeli nie opróżniono zbiornika paliwa pojazdu i nie odłączono na stałe zasilania
akumulatorowego pojazdu;

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

•

rozgrzewanie  za  pomocą  otwartego  ognia  smoły  i  innych  materiałów  w  odległości
mniejszej  niż  5  m  od  obiektu,  przyległego  do  niego  składowiska  lub  placu  składowego
z materiałami  palnymi,  przy  czym  jest  dopuszczalne  wykonywanie  tych  czynności  na
dachach  o  konstrukcji  i  pokryciu  niepalnym  w  budowanych  obiektach,  a  w  pozostałych,
jeżeli zostaną zastosowane odpowiednie, przeznaczone do tego celu podgrzewacze;

•

wysypywanie gorącego popiołu i żużla lub spalanie śmieci i odpadków w miejscu
umożliwiającym zapalenie się sąsiednich obiektów lub materiałów palnych;

•

przechowywanie materiałów palnych w odległości mniejszej niż 0,5 m od:

−

urządzeń i instalacji, których powierzchnie zewnętrzne mogą nagrzewać się do

temperatury przekraczającej 100°C;

−

linii kablowych o napięciu powyżej 1 kV, przewodów uziemiających oraz przewodów

odprowadzających;

−

instalacji odgromowej, jeżeli odrębne przepisy nie stanowią inaczej;

•

użytkowanie elektrycznych urządzeń ogrzewczych ustawionych bezpośrednio na podłożu
palnym, z wyjątkiem urządzeń eksploatowanych zgodnie z warunkami określonymi przez
producenta;

•

stosowanie na osłony punktów świetlnych materiałów palnych, z wyjątkiem materiałów
trudno zapalnych, jeżeli zostaną umieszczone w odległości co najmniej 0,05 m od żarówki;

•

instalowanie opraw oświetleniowych oraz osprzętu instalacji elektrycznych, jak:
wyłączniki, przełączniki, gniazda wtyczkowe, bezpośrednio na podłożu palnym, jeżeli ich
konstrukcja nie zabezpiecza podłoża przed zapaleniem;

•

składowanie materiałów palnych na drogach komunikacji ogólnej służących ewakuacji;

•

ustawianie na klatkach schodowych jakichkolwiek przedmiotów utrudniających
ewakuację;

•

zamykanie drzwi ewakuacyjnych w sposób uniemożliwiający ich natychmiastowe użycie;

•

uniemożliwianie lub ograniczanie dostępu do:

−

urządzeń przeciwpożarowych, takich jak stałe i półstałe urządzenia gaśnicze

i zabezpieczające,

urządzenia

odciążające,

instalacje

sygnalizacyjno-alarmowe,

hydranty, zawory hydrantowe, suche piony, przeciwpożarowe zbiorniki wodne, klapy
przeciwpożarowe, urządzenia do usuwania dymów i gazów pożarowych,

−

urządzeń uruchamiających instalacje gaśnicze i sterujących takimi instalacjami oraz

innymi instalacjami wpływającymi na stan bezpieczeństwa pożarowego obiektu;

−

wyjść ewakuacyjnych;

−

wyłączników i tablic rozdzielczych prądu elektrycznego oraz głównych zaworów gazu.

Podstawowe przepisy o ochronie przeciwpożarowej:

Metody i szczegółowe sposoby ochrony przeciwpożarowej ustalają przepisy Ustawy

o ochronie  przeciwpożarowej,  przepisy  Rozporządzenia  Ministra  Spraw  Wewnętrznych
i Administracji  w sprawie  ochrony  przeciwpożarowej  budynków,  innych  obiektów
budowlanych  i  terenów  (DzU  z  dnia  11  maja  2006  r.  Nr  80  poz.  563),  przepisy  techniczno-
budowlane  oraz  określone  w polskich  normach  (PN)  warunki  techniczne  środków
zabezpieczenia przeciwpożarowego, a także inne przepisy szczególne:

•

Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (DzU z 1991 r. Nr 81, poz.
351 z późniejszymi zmianami),

•

Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (DzU z 1991 r. Nr 88,
poz. 400 z późniejszymi zmianami),

•

Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (DzU z 1994 r. Nr 89, poz. 414
z późniejszymi zmianami),

•

Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo o ochronie środowiska (DzU z 2001 r. Nr 62,
poz. 627 z późniejszymi zmianami),

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

•

Ustawa z dnia 22 sierpnia 1997 r. o bezpieczeństwie imprez masowych (DzU z 1997 r. Nr
106, poz. 680 z późniejszymi zmianami) ,

•

Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 czerwca 2003 r.
w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów
(DzU z 2003 r. Nr 121, poz. 1138.),

•

Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 czerwca 2003 r.
w sprawie przeciwpożarowego zaopatrzenia w wodę oraz dróg pożarowych (DzU z 2003 r.
Nr 121, poz. 1139),

•

Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków
technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (DzU z 2002 r.
Nr 75, poz. 690),

•

Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 czerwca 2003 r.
w sprawie uzgadniania projektu budowlanego pod względem ochrony przeciwpożarowej
(DzU z 2003 r. Nr 121, poz. 1137),

•

Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 7 października
1997 roku w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budowle
rolnicze i ich usytuowanie (DzU z 1997 r. Nr 132, poz. 877),

•

Rozporządzenie  Ministra  Gospodarki  z  dnia  20  września  2000  r.  w  sprawie  warunków
technicznych  jakim  powinny  odpowiadać  bazy  i  stacje  paliw  płynnych,  rurociągi
dalekosiężne do transportu ropy naftowej  i produktów naftowych  i  ich usytuowania (DzU
z 2002 r. Nr 98, poz. 1067z późniejszymi zmianami),

•

Rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia
16 sierpnia 1999 r. w sprawie szczegółowych zasad zabezpieczenia przeciwpożarowego
lasów (DzU z 2006 r. Nr 58, poz. 405),

•

Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 sierpnia 1999
roku w sprawie warunków technicznych użytkowania budynków mieszkalnych (DzU
z 1999 r. Nr 74, poz. 836),

•

Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 24 października
2005 r. w sprawie czynności kontrolno-rozpoznawczych przeprowadzanych przez
Państwową Straż Pożarną (DzU z 2005 r. Nr 225, poz. 1934).

Jak się zachować, co robić – gdy zauważymy pożar?

! Nie wpadaj w panikę! – zachowaj spokój.

! Dym i gazy trujące znajdują się pod sufitem, dlatego schyl się i poruszaj się blisko ścian.

! Jeśli znajdujesz się w płonącym budynku włącz alarm – jeśli taki jest w nim

zainstalowany.

! W trybie natychmiastowym opuść budynek, nie zabieraj ze sobą niczego.

! Jeśli nie możesz dotrzeć do drzwi wyjściowych, wejdź do pomieszczenia jeszcze nie

ogarniętego pożarem, zbij jakimś przedmiotem okno – ale zachowaj ostrożność na
stłuczoną szybę, aby się nie pokaleczyć.

! Zadzwoń po Straż Pożarną (tel. 998) – nie dzwoń z płonącego budynku, skorzystaj

z telefonu w sąsiednim budynku.

! Nie wchodź na teren płonącego budynku nim Straż Pożarna nie ugasi pożaru.

! Nie wchodź do pokoju ogarniętego pożarem i dymem.

Każda instytucja powinna posiadać „Instrukcje bezpieczeństwa pożarowego”

zawierającą podstawowe wiadomości (dotyczące sprzętu, oznakowania), wytyczne
postępowania, wzory dokumentów (np.: protokół z przeglądu sprzętu pożarniczego, instrukcja
postępowania na wypadek pożaru, oświadczenia pracownika o przeszkoleniu w zakresie bhp.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co rozumiesz pod pojęciem pożaru?
2.  Jakie czynniki zwiększają zagrożenie pożarowe?
3.  Jakie warunki muszą być spełnione, aby zachodził proces spalania?
4.  Jakie są najczęstsze przyczyny pożarów?
5.  Jakie znasz grupy pożarów?
6.  Jak można zmniejszyć ryzyko wystąpienia pożaru?
7.  Jak zachowasz się gdy zauważysz pożar?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Dokonaj analizy zagrożeń pożarowych w pomieszczeniu, w którym znajdują się

stanowiska komputerowe. Zaproponuj odpowiednie środki bezpieczeństwa.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  wskazać elementy wyposażenia pomieszczenia stanowiące zagrożenie pożarowe,
2)  zaproponować działania prowadzące do zmniejszenia ryzyka wystąpienia pożaru,
3)  wyniki wypracowane wspólnie z grupą zapisać na dużym arkuszu papieru, zaprezentować

całej klasie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

duże arkusze papieru,

−

mazaki,

−

flip-chart.

Ćwiczenie 2

Opracuj plakat z algorytmem postępowania w sytuacji, gdy w budynku, w którym

przebywamy, wybuchnie pożar.

Sposób wykonania ćwiczenia:

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zaproponować działania, które należy podjąć w sytuacji, gdy w budynku wybucha pożar,
2) wyniki wypracowane wspólnie z grupą przedstawić w formie graficznej na dużym

arkuszu papieru,

3) algorytm zaprezentować całej klasie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

duże arkusze papieru,

−

mazaki,

−

flip-chart.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) scharakteryzować czynniki zwiększające zagrożenie

pożarowe?

2) określić najczęstsze przyczyny pożarów?

3) dokonać podziału pożarów ze względu na rodzaj spalanego

materiału oraz sposobu jego spalania?

4) prawidłowo zareagować w przypadku zagrożenia pożarowego

lub pożaru?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6. Zasady wykorzystywania środków gaśniczych

4.6.1. Materiał nauczania

Środki gaśnicze można zdefiniować jako substancje gazowe, ciekłe i stałe, ich mieszaniny

oraz związki chemiczne, których właściwości powodują spowolnienie, a w konsekwencji
przerwanie procesu palenia. Do środków gaśniczych zaliczamy: wodę, piasek, dwutlenek
węgla, halon i proszki gaśnicze.

Woda jest jednym z najskuteczniejszych środków gaszenia ciał stałych. Pobiera z palącego

się ciała ogromnie ilości ciepła. W zetknięciu z ogniem zamienia się parę wodną, która wypiera
z pożaru tlen. Wodą nie wolno gasić: instalacji elektrycznych pod napięciem, ciał palących się
w wysokiej temperaturze przez żarzenie, nagrzanych maszyn i żelaznych konstrukcji, płynów
łatwopalnych lżejszych od wody, sodu potasu, karbidu, wapna palonego, ponieważ przez
wydzielanie dużych ilości gazów palnych prowadzi to do rozszerzenia się pożaru.

Piasek jest skuteczny w odcinaniu dostępu powietrza do ogniska pożaru, zapobiega

rozpryskom, zmniejsza promieniowanie ciepła. Stosuje się go do gaszenia pocisków i bomb
zapalających oraz niewielkich źródeł ognia. Nie wolno wykorzystywać go do gaszenia cieczy
łatwopalnych, maszyn i aparatów precyzyjnych .

Piana gaśnicza może być produkowana przez połączenie kwasu z zasadą lub wody ze

środkiem pianotwórczym i powietrzem. Izoluje palący się materiał od powietrza i ochładza go.
Używa się jej do gaszenia cieczy palnych np. benzyny, ropy naftowej. Nie wolno stosować jej
do gaszenia sodu, potasu i metali lekkich.

Dwutlenek węgla łatwo ulega skropleniu przez co oziębia palące się ciała i izoluje je od

powietrza. Nadaje się do gaszenia farb, lakierów, rozpuszczalników. Można nim gasić instalacje
elektryczne pod napięciem. Nie wolno używać go do gaszenia folii nitrocelulozowych,
materiałów wybuchowych, sodu, potasu, wapnia, magnezu, cyrkonu i tytanu.

Halon jest to substancja, która nie przewodzi prądu elektrycznego. Sprężone mieszaniny

halonu stosuje się jako środek gaśniczy. Gaśnice halonowe stosuje się dosyć rzadko, gdyż halon
podobnie jak freon niszczy ozon. Wykorzystywany jest do gaszenia metanu, propanu, butanu.

Proszki gaśnicze są to drobno zmielone niepalne sole nieorganiczne. Obniżają temperaturę

pożaru i izolują od powietrza. Służą do gaszenia rozlanych cieczy palnych, urządzeń i maszyn
pod napięciem, silników spalinowych, pojazdów mechanicznych.

Sprzęt gaśniczy

Gaśnica przeznaczona jest do gaszenia pożarów w pierwszej fazie ich rozwoju. Metalowe

korpusy gaśnic są napełnione różnymi środkami gaśniczymi. Po otwarciu są one wyrzucane pod
ogromnym ciśnieniem w postaci strumienia. Wyróżniamy kilka rodzajów gaśnic w zależności
od ich przeznaczenia:

•

proszkowe – zalecane są do zabezpieczenia samochodów, garaży, warsztatów, magazynów,
hal przemysłowych, statków, zakładów energetycznych i chemicznych, biur, hoteli
i mieszkań;

•

pianowe – zalecane są w przemyśle petrochemicznym, chemicznym, drzewnym, na stacjach
paliw, w magazynach cieczy łatwo palnych, bazach transportowych;

•

śniegowe – zalecane do stosowania w energetyce, lakierniach, magazynach, stacjach
benzynowych i halach przemysłowych;

•

halonowe  –  zalecana  do  gaszenia  płynów  łatwo  palnych  rozlanych  na  nierównych
powierzchniach,  silników  spalinowych  i  elektrycznych,  pojazdów  mechanicznych,
związków  chemicznych  wchodzących  w  reakcję  z  wodą,  gazów  ciekłych  oraz  urządzeń
elektrycznych pod napięciem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Hydronetka wodna składa się ze zbiornika na wodę i węża z prądownicą. Urządzenie

obsługują dwie osoby: jedna pompuje wodę a druga obsługuje wężyk z prądownicą.

Koc gaśniczy wykorzystywany jest do gaszenia pożarów w zarodku. Koc ten wykonany

jest z materiału niepalnego, który odcina dostęp tlenu przez co pożar gaśnie.

Tłumica służy do gaszenia iskier i żagwi spadających na obejścia i dachy. Są to płaskie

miotły wiklinowe osadzone na długim drążku. Zamoczoną tłumicą uderza się źródło ognia.

Hydrant jest to wewnętrzny kran z wodą do którego przymocowuje się wąż

z prądownicą. Strumień wody kieruje się bezpośrednio na źródło ognia lub na część budynku,
którą  chcemy  ochronić  przed  zapaleniem.  Hydranty  powinny  znajdować  się  w  każdym
budynku. W wielu miejscach znajdują się hydranty zewnętrzne lub baseny przeciwpożarowe.
Służą  one  jednostkom  straży  pożarnej  do  poboru  wody  w  razie  pożaru.  Środki  gaśnicze
stosuje  się  zależnie  od  rodzaju  pożaru,  tzn.  że  nie  każdy  środek  jest  przydatny  do  gaszenia
każdego  pożaru.  Stosując  nieodpowiedni  środek,  zamiast  ugasić  ogień,  można  go  podsycić,
spowodować większe straty, odnieść ciężkie obrażenia.

Zasady obsługi gaśnic, hydrantów wewnętrznych i koca gaśniczego

Gaśnica proszkowa. Po dostarczeniu gaśnicy w miejsce pożaru zrywamy plombę

i wyciągamy  zawleczkę  blokującą,  uruchamiamy  dźwignię  lub  wciskamy  zbijak  i  kierujemy
strumień  środka  gaśniczego  na  ognisko  pożaru.  Działanie  gaśnicy  proszkowej  można
w każdej  chwili  przerwać  przez  zwolnienie  dźwigni  uruchamiającej  lub  dźwigni
prądowniczki.  Ze  względu  na  swoją  budowę  syfonową  gaśnica  prawidłowo  pracuje  tylko
w pozycji pionowej.

Gaśnica pianowa. Po dostarczeniu gaśnicy w miejsce pożaru zrywamy plombę

zabezpieczającą (ewentualnie wyciągamy zawleczkę blokującą), uruchamiamy zawór i kierujemy
strumień środka gaśniczego na ognisko pożaru. Działanie gaśnicy śniegowej można w każdej
chwili przerwać zamykając zawór.

Gaśnica śniegowa. Po dostarczeniu gaśnicy w miejsce pożaru należy chwycić dyszę za

rękojeść  (w  gaśnicach  mniejszych  należy obrócić  dyszę  o  około  90°)  następnie  odkręcić  zawór
butli w lewo, a dyszę skierować na ogień możliwie skośnie w dół. Gaśnica wytwarza biały obłok,
z którego wytrąca się zestalony dwutlenek węgla, mający postać śniegu, podczas użycia zachodzi
niebezpieczeństwo odmrożenia  rąk.  W  czasie działania  należy  trzymać  gaśnicę  i  dyszę  tylko  za
uchwyt. Działanie gaśnicy śniegowej można w każdej chwili przerwać przez zamknięcie zaworu
butli. Podczas uruchamiania i działania nie należy odwracać jej dnem do góry. Należy natomiast
chronić  ją  przed  nagrzaniem  i  promieniami  słonecznymi,  ustawiać  z  daleka  od  palenisk
i grzejników. Ogrzanie gaśnicy do temperatury powyżej 30° jest niebezpieczne.

Gaśnica halonowa. Po dostarczeniu gaśnicy w miejsce pożaru należy odkręcić w lewo kółko

zaworu  lub  wyciągnąć  zawleczkę,  zrywając  jednocześnie  plombę.  Następnie  trzeba  nacisnąć
dźwignię  i  strumień  skierować  na  ogień.  Obecnie  najpowszechniej  stosuje  się  małe  balonowe
gaśnice  samochodowe  o  pojemności  ok.  0,35  l.  Są  to  gaśnice  aerozolowe,  działające  pod
ciśnieniem  własnych  par.  Uruchamia  się  je  przez  naciśnięcie  palcem  przycisku,  po  uprzednim
zdjęciu kapturka zabezpieczającego, jak każdy pojemnik ze środkami kosmetycznymi w aerozolu.
Działanie  gaśnic  balonowych  można  w  każdej  chwili  przerwać  przez  zamknięcie  zaworu.
W czasie  uruchamiania  i  działania  nie  należy  odwracać  ich  dnem  do  góry.  Stosując  halon  do
gaszenia  pożaru,  wskazane  jest  kierowanie  strumienia  gaśniczego  z  wiatrem.  Gasząc  płonący
silnik samochodu  można skierować  strumień gaśniczy przez szpary chłodnicy lub pokrywy, bez
otwierania  maski;  zwiększy to skuteczność gaszenia, gdyż gaz  nie  będzie  znoszony  przez  wiatr
i łatwo wypełni  przestrzeń silnikową, tłumiąc ogień. Należy pamiętać, że  halon praktycznie  nie
posiada  właściwości  chłodzących,  dlatego  mocno  rozgrzane  przedmioty,  po  ulotnieniu  się  jego
par, mogą ponownie zapłonąć. Z powodu toksycznego działania par halonów, a szczególnie tetry,
nie należy gaśnic balonowych używać w ciasnych, zamkniętych pomieszczeniach.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Należy pamiętać, że:

•

w czasie działania gaśnicy należy ją trzymać tylko za uchwyty,

•

nie wolno używać tych gaśnic do gaszenia palącej się na człowieku odzieży

Ze względu na swoją budowę syfonową gaśnica prawidłowo pracuje tylko w pozycji

pionowej.

Hydrant wewnętrzny. W celu uruchomienia hydrantu wewnętrznego należy:

•

otworzyć szafkę,

•

rozwinąć wąż tłoczny zakończony prądownicą,

•

otworzyć (odkręcić) zawór hydrantowy,

•

skierować strumień wody na źródło ognia.

Obsługę hydrantu powinny stanowić dwie osoby, jedna obsługuje prądownice, a druga

obsługuje  zawór  hydrantowy,  dawkując  ilość  wody.  Nie  wskazane  jest  używanie  hydrantów
wewnętrznych (wody) do gaszenia pożarów w obrębie elektroniki użytkowej, instalacji i urządzeń
elektrycznych pod napięciem (niszczące działanie wody oraz możliwość porażenia prądem) oraz
substancji,  które  z  woda  tworzą  gazy  palne,  np.  karbid.  W  związku  z  powyższym  pełne
wykorzystanie  hydrantu  wewnętrznego  do  gaszenia  ewentualnego  pożaru  może  nastąpić  tylko
w ostateczności (np. po wykorzystaniu najbliższych gaśnic).

Koc gaśniczy. Służy do tłumienia pożaru w zarodku przez odcięcie dopływu powietrza do

palącego się przedmiotu. Sposób użycia:

•

wyjąć koc z futerału,

•

rozłożyć i szczelnie przykryć palący się przedmiot.

Dobór i rozmieszczenie podręcznego sprzętu gaśniczego
Podręczny sprzęt gaśniczy należy umieszczać w miejscach widocznych, przy przejściach,

przy wejściu do budynku, w budynkach wielokondygnacyjnych na każdej kondygnacji. Dokładne
rozmieszczenie podręcznego sprzętu gaśniczego w obiektach określają przepisy Rozporządzenia
Ministra  Spraw  Wewnętrznych  i  Administracji  z  dnia  21  kwietnia  2006  r.  w  sprawie  ochrony
przeciwpożarowej  budynków,  innych  obiektów  budowlanych  i  terenów  (DzU  z  dnia  11  maja
2006  r.  Nr  80  poz.  563),.  Rozporządzenie  wprowadza  obowiązek  wyposażenia  obiektów
wyłącznie w takie gaśnice, które spełniają wymagania Polskich Norm będących odpowiednikami
norm  europejskich  EN.  Dotyczy  to  nie  tylko  obiektów  nowych,  ale  także  istniejących.
O spełnieniu  tych  wymagań  świadczy  oznaczenie  normy  na  etykiecie  wraz  z  trwałym
oznakowaniem daty produkcji zbiornika – od 1992 r. Inne gaśnice należy wycofać z eksploatacji.

Tabela 6. Zastosowanie odpowiednich środków gaśniczych w zależności od grupy pożarów [6]

Grupa

pożarów

Rodzaj płonącego materiału

Środki gaśnicze

Rodzaje gaśnic

Ciała stałe pochodzenia organicznego,

przy spalaniu których występuje

zjawisko żarzenia (drewno, papier,

węgiel, tworzywa sztuczne)

woda, piana, dwutlenek
węgla, proszki gaśnicze

proszkowe (z proszkiem

fosforanowym i pianowe)

Ciecze palne i substancje stałe topiące

się wskutek wytworzonego przy

pożarze ciepła (benzyna, nafta,

parafina, pak, naftalen)

piana, dwutlenek węgla,

halony, proszki

gaśnicze;

śniegowe, proszkowe halonowe

lub pianowe

Gazy (metan, aceton, propan, butan)

proszki gaśnicze, halony

zamiennie gaśnice proszkowe

i halonowe

Metale (magnez, sód, uran)

specjalne proszki

gaśnicze

specjalne gaśnice proszkowe

Pożary grupy A – D występujące w

obrębie urządzeń elektrycznych pod

napięciem

dwutlenek węgla,

halony, proszki gaśnicze

zamiennie gaśnice proszkowe,

śniegowe, halonowe

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 7. Wybrane znaki ochrony przeciwpożarowej [7]

Palenie tytoniu zabronione

Alarmowy sygnalizator
akustyczny

Zakaz używania otwartego
ognia - palenie tytoniu
zabronione

Drabina pożarowa

Zakaz gaszenia wodą

Kierunek do miejsca
rozmieszczenia sprzętu
pożarniczego lub
urządzenia ostrzegającego

Nie zastawiać

Kierunek do miejsca
rozmieszczenia sprzętu
pożarniczego lub
urządzenia ostrzegającego

Zestaw sprzętu pożarowego

Uruchamianie ręczne

Hydrant wewnętrzny

Niebezpieczeństwo pożaru -
materiały łatwopalne

Gaśnica

Materiały utleniające

Telefon do użycia w stanie
zagrożenia

Niebezpieczeństwo
wybuchu - materiały
wybuchowe

Tabela 8. Wybrane znaki ewakuacyjne [11]

Kierunek drogi ewakuacyjnej

Wyjście ewakuacyjne

Drzwi ewakuacyjne

Przesunąć w celu otwarcia

Kierunek do wyjścia drogi w lewo

Kierunek do wyjścia drogi w prawo

Kierunek do wyjścia do drogi
ewakuacyjnej schodami w dół
w lewo

Kierunek do wyjścia do drogi
ewakuacyjnej schodami w dół w prawo

Kierunek do wyjścia do drogi
ewakuacyjnej schodami w górę
w lewo

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Kierunek do wyjścia do drogi
ewakuacyjnej schodami w górę
w prawo

Pchać aby otworzyć

Ciągnąć aby otworzyć

Stłuc aby uzyskać dostęp

Klucz do wyjścia ewakuacyjnego
znajduje się

Miejsce zbiórki do ewakuacji

Pojemnik z maskami ucieczkowymi

Rękaw ratowniczy

Drabina ewakuacyjna

Telefon alarmowy do wezwania
pierwszej pomocy

Pierwsza pomoc

Ciągnąć

Pchać

Wyjście EXIT

Emergency EXIT

EXIT

Droga ewakuacyjna

Wyjście awaryjne

Okno ewakuacyjne

Uwaga stopień

Pchać aby otworzyć

Ciągnąć aby otworzyć

Uwaga próg

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej w górę w prawo

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej schodami w dół w prawo

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej schodami w dół
w lewo

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej schodami w górę w lewo

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej schodami w górę
w prawo

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej dla niepełnosprawnych
w prawo

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej dla
niepełnosprawnych w lewo

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej w dół

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej w górę

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej w dół w prawo

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej w dół w lewo

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej w górę w lewo

Uwaga niski strop

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Uwaga strome schody

Rejon bez wyjścia ewakuacyjnego

Zakaz korzystania z dźwigu
osobowego w razie pożaru

Pull – Ciągnąć

Push – Pchać

Prysznic

Prysznic do przemywania oczu

Nosze

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie znasz środki gaśnicze?
2.  Jaki znasz sprzęt gaśniczy?
3.  Jakie materiały możemy gasić gaśnicą: proszkową, śniegową, pianową?
4.  Jakich pożarów nie wolno gasić wodą?
5.  Co należy zrobić w przypadku zapalenia się instalacji elektrycznej?

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Sprawdź, jakie środki gaśnicze znajdują się w Twojej szkole. Czy wykorzystując te

środki gaśnicze będziesz mógł ugasić pożar w pomieszczeniu, w którym znajdują się
stanowiska komputerowe?

Sposób wykonania ćwiczenia:

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dobrać partnerów do pracy w grupie,
2) scharakteryzować

rodzaj

płonącego

materiału

podczas

pożaru

stanowiska

komputerowego, jakie zagrożenia podczas próby gaszenia mogą występować, wyniki
zapisz na dużym arkuszu papieru,

3) sprawdzić, jakie środki gaśnicze znajdują się w Twojej szkole, wyniki zapisać na dużym

arkuszu papieru,

4) wybrać te środki gaśnicze, które będziesz mógł wykorzystać podczas gaszenia pożaru

w pomieszczeniu wyposażonym w stanowiska komputerowe,

5) wyniki pracy grupy zaprezentować na forum klasy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

duże arkusze papieru,

−

mazaki,

−

flip-chart.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Sprawdź, czy w Twojej szkole prawidłowo oznakowano drogi ewakuacyjne.

Sposób wykonania ćwiczenia:

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dobrać partnerów do pracy w grupie,
2) sprawdzić, w jaki sposób oznakowano drogi ewakuacyjne w Twojej szkole, wyniki

zapisać na dużym arkuszu papieru,

3) zaproponować uzupełnienie lub modyfikację istniejących oznakowań drogi ewakuacyjnej,
4) wyniki pracy grupy zaprezentować na forum klasy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

duże arkusze papieru,

−

mazaki,

−

flip-chart.

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) scharakteryzować środki gaśnicze?

2) zastosować odpowiednie środki i sprzęt gaśniczy w zależności

od grupy pożarów?

3) rozróżniać znaki ochrony przeciwpożarowej?

4) obsługiwać sprzęt gaśniczy znajdujący się w Twojej szkole?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7. Zasady ochrony środowiska na stanowisku pracy

4.7.1. Materiał nauczania

Rozwój cywilizacji niesie za sobą degradacje środowiska naturalnego, zatem konieczne

jest  podejmowanie  działań  mających  na  celu  jego  ochronę.  Zasady  ochrony  środowiska
reguluje  Ustawa  z  dnia  27  kwietnia  2001  r.  Prawo  ochrony  środowiska.  Ustawa  ta  określa
środowisko  jako  ogół  elementów  przyrodniczych,  w  szczególności  powierzchnia  ziemi,
łącznie  z  glebą,  kopaliny,  wody,  powietrze,  świat  roślinny  i  zwierzęcy,  a  także  krajobraz,
znajdujących się zarówno w stanie naturalnym, jak i przekształconych w wyniku działalności
człowieka. Często również  jako element środowiska traktowane są dobra materialne, zabytki
architektury  i  kultury,  a  według  niektórych  koncepcji  można  zaliczyć  przynajmniej  część
środowiska pracy.

Działalność ludzka, głównie gospodarcza, powoduje pewne uciążliwości dla środowiska,

jego zagrożenia i zanieczyszczenia. Uciążliwościami tymi mogą być zjawiska fizyczne lub
stany utrudniające życie albo dokuczliwe dla otaczającego środowiska, zwłaszcza hałas,
wibracje, zanieczyszczenie powietrza, zanieczyszczenie odpadami.

Wymienione zjawiska lub stany kwalifikuje się jako uciążliwości szkodliwe dla

środowiska,  jeżeli  występują  w  natężeniu  utrudniającym  życie,  także  jeżeli  są  dokuczliwe
w stopniu  powodującym  zagrożenie  zdrowia  ludzi,  uszkodzenie  lub  zniszczenie  środowiska.
Obowiązek  eliminowania  lub  ograniczania  uciążliwości  obciąża  jednostki  organizacyjne
i osoby  fizyczne,  prowadzące  działalność  gospodarczą.  Zobowiązane  są  one  stosować
technologie i rozwiązania techniczne stwarzające jak najmniejsze uciążliwości dla środowiska
oraz stosować urządzenia ochronne.

Zanieczyszczenie środowiska to wprowadzenie do środowiska (powietrza, wody, ziemi)

substancji  stałych,  ciekłych  lub  gazowych  albo  energii  w  takich  ilościach  lub  w  takim
składzie,  że  może  to  ujemnie  wpłynąć  na  zdrowie  człowieka,  klimat,  przyrodę  żywą,  glebę,
wodę  lub  spowodować  inne  zmiany  w  środowisku,  w  tym  również  kulturowym.  Niekiedy
przez zanieczyszczenie rozumie się przekraczanie konwencjonalnych norm stanu środowiska
lub dopuszczalnych wskaźników emisji  zanieczyszczeń.

Do najgroźniejszych rodzajów zanieczyszczeń należą dwutlenek węgla (C0

), tlenek

węgla (CO), dwutlenek siarki (802), dwutlenek azotu (NO

), fosfor (P), rtęć (Mg), ołów (Pb),

ropa naftowa, DDT i inne pestycydy, promieniowanie elektromagnetyczne niejonizujące
i jonizujące. Niekiedy używa się zwrotu: zanieczyszczenie środowiska hałasem.

Zagrożenie spowodowane gwałtownym zdarzeniem nie będącym klęską żywiołową,

które może wywołać znaczne zniszczenie środowiska lub pogorszenie jego stanu stwarzające
powszechne  niebezpieczeństwo  dla  ludzi  i  środowiska,  nazywamy  nadzwyczajnym
zagrożeniem  środowiska.  Nadzwyczajne  zagrożenie  może  być  następstwem  np.  pęknięcia
rurociągu  lub  zbiornika  i  wylewu  ropy  naftowej  na  powierzchnię  ziemi  lub  wód,  awarii
w zakładzie  produkcyjnym  i  wydostania  się  do  powietrza  znacznych  ilości  substancji
niebezpiecznych,  katastrofy  cysterny  przewożącej  materiały  niebezpieczne  oraz  skażenia
terenu.  W  razie  nadzwyczajnego  zagrożenia  środowiska  działania  zmierzające  do  usunięcia
zagrożenia  i  jego  skutków  podejmują  terenowe  organy  administracji  rządowej  albo  minister
właściwy dla środowiska, jeśli zagrożenie przekracza granice jednego województwa lub może
spowodować szczególnie poważne skutki dla ludzi lub środowiska.

Według Ustawy Prawo ochrony środowiska ochrona powietrza polega na zapewnieniu

jak najlepszej jego jakości, w szczególności przez:

•

utrzymanie poziomów substancji w powietrzu poniżej dopuszczalnych dla nich poziomów
lub co najmniej na tych poziomach;

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

•

zmniejszanie poziomów substancji w powietrzu co najmniej do dopuszczalnych, gdy nie są
one dotrzymane.

Ochrona wód polega na zapewnieniu ich jak najlepszej jakości, w tym utrzymywanie

ilości wody na poziomie zapewniającym ochronę równowagi biologicznej, w szczególności
przez:

•

utrzymywanie jakości wód powyżej albo co najmniej na poziomie wymaganym
w przepisach,

•

doprowadzanie jakości wód co najmniej do wymaganego przepisami poziomu, gdy nie jest
on osiągnięty,

•

poziom jakości wód jest określany z uwzględnieniem ilości substancji i energii w wodach
oraz stopnia zdolności funkcjonowania ekosystemów wodnych.

Wody podziemne i obszary ich zasilania podlegają ochronie polegającej w szczególności na:

•

zmniejszaniu ryzyka zanieczyszczenia tych wód poprzez ograniczenie oddziaływania na
obszary ich zasilania,

•

utrzymywaniu równowagi zasobów tych wód.

Ochrona powierzchni ziemi polega na zapewnieniu jak najlepszej jej jakości,

w szczególności poprzez:

•

racjonalne gospodarowanie,

•

zachowanie wartości przyrodniczych,

•

zachowanie możliwości produkcyjnego wykorzystania,

•

ograniczanie zmian naturalnego ukształtowania,

•

utrzymanie jakości gleby i ziemi powyżej lub co najmniej na poziomie wymaganych
standardów,

•

doprowadzenie jakości gleby i ziemi co najmniej do wymaganych standardów, gdy nie są
one dotrzymane,

•

zachowanie wartości kulturowych, z uwzględnieniem archeologicznych dóbr kultury.

Przedsiębiorstwo korzystające ze środowiska jest obowiązane zapewnić przestrzeganie

wymagań ochrony środowiska, w szczególności przez:

•

odpowiednią organizację pracy,

•

powierzanie funkcji związanych z zapewnieniem ochrony środowiska osobom
posiadającym odpowiednie kwalifikacje zawodowe,

•

zapoznanie pracowników, których zakres czynności wiąże się z kwestiami ochrony
środowiska, z wymaganiami w tym zakresie, gdy nie jest konieczne odpowiednie
przygotowanie zawodowe w tym zakresie,

•

podejmowanie  działań  w  celu  wyeliminowania  lub  ograniczenia  szkód  w  środowisku
wynikających  z  nieprzestrzegania  wymagań  ochrony  środowiska  przez  pracowników,
a także  podejmowania  właściwych  środków  w  celu  wyeliminowania  takich  przypadków
w przyszłości.

•

pracownicy są obowiązani postępować w sposób zapewniający ochronę środowiska.

Człowiek jest jednym z elementów środowiska. Również człowiek oddziałuje na miejsce,

w którym żyje – niestety, często destrukcyjnie. Znaczną część tych niewłaściwych działań
możemy jednak wyeliminować, przyjmując postawę przyjazną środowisku.

Bardzo często nie mamy osobistego wpływu na zanieczyszczenie środowiska wynikające np.

z  działalności  gospodarki.  Możemy  jednak,  zmieniając  własne  zachowania,  wytworzyć  w  sobie
nawyki takiego postępowania, które przyczyni się  do ograniczenia zanieczyszczenia  środowiska
w  naszym  otoczeniu.  Często  są  to  bardzo  proste  działania,  niewymagające  od  nas  ani
dodatkowych nakładów finansowych, ani dodatkowego czasu.

Pierwszym, najbardziej oczywistym krokiem w tym kierunku jest ograniczenie ilości

odpadów oraz ich segregacja. Przyczyna jest prosta: rozdzielanie śmieci umożliwia często ich
ponowne wykorzystanie, czyli recycling. Dotyczy to np. szkła, wyrobów metalowych (puszek),

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

makulatury.  Starajmy  się  segregować  śmieci,  zamiast  –  co  się  często  zdarza  –  wyrzucać  je
w jednym worku do wspólnego kontenera. Na osiedlach  mieszkaniowych są często rozstawione
specjalne,  osobne  pojemniki  na  szkło,  plastik,  metal  i  papier.  Nie  powinniśmy  więc  wrzucać
śmieci do jednego worka, lecz podzielić je, a następnie wrzucić do odpowiednich pojemników.
Umożliwi to ich ponowne przetworzenie i wykorzystanie.

Kolejnym krokiem w tym kierunku jest poszanowanie energii i wody. Po pierwsze należy

z nich  nie  korzystać,  jeśli  nie  jest  to  niezbędne.  Na  przykład  ważne  jest,  abyśmy  maksymalnie
korzystali  ze  światłą  dziennego.  Możemy  to  robić  chociażby  poprzez  odpowiednie  ustawienie
biurka  (np.  przy  oknie).  Następny  etap  to  odpowiednie  oświetlenie  miejsca  pracy  (kiedy
odrabiamy  lekcje  wystarczy  włączona  lampka  na  biurku).  Są  też  inne  proste  sposoby
oszczędzania energii – prądu np.: jeśli wychodzimy z pomieszczenia zgaśmy światło, wyłączmy
telewizor  czy  urządzenia,  których  w  danej  chwili  nie  używamy.  Oszczędność  prądu  może  też
wynikać z odpowiedniego wykorzystania energii cieplnej. W niektórych domach i mieszkaniach
jest przełącznik regulacji ogrzewania i warto o tym pamiętać. Jednak przede wszystkim, podczas
sezonu grzewczego ważne jest by drzwi i okna były szczelne.

Trzeba wspomnieć również o odpadach elektronicznych, czyli komputerach, monitorach,

urządzeniach zawierających kineskopy, drukarkach klawiaturach. Odpady elektryczne
i elektroniczne powstają najczęściej w miejscach ich użytkowania, dlatego powinniśmy pamiętać
o zapewnieniu zgodnego z zasadami ochrony środowiska odzysku sprzętu elektronicznego,
powierzając odbiór zużytego sprzętu wyspecjalizowanym firmom.

Komputery w biurach i innych miejscach pracy są przez cały czas włączone, czasem tylko

w niewielkim  zakresie  czasu są wykorzystywane do pracy. Przez pozostały czas  zużywają tylko
energię. Wtedy pomocne okazują się funkcje współczesnych komputerów, takie jak: wygaszanie
monitora po pewnym czasie, wyłączanie dysku twardego, które przyczyniają się do zmniejszenia
zużycia  energii.  Żeby  nie  wyrzucać  kosztownych,  a  przede  wszystkim,  po  zużyciu,
zanieczyszczających  środowisko  zbiorniczków  z  tuszem  do  drukarek  atramentowych,  można
stosować powtórne ich napełnianie. Głowica w zależności od typu, może wytrzymać od kilku do
kilkunastu  powtórnych  napełnień.  Akumulatory  elektryczne  i  baterie  galwaniczne,  należą  do
produktów,  które  po  zużyciu  stają  się  odpadami  o  charakterze  niebezpiecznym  dla  środowiska
i zdrowia  ludzi.  Zbudowane  z  materiałów  wysoko  przetworzonych,  zawierają  substancje
szkodliwe takie  jak ołów, kadm  i rtęć. Gospodarka odpadowymi akumulatorami i  bateriami jest
szczególnie  trudna  ze  względu  na  fakt  występowania  ich  jako  różnorodnych  źródeł  prądu
w bardzo  szerokim  asortymencie  urządzeń,  używanych  w  bardzo  wielu  dziedzinach  życia.
Należy  pamiętać,  aby  nie  wyrzucać  baterii  do  odpadów  komunalnych,  a  wyrzucać  je  do
specjalnych  pojemników.  Baterie  poddane  procesom  odzysku  stanowią  znaczne  zasoby
ochraniające naturalne złoża surowcowe.

4.7.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co rozumiesz pod pojęciem „środowisko”? W jakim akcie prawnym jest o nim mowa?
2.  Czym jest zanieczyszczenie środowiska?
3.  Jakie pierwsze działania powinny być podjęte po zdiagnozowaniu stanu zanieczyszczenia

środowiska?

4. Na czym polega ochrona powietrza, wody i powierzchni ziemi?
5. W jaki sposób wykorzystanie sprzętu komputerowego wpływa na zanieczyszczenie

środowiska, w jaki sposób można zminimalizować negatywne skutki jego
wykorzystania?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaproponuj działania mające na celu zmniejszenie zanieczyszczenia środowiska

powodowane działalnością firmy komputerowej, zajmującej się konserwacją i naprawą
sprzętu komputerowego.

Sposób wykonania ćwiczenia:

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dobrać partnerów do pracy w grupie,
2) zastanowić się, jakie zagrożenia dla środowiska niesie ze sobą użytkowanie komputerów,

wpisać wszystkie pomysły na kartce (burza mózgów),

3) uporządkować zapisane przez grupę pomysły według kryterium rodzaju zagrożenia

(odrzuć ewentualnie nierealne lub budzące wątpliwości członków grupy),

4) zaproponować działania mające na celu zmniejszenie określonego rodzaju zagrożenia,
5) zaprezentować efekty pracy grupy na forum klasy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

duże arkusze papieru,

−

mazaki,

−

flip-chart.

4.7.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować

pojęcia

„środowisko”

„zanieczyszczenie

środowiska”?

2) zastosować odpowiednie środki i sprzęt gaśniczy w zależności od

grupy pożarów?

3) scharakteryzować działania prowadzące do ochrony powietrza,

wody i powierzchni ziemi?

4) zaproponować

działania

mające

celu

zmniejszenie

zanieczyszczenia

środowiska

wywołanie

działaniem

komputerów?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8. Organizacja pierwszej pomocy w wypadkach przy pracy

4.8.1. Materiał nauczania

Zestaw pierwszej pomocy i podstawowe środki ochrony ratownika

Zasady pierwszej pomocy wskazują na konieczność udzielenia jej zgodnie z najlepszą

wiedzą  ratownika  i  z  jak  największym  jego  zaangażowaniem.  Celem  postępowania
ratowniczego  jest  udzielenie  pomocy  i  zapewnienie  opieki  poszkodowanemu  do  czasu
przybycia  wykwalifikowanych  ratowników  medycznych  lub  lekarza.  Im  lepiej  jest
wyposażony ratownik, tym mniejsza musi być jego szczegółowa wiedza, zwłaszcza na temat
zawiłych technik bandażowania i opatrywania ran.

Środki ochrony osobistej ratownika to rękawiczki i maseczka do sztucznego oddychania.

Rękawiczki  chronią  przed  zakażeniem  i  ułatwiają  pokonanie  bariery  psychologicznej  przed
kontaktem  z  raną  czy  wręcz  z  poszkodowanym.  Powinny  one  być  wykonane  z  silikonu
i zapakowane  fabrycznie  w  sposób  ułatwiający  ich  użycie.  W  wyjątkowych  sytuacjach
dopuszczalne  jest  używanie  rękawiczek  foliowych.  Rękawiczki  mogą  być  użyte  tylko  raz.
Drugim  środkiem  ochrony  osobistej  ratownika  jest  maseczka  do  sztucznego  oddychania.
Może  to  być  prosta  maseczka  foliowa  z  zaworem  jednokierunkowym,  która  jedynie  chroni
ratownika  przed  bezpośrednim  kontaktem  z  ustami  poszkodowanego,  lub  nieco  bardziej
skomplikowana, z kołnierzem umieszczanym, między zębami poszkodowanego, pomagająca
udrożnić  drogi  oddechowe.  Są  to  maseczki  jednorazowego  użycia.  Jeszcze  bardziej
skomplikowane  maseczki,  o  sztywnej  konstrukcji  i  z  kołnierzem  uszczelniającym,  który
umożliwia  ich  łatwe  dopasowanie  do  twarzy  poszkodowanego,  są  jednocześnie  ochroną
i idealnym  narzędziem  ułatwiającym  sztuczne  oddychanie.  Umożliwiają  wykonywanie
wentylacji przez nos i usta równocześnie, są wyposażone w wymienne filtry. Można do nich
podłączać  dodatkowe  urządzenia  resuscytacyjne,  a  przez  fakt  łatwej  ich  dezynfekcji,
przeznaczone są do wielokrotnego użytku.

Zagrożenia wynikające z udzielania pierwszej pomocy

Ratując życie innej osobie, ratownik sam może narazić się na różnego rodzaju

niebezpieczeństwa.  Najczęściej  są  to  zagrożenia  zewnętrzne,  wspólne  dla  poszkodowanego
i ratownika,  które  spowodowały  zły  stan  poszkodowanego  albo  są  dodatkowym
niebezpiecznym  czynnikiem  zagrożenia  życia  lub  zdrowia.  Ratownik,  wkraczając  na  scenę
zdarzeń, także musi mieć świadomość ich istnienia. Ratownikowi nie wolno przystępować do
akcji  ratowniczej  bez  odpowiedniego  zabezpieczenia,  bez  odpowiednich  narzędzi
ratowniczych  i,  co  najważniejsze,  bez  umiejętności  ich  stosowania.  Często  zdarza  się,  że
udzielanie pierwszej pomocy w zakładzie pracy przez samych pracowników jest niemożliwe,
gdyż  wkroczenie  do  akcji  wymaga  zastosowania  specjalistycznego  sprzętu. Pomoc w  takich
przypadkach polega  na wezwaniu  służb ratowniczych  i  niedopuszczeniu do niebezpiecznego
miejsca osób  postronnych.  Innym  rodzajem zagrożeń  jest  możliwość zakażenia  się  w  czasie
kontaktu  z  poszkodowanym.  W  warunkach  pierwszej  pomocy  niebezpieczny  może  być
kontakt  z  jego  krwią,  śliną,  moczem  i  wymiocinami.  Można  uniknąć  takiego  kontaktu,
stosując  środki  ochrony  osobistej  ratownika:  rękawiczki,  ekran  lub  specjalne  okulary
i maseczkę do sztucznego oddychania.

Ogólne zasady ostrożności i higieny w trakcie udzielania pierwszej pomocy sprowadzają

się do:

•

używania rękawiczek gumowych,

•

niedotykania ręką – w rękawiczce lub bez – oczu, nosa czy błon śluzowych,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

•

wyrzucania (najlepiej do specjalnego pojemnika) zużytych rękawiczek i wszelkich
materiałów opatrunkowych,

•

mycia rąk wodą z mydłem natychmiast po udzieleniu pomocy i zdjęciu rękawiczek

•

nieużywania poplamionej krwią odzieży roboczej,

•

używania maseczek osobistych chroniących nos i usta ratownika, występujących
w niektórych zestawach opatrunkowych.

Ręce stanowią jedną z ważniejszych dróg przenoszenia drobnoustrojów. Mając to na

względzie, należy przestrzegać następujących zasad:

•

w czasie udzielania pierwszej pomocy nie nosić na palcach biżuterii,

•

unikać skaleczeń i wszelkich uszkodzeń skóry,

•

stosować rękawiczki ochronne,

•

skaleczenia natychmiast zabezpieczać opatrunkiem (po dokładnym umyciu rąk).

Podstawowe zasady udzielania pierwszej pomocy

Niezależnie od rodzaju wypadku, należy postępować zgodnie z podstawowymi zasadami

udzielania pierwszej pomocy.
1. Jeśli poszkodowany jest przytomny, rozmawiaj z nim i staraj się go uspokoić.

Przeprowadź  odpowiedni  wywiad:  zapytaj  o  nazwisko  i  przebieg  wypadku,  a  jeśli
poszkodowany  jest  zdezorientowany,  opisz  krótko  sytuację,  w  której  się  znalazł.  Mów
poszkodowanemu,  co  w  danej  chwili  robisz  i  dlaczego.  Zapytaj  go,  czy  chce,  aby  ktoś
został  powiadomiony  o  wypadku.  Jeśli  poszkodowany  jest  nieprzytomny,  także  mów  do
niego, gdyż może nastąpić chwilowy powrót przytomności.

2. Wysłuchaj co poszkodowany ma do powiedzenia. Może martwi się materialnymi

szkodami, może chce kogoś powiadomić o wypadku? Traktuj poważnie pytania
i wypowiedzi poszkodowanego.

3. Nie zostawiaj poszkodowanego bez opieki, nawet jeśli jest przytomny. Jego stan może się

błyskawicznie zmienić. Ponadto poszkodowany często czuje się bezradny i bezsilny. Jeśli
jest więcej osób poszkodowanych, zaangażuj do udzielania pomocy świadków wypadku
i osoby postronne. Najlepiej, gdy każdym poszkodowanym zajmie się jedna osoba.
Możesz odejść od poszkodowanego jedynie w celu wezwania pomocy.

4. Nie przenoś poszkodowanego, gdy nie jest to konieczne. Przenieś go tylko wtedy, gdy

dalsze pozostanie na miejscu wypadku zagraża jego lub twojemu życiu, np. w razie
zatrucia gazami lub pozostawania na mrozie.

5. Poszkodowany powinien wykonywać jak najmniej ruchów. Nie ruszaj go, jeśli to nie jest

konieczne. Każdy ruch to utrata energii i większe zużycie tlenu. Takie narządy, jak mózg,
serce, płuca czy nerki w chwili wypadku potrzebują więcej tlenu niż zwykle.

6. Nie sprawiaj poszkodowanemu dodatkowego bólu, np. sprawdzając, czy może chodzić.

Najlepiej czekaj cierpliwie do nadejścia kwalifikowanej pomocy. Zwykle osoba
przytomna przyjmuje pozycję najwygodniejszą lub sprawiającą najmniej bólu. Nie
przekonuj jej, że powinna zmienić tę pozycję.

7. Chroń poszkodowanego przed skrajnymi temperaturami. Siedząc lub leżąc na ziemi bez

ruchu, poszkodowany szybko traci ciepło. Przykryj go ubraniem, kocem lub specjalną
folią. Pamiętaj, aby w czasie upału chociaż głowa poszkodowanego znajdowała się
w cieniu.

8. Nigdy nie podawaj poszkodowanemu nic do picia i jedzenia, nawet gdy o to bardzo prosi.

Poszkodowany, w związku z okolicznościami wypadku, może zwymiotować pokarm lub
napój. Niebezpieczeństwo polega przedostaniu się wymiocin do dróg oddechowych.
Ponadto nakarmienie i napojenie poszkodowanego może przeszkodzić w dalszych
czynnościach ratowniczych, np. przy znieczulaniu do operacji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ocena sytuacji i zabezpieczenie miejsca wypadku

Pierwszą czynnością lub etapem postępowania na miejscu wypadku jest ocena zdarzenia.

Oceniając  sytuację,  należy  zadbać  najpierw  i  przede  wszystkim  o  własne  bezpieczeństwo,
a następnie  o  bezpieczeństwo  poszkodowanego  i  osób  postronnych.  Istotnym  elementem
wstępnego  postępowania  jest  ustalenie,  czy  istnieje  czynnik  powodujący  zdarzenie  lub
katastrofę, a więc stwierdzenie, co się stało.

Do najgroźniejszych należą czynniki o długotrwałym działaniu. Takie czynniki, jak

ogień, gaz czy trujące płyny są aktywne do czasu zneutralizowania. Ich działanie stwarza
konieczność pilnej ewakuacji poszkodowanych z miejsca zdarzenia do strefy bezpiecznej.

Po ocenie zdarzenia i rozpoznaniu niebezpieczeństwa należy zabezpieczyć odpowiednio

miejsce wypadku, korzystając z pomocy innych osób oraz z odpowiedniego sprzętu. Równie
istotnym  elementem  wstępnego  postępowania  jest opieka  nad  osobami,  które  uległy  panice.
Osoby  takie  to  także  poszkodowani,  mimo  że  nie  mają  urazów.  Pozostawieni  bez  opieki  są
niebezpieczni dla siebie i innych, a ponadto dość często ulegają urazom w czasie chaotycznej
ewakuacji, np. z płonącego magazynu. Aby uniknąć urazów w czasie paniki, należy kierować
ludzi  w  kierunku  wyjść  ewakuacyjnych.  Zawsze  należy  zabezpieczyć  miejsce  wypadku  tak,
aby  nie doszło  do  kolejnych  zdarzeń,  do zwiększenia  liczby  poszkodowanych  i zwiększenia
strat  materialnych.  Dobrym  rozwiązaniem  jest zlikwidowanie  możliwości  rozprzestrzeniania
się  czynników  szkodliwych  i  niebezpiecznych,  przy  czym  należy  stale  pamiętać  o  własnym
bezpieczeństwie.  Najważniejsze  jednak  jest  przygotowanie  miejsca  zdarzenia  na  przyjęcie
pomocy z zewnątrz.

Ocena stanu poszkodowanego

Gdy na miejscu wypadku są poszkodowani lub doszło do nagłego zachorowania, należy

podjąć czynności związane z oceną stanu poszkodowanych. Na czynności te składają się
oceny:

•

przytomności (świadomości),

•

drożności dróg oddechowych,

•

obecności lub braku oddychania,

•

akcji serca i wydolności krążenia,

•

obrażeń ciała poszkodowanego.

Ocena stanu poszkodowanego nie powinna trwać długo, optymalnie około 1 minuty. Ma

ona  na  celu  wykrycie  podstawowych  przyczyn  ewentualnego  zagrożenia  życia  i  daje
możliwość  dokonania  selekcji  poszkodowanych  na  osoby  wymagające  pomocy  natychmiast
oraz  te,  którym  pomoc  może  być  udzielona  nieco  później.  Ocenę  można  przerwać  tylko
w celu zapewnienia drożności dróg oddechowych lub podjęcia czynności ratujących życie.

Ocena przytomności

Jeśli poszkodowany nie reaguje na głos i bardzo delikatne potrząsanie lub pociąganie

płatka ucha, należy uznać, że jest nieprzytomny. Gdy reaguje na głos, należy wydawać mu
proste polecenia, np. nakłonić, by spróbował ścisnąć rękę lub zmrużył oczy. Czasami
poszkodowany nie reaguje słownie, ale jest w stanie wykonać proste polecenia.

Ocena drożności dróg oddechowych

W czasie udzielania pomocy należy tak postępować, aby drogi oddechowe były drożne:

•

rozpiąć uciskające ubranie,

•

sprawdzić jamę ustną i usunąć z niej ciała obce (cukierki, gumę do żucia resztki pokarmu,
wybite zęby, nieprzymocowaną protezę zębową),

•

odgiąć głowę,

•

podciągnąć żuchwę.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Należy spróbować wyciągnąć ciała obce z jamy ustnej, nie ruszając przy tym głową

poszkodowanego i nie uciskając dróg oddechowych. Poszkodowanego przytomnego należy
poprosić o wyplucie wszystkiego z jamy ustnej. Jeśli znajdują się w niej wymiociny, które
utrudniają oddychanie, trzeba usunąć je chusteczką.

Poszkodowanemu, który leży na wznak, należy odchylić lekko głowę na bok i w tej

pozycji usuwać ciała obce. U poszkodowanego leżącego na wznak dochodzi do zapadania się
języka i blokowania dróg oddechowych. Gdy podejrzewa się uszkodzenie odcinka szyjnego
kręgosłupa, ułożenie poszkodowanego na wznak jest najlepsze. W takim przypadku, w celu
zapewnienia drożności dróg oddechowych, można próbować wyciągnąć nieco język.

Uciskające części ubrania to te, które uniemożliwiają swobodne oddychanie,

np. zaciśnięty krawat czy koszula zapięta na ostatni guzik. Jeśli poszkodowany jest
nieprzytomny, należy rozluźnić jego ubranie, jeśli jest przytomny, może wykonać tę czynność
sam. Na koniec należy odchylić głowę poszkodowanego do tyłu i podciągnąć żuchwę.

Ocena oddychania

Oceniając drożność dróg oddechowych, należy przez 10 sekund obserwować oznaki

oddychania, wsłuchiwać się w nie i starać się je wyczuć oraz:

•

obserwować ruchy klatki piersiowej,

•

nasłuchiwać przy ustach odgłosów wydawanych przy oddychaniu,

•

starać się wyczuć wydychane powietrze własnym policzkiem.

Warto wiedzieć, że przyspieszone lub zwolnione oddychanie (przy normie od 10 do 24

oddechów na minutę) świadczy o złym stanie poszkodowanego. Należy zaobserwować, czy
oddech jest płytki, normalny, czy głęboki. Równie istotne jest, czy poszkodowany oddycha
lekko, czy z trudnością.

Ocena krążenia krwi

Ocena krążenia krwi polega na 10-sekundowej kontroli tętna na tętnicy szyjnej.

Wykonanie tej czynności wbrew pozorom nie jest łatwe. Zgodnie z najnowszymi zaleceniami
Europejskiej Rady Resuscytacji oceny tętna powinni dokonywać jedynie dobrze przeszkoleni
ratownicy. Jeśli wyczuwa się tętno, należy sprawdzić, czy jest ono:

•

szybkie, normalne czy wolne,

•

dobrze czy trudno wyczuwalne,

•

obserwować miarowe czy niemiarowe.

Tętno, zarówno u osoby przytomnej, jak i nieprzytomnej, jest najlepiej wyczuwalne na

tętnicy  szyjnej,  gdyż  jest  ona  większa  od  tętnicy  promieniowej  na  wysokości  nadgarstka.
Oceny  akcji  serca  i  krążenia  dokonuje  się  przez  bezpośrednie  osłuchanie  uchem  okolicy
sercowej  na  klatce  piersiowej  oraz  ocenę  tętna  na  tętnicy  szyjnej  lub,  w  uzasadnionych
przypadkach,  gdy  jest  to  jedyne  miejsce  dostępne,  na  tętnicy  promieniowej.  Mniej  wprawni
ratownicy  mogą  dokonać  oceny  zachowanego,  efektywnego  krążenia  krwi,  oceniając
występowanie normalnego oddychania i kaszlu lub poruszanie się poszkodowanego.

Ocena obrażeń całego ciała

Kolejnym elementem oceny jest zbadanie całego ciała poszkodowanego (od czubka

głowy do małego palca u nogi), głównie w poszukiwaniu takich urazów, jak rany, złamania
i zwichnięcia.

Poszkodowany przytomny jest w stanie powiedzieć, co go boli. Wówczas zadanie jest

ułatwione i ocena szczegółowa trwa krótko.

U osób nieprzytomnych wszystkie czynności związane z oceną należy wykonywać

bardzo delikatnie. Najważniejsze i najczęstsze miejsca urazów to: głowa, odcinek szyjny

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

kręgosłupa, obojczyki, stawy ramienne, kości przedramion, żebra, miednica, kości udowe,
kolana, kości goleni oraz stawy skokowe.

Należy ocenić odcinek szyjny kręgosłupa, który może być uszkodzony. W uzasadnionych

przypadkach,  np.  po  upadku  z  wysokości,  takiego  uszkodzenia  można  się  spodziewać.  Gdy
poszkodowany  jest  nieprzytomny,  a  ocena uszkodzenia  niepewna,  należy  postępować  z  nim
tak,  jakby  miał  uszkodzony  kręgosłup.  Osoba  przytomna  w  razie  uszkodzenia  kręgosłupa
będzie  zgłaszać  ból  w  szyi  lub  innym  miejscu  kręgosłupa  i  nie  będzie  mogła  swobodnie
poruszać głową  lub kończynami z powodu ich  niedowładu. Mogą także wystąpić zaburzenia
czucia  na skórze kończyn.  W czasie oczekiwania  na pomoc kwalifikowaną  należy  ponawiać
co kilka minut ocenę przytomności, oddychania i krążenia krwi.

Podstawowe podtrzymywanie życia (PPŻ)

Termin: podstawowe podtrzymywanie życia (PPŻ) odnosi się do utrzymania

u poszkodowanego  drożności  dróg  oddechowych,  wspomagania  oddychania  i  krążenia  krwi
bez  użycia  innego  sprzętu  niż  prosta  foliowa  maseczka  ochronna.  Szansa  przeżycia  po
zatrzymaniu  krążenia  jest  tym  większa,  im  szybciej  rozpocznie  się  ratowanie
poszkodowanego. PPŻ obejmuje następujące elementy:

•

ocenę wstępną stanu poszkodowanego,

•

utrzymanie drożności dróg oddechowych,

•

wentylację płuc poszkodowanego wydychanym przez ratownika powietrzem (sztuczne
oddychanie),

•

uciskanie klatki piersiowej (masaż serca).

Kombinację tych czterech elementów nazywa się też często resuscytacją krążeniowo-

oddechową. Jej celem jest zapewnienie odpowiedniej wentylacji płuc i krążenia krwi do czasu
usunięcia przyczyn zatrzymania krążenia krwi. Są to więc czynności podtrzymujące życie,
aczkolwiek zdarza się, że są wystarczające do usunięcia przyczyny zatrzymania krążenia krwi
i pozwalają na pełne przywrócenie życia.

Postępowanie w zakresie PPŻ:

1) potrząśnij delikatnie poszkodowanym, krzyknij;
2) odchyl głowę, wysuń żuchwę;
3) patrz, słuchaj, wyczuwaj;
4) oznaki krążenia oceniaj przez 10 sekund;
5) uciskaj  100  razy  na  minutę  w  stosunku  15  uciśnięć  do  2  wdmuchnięć,  gdy  wykonujesz

PPŻ sam lub w 2 osoby.

Gdy masz wątpliwości, co stało się poszkodowanemu, postępuj według podanych niżej

zasad PPŻ.
1.  Zapewnij bezpieczeństwo poszkodowanemu i sobie.
2.  Sprawdź, czy poszkodowany jest przytomny i czy reaguje.
3.  Jeśli poszkodowany reaguje ruchem bądź słownie, podejmij działanie:

−

pozostaw poszkodowanego pozycji, w jakiej go znalazłeś (upewniając się, że nic mu

w tym miejscu nie grozi), oceń jego stan i uszkodzenia ciała,

−

co pewien czas sprawdzaj stan poszkodowanego i, jeśli trzeba, wezwij pomoc.

4. Jeśli poszkodowany nie reaguje (jest nieprzytomny):

−

wezwij pomoc,

−

usuń z jego jamy ustnej ciała obce, które w oczywisty sposób mogą tamować

oddychanie; dotyczy to także źle umocowanych sztucznych zębów,

−

poluźnij ciasne ubranie wokół szyi,

−

udrożnij drogi oddechowe przez odchylenie głowy i wysunięcie brody (żuchwy), co

spowoduje odciągnięcie zapadniętego języka od tylnej ściany gardła. Połóż dłoń na
czole poszkodowanego i delikatnie odchyl jego głowę do tyłu, trzymając kciuk i palec

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wskazujący  w  taki  sposób,  aby  –  jeśli  to  będzie  potrzebne  –  móc  zamknąć  nos
poszkodowanego  przy  sztucznym oddychaniu, (najlepiej  zrobić to  w  pozycji,  w  której
poszkodowany  został  znaleziony).  W  tym  samym  czasie  opuszkami  palców  drugiej
ręki,  umieszczonymi  pod  żuchwą  poszkodowanego,  podnieś  (wysuń)  brodę,  aby
udrożnić  drogi  oddechowe;  jeśli  sprawia  ci  to  trudność,  odwróć  poszkodowanego  na
plecy i wtedy udrożnij drogi oddechowe tak, jak to zostało opisane powyżej,

−

staraj się unikać zbyt silnego odchylania głowy, jeśli podejrzewasz uszkodzenie odcinka

szyjnego kręgosłupa.

5. W celu zapewnia drożności dróg oddechowych obserwuj oznaki oddychania, staraj się je

wysłuchać i wyczuć:

−

obserwuj ruchy klatki piersiowej poszkodowanego,

−

nasłuchuj przy ustach odgłosów wydawanych przy oddychaniu,

−

staraj się wyczuć wydychane powietrze swoim policzkiem – jest to jedyny pewny

objaw oddychania,

−

zanim stwierdzisz brak oddychania przez 10 sekund, obserwuj jego oznaki, wysłuchuj

ich i staraj się je wyczuć,

−

sprawdź tętno; w nagłych przypadkach jest ono najlepiej wyczuwalne na tętnicy szyjnej,

−

sprawdzaj tętno przez 10 sekund, nim stwierdzisz jego brak.

6. Jeśli poszkodowany jest nieprzytomny, lecz oddycha i ma tętno, powinieneś:

−

ułożyć poszkodowanego w pozycji bocznej, jeśli nie pogorszy to jego stanu,

−

wezwać pomoc,

−

wrócić do poszkodowanego i obserwować go dokładnie, sprawdzając, czy oddycha bez

przeszkód.

Pozycja boczna

Gdy oddychanie i tętno występują u poszkodowanego lub zostały przywrócone, ważne

jest  zapewnienie  dobrej  drożności  i  wentylacji.  Należy  przede  wszystkim  upewnić  się,  że
język  nie  tamuje  dróg  oddechowych.  Istotne  jest  także  zminimalizowanie  ryzyka
zakrztuszenia  się  poszkodowanego  własnymi  wymiocinami.  Z  tych  powodów  powinien  on
być  ułożony  w  pozycji  ułatwiającej  oddychanie.  Zapobiega  ona  zapadaniu  się  języka,  przez
co jest możliwe utrzymanie drożności dróg oddechowych.

Jedną z pozycji bezpiecznych jest tak zwana pozycja boczna. Zalecenia dla ratownika,

ustalone przez NATO, są następujące:

•

zdejmij poszkodowanemu okulary i wyjmij duże przedmioty z jego kieszeni,

•

uklęknij obok poszkodowanego i upewnij się, że obydwie jego nogi leżą prosto,

•

udrożnij jego drogi oddechowe, odchylając głowę i unosząc brodę,

•

ułóż bliższą sobie rękę poszkodowanego wzdłuż tułowia,

•

przenieś drugą rękę nad klatką piersiową i umieść dłonią zwróconą do dołu na barku
bliższym sobie,

•

chwyć pod kolanem nogę poszkodowanego leżącą bliżej ciebie i pociągnij ją do góry, nie
odrywając stopy od ziemi,

•

podłóż bliższą siebie rękę poszkodowanego pod jego pośladek,

•

połóż jedną rękę na barku poszkodowanego leżącym dalej od ciebie, a drugą – na dalej od
ciebie leżącym biodrze i przyciągnij poszkodowanego do siebie, przewracając go na bok.
Jedną rękę poszkodowanego ułóż pod jego policzkiem, a drugą, wyprostowaną w łokciu,
z tyłu,

•

popraw ułożenie poszkodowanego,

•

odchyl głowę poszkodowanego do tyłu, udrażniając drogi oddechowe,

•

regularnie sprawdzaj oddychanie i tętno.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jest kilka różnych pozycji ustalonych, które spełniają wszystkie zalecane kryteria lub

większość  z  nich.  Gdy  poszkodowanym  jest  ciężki  mężczyzna,  ułożenie  go  w  opisanej
pozycji  może  być  bardzo  trudne,  zwłaszcza  gdy  ratownikiem  jest  kobieta.  Można  wtedy
ułożyć  poszkodowanego  inaczej.  Zaleca  się  jednak,  aby  w  tej  pozycji  leżał  krótko.  Zasady
postępowania są następujące:

•

zdejmij okulary i rozepnij ubranie poszkodowanego,

•

uklęknij obok poszkodowanego i upewnij się, że obie jego kończyny dolne są
wyprostowane,

•

przesuń jego ramię w bok,

•

chwyć za kolano i rękę poszkodowanego po jego drugiej stronie,

•

zbliż kolano do ręki i pociągnij je do siebie,

•

popraw górną część kończyny dolnej tak, aby oba stawy, biodrowy i kolanowy, były zgięte
w prawą stronę,

•

odchyl głowę poszkodowanego do tyłu, aby się upewnić, że drogi oddechowe są
udrożnione,

•

regularnie sprawdzaj oddychanie.

1. Jeśli poszkodowany jest nieprzytomny i nie oddycha, ale jego tętno jest wyczuwalne,

wykonaj następujące czynności:

−

wezwij pomoc – wyślij kogoś po pomoc, a jeśli jesteś sam, zostaw poszkodowanego

i idź po pomoc, po czym niezwłocznie wróć i rozpocznij sztuczne oddychanie,

−

konieczne przekręć poszkodowanego na plecy,

−

usuń widoczne przeszkody z ust poszkodowanego, ale nie ruszaj dobrze umocowanych

protez zębowych, i załóż mu na usta maskę do sztucznego oddychania (jeśli ją masz),

−

wykonaj dwa powolne, skuteczne wdmuchnięcia, z których każde sprawi, że klatka

piersiowa uniesie się i opadnie,

−

odchyl głowę i unieś brodę poszkodowanego,

−

zaciśnij skrzydełka nosa kciukiem i palcem wskazującym ręki, która znajduje się na

czole poszkodowanego,

−

pozwól na niewielkie otwarcie ust poszkodowanego, utrzymuj brodę uniesioną do góry,

−

weź głęboki wdech i przyłóż szczelnie swoje usta do ust poszkodowanego, upewniając

się, że ma on dobrze uszczelniony nos,

−

mocno wdmuchuj powietrze w usta poszkodowanego, obserwując unoszenie się klatki

piersiowej; jedno pełne wdmuchnięcie wykonuj przez 2 sekundy – objętość
wdmuchiwanego powietrza wynosi 700 – 1000 ml,

−

utrzymując głowę poszkodowanego odchyloną, a brodę wysuniętą (uniesioną), odsuń

swoje usta od ust poszkodowanego i pozwól, żeby jego klatka piersiowa opadła,

−

weź następny pełny wdech i powtórz całą sekwencję, wykonując w sumie 10

wdmuchnięć w czasie około 1 minuty,

−

jeśli tętno jest wyczuwalne, kontynuuj tylko wentylowanie płuc poszkodowanego, ale

sprawdzaj tętno po każdych 10 wdmuchnięciach lub co 1 minutę; jeżeli tętno zanika,
musisz rozpocząć masaż serca.

Jeśli masz trudności z wdmuchiwaniem powietrza:

−

sprawdź jeszcze raz jamę ustną poszkodowanego i usuń ewentualne przeszkody,

−

sprawdź, czy jego głowa jest dostatecznie odchylona, a żuchwa uniesiona i czy język,

zapadając się, nie zamyka dróg oddechowych,

−

zrób 5 prób, aby uzyskać 2 efektywne wdmuchnięcia,

−

jeżeli okaże się to nieskuteczne, przejdź do oceny stanu krążenia.

2. Jeśli poszkodowany jest nieprzytomny, nie oddycha i ma niewyczuwalne tętno, postępuj

jak niżej:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

wezwij pomoc – wyślij kogoś po pomoc, a jeśli jesteś sam, zostaw poszkodowanego

i idź po pomoc, po czym natychmiast wróć i rozpocznij akcję ratunkową,

−

przewróć poszkodowanego na plecy,

−

upewnij się, że leży on na twardym, płaskim podłożu,

−

udrożnij drogi oddechowe, odchylając poszkodowanemu głowę i unosząc brodę,

−

wykonaj 2 wdmuchnięcia,

−

rozpocznij ucisk klatki piersiowej (masaż serca), liczba i miejsce ucisków, liczba

wdechów są uzależnione od wielu poszkodowanego, parametry masażu serca
przedstawiono w Tabeli 9.

Tabela 9. Postępowanie w zależności od wieku poszkodowanego

według obowiązujących wytycznych ILCOR – (International Liaison Committee on Resuscitation –

międzynarodowy komitet mający na celu ujednolicenie zasad udzielania pierwszej pomocy na całym świecie)

z 2005 roku:

Reanimacja

krążeniowo-

oddechowa

Niemowlę

do 1 roku życia

Dziecko

od 1 roku życia do

okresu pokwitania

Dorosły

od okresu pokwitania

Rozpoczęcie działań

ratujących od

5 wdechów, a

następnie 30 ucisków

5 wdechów, a

następnie 30 ucisków

30 ucisków

Miejsce ucisku

jeden palec poniżej

linii sutkowej

jeden palec powyżej

dołu mostka

dwa palce powyżej

dołu mostka

Głębokość ucisku

(generalnie: 1/3

głębokości mostka)

1,5 - 2,5 cm

2,5 - 3,5 cm

4 - 5 cm

Częstotliwość ucisku

mostka (nie ilość!!!)

100 na minutę

Proporcje wdech -

ucisk

2 : 30 *)

2 : 30

*) w przypadku wykonywania zabiegów resuscytacyjnych przez 2 i więcej ratowników, wtedy stosuje się
proporcje 2 : 15.

Prowadzenie akcji ratowniczej we dwie osoby jest mniej męczące i skuteczniejsze. Może

się jednak okazać trudniejsze ze względu na konieczność zsynchronizowania działań
ratowników. Zasady są następujące.

•

Najważniejsze jest wezwanie pomocy. Podczas, gdy jeden ratownik rozpoczyna
resuscytację, drugi idzie po pomoc.

•

Kiedy  do  akcji  włącza  się  drugi  ratownik,  powinien  zacząć  uciskać  klatkę  piersiową  po
dwukrotnym  wdmuchnięciu  powietrza  przez  pierwszego.  Podczas  gdy  jeden  ratownik
wdmuchuje  powietrze,  drugi  powinien  określić  prawidłową  pozycję  na  mostku
i przygotować się do rozpoczęcia ucisku natychmiast po drugim wdmuchnięciu powietrza.
Lepiej jest, kiedy ratownicy zajmują pozycje po przeciwnych stronach poszkodowanego.

•

Powinno się robić serie 15 uciśnięć i 2 wdmuchnięć powietrza. Po każdej serii 15 uciśnięć
ratownik wdmuchujący powietrze powinien być gotowy do działania z jak najmniejszym
opóźnieniem. Jest pomocne, kiedy ratownik uciskający klatkę piersiową głośno odlicza do 15.

•

Uniesienie brody i odchylenie głowy należy utrzymywać przez cały czas. Wdmuchnięcie
powietrza powinno zwykle zajmować 2 sekundy, podczas których nie należy uciskać klatki
piersiowej; uciski powinny być wznawiane natychmiast po wdmuchnięciu powietrza do
klatki piersiowej, gdy ratownik odsunie swoje usta od twarzy poszkodowanego.

•

Jeżeli ratownicy chcą zmienić się miejscami – zwykle wówczas, gdy uciskający klatkę
piersiową czuje się zmęczony – powinni to zrobić tak szybko i delikatnie, jak tylko jest to
możliwe. Ratownik uciskający klatkę piersiową powinien zapowiedzieć zmianę oraz

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wykonaniu  serii  15  uciśnięć  szybko  zająć  miejsce  przy  głowie  poszkodowanego,
a następnie  utrzymując  udrożnione  drogi  oddechowe,  2  razy  wdmuchnąć  powietrza  do
klatki  piersiowej  poszkodowanego.  Podczas  tego  manewru  drugi  ratownik  powinien
zmienić  pozycję  w  taki  sposób,  aby  rozpocząć  uciski  natychmiast  po  wdmuchnięciu
powietrza.

Zaburzenia przytomności

Przytomność jest to zdolność człowieka do kontaktu z otoczeniem. Powszechnie stosuje

się dwa kryteria stanu świadomości: przytomność i nieprzytomność.

Poszkodowani z zaburzeniami przytomności są szczególnie narażeni na dodatkowe

uszkodzenia  ciała  w  sytuacji  wypadku  czy  katastrofy.  W  praktyce  zdarza  się,  że  reagują  na
bodźce  zewnętrzne  nieadekwatne  do  sytuacji  lub  z  dużym  opóźnieniem;  są  niezorientowani
co  do miejsca  i  przebiegu  zdarzenia.  Stan  ten  może przejść  w  pełną  świadomość  lub  w stan
nieprzytomności.  Tak  zachowują  się  poszkodowani  w  stanach  przedwstrząsowych  i  zawału
mięśnia  sercowego,  pod  wpływem  działania  trucizn  oraz  będący  w  dużym  napięciu
emocjonalnym (np. osoby, które uległy panice). Bezpośrednie przyczyny utraty przytomności
mogą być różne:

•

uraz głowy, z raną skóry lub bez,

•

brak tlenu w powietrzu,

•

zatkanie dróg oddechowych (ciało obce),

•

słaby przepływ krwi przez mózg: krwotoki, zawał mięśnia sercowego, spadek ciśnienia
krwi – omdlenie,

•

choroby: cukrzyca, śpiączka wątrobowa, śpiączka nerkowa,

•

zatrucia,

•

padaczka,

•

porażenie prądem,

•

wylew krwi do mózgu – udar mózgu,

•

nadmierne ochłodzenie,

•

nadmierne gorąco, udar cieplny.

Ocena przytomności jest prosta i praktycznie powinna trwać przez cały czas przebywania z

poszkodowanym.  Wstępna  ocena  polega  na  wydaniu  kilku  poleceń  i  zadaniu  paru  pytań:
„otwórz  oczy”,  „jak  się  nazywasz?”,  „gdzie  mieszkasz?”,  „gdzie  się  znajdujesz?”,  „na  co
chorujesz?” oraz ocenie reakcji na bodźce fizyczne: lekkie dotykanie czy delikatne potrząsanie
ramienia. Nie wolno uderzać poszkodowanego w twarz, szczypać ani polewać wodą!

Jeśli poszkodowany jest nieprzytomny, konieczne jest natychmiastowe sprawdzenie

oddychania  i  tętna.  Jedynym  prawidłowym  postępowaniem  ratownika  w  stosunku  do  osoby
nieprzytomnej,  u  której  stwierdzi  czynność  oddechową  oraz  tętno,  jest  w  większości
przypadków  zastosowanie  pozycji  bocznej  ustalonej.  U  osób  nieprzytomnych,  u  których
oddychania i tętna nie stwierdza się, należy rozpocząć podtrzymywanie czynności życiowych
(PPŻ).  Trzeba  przy  tym  pamiętać,  że  nieprzytomni  reagują  na  bodźce  bólowe  tak  samo  jak
przytomni i brutalne postępowanie dodatkowo pogarsza ich stan.

Obrażenia głowy (czaszkowo-mózgowe)

W krótkim czasie po ciężkich urazach głowy 40–50% rannych umiera z powodu obrażeń

czaszkowo-mózgowych. Około 20% poszkodowanych można byłoby uratować, gdyby
otrzymali stosowną pomoc na miejscu wypadku.

Zasady postępowania w urazach głowy są następujące:

•

poszkodowanemu nieprzytomnemu należy zapewnić drożność dróg oddechowych, usunąć
z jamy ustnej ciała obce, krew bądź wymiociny, a także wydobyć zapadający się język,
delikatnie odchylając głowę,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

•

jeśli istnieje podejrzenie złamania odcinka szyjnego kręgosłupa, przeciwwskazane jest
odginanie głowy,

•

należy ułożyć poszkodowanego z lekko uniesioną głową lub całą górną połowa ciała –
przeciwdziała to obrzękowi mózgu i ułatwia odpływ krwi żylnej z głowy,

•

należy tamować krwawienie z ran skóry głowy,

•

w przypadku uszkodzenia czaszki, krwawienia z ran głowy nie tamuje się, a jedynie
okrywa ranę jałowym opatrunkiem,

•

wypływu podbarwionej krwią cieczy lub krwi z nosa i ucha, który może być objawem
złamania podstawy czaszki, nie tamuje się i nie wyciera śladów – należy jedynie
zastosować jałowy opatrunek.

Wstrząs

Obecnie uważa się, że wstrząs jest stanem załamania się przepływu krwi przez tkanki

organizmu człowieka, prowadzącym do niewystarczającego odżywienia komórek  i usuwania
produktów  przemian  metabolicznych.  W  wyniku  tego  zostaje  zaburzony  dopływ  substancji
niezbędnych  komórkom  do  prawidłowego  funkcjonowania  (głównie  tlenu).  Skutkiem  są
nieodwracalne  zmiany  w  komórkach,  które  –  w  razie  braku  leczenia  i  przedłużania  się
wstrząsu  –  ulegają  zniszczeniu.  Im  krócej  trwa  stan  niedotlenienia  i  niedożywienia  tkanek,
tym  większa  szansa  na  wyprowadzenie  poszkodowanego  ze  wstrząsu.  Dlatego  szybko
udzielona pierwsza pomoc jest w przypadku wstrząsu bardzo ważna.

Przyczyny wstrząsu:

•

ciężkie uszkodzenie ciała,

•

nagła utrata dużej ilości krwi (krwotok),

•

ciężkie oparzenie,

•

ciężkie zakażenie,

•

ostra niewydolność mięśnia sercowego,

•

zatrucie.

Wstrząs może towarzyszyć urazom mózgu, zwłaszcza pnia mózgu, oraz rdzenia

kręgowego. Objawy wstrząsu to:

•

osłabienie,

•

niepokój,

•

blada, zimna, wilgotna skóra,

•

zimny pot,

•

przyspieszone, nieregularne tętno,

•

przyspieszony, płytki oddech,

•

nudności,

•

wymioty,

•

wzmożone pragnienie,

•

zaburzenia świadomości,

•

szerokie źrenice, słabo reagujące na światło,

•

ochłodzenie części dystalnych kończyn,

•

sine wargi i koniuszek nosa.

Postępowanie ratownicze:
Ułożenie poszkodowanego: jeżeli poszkodowany jest przytomny i nie wymiotuje, należy

ułożyć go w pozycji na wznak (początkowo, przez kilkanaście sekund, z uniesieniem kończyn
dolnych pod kątem prostym, jak w omdleniu) z kończynami dolnymi uniesionymi na
wysokość około 30 cm. Jeżeli poszkodowany jest nieprzytomny i wymiotuje, należy ułożyć
go w pozycji bocznej ustalonej, aby zapobiec zachłyśnięciu.

Jak najszybsze eliminowanie czynników wstrząsorodnych: tamowanie krwawienia,

unieruchomienie złamań i zwichnięć oraz chłodzenie skóry w przypadku oparzenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zabezpieczenie przed utratą ciepła: ponieważ wstrząsowi towarzyszy uczucie zimna

i dreszcze, chorego należy okryć. Nie wolno podawać płynów, szczególnie alkoholu.

Walka z lękiem: poszkodowany w stanie wstrząsu jest niespokojny, często przerażony,

a nierozsądne podejście osoby ratującej (panika na miejscu wypadku) pogłębia jego objawy
lękowe. Należy zachować spokój, nie wpadać w panikę, wszystkie czynności wykonywać
sprawnie, pewnie i szybko.

Obserwacja stanu poszkodowanego: regularnie co kilka minut należy sprawdzać tętno

i ciśnienie krwi, zwracając uwagę na częstość oddychania i jego jakość. Przy wystąpieniu
bezdechów lub zatrzymaniu akcji serca, należy natychmiast podjąć PPŻ.

Transport poszkodowanego: dozwolony jest wyłącznie przewóz karetką pogotowia, pod

opieką lekarza.

Krwotok

Krwotok jest to wylanie się krwi z naczynia krwionośnego lub serca wskutek urazowego

lub  chorobowego  uszkodzenia  ich  ściany.  Nagła  utrata  ponad  500  ml  krwi  może  być
niebezpieczna,  lecz  ubytek  krwi  do  1  litra,  jeśli  jest  powolny,  nie  stanowi  bezpośredniego
zagrożenia  życia.  Bardzo  trudno  jest  ocenić  ilość  utraconej  krwi.  W  przypadku  krwotoku
wewnętrznego  jest  to  praktycznie  niemożliwe.  Niebezpieczne  są  urazy  nadbrzusza,  ze
względu  na  możliwość  rozerwania  śledziony  lub  wątroby.  W  ocenie  stanu poszkodowanego
pomocne są:

•

ocena tętna – każde przyspieszenie tętna, szczególnie powyżej 100/min,

•

ocena ciśnienia krwi – spadek ciśnienia tętniczego krwi poniżej 80–70 mmHg (blada
skóra, szczególnie twarzy, oraz słabe, ledwo wyczuwalne tętno na tętnicy promieniowej
lub, tym bardziej, jego brak),

•

ocena stanu świadomości – pobudzenie ruchowe poszkodowanego, zdezorientowanie.

W przypadku uszkodzenia ciągłości skóry, czyli ran, opanowanie go jest związane

z zaopatrzeniem zranionego miejsca.

Dzięki mechanizmom krzepnięcia, drobne skaleczenia zamykają się samoistnie już po

kilku minutach. Przy dużych uszkodzeniach zamknięcie naczynia skrzepliną następuje wolno
lub nie następuje wcale, gdyż silny prąd krwi wypływającej z rany wypłukuje tworzące się
skrzepy. Ilość utraconej krwi i szybkość jej utraty zależą głównie od wielkości uszkodzonego
naczynia. Duża utrata krwi oraz wstrząs bezpośrednio zagrażają życiu. Organizm człowieka
może znieść nawet dużą utratę krwi (50–60%), jeżeli następuje ona powoli. U dorosłej osoby
utrata około 1 litra krwi stanowi już groźbę powstania wstrząsu.

Cechami zagrażającego wstrząsu są:

•

przyspieszenie tętna – powyżej 100 uderzeń na minutę,

•

spadek ciśnienia tętniczego poniżej 80–70 mmHg,

•

pobudzenie ruchowe, niepokój,

•

często zaburzenia orientacji,

•

bladość skóry,

•

szum w uszach,

•

mroczki przed oczami,

•

zawroty głowy,

•

skłonność do omdleń przy przybieraniu pozycji pionowej,

•

nudności i wymioty.

Postępowanie w przypadku krwotoku
W czasie zaopatrywania ran należy pamiętać o stosowaniu rękawiczek gumowych. Jeśli

krwotok z ran skóry jest lekki, krew sączy się kroplami. Krwotok ustaje zwykle samoistnie po
kilku minutach, gdy skrzep powstający w miejscu krwawienia zamknie ubytek naczynia.
W czasie transportu tego typu ranę należy zabezpieczyć jałowym opatrunkiem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Silny krwotok (krew wypływa z rany ciągłym strumieniem lub tryska pulsując) należy

natychmiast  zatamować,  stosując  miejscowy  ucisk  rany.  W  przypadku  bardzo  silnych
krwotoków  z  dużych  ran  może  być  konieczny  (np.  w  celu  zatrzymania  wypływu  krwi
w pierwszej  chwili  po  amputacji)  ucisk  czterema  palcami  dużej  okolicznej  tętnicy.  Na
kończynie górnej najczęściej jest to tętnica ramienna, a na kończynie dolnej – tętnica udowa.

Ranę należy przykryć jałowym gazikiem i przymocować go kodofixem. Na rany silnie

krwawiące,  oprócz  gazika  nakłada  się  elastyczną  poduszeczkę,  wykonaną  na  przykład
z drugiego  opatrunku  osobistego,  złożonej  gazy  lub  bandaża.  Całość  opatrunku  umocowuje
się  ciasno  zwojami  bandaża.  Poduszeczka  –  uciskając  ranę  i  jej  okolicę  –  wpływa  na
zmniejszenie światła okolicznych naczyń, co powoduje zatrzymanie krwawienia.

Zakładając opatrunek uciskowy, należy pamiętać, aby przy zaciskaniu zwojów opaski nie

doprowadzić  do  zastoju  krwi  w  bardziej  odległej  od  opatrunku  części  kończyny.  Nie  wolno
stosować opasek prowizorycznych (sznurka, liny, kabla elektrycznego itp.). Opaska musi być
szeroka  i  nieco  elastyczna.  Zastój  powstaje  wówczas,  gdy  żyły  powierzchowne  zostaną
zaciśnięte, a główne tętnice, głębiej położone, zachowują drożności i nadal pompują krew do
tej części kończyny.  Krew  nie  ma drogi odpływu, następuje przepełnienie  naczyń  i  nasilenie
krwotoku,  zaś  kończyna  przybiera  kolor  siny.  W  takim  wypadku  należy  natychmiast  zdjąć
opatrunek  i  założyć  go  ponownie,  nieco  słabiej  napinając  opaskę.  W  pojedynczych
przypadkach  nie  można  zakładać  na  krwawiącą  ranę  typowego  opatrunku  uciskowego.  Te
przypadki to:

•

rana, w której utkwiły ciała obce,

•

otwarte złamanie,

•

amputacja,

•

krwotok z rozległej powierzchni rany.

Tamowanie silnego krwotoku na głowie, szyi i tułowiu wykonuje się podobnie jak na

kończynach, stosując w pierwszej chwili mocny ucisk palcami, najlepiej przez jałowy
opatrunek. Następnie zakłada się opatrunek uciskowy. Najczęściej opatrunek ten należy – do
czasu przybycia pomocy – dociskać palcami.

Poszkodowanego z krwotokiem z nosa sadza się z głową lekko pochyloną ku przodowi.

Po  stronie  krwawienia  należy  ucisnąć  lekko  skrzydełko  nosa,  na  nasadę  nosa  i  kark  można
przyłożyć  zimny  kompres.  Poszkodowany  nie  powinien  łykać  krwi.  Jeśli  krwotok  lub  inne
obrażenia  ciała  powodują  objawy  przedwstrząsowe  –  i  wyłącznie  wtedy  –  poszkodowanego
należy  położyć.  Zalecane  jest  ułożenie  na  brzuchu  lub  na  boku,  aby  krew  swobodnie
wyciekała  przez  nozdrza.  Zaciągnięcie  krwi  do  płuc  grozi  zachłyśnięciem,  a  połykanie  –
wymiotami, które mogą  być przyczyną dodatkowych powikłań. Nie  należy  wkładać do  nosa
gazy ani innych środków opatrunkowych. Krwotok z nosa zwykle nie jest groźny. Zdarza się
po silnym uderzeniu w nos, na skutek mocnego kichnięcia lub manipulowania w nosie.

Krwotok wewnętrzny jest trudny do rozpoznania. Nie widząc na zewnątrz ciała krwi,

rozpoznanie  można  oprzeć  jedynie  na  objawach  pośrednich,  sugerujących  krwawienie.
Należy  zwrócić  uwagę  na  uwypuklenie  się  nasiąkających  krwią  tkanek  w  przypadku  urazu
kończyn, na objawy wstrząsu na tułowiu, a w przypadku urazu głowy – na stan świadomości
poszkodowanego.

Postępowanie w przypadku amputacji
Na ranę należy założyć uciskowy, jałowy opatrunek i unieść część ciała, której fragment

został amputowany. Często, na skutek odruchowego obkurczenia się tętnic, krwawienie jest
nieduże i można je zatrzymać tą metodą. W razie niepowodzenia, należy założyć opaskę
uciskową.

W wielu przypadkach możliwe jest przyszycie odciętej części ciała i jej pełna lub

częściowa rehabilitacja. Dlatego zawsze należy odszukać amputowany fragment tkanki
i przekazać go lekarzowi. Amputat, nawet zanieczyszczony, owija się jałową gazą i – bez

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wykonywania żadnych dodatkowych zabiegów – wkłada do woreczka foliowego. Torebkę tę
należy umieścić w drugiej torbie, wypełnionej wodą z lodem.

Rany

Rana jest przerwaniem ciągłości skóry na skutek działania zewnętrznego czynnika

fizycznego lub chemicznego. Przez uszkodzoną skórę najczęściej wnikają do krwiobiegu
zarazki wywołujące tężec, wściekliznę i zgorzel gazową. Istnieją ogólne zasady postępowania
przy opatrywaniu ran, bez względu na ich rodzaj. Obejmują one:

•

zapewnienie własnego bezpieczeństwa (rękawiczki),

•

natychmiastowe prowizoryczne zaopatrzenie (np. gazą, którą poszkodowany może trzymać
sam),

•

czyszczenie  rany  (zasadniczo  obowiązuje  zakaz  czyszczenia  ran,  lecz  rozsądek  nakazuje
czasem  przynajmniej  opłukanie  wodą  lub  wodą  utlenioną  rany  zabrudzonej
powierzchownie  ziemią,  drobnymi  ciałami  obcymi  czy,  tym  bardziej,  substancjami
trującymi; do czyszczenia ran należy używać wody wodociągowej, woda ze studni do tego
celu się  nie  nadaje;  dotyczy  również  ran oparzeniowych,  powstałych  w wyniku  działania
substancji  chemicznych;  wyjątek  stanowią  rany  zabrudzone  wapnem  niegaszonym,  które
należy najpierw oczyścić mechanicznie),

•

odsłonięcie okolicy rany w taki sposób, żeby w późniejszym postępowaniu nie było to już
konieczne,

•

ocenę stanu ogólnego, w tym krążenia (w przypadku ran silnie krwawiących zachodzi
zawsze podejrzenie pogorszenia się stanu ogólnego poszkodowanego – należy więc zbadać
go tak, jak w przypadku szybkiej oceny wstępnej),

•

ocenę  rany  (rodzaj  rany,  jakość  krwawienia  z  rany,  ukrwienie  części  dalszej  kończyny;
jeśli  krwawienie  jest  bardzo  duże  lub  występuje  ucisk  odłamków  kostnych  na  naczynia,
w dalszej  części  kończyny  nie  wyczuwa  się  tętna;  najczęściej  jednak  obwodowa  część
kończyny jest sina i ochłodzona),

•

założenie opatrunku odpowiedniego do rodzaju rany,

•

ucisk bezpośredni miejsca krwawienia opatrunkiem i kontrola ukrwienia części dalszych
kończyny,

•

uniesienie kończyny (często samo uniesienie zranionej ręki wysoko nad głowę zatrzymuje
krwotok),

•

unieruchomienie okolicy rany (ma na celu ograniczenie do minimum dolegliwości
bólowych związanych z napinaniem uszkodzonej skóry lub mięśni czy przemieszczaniem
się odłamków kostnych),

•

przygotowanie do transportu (w tym także czynności związane z zaopatrywaniem rany),

•

precyzyjne określenie czasu założenia opatrunku uciskowego, a zwłaszcza opaski
uciskowej: na skórze, plastrze lub kartce przyczepionej do ubrania poszkodowanego
należy napisać dokładną godzinę założenia opaski lub opatrunku uciskowego,

•

stałą kontrolę stanu poszkodowanego: przytomności, oddychania i krążenia (nie wolno
karmić i poić poszkodowanego),

•

postępowanie

przeciwwstrząsowe

(częściowo

zastosowane

już

wcześniej

–

unieruchomienie okolicy zranionej i założenie opatrunku ochraniającego; w tej części
postępowania

należy

zadbać

postępowanie

ogólne:

komfort

psychiczny

poszkodowanego, ułożenie i okrycie go),

•

kontrolę rany przez lekarza.

W przypadku nabicia się poszkodowanego na przedmiot, zwłaszcza gdy poszkodowany

„wisi” na nim, nie wolno uwalniać go, a jedynie podtrzymywać w taki sposób, aby ostry
najczęściej przedmiot nie powodował dalszych uszkodzeń. Jest to typowe postępowanie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

w przypadku ran z ciałem obcym. Uwolnienie poszkodowanego może doprowadzić do
natychmiastowego śmiertelnego krwotoku.

Ciało obce w ranie

Jako zasadę pierwszej pomocy przyjęto nieusuwanie z rany ciał obcych, szczególnie

głęboko wbitych czy wklinowanych. Ciało obce w ranie zwykle zatrzymuje krwawienie, zaś
nieumiejętna próba usunięcia go  może doprowadzić do dalszego uszkodzenia tkanek. Często
zdarza  się,  że  po  usunięciu  ciała  obcego  otwierają  się  uciśnięte  dotychczas  naczynia
krwionośne,  co  może  spowodować  masywne  krwawienie.  Ratownik  powinien  ostrożnie
nakrywać  jałową  gazą  ranę  wraz  z  ciałem  obcym,  nie  poruszając  go  i  nie  zmieniając  jego
pozycji.

Ciało obce w oku

Gałki oczne od przodu są przykryte powiekami. Chronią one oko przed czynnikami

zewnętrznymi  i  wysychaniem  oraz,  ze  względu  na  bakteriobójcze  właściwości  łez,
zapobiegają  zakażeniom  gałki  ocznej.  Od  wewnątrz  powierzchnia  powiek  jest  wyścielona
spojówką.  Ciała  obce  wpadające  do  oka  to  zwykle  kurz,  drobne  owady,  rzęsy,  ale  także
odpryski  metalu  i  szkła  czy  drzazgi,  które  mogą  wbić  się  w  spojówkę  lub,  co  gorsza,
w rogówkę.  Ciało  obce  w  oku  wywołuje  ból,  pieczenie  i  świąd,  a  potem,  w  związku
z podrażnieniem spojówek, ich łzawienie, zaczerwienienie i obrzęk, czasem także zaburzenie
widzenia.

Po stwierdzeniu wniknięcia ciała obcego do oka można podjąć próbę mechanicznego

usunięcia  go.  Jest  to  możliwe  tylko  wówczas,  gdy  ciało  obce  (pył,  drobiny  kurzu  i  pyłu
węglowego,  drobne  owady)  spoczywa  luźno  w  worku  spojówkowym  i  można  wypłukać  je
czystą wodą. Ciała obce wbite w rogówkę czy spojówkę są trudne do usunięcia – wymagana
jest  wtedy  pomoc  okulisty.  Poszkodowanemu  należy  zasłonić  obydwie  gałki  oczne,  skłonić
go  do  patrzenia  przed  siebie  i  nieruszania gałkami  ocznymi,  i  tak transportować  do  lekarza.
Takie  ciała  obce,  jak  pył  (najczęściej  jest  to  jakiś  związek chemiczny)  należy  bezwzględnie
wypłukać, nawet bieżącą wodą z kranu. Wypłukiwanie pyłu z oka powinno trwać co najmniej
15  minut.  W  razie  wniknięcia  do  oka  wapna  (szczególnie  niegaszonego)  należy  najpierw
usunąć  na sucho widoczne okruchy. Zapobiega to poparzeniu, gdyż podczas gaszenia wapna
(reakcja  ta  ma  miejsce  podczas  płukania  oka)  wydzielają  się  duże  ilości  ciepła.  Bardzo
dokładne usunięcie okruchów zapobiega późniejszym powikłaniom, a często ślepocie.

Dobrze jest, bez względu na efekt udzielonej pierwszej pomocy, przemyć oko 3-

-procentowym roztworem kwasu bornego lub wodą destylowaną i zabezpieczyć jałowym
opatrunkiem, po czym natychmiast skierować poszkodowanego do lekarza okulisty.

Osobnym problemem jest tzw. „porażenie łukiem elektrycznym”, albo inaczej – skutek

działania  światła  o  wielkiej  intensywności  na  oko  ludzkie.  Zjawisko  to  występuje  podczas
spawania.  Nieprawidłowe  lub  niedbałe  korzystanie  z  maski  ochronnej  w  czasie  spawania,
a przez to eksponowanie oczu na działanie światła, często powoduje powstanie zespołu takich
dolegliwości,  jak  zaburzenia  widzenia,  bóle  zagałkowe  i  światłowstręt,  spowodowanych
złuszczeniem  się  nabłonka  rogówki  i  obrzękiem  siatkówki.  W  tych  przypadkach  należy
uspokoić  poszkodowanego,  położyć  zimne  okłady  na  obie  gałki  oczne  i  przewieźć  go  do
lekarza.

Oparzenie

Oparzenie jest uszkodzeniem skóry i leżących pod nią tkanek, które może mieć wpływ na

cały organizm człowieka. Ze względu na czynnik parzący, oparzenia dzieli się na termiczne
i chemiczne. Rozmiar uszkodzeń w przypadku oparzeń termicznych skóry i głębszych tkanek
zależy od temperatury działającego czynnika, jego rodzaju i czasu działania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Bezpośrednio po ustaniu działania czynnika parzącego temperatura powierzchni ciała

szybko obniża się do temperatury otoczenia. Temperatura wewnątrz oparzonej skóry i pod nią
jest jeszcze przez dłuższy czas podwyższona, ponieważ skóra jest złym przewodnikiem
ciepła, a tkanki podskórne mają dużą pojemność cieplną. Jeżeli temperatura przekracza 43°C,
to działa w dalszym ciągu, uszkadzając komórki ciała. Należy więc jak najszybciej przerwać
stan przegrzania tkanek i odprowadzić ciepło. W tym celu oziębia się miejsca poparzone,
polewając je wodą o temperaturze około 20°C przez 20–30 minut.

Postępowanie w przypadku oparzenia termicznego:

•

odcięcie od czynnika parzącego (zrzucenie ubrania, a gdy okaże się to niemożliwe – jego
gaszenie),

•

gdy rozebranie poszkodowanego jest niemożliwe, zanurzenie go w wodzie, polanie wodą
itd.,

•

ochładzanie przez 20–30 minut lub dłużej,

•

założenie jałowego (lub czystego) suchego opatrunku,

•

przy oparzeniach rozległych – rozebranie poszkodowanego i okrycie jałowym
prześcieradłem,

•

zapewnienie pomocy medycznej,

•

leczenie szpitalne oparzeń głębokich oraz wszystkich oparzeń twarzy, stóp i okolicy
krocza.

W przypadku oparzenia chemicznego wszystkie części garderoby splamione środkami

chemicznymi,  czyli  ubranie,  bieliznę,  buty  i  skarpety,  należy  natychmiast  zdjąć  z  ciała
poszkodowanego.  Rozebranie  poszkodowanego  jest  bardzo  ważne,  gdyż  środek  chemiczny
zazwyczaj  szybko  penetruje  całe  ubranie.  Następnie  należy  jak  najszybciej  zmyć  środek
chemiczny  z  ciała.  Źródłem  niebezpieczeństwa  w  przypadku  oparzenia  chemicznego  jest
bowiem  działanie  toksyczne  środków  chemicznych.  Oparzenia  tego  typu  wymagają
fachowego leczenia (co najmniej w ośrodku zdrowia).

Odmrożenie

Odmrożenie jest uszkodzeniem skóry, powstającym w wyniku działania na nią niskiej

temperatury.  Ciężkość  i  rozległość  uszkodzenia  skóry  zależą  od  temperatury  otoczenia  oraz
czasu,  w  jakim  skóra  była  poddana  działaniu  niskiej  temperatury.  Wiatr  i  duża  wilgotność
powietrza  nasilają  skutki  działania  mrozu.  Zmiany  w  naczyniach  krwionośnych,
spowodowane  spożyciem  dużej  ilości  alkoholu,  powodują  u  poszkodowanych  ciężkie
odmrożenia, często przyczyniając się do nadmiernego wychłodzenia ciała i – w wyniku tego –
śmierci. Miejsca szczególnie  narażone  na odmrożenie to: nos, uszy, policzki oraz palce rąk
i stóp.

Intensywność odmrożenia, podobnie jak oparzenia, określa się w stopniach. Odmrożenie

I  stopnia  charakteryzuje  się  przejściowymi  zaburzeniami  w  krążeniu  krwi  w  skórze,  bólem,
często  silnym,  bladością  lub  sinoczerwonym  zabarwieniem  skóry,  obrzękiem,  pieczeniem
i świądem  skóry.  II  stopień  odmrożenia  to  pojawiające  się  na  skórze  pęcherze  z  płynem
surowiczym,  III  stopień  –  martwica  powierzchowna  skóry,  IV  stopień  –  martwica  głęboka,
której  ulegają  np.  palce,  uszy  lub  nos.  W  takim  przypadku  może  dojść  do  samoistnej
amputacji odmrożonej części ciała.

Skutkiem odmrożenia części ciała jest najczęściej przechłodzenie całego organizmu.

Dlatego w czasie ratowania poszkodowanego konieczne  jest przemieszczenie go do ciepłego
(nie  gorącego)  pomieszczenia.  Należy  zdjąć  z  poszkodowanego  mokre,  zimne  ubranie,
a z jego palców ściągnąć biżuterię. Jeśli odmrożeniu uległy palce, trzeba zanurzyć je w letniej
wodzie, początkowo o temperaturze 30°C, a następnie 36°C. Na odmrożone policzki, nos czy
uszy  nakłada  się  (nie  gorące),  czyste  opatrunki.  Jeśli  na  skórze  są  widoczne  pęcherze  lub
sinoczerwone  albo  blade  plamy,  należy  zastosować  suche,  czyste  opatrunki,  najlepiej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

z wyjałowionej gazy. Ze względu na ogólne wychłodzenie ciała, poszkodowanemu podaje się
ciepłe  (nie  gorące)  napoje.  Po  ociepleniu  odmrożonych  części  ciała,  należy  jeśli  to  możliwe
ułożyć  je  nieco  wyżej  i  okryć.  Jeśli  poszkodowany  jest  przytomny  i  dobrze  się  czuje,  a  do
dyspozycji  jest  ogrzewany  samochód,  można  odtransportować  go  do  lekarza,  jeśli  nie  –
należy wezwać pogotowie ratunkowe.

W przypadku każdego odmrożenia stan poszkodowanego powinien ocenić lekarz. Przy

odmrożeniach powyżej II stopnia poszkodowanemu podaje się surowicę przeciwtężcową. Nie
wolno przekłuwać pęcherzy, masować i nacierać czymkolwiek odmrożonych okolic skóry
oraz gwałtownie rozgrzewać odmrożonych części ciała, gdyż skóra w okolicy odmrożenia jest
bardzo delikatna. Nie wolno także podawać poszkodowanemu alkoholu.

Jeśli na skutek przebywania na mrozie skóra zaczyna być zaczerwieniona i w miejscach

zaczerwienionych staje się bolesna, można spodziewać się odmrożenia. Należy wtedy udać
się do ciepłego pomieszczenia i delikatnie ogrzać miejsca przechłodzone. Natomiast bladość
skóry i ustąpienie bólu świadczą już o jej odmrożeniu.

Porażenie prądem elektrycznym

Porażenie prądem elektrycznym jest bardzo niebezpieczne. Kontakt ze źródłem prądu

elektrycznego  może  spowodować  oparzenie  skóry,  utratę  przytomności,  zatrzymanie  pracy
serca, a nawet śmierć. Zazwyczaj krótkotrwała ekspozycja na prąd elektryczny o napięciu do
1 kV nie  jest niebezpieczna dla życia; przedłużająca się  ekspozycja  może  stać się przyczyną
zgonu.  Bardzo  istotne  w  przypadku  porażenia  prądem  elektrycznym  jest  natychmiastowe
uwolnienie  porażonego  spod  jego  działania.  Pamiętać  przy  tym  należy,  że  osoba  porażona
prądem jest dla ratownika równie niebezpieczna jak samo źródło prądu.

Szansa ratunku poszkodowanego szybko spada w miarę upływu czasu. W pierwszej

minucie po porażeniu istnieje 98% szans uratowania życia, po 3 minutach – 40%, po 5
minutach – 25%, a po 8 minutach – już tylko 5%.

W celu uwolnienia porażonego spod działania prądu elektrycznego o napięciu do 1 kV

należy:

•

wyłączyć napięcie właściwego obwodu elektrycznego,

•

otworzyć właściwe łączniki lub wyjąć bezpieczniki z obwodu zasilania,

•

przeciąć lub zerwać przewody od strony zasilania odpowiednimi narzędziami,

•

zewrzeć przewody od strony zasilania,

•

wyjmować bezpieczniki mocy uchwytami przeznaczonych do tego celu.

Gdy żadne z przedstawionych rozwiązań nie jest możliwe, należy:

•

odciągnąć porażonego od urządzenia pod napięciem odpowiednimi narzędziami lub
dostępnymi przedmiotami z suchego drewna albo z tworzywa sztucznego,

•

zabezpieczyć porażonego przed upadkiem, gdy wyłączenie napięcia może spowodować
taki upadek.

W celu uwolnienia porażonego spod działania prądu elektrycznego o napięciu

przekraczającym 1 kV należy:

•

wyłączyć napięcie właściwego obwodu elektrycznego,

•

odciągnąć porażonego od urządzenia pod napięciem odpowiednimi narzędziami, przy
czym należy posługiwać się sprzętem ochronnym i nie dotykać bezpośrednio porażonego,

•

upewnić się, czy napięcie jest wyłączone, posługując się wskaźnikiem napięcia.

Oparzenia skóry nie są najczęściej rozległe i ograniczają się do miejsc kontaktu

z prądem.  Zaopatruje  się  je  w  sposób  typowy  dla  oparzeń,  natomiast  rany  innego  rodzaju  –
w sposób  odpowiedni  do  ich  charakteru.  Jeśli  dojdzie  do  omdlenia  (utraty  przytomności),
a oddychanie  i  tętno  są  zachowane,  należy  unieść  na  kilkanaście  sekund  kończyny  dolne
i górne poszkodowanego, a w przypadku powikłań lub braku oddychania i tętna – postępować

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

w sposób opisany w rozdziale o podstawowych sposobach podtrzymywania czynności
życiowych (PPŻ).

Złamania kości i uszkodzenia stawów
Złamania kości

Złamanie kości jest to całkowite lub częściowe przerwanie jej ciągłości po urazie

przekraczającym granicę elastyczności tkanki. Odłamki złamanej kości mogą ulec
przemieszczeniu. Jeśli dochodzi do przerwania ciągłości skóry nad złamaniem, a w ranie
widoczne są odłamki kości, mamy do czynienia ze złamaniem otwartym.

Rozpoznanie złamania:

•

obecność fragmentów kostnych lub końców złamanej kości w ranie,

•

nieprawidłowe ustawienie kości (np. nienaturalne ustawienie stopy w wypadku złamania
podudzia),

•

nieprawidłowa ruchomość w miejscu złamania, której może towarzyszyć tarcie o siebie
odłamów kostnych.

Stwierdzenie choćby jednego objawu złamania jest dla ratownika sygnałem do udzielenia

takiej pomocy, jaką stosuje się pewnym złamaniu. Należy przy tym cały czas pamiętać, że
każdym nieostrożnym ruchem czy złym ujęciem kończyny można wywołać ból lub
dodatkowe uszkodzenie naczyń, nerwów i skóry.

Powikłania

Wstrząs. Każde złamanie może być przyczyną wstrząsu. W przypadku złamania kości

zawsze  zostają  również  uszkodzone  naczynia  krwionośne.  Wylew  krwawy  ogranicza  się
zwykle  do  okolicy  złamania.  Jeżeli  odłamki  kostne  uszkodzą  przebiegające  w  pobliżu  duże
naczynie  krwionośne,  to  wylew  krwi  do  tkanek  jest  duży  i  utrata  krwi  może  sięgać,  np.
w złamaniu kości udowej, nawet kilku litrów. Prowadzi to do wstrząsu.

Zakażenie. Zakażenie skóry i tkanek głębiej położonych następuje najczęściej przy złamaniu

otwartym: otwarta rana to wrota, przez które wnikają drobnoustroje chorobotwórcze. Zakażenie
może objąć tylko skórę, ale zdarza się, że obejmuje również wszystkie tkanki miękkie oraz kość.
Powikłane zakażeniem złamanie goi się trudno, często z pozostawieniem ubytków tkankowych.

Ogólne zasady udzielania pomocy w złamaniach:

•

nie wolno wykonywać żadnych ruchów i naginań w miejscu domniemanego lub pewnego
złamania, grozi to dodatkowym uszkodzeniem okolicznych tkanek oraz samej kości,

•

ranę w miejscu urazu należy nakryć jałowym opatrunkiem, najlepiej jałową gazą,

•

poszkodowanego należy ułożyć w bezpiecznej pozycji, a miejsce złamania unieruchomić
odpowiednio do okolicy urazu,

•

nie należy nastawiać złamań i zwichnięć, a jedynie je unieruchamiać,

•

przy złamaniach należy unieruchamiać dwa sąsiednie stawy,

•

dalszą część kończyny należy „dopasowć” do bliższej części,

•

kończyny górne unieruchamia się do tułowia, a dolne – jedna do drugiej,

•

należy walczyć z rozwijającym się wstrząsem, układając poszkodowanego w pozycji
przeciwwstrząsowej i uważając przy tym, aby nie poruszać uszkodzoną kością,

•

nie wolno stosować ułożenia przeciwwstrząsowego przy złamaniach czaszki, miednicy
i kręgosłupa,

•

nie należy podawać poszkodowanemu płynów i jedzenia, spowoduje to utrudnienie przy
ewentualnym znieczulaniu ogólnym, koniecznym do nastawienia kości,

•

nigdy nie wolno poruszać okolicy urazu w celu potwierdzenia rozpoznania złamania,
powiększa to rozmiary uszkodzenia tkanek,

•

w każdym przypadku złamania należy wezwać pogotowie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposoby unieruchamiania

Ze względu na sposób unieruchamiania, złamania można podzielić na:

•

unieruchamiane za pomocą obłożenia sztywnymi przedmiotami,

•

unieruchamiane odpowiednim ułożeniem,

•

unieruchamiane chustami trójkątnymi.

Ponieważ do każdego przypadku złamania zostanie wezwana pomoc z zewnątrz, nie ma

potrzeby  stosowania  wyrafinowanych  technik  unieruchamiania  złamania  –  lekarz  sam,  na
miejscu wypadku, unieruchomi złamanie na czas transportu. W wyjątkowych sytuacjach np.:
gdy  poszkodowany  musi  być  ewakuowany  lub  zachodzi  konieczność  działania
przeciwwstrząsowego,  dopuszczalne  jest  wykonanie  unieruchomienia  transportowego  przez
ratownika  udzielającego  pierwszej  pomocy.  Należy  pamiętać,  że  złe  unieruchomienie  może
spowodować więcej szkody niż samo złamanie.

4.8.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Na czym polega udzielanie pierwszej pomocy, kiedy jej udzielamy?
2.  Jakie są podstawowe środki ochrony ratownika?
3.  Jakie są zagrożenia wynikające z udzielania pierwszej pomocy?
4.  Jakie są podstawowe zasady udzielania pierwszej pomocy?
5.  Jak  przebiega  proces  udzielania  pomocy  poszkodowanym  w  wyniku  wypadków  lub

nagłych zachorowań?

6.  Jakie czynności składają się ocenę stanu poszkodowanego?
7.  Jakie czynności składają się na podstawowe podtrzymywanie życia (PPŻ)?
8.  Jak wygląda pozycja boczna?
9.  W jaki sposób przygotować poszkodowanego do sztucznego oddychania?
10. W jakim miejscu należy uciskać prowadząc masaż serca dorosłego poszkodowanego?
11. Jaki  powinien  być  stosunek  ucisków  do  oddechów  w  przypadku  resuscytacji

wykonywanej dorosłemu poszkodowanemu?

12. Jak postępujemy w przypadki zachłyśnięcia?
13. Jak pomagamy osobie nieprzytomnej?
14. Jak postępować z osobą, która podczas wypadku doznała obrażeń głowy?
15. W jaki sposób należy postąpić w przypadku skaleczenia, które spowodowało krwotok

zewnętrzny?

16. Jakie objawy wskazują na złamanie?
17. Jak należy postąpić w przypadku złamania zamkniętego, a jak w przypadku złamania

otwartego?

18. W jaki sposób udzielić pierwszej pomocy osobie, która uległa poparzeniu?
19. W jaki sposób udzielić pierwszej pomocy osobie, która została porażona prądem?

4.8.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonaj na fantomie sztuczną wentylację usta – usta.

Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przyjąć rolę ratownika lub obserwatora,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2)  jako ratownik wykonać zadanie zgodnie z poznanym algorytmem,
3)  jako obserwator zwrócić uwagę na poprawność i kolejność wykonywania czynności,
4)  ocenić  pracę  koleżanki/kolegi  podkreślając, co zostało wykonane  dobrze, a  jakie  zostały

popełnione błędy,

5) zamienić się rolami z koleżankami/kolegami,
6) ćwiczenie powtarzać aż do nabycia biegłości w wykonywaniu zadania.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

fantom,

−

maseczka do sztucznego oddychania,

−

płócienna chusteczka.

Ćwiczenie 2

Upozoruj sytuację, w której Twój kolega/koleżanka doznaje złamania kości

przedramienia, a następnie udziel pierwszej pomocy podopiecznemu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przyjąć rolę ratownika, podopiecznego lub obserwatora,
2)  jako ratownik wykonać zadanie zgodnie z poznanym algorytmem,
3)  jako obserwator zwrócić uwagę na poprawność i kolejność wykonywania czynności,
4)  ocenić pracę koleżanki/kolegi, podkreślając, co zostało wykonane dobrze, a jakie  zostały

popełnione błędy,

5) zamienić się rolami z koleżankami/kolegami,
6) ćwiczenie powtarzać aż do nabycia biegłości w wykonywaniu zadania.

Wyposażenie stanowiska pracy:
Podręczny sprzęt dostępny w domu, który można wykorzystać do unieruchomienia

kończyny: deseczki itp., standardowo wyposażona apteczka, a w szczególności: bandaże
elastyczne, jałowy opatrunek, trójkątna chusta.

Ćwiczenie 3

W sytuacji symulowanej udziel pierwszej pomocy osobie, którą poraził prąd.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

popełnione błędy,

5) zamienić się rolami z koleżankami/kolegami,
6) ćwiczenie powtarzać aż do nabycia biegłości w wykonywaniu zadania.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

fantom,

−

maseczka do sztucznego oddychania,

−

standardowo wyposażona apteczka, a w szczególności: jałowy opatrunek, trójkątna chusta.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) omówić podstawowe zasady udzielania pierwszej pomocy?

2) scharakteryzować

przebieg

procesu

udzielania

pomocy

poszkodowanym w wyniku wypadków lub nagłych zachorowań?

3) wykonać sztuczne oddychanie i masaż serca?

4) udzielić pierwszej pomocy osobie nieprzytomnej?

5) udzielić pierwszej pomocy osobie z urazem głowy?

6) postępować w przypadku złamania?

7) udzielić pierwszej pomocy osobie porażonej prądem?

8) udzielić pierwszej pomocy osobie która uległa poparzeniu?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9. Selekcja i utylizacja odpadów

4.9.1. Materiał nauczania

Odpady to pozostałości po różnych formach działalności ludzkiej – zużyte przedmioty

oraz substancje, powstające w związku z bytowaniem człowieka lub jego działalnością
gospodarczą. Odpady ze względu na ich pochodzenie dzieli się najczęściej na odpady
przemysłowe i komunalno-bytowe.

Odpady przemysłowe są produktami ubocznymi powstającymi w wyniku działalności

gospodarczej, ich ilość oraz struktura zależy od stopnia rozwoju cywilizacji, struktury
przemysłu, technologii i rozwoju gospodarki odpadami jako surowcami wtórnymi. Odpady
komunalno-bytowe

powstają

wyniku

działalności

człowieka

środowisku

zurbanizowanym.  Poza  tym  wyróżnić  możemy  odpady  niebezpieczne  –  są  to  odpady
stanowiące  zagrożenie  dla  życia  lub  zdrowia  ludzi  oraz  środowiska  (ze  względu  na  swe
właściwości  biologiczne, chemiczne czy fizyczne). Są one wytwarzane głównie w procesach
technologicznych  w  przemyśle,  rolnictwie  i  przetwórstwie  rolnym,  gospodarce  komunalnej,
transporcie, służbie zdrowia.

Niektóre odpady można przetworzyć w celu ponownego ich wykorzystania, inne spalić

aby uzyskać energię. Odpady są użytecznym źródłem surowców, jednakże zbieranie ich
wymaga dużych nakładów finansowych związanych z tworzeniem specjalistycznych
zakładów segregacji i przetwarzania odpadów.

Odpadki z domów czy sklepów są obecnie sortowane już na etapie ich zbierania –

w specjalnych, oddzielnych pojemnikach składuje się zużyty papier, puszki, szkło, tworzywa
sztuczne. Obniża to koszty dalszego odzysku, gdyż eliminuje jeden z kosztowniejszych
procesów przetwarzania odpadów – segregowanie śmieci.

Wtórne wykorzystanie odpadów czy zużytych elementów do wytwarzania nowych

produktów  nosi  nazwę  recyklingu.  Ponowne  wykorzystanie  odpadów  jest  możliwe  tylko
w przypadku, gdy wyroby  są wykonane z  materiałów odnawialnych, tzn. że w odpowiednim
procesie technologicznym  istnieje możliwość bądź to przywrócenia im pierwotnych, pełnych
właściwości  bądź  usunięcia  z  nich  szkodliwych  składników  w  celu  uzdatnienia  do  dalszego
przetwarzania.  Współczesne  technologie  umożliwiają  przerób  i  wykorzystanie  wszelkich
odpadów przez ich regenerację, odzyskiwanie poszczególnych składników czy wykorzystanie
energii  cieplnej powstającej podczas spalania, w oparciu o te kryteria dzieli się też recykling
na materiałowy, surowcowy i energetyczny.

Recykling materiałowy polega na ponownym przetwarzaniu odpadów w produkt

o wartości użytkowej. Produkt powstały po recyklingu materiałowym jest na ogół wyrobem
o innym przeznaczeniu niż pierwotny, zaś wykorzystanie następuje w systemie kaskadowym,
gdzie wymagania stawiane wyrobom na kolejnych etapach recyklingu są coraz mniejsze.

W recyklingu surowcowym przeprowadza się odzysk surowców użytych do produkcji

danego  produktu  (głównie  tworzyw  sztucznych),  surowce  te  mogą  zostać  ponownie
zastosowane  do  otrzymywania  pełnowartościowych  produktów.  Podstawową  zaletę
recyklingu  surowcowego  stanowi  możliwość  przeróbki  tworzyw  mieszanych,  ograniczeniem
natomiast  jest  konieczność  stosowania  skomplikowanych,  a  co  za  tym  idzie  kosztownych,
instalacji technologicznych.

Przedmiotem recyklingu, poza odpadami, mogą być wszelkie wyroby wycofane

z eksploatacji, urządzenia, maszyny, środki transportu czy wyroby wybrakowane nie nadające
się  do  użytku.  Jeśli  nie  jest  możliwe  wykorzystanie  odpadów  jako  surowca  wtórnego  do
wytwarzania  wyrobu  analogicznego  z  pierwotnym,  wówczas  przeznacza  się  je  do
wytwarzania innych produktów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Odpady elektryczne i elektroniczne (w tym również komputery i sprzęt komputerowy) są

jednymi  z  najbardziej  złożonych  odpadów  z  jakimi  mamy  do  czynienia.  Recykling  takich
odpadów  polega  na  usunięciu  ze  zużytego  sprzętu  elektrycznego  i  elektronicznego,  w
pierwszej  kolejności  elementów  składowych zawierających  rtęć  i  inne  szkodliwe  substancje:
wyłączniki  lub  podświetlacze,  baterie,  płytki  obwodów  drukowanych,  wkłady  drukujące,
płynne i proszkowe, a także tonery barwiące, tworzywa sztuczne zawierające związki bromu,
azbest

oraz

części

składowe

zawierające

azbest,

lampy

elektronopromieniowe,

wodorochlorofluorowęglowodory

(HCFC),

chlorofluorowęglowodory

(CFC),

wodorofluorowęglowodory (HFC) lub węglowodory (HC), wyświetlacze ciekłokrystaliczne,
zewnętrzne okablowanie elektryczne oraz kondensatory elektrolityczne.

Nowatorskie,

dobrze

opracowane

konstrukcje

mogą

zapewnić

pomyślne

przeprowadzenie recyklingu. Na przykład drukarki HP LaserJet produkuje się tak, aby można
je  było  względnie  łatwo  poddać  przetworzeniu.  Projektowanie  produktów,  które  można
z łatwością  poddać  recyklingowi  jest  zadaniem  złożonym,  wymagającym  dogłębnej
znajomości  materiałów,  ich  współdziałania  oraz  poszczególnych  etapów  procesu
produkcyjnego.  Aby  poradzić  sobie  z  tym  zadaniem,  HP  opracował  10  lat  temu  nowatorski
program  Projektowanie  dla  Środowiska.  Jest  on  realizowany  przez  sieć  specjalistów  ds.
środowiska  (nazywanych  też  specjalistami  ds.  produktu),  którzy  współdziałają
z projektantami  i  zespołami  badawczo-rozwojowymi  w  celu  identyfikowania,  ustalania
priorytetów i zalecania nowatorskich rozwiązań i udoskonaleń, które sprawiają, że wyroby są
bardziej przyjazne dla środowiska.

Odpady, których nie można w żaden sposób ograniczyć i które nie nadają się do

powtórnego wykorzystania lub recyklingu, należy przerobić w inny sposób. Jeżeli jednak nie
można ponownie wykorzystać lub przetworzyć śmieci, to należy je usunąć albo poprzez
spopielenie, albo zakopanie w ziemi. Usuwanie odpadów tymi metodami powinno odbywać
się pod ścisłą kontrolą, ponieważ mogą one mieć bardzo szkodliwy wpływ na środowisko.

Składowanie odpadów – zasypywanie ich w ziemi – to nadal najpopularniejszy sposób

ich  usuwania.  Jednak  może  on  spowodować  duże  zanieczyszczenie  środowiska,  jeżeli
szkodliwe  substancje,  które  powstają  z  rozkładających  się  odpadów,  przedostaną  się  do
powietrza,  gleby,  pobliskich  rzek  i  jezior.  I  dlatego  należy  starać  się  temu  zapobiegać.
Obecnie  składowiska  odpadów  to  duże  nowoczesne  zakłady  stosujące  materiały  ochronne
oraz  system  usuwania  gazów  i  substancji  powstających  z  rozkładających  się  odpadów.
Sprasowane  odpady  stałe  codziennie  wrzuca  się  do  dołu  i  zasypuje  ziemią.  Kiedy  dół
całkowicie się zapełni,  miejsce to może być wykorzystane do różnych celów, np. budowania
obiektów rekreacyjnych.

Spalanie odpadów może zmniejszyć ich objętość nawet o 90%, ich masę o 60–70%,

a także  przyczynia  się  do  produkcji  energii.  Wszystkie  pozostałości  po  spaleniu  należy
dokładnie usunąć. Podczas spalania odpadów wyzwala się energia elektryczna, której używa
się  do  ogrzewania  lub  wykorzystuje  jako  źródło  prądu.  Do  spalania  szkodliwych  odpadów
wykorzystuje  się  specjalnie  do  tego  przystosowane  piece:  spalanie  zmniejsza  toksyczność
związków  organicznych.  Jednak  spopielanie  może  przyczynić  się  do  powstawania  toksyn
i metali ciężkich, których przedostaniu się do atmosfery można zapobiec, instalując specjalne
kosztowne  filtry.  One  również  trafiają  do  składowisk  odpadów,  jak  tylko  ulegną
zanieczyszczeniu.

4.9.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Co nazywamy odpadami?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2.  W jaki sposób dzielimy odpady?
3.  Czym charakteryzują się odpady niebezpieczne?
4.  Na czym polega recykling?
5.  Na czym polega usuwanie odpadów które nie nadają się do ponownego wykorzystania?

4.9.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonaj folder informacyjny lub plakat na temat wykorzystania, zagospodarowania,

utylizacji wycofanych z użycia elementów zestawu komputerowego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dobrać partnerów do pracy w grupie,
2) zastanowić się, które elementy zestawu komputerowego nadają się do ponownego

wykorzystania (recyklingu), które poddawane będą utylizacji,

3) do zbierania odpowiednich informacji możesz wykorzystać sieć Internet,
4) uporządkować zebrane informacje i opracować je w formie plakatu lub foldera

informacyjnego,

5) zaprezentować efekty pracy grupy na forum klasy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

duże arkusze papieru,

−

mazaki,

−

flip-chart,

−

notatnik,

−

pisaki,

−

stanowisko komputerowe z dostępem do sieci Internet.

4.9.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wskazać metody utylizacji odpadów?

2) wymienić przedmioty, które można poddać recyklingowi?

3) segregować odpady pod kontem przydatności do dalszego

przetwarzania?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.   Test zawiera 20 zadań o różnym stopniu trudności.
5.   Udzielaj odpowiedzi wyłącznie na załączonej karcie odpowiedzi.
6.   Wybraną przez siebie prawidłową odpowiedź zaznacz krzyzykiem.
7.   Jeżeli  się  pomylisz,  to  błędnie  zaznaczona  odpowiedz  otocz  kółeczkiem  a  następnie

postaw krzyżyk na innej odpowiedzi.

8. Na wykonanie sprawdzianu osiągnięć masz 40 minut.
9. Jeżeli masz pytania i wątpliwości, podnieś rękę i zadaj pytanie nauczycielowi.
10. Pamiętaj, że Twoja praca musi być samodzielna.
11. Przed oddaniem karty odpowiedzi sprawdź poprawność wybranych odpowiedzi.
12. Sprawdź ponownie, czy Twoja karta odpowiedzi jest prawidłowo podpisana.

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Jednym z podstawowych obowiązków pracownika jest:

a) kupowanie środków ochrony zbiorowej,
b) wykonywanie pracy na maszynie stwarzającej zagrożenie dla zdrowia pracownika,
c) wykonywanie pracy w sposób zgodny z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny

pracy,

d) kupować od współpracownika środki ochrony indywidualnej.

2. Pracodawca ponosi odpowiedzialności za:

a) nieobecności pracownika,
b) wykonanie nakazów, wystąpień, decyzji i zarządzeń wydawanych przez organy nadzoru

nad warunkami pracy,

c) działanie społecznego inspektora pracy,
d) prace wykonywaną przez pracownika.

3. Obowiązkiem osoby kierującej pracownikami jest:

a) zapewnienie wykonania zaleceń lekarza sprawującego opiekę zdrowotną nad

pracownikami,

b) zastępowanie pracownika w miejscu pracy,
c) nie reagowanie na widoczne zagrożenia dla zdrowia pracownika,
d) wypisanie zwolnienia lekarskiego.

4. Praca z wadliwym lub niesprawnym sprzętem elektronicznym jest zagrożeniem:

a) fizycznym,
b) chemicznym,
c) biologicznym,
d) chemiczno-bilogicznym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. Skutki szkodliwego oddziaływania drgań na organizm człowieka możemy podzielić na:

a) wielokrotne i pojedyncze,
b) dynamiczne i miejscowe,
c) funkcjonalne i biologiczne,
d) dynamiczne.

6. Poziom ekspozycji na hałas odniesiony do 8-godzinnego dnia pracy (LEX, 8 h) nie

powinien przekraczać:
a)  85 dB,
b) 75 dB,
c)  65 dB,
d) 55 dB.

7. Jakie oświetlenie jest najlepsze dla oka ludzkiego:

a) sztuczne pojedyncze,
b) sztuczne ogólne,
c) naturalne słoneczne,
d) energooszczędne.

8. Ostrzeżenie przed niebezpieczeństwem zatrucia substancjami toksycznymi to znak:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

9. Znak zakazu dotykania, to:

10. Zalecana odległości monitora komputerowego od oczu to:

a) od 30 cm do 40 cm,
b) od 40 cm do 75 cm,
c) od 75 cm do 90 cm,
d) od 55 cm do 85 cm.

11. W przypadku wybuchu pożaru w mieszkaniu należy:

a) szybko otworzyć okno lub zbić szybę w płonącym pomieszczeniu,
b) otworzyć równocześnie drzwi i okno,
c) nie otwierać okna,
d) nie podejmować żadnych działań, czekać na przyjazd straży pożarnej.

12. Do gaszenia płonącej instalacji elektrycznej pod napięciem użyjesz:

a) hydrantu,
b) gaśnicy proszkowej,
c) koca gaśniczego,
d) wody.

13. Udzielanie pierwszej pomocy ma na celu:

a) podjęcie czynności mających na celu podtrzymanie życia poszkodowanego,
b) przetransportować poszkodowanego do punktu ratownictwa medycznego,
c) podanie poszkodowanemu czegoś do picia i wezwanie pogotowia ratunkowego,
d) podanie poszkodowanemu leków przeciwbólowych.

14. Ocenę drożności dróg oddechowych, prowadzimy przez 10 sekund poprzez:

a) obserwacje ruchów klatki piersiowej i nasłuchiwanie odgłosów wydawanych przy

oddychaniu,

b) kontrolę tętna na tętnicy szyjnej,
c) kontrolę tętna na przegubie lewej ręki,
d) obserwacje, czy w jamie ustnej i gardle nie znajdują się ciała obce.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

15. Resuscytacja krążeniowo-oddechowa polega na:

a) sztucznym oddychaniu,
b) masażu serca.
c) sztucznym oddychaniu i masażu serca,
d) ocenie drożności dróg oddechowych i akcji serca.

16. Objawy wskazujące na konieczność wykonania masażu serca to:

a) brak tętna, sztywność źrenic, silny ból w klatce piersiowej, kaszel;
b) utrata przytomności, zatrzymanie oddechu, brak tętna, zmieniona barwa skóry;
c) zmiana barwy skóry, silny ból w dole brzucha, brak tętna,
d) silny krwotok z nosa.

17. Oddychającego pacjenta z wyczuwalnym tętnem jednak nieprzytomnego układamy w

pozycji:

a) na wznak,
b) siedzącej,
c) bocznej ustalonej,
d) półleżącej.

18. Płonącą na poszkodowanym odzież należy gasić:

a) dużymi kocami wełnianymi.
b) dużymi chustami materiałowymi,
c) gaśnica pianową,
d) gaśnica śniegowa.

19. Uciskowy opatrunek zakładamy na:

a) otwarte złamanie,
b) pojedynczą ranę, z której krew wypływa ciągłym strumieniem,
c) krwotok z rozległej powierzchni rany,
d) ranę powstałą na skutek popażenia.

20. W przypadku porażenia prądem:

a) odciągamy poszkodowaną osobę od miejsca wypadku,
b) przerywamy obwód prądu elektrycznego,
c) wzywamy pogotowie ratunkowe,
d) czekamy do momentu zadziałania instalacji przeciążeniowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ……………………………………………………..

Stosowanie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy oraz udzielanie
pierwszej pomocy

Zakreśl poprawną odpowiedź

Numer

pytania

Odpowiedzi

Punktacja

Razem

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1. Baranowicz W.: Wytyczne w zakresie ochrony przeciwpożarowej oraz wzór instrukcji

bezpieczeństwa pożarowego dla obiektów szkół. MEN, Warszawa 1997

2.  Buchfelder A., Buchfelder M.: Podręcznik pierwszej pomocy. PZWL, Warszawa 1993
3.  http://www.ciop.pl/6508.html (18.02.2006 r.)
4.  http://www.lipka.klub.chip.pl/praktyczne/zdrowie.htm (z 25.01.2006 r.)
5.  http://www.ochronapracy.pl (07.02.2006 r.)
6.  http://www.straz.szczecin.pl (15.02.2006 r.)
7.  http://www.polwex.pl (15.02.2006 r.)
8.  Jurczyk W., Łakomy W.: Stany zagrożenia życia. FHW – Słomczyński G, Kraków 2002
9.  Nauka  o  pracy  –  bezpieczeństwo,  higiena,  ergonomia.  Pakiet  edukacyjny  dla  uczelni

wyższych. Centralny Instytut Ochrony Pracy 2000, Warszawa 2002

10. PN-N-01307:1994. Hałas. Dopuszczalne wartości hałasu w środowisku pracy.

Wymagania dotyczące wykonywania pomiarów.

11. PN-92/N-01256/02. Znaki bezpieczeństwa. Ewakuacja.
12. Salwa Z.: Prawo pracy i ubezpieczeń społecznych. Wydawnicze Prawnicze PWN,

Warszawa 1999

13. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy DzU z 1998 r. Nr 21, poz. 94

z późniejszymi zmianami.

14. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska. Dz.U.2001.62.627 z dnia

20 czerwca 2001 r.