Gornik_odkrywkowej_ekspolatacji_zloz_711[03]_Z2.03

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Osoby wykonujące i nadzorujące roboty strzelnicze

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Dokumentacja robót strzelniczych

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenie

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Ochrona załogi, osób postronnych oraz budowli przed odłamkami skał

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenie

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Główne zagroŜenia przy robotach strzelniczych

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5. Ładowanie otworów strzałowych

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

4.6. Odpalanie ładunków materiału wybuchowego w otworach strzałowych

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzające

4.6.3. Ćwiczenia

4.6.4. Sprawdzian postępów

4.7. Metody strzelania w górnictwie odkrywkowym

4.7.1. Materiał nauczania

4.7.2. Pytania sprawdzające

4.7.3. Ćwiczenia

4.7.4. Sprawdzian postępów

4.8. Ocena ryzyka zawodowego przy robotach strzelniczych

4.8.1. Materiał nauczania

4.8.2. Pytania sprawdzające

4.8.3. Ćwiczenia

4.8.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzę z zakresu wykonywania czynności

strzelniczych w górnictwie odkrywkowym.

W poradniku zamieszczono:

−−−−

Wymagania wstępne, czyli wykaz niezbędnych wiadomości i umiejętności, które
powinieneś mieć opanowane, aby przejść do realizacji tej jednostki modułowej.

−−−−

Cele kształcenia tej jednostki modułowej.

−−−−

Materiał nauczania umoŜliwiający samodzielne przygotowanie się do wykonania ćwiczeń
i zaliczenia sprawdzianów. W celu poszerzenia wiedzy zgromadzono wykaz literatury,
czasopism oraz innych źródeł informacji. Obejmuje równieŜ ćwiczenia, które zawierają:

−−−−

opisy materiałów, narzędzi i sprzętu potrzebnych do realizacji ćwiczenia,

−−−−

pytania sprawdzające wiedzę potrzebną do wykonania ćwiczenia,

−−−−

sprawdziany teoretyczne,

−−−−

sprawdziany umiejętności praktycznych.

−−−−

wiczenia oraz zestawy pytań sprawdzających Twoje opanowanie wiedzy i umiejętności

z zakresu niniejszego modułu. Zaliczenie ćwiczeń będzie dowodem osiągnięcia
umiejętności praktycznych określonych w tej jednostce modułowej.

−−−−

Wykonując  sprawdzian  postępów  powinieneś  odpowiadać  na  pytanie  TAK  lub  NIE,  co
oznacza,  Ŝe  opanowałeś  materiał  albo  posiadasz  jeszcze  luki  w  swojej  wiedzy  i  nie
w pełni opanowane umiejętności.
JeŜeli masz trudności ze zrozumieniem tematu lub ćwiczenia, to poproś nauczyciela lub

instruktora  o  wyjaśnienie  i  ewentualne  sprawdzenie,  czy  dobrze  wykonujesz  daną  czynność.
Po  opanowaniu  programu  jednostki  modułowej,  nauczyciel  sprawdzi  poziom  Twoich
umiejętności  i  wiadomości.  Otrzymasz  do  samodzielnego  rozwiązania  test  pisemny  oraz
zadanie praktyczne. Nauczyciel oceni oba sprawdziany i na podstawie określonych kryteriów
podejmie decyzję o tym, czy zaliczyłeś program jednostki modułowej.

Poradnik nie jest podręcznikiem, zawierającym kompletną wiedzę związaną z zawodem

górnik odkrywkowej eksploatacji złóŜ, lecz tylko jej częścią związaną z techniką prowadzenia
robót strzelniczych w celu uzyskania urobku na kruszywo i bloków skalnych podlegających
dalszej przeróbce bądź obróbce kamieniarskiej.

Pamiętaj teŜ, Ŝe przedstawiony tu wykaz literatury nie jest czymś stałym i w kaŜdej

chwili mogą pojawić się na rynku nowe pozycje. Dla ułatwienia dołączono do niniejszego
poradnika wykaz literatury tematycznej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

znać ogólne zasady BHP w górnictwie, ochrony przeciwpoŜarowej, ochrony środowiska
i zasady udzielania pierwszej pomocy przedlekarskiej,

−

znać podstawowy sprzęt ochrony osobistej,

−

znać podstawowe zasady rysunku technicznego,

−

umieć posługiwać się dokumentacją technologiczną oraz normami technicznymi,

−

umieć wykonywać szkice,

−

umieć posługiwać się podstawowymi narzędziami i sprzętem pomocniczym,

−

umieć dobierać narzędzia i przyrządy w zaleŜności od wykonywanej pracy,

−

organizować stanowisko pracy zgodnie z wymogami ergonomii,

−

dokonywać pomiarów podstawowych wielkości elektrycznych,

−

rozpoznawać podstawowe elementy układów elektrycznych i elektronicznych,

−

korzystać z róŜnych źródeł informacji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinien umieć:

−

określić zasady bezpieczeństwa i higieny pracy przy wykonywaniu czynności
strzelniczych,

−

scharakteryzować zadania słuŜb strzałowych w zakładzie górniczym,

−

sporządzić metrykę strzałową i dokumentację strzelania,

−

scharakteryzować metodę strzelania jedno i wielorzędowego,

−

scharakteryzować metodę strzelania otworami krótkimi,

−

scharakteryzować metodę strzelania otworami długimi,

−

objaśnić zasady wypełniania formularzy obowiązujących przy prowadzeniu ewidencji
obrotu środkami strzałowymi,

−

określić zasady postępowania przy lokalizacji i usuwaniu niewypałów,

−

scharakteryzować łączenie linii strzałowych elektrycznych i nieelektrycznych,

−

zabezpieczyć teren robót strzałowych,

−

określić warunki i dokonać połączenia sieci strzelniczej i jej kontroli,

−

załadować otwory strzałowe i załoŜyć przybitkę,

−

ocenić stan zagroŜeń wynikających z czynności strzelniczych,

−

określić i nadać sygnały przed strzelaniem,

−

bezpiecznie składować i przenosić materiały wybuchowe i środki strzałowe w przodkach
eksploatacyjnych,

−

bezpiecznie posłuŜyć się środkami strzałowymi,

−

określić warunki bezpieczeństwa i higieny pracy przy stosowaniu techniki strzelniczej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Osoby wykonujące i nadzorujące roboty strzelnicze

4.1.1. Materiał nauczania

Pojęcia podstawowe

Sieć strzałowa – sieć składająca się z zapalników uzbrajających ładunki materiału

wybuchowego w otworach strzałowych (elektrycznych lub nieelektrycznych) i ich
przewodów, sieci przewodów pomiędzy otworami strzałowymi i linii od miejsca strzelania
do miejsca odpalania sieci lub sieć ułoŜona z lontu detonującego.

Roboty strzelnicze (strzałowe) – ogół czynności wchodzących w zakres urabiania skał

strzelaniem (materiałami wybuchowymi).

Seria strzałów – jednorazowy odstrzał ładunków materiału wybuchowego kilku (grup)

otworów strzałowych.

Urobek – materiał uzyskany robotą górniczą (w tym robotami strzelniczymi) bez

względu na jego skład i wielkość brył.

Niewypał – kaŜdy pojedynczy ładunek środka strzałowego, który podczas pomiaru

ciągłości obwodu strzałowego wykazał przerwę, lub który przy wykonywaniu odstrzału nie
odpalił.

Ładowanie otworu strzałowego – wprowadzanie materiału wybuchowego (wraz

z nabojem udarowym i przybitką) do wywierconego w skale otworu.

Przybitka – materiał niepalny, którym po załadowaniu nabojów materiału wybuchowego

i uzbrojonego ładunku wypełnia się resztę otworu strzałowego.

Odpalanie milizwłoczne (milisekundowe) – odpalanie ze zwłoką.
Odpalanie ze zwłoką – przy strzelaniu seryjnym inicjowanie detonacji ładunków

materiału wybuchowego z góry ustalonym opóźnieniem.

Strzałowy – zgodnie z przepisami górniczymi, kandydat na strzałowego, jako osoba

na stanowisku wymagającym szczególnych kwalifikacji, powinien spełniać następujące
warunki:

−

wykształcenie zawodowe, zawodowe średnie lub średnie ogólne,

−

staŜ pracy: 24 miesiące pracy w ruchu zakładu górniczego w charakterze górnika
lub wiertacza otworów strzałowych,

−

wiek i stan zdrowia: 21 lat, badania psychofizyczne (powtarzane co 4 lata),

−

szkolenie specjalistyczne: kurs techniki strzelniczej w zakresie określonych metod
strzelania.
Po ukończeniu kursu na strzałowego kandydat na strzałowego składa wniosek

o stwierdzenie  kwalifikacji  do  komisji  kwalifikacyjnej  powołanej  przez  organ  nadzoru
górniczego.  Do wniosku  dołącza  się  dokumenty  stwierdzające  powyŜsze  formalne  warunki
(dotyczące  wykształcenia,  staŜu  pracy,  wieku,  stanu  zdrowia  ogólnego  przydatności  do
zawodu oraz badania szczególnej sprawności psychofizycznej i świadectwo ukończenia kursu
dla strzałowych).

Nadzór nad robotami strzałowymi

Zgodnie z przepisami górniczymi do sprawowania nadzoru nad gospodarką środkami

strzałowymi, sprzętem strzałowym oraz robotami strzelniczymi powołuje się w zakładzie
górniczym (lub w grupie zakładów górniczych) odpowiednie stanowisko. Takim
stanowiskiem jest inŜynier strzałowy lub technik strzałowy, podlegający kierownikowi ruchu

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zakładu  górniczego.  InŜynierowi  (technikowi)  strzałowemu  podlegają  wszystkie  osoby
wykonujące  i  nadzorujące  roboty  strzelnicze,  jak:  strzałowi,  wydawcy  MW  i  osoby
zatrudnione w strzałowym dozorze technicznym (instruktorzy strzałowi).

Podmioty obce

Zakład górniczy moŜe zlecić wykonywanie robót strzelniczych na swoim terenie

podmiotowi  specjalistycznemu.  Podmiot  obcy  (w  tym  zagraniczny)  wykonujący  roboty
wiertnicze  i  strzelnicze  na  obszarze  Polski  powinien  mieć  kwalifikacje,  uzyskane  w trybie
polskich  przepisów  górniczych.  NiezaleŜnie  od  sprawowania  nadzoru  podmiotu  obcego
(który musi mieć własną kwalifikowaną słuŜbę strzałową) nadzór nad robotami strzelniczymi
sprawuje uprawniona osoba dozoru ruchu do spraw robót strzelniczych kopalni.

Prowadzenie przez zakład górniczy robót strzelniczych w systemie obsługi serwisowej

ma  swoje  zalety,  gdyŜ  stwarza  racjonalne  przesłanki  do  zastosowania  nie  tylko  techniki
strzałowej  powiązanej  z  nowoczesnymi  materiałami  wybuchowymi,  ale  równieŜ
do mechanizacji  robót  strzelniczych.  Wiele  zakładów  korzysta  z  takiej  formy  serwisowej.
Firmy  te  najszybciej  wdroŜyły  nowoczesne  środki  strzałowe  do  techniki  strzelniczej
(np. materiały  wybuchowe  emulsyjne  lub  inicjację  nieelektryczną  ładunków).  RównieŜ
w zakresie  dostawy  środków  strzałowych  coraz  bardziej  upowszechnia  się  system  dostawy
przez  centralne  cywilne  magazyny  MW.  Ogranicza  to  potrzebę  utrzymywania  przez  zakład
górniczy kosztownego i kłopotliwego własnego składu MW.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest urobek?
2.  Jakie kwalifikacje powinien posiadać strzałowy?
3.  Co to jest sieć strzałowa?
4.  Kto sprawuje nadzór nad robotami strzelniczymi w kopalni odkrywkowej?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ (na podstawie karty przebiegu pracy) czy Jan Kowalski posiada odpowiednie

warunki, aby wykonywać roboty strzałowe.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania,
2)  przeczytać dokładnie informacje podane w treści zadania,
3)  określić warunki wykonywania robót strzałowych,
4)  sprawdzić poprawność wykonania zadania,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
6)  dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−−−−

karta przebiegu pracy,

−−−−

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Dokumentacja robót strzelniczych

4.2.1. Materiał nauczania

Plan ruchu

Plan ruchu jest podstawowym dokumentem ujmującym prawidłową, bezpieczną

eksploatację złoŜa zgodnie z postanowieniem Prawa geologicznego i górniczego. Składa się
on z części podstawowej i szczegółowej.

W części podstawowej plan ruchu powinien ujmować między innymi:

−

nabywanie, transport, składowanie środków strzałowych, w tym materiałów
wybuchowych (w skrócie MW),

−

organizację wykonania robót strzelniczych.
W części szczegółowej z zakresu robót strzelniczych plan ruchu powinien zawierać:

−

organizację robót strzelniczych w poszczególnych stosowanych metodach strzelania
w zakładzie

górniczym,

wykorzystanie

rodków

strzałowych,

przewidywany

maksymalny zasięg zagroŜeń rozrzutem odłamków skał, rozmieszczenie schronów
strzałowych, działanie fal powietrza, drgań parasejsmicznych, przewidywanych w okresie
obowiązywania planu ruchu,

−

metryki i dokumentację robót strzelniczych.
Plan ruchu zakładu górniczego zatwierdza właściwy dyrektor okręgowego urzędu

górniczego

Dziennik strzałowy

Strzałowy uŜywa dziennika strzałowego do wpisywania zapotrzebowania oraz

do rozliczenia  się  z  ilości  pobranych  środków  strzałowych.  Dziennik  strzałowy  otrzymuje
wyłącznie  strzałowy,  którego  nazwisko  jest  wypisane  na  stronie  tytułowej.  Dziennika  nie
wolno przekazywać innej osobie.

Zapisów w dzienniku dokonują:

−

kierownik słuŜby strzałowej przez wypełnienie strony tytułowej,

−

osoba uprawniona do zapotrzebowania na środków strzałowych przez wypełnienie rubryk
„zapotrzebowanie”,

−

wydawca środków strzałowych przez wypełnienie tabeli „wydano ze składu”,

−

strzałowy pobierający środki strzałowe, który musi się rozliczyć z pobranych środków
strzałowych,

−

osoby dozoru, nadzorujące roboty strzelnicze przez wpisanie swoich uwag w rubryce
„uwagi kontrolującego”.
Wzór dziennika strzałowego oraz sposób jego wypełniania określają przepisy górnicze.

Metryka strzałowa

Metryka strzałowa jest podstawowym dokumentem ustalającym sposób wykonywania

robót  strzelniczych  dla  kaŜdego  przodka  i  stanowi  podstawę  wystawiania  w  dzienniku
strzałowym  zapotrzebowania  na  środki  strzałowe  przez  upowaŜnione  osoby  dozoru.  Sposób
sporządzania  metryki  strzałowej  określają  przepisy.  Metryka  strzałowa  powinna  zawierać
część  opisową  i  część  rysunkową.  Metrykę  strzałową  lub dokumentację strzelania sporządza
się dla kaŜdego miejsca, warunków i rodzaju roboty strzelniczej.

Roboty strzelnicze muszą być wykonywane ściśle według ustaleń metryki strzałowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 1. Metryka strzałowa [2, s. 15, 16]

Dokumentacja strzałowa

W przypadku, gdy metryka strzałowa nie jest w stanie spełnić wszystkich potrzeb

uzasadnionych względami bezpieczeństwa i technicznymi, sporządza się dokumentację
strzałową. Dotyczy to głównie robót strzelniczych masowego burzenia jak: strzelanie długimi
otworami, podporowe, komorowe, itp.

Powinna ona odpowiadać wymaganiom metryk strzałowych, a ponadto – w zaleŜności

od potrzeb – zawierać dodatkowo:
a) obliczenia parametrów strzelania oraz zasięgu szkodliwych drgań parasejsmicznych,
b) opis organizacji i sposobu dostawy środków strzałowych na miejsce strzelania,

przygotowywania ładunków materiałów wybuchowych ładowania i odpalania tych
ładunków, a takŜe sposób zabezpieczenia przed skutkami strzelania,

c) szkice ładunków materiałów wybuchowych (ich konstrukcję),
d) mapy górnicze z oznaczeniem stref zagroŜeń oraz miejsc zabezpieczeń.

Dokumentacje strzałowe podlegają akceptacji kierownika ruchu zakładu górniczego,

a metryki strzałowe podlegają akceptacji kierownika działu robót górniczych.

Ewidencja odstrzałów

W zakładzie górniczym wykonującym roboty strzelnicze zgodnie z dokumentacją naleŜy

prowadzić ewidencję odstrzałów.

W ewidencji odstrzałów naleŜy odnotować:

1)  numer dokumentacji strzałowej oraz datę, godzinę i miejsce odstrzału,
2)  rzeczywiste parametry odstrzału,
3)  inne uwagi.

Wpisów do ewidencji odstrzałów dokonuje kierownik odstrzału i potwierdza je

własnoręcznym podpisem. Musi być ona przechowywana u inŜyniera (technika) strzałowego
lub osoby dozoru ruchu wyznaczonej przez kierownika działu górniczego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest plan ruchu zakładu górniczego, z jakich części się składa i kto go zatwierdza?
2.  Kto moŜe dokonać wpisu do dziennika strzałowego?
3.  Czym się róŜni metryka strzałów od dokumentacji strzałowej?
4.  Kto sporządza ewidencję odstrzałów w kopalni odkrywkowej?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Dysponując wzorem metryki strzałowej omów jej elementy.

Sposób wykonania ćwiczenia:

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania,
2)  omówić elementy metryki strzałowej,
3)  sprawdzić poprawność wykonania zadania,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
5)  dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

metryka strzałowa,

−

przybory do pisania,

−

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Dla zadanych warunków strzelania w kopalni węgla brunatnego wypełnij metrykę

strzałową.

Sposób wykonania ćwiczenia:

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania,
2)  przeanalizować warunki strzelania,
3)  wypełnić elementy metryki strzałowej,
4)  sprawdzić poprawność wykonania zadania,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
6)  dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

metryka strzałowa,

−

przybory do pisania,

−

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Dla zadanych warunków strzelania długimi otworami w kopalni surowców skalnych

wypełnij metrykę strzałową.

Sposób wykonania ćwiczenia:

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

metryka strzałowa,

−

przybory do pisania,

−

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 4

Dla zadanych warunków strzelania długimi otworami sporządź dokumentację strzałową.

Sposób wykonania ćwiczenia:

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania,
2)  przeanalizować warunki strzelania,
3)  sporządzić dokumentację strzałową,
4)  sprawdzić poprawność wykonania zadania,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
6)  dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

dokumentacja strzałowa,

−

przybory do pisania,

−

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) podać, jakie zagadnienia z zakresu robót strzałowych znajdują się

w części szczegółowej Planu Ruchu?

2) wskazać osobę upowaŜnioną do dokonywania wpisów w dzienniku

strzałowym?

3) określić rolę metryki strzałowej w cyklu robót strzałowych?

4) wskazać, jakie elementy dodatkowo oprócz ujętych w metryce

strzałowej powinna zawierać dokumentacja strzałowa?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Ochrona załogi, osób postronnych oraz budowli przed

odłamkami skał

4.3.1. Materiał nauczania

Ochrona ludzi

Za właściwą organizację i bezpieczeństwo prowadzenia robót strzelniczych na terenie

kopalni  odpowiedzialna  jest  osoba  dozoru  ruchu,  uprawniona  do  prowadzenia  tych  robót.
KaŜdy  pracownik  i  osoba  postronna  przebywająca  na  terenie  zakładu  górniczego  powinna
przestrzegać  poleceń  dozoru  ruchu  oraz  przepisów  porządkowych  i  BHP  obowiązujących
w zakładzie  górniczym.  Załoga  i  osoby  postronne  powinny  poruszać  się  po  wyznaczonych
drogach  i  przejściach.  Wokół  miejsca  prowadzenia  robót  strzelniczych  powinna  być
wyznaczona  strefa  zagroŜenia  odłamkami  kamienia  w  obrębie,  której  powinno  być
zapewnione  bezpieczeństwo  ludzi  i  mienia  przed  skutkami  strzelania.  Wewnątrz  tej  strefy
powinny znajdować się schrony:

−

dla osób wykonujących roboty strzałowe (tzw. schron strzałowy) (rys. 2),

−

schron dla załogi i innych osób przebywających czasowo na terenie zakładu.

Rys. 2. Przykłady schronów strzałowych: a – metalowy, b – betonowy z dachem nakrytym faszyną [13]

Wszyscy pracownicy i inne osoby przebywające na terenie zakładu powinni znać:

−

obowiązujące dźwięki i znaczenie sygnałów i znaków ostrzegawczych o robotach
strzelniczych,

−

grafik godzin strzelania,

−

lokalizację masztu sygnalizacyjnego,

−

lokalizację schronu dla załogi,

−

sposób zachowania się w czasie wykonywania tych robót.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ponadto kaŜdy pracownik zatrudniony w ruchu zakładu górniczego powinien być

zaznajomiony z wyglądem środków strzałowych oraz pouczony o niebezpieczeństwie
groŜącym przy niewłaściwym obchodzeniu się z nimi.

Wszyscy pracownicy zakładu obowiązani są:

−

zachować szczególną ostroŜność przy wszelkich czynnościach związanych ze środkami
strzałowymi,

−

zgłaszać  natychmiast  najbliŜszej  osobie  dozoru  ruchu  przypadki  stwierdzonego  braku
(kradzieŜy,  zgubienia)  środków  strzałowych  i  zapalarek  oraz  przypadki  ich  znalezienia
lub  pozostawienia  bez  dozoru,  jak  równieŜ  inne  fakty  i  okoliczności  mogące
spowodować niebezpieczeństwo wybuchu środków strzałowych.
Osoba dozoru ruchu, która otrzymała zgłoszenie o tych przypadkach powinna przekazać

je niezwłocznie kierownikowi ruchu zakładu górniczego, który powinien natychmiast
zawiadomić właściwy organ państwowego nadzoru górniczego i najbliŜszą jednostkę Policji.

rodki strzałowe znalezione w urobku w ciągu technologicznym naleŜy przekazać

niezwłocznie słuŜbie strzałowej; przypadki te nie podlegają zgłoszeniu organowi nadzoru
górniczego i Policji.

Zgodnie z przepisami górniczymi obowiązują następujące sygnały dźwiękowe, które

muszą być słyszalne w całej strefie zagroŜenia:
1) sygnał pierwszy: jeden przeciągły ton, oznaczający „uprzedzenie” nadawany po

ukończeniu ładowania materiałów wybuchowych, lecz przed wykonaniem obwodu
strzałowego; na sygnał ten wszystkie osoby nie zatrudnione przy odpalaniu powinny
udać się do schronów lub poza strefę rozrzutu odłamków, a posterunki zabezpieczające –
zająć wyznaczone stanowiska,

2) sygnał drugi: dwa przeciągłe, bezpośrednio po sobie następujące tony, oznaczający

„przygotowanie do odpalenia”, nadawany po stwierdzeniu wycofania ludzi do schronów;
na sygnał ten osoba wykonująca roboty strzałowe przygotowuje się do zapalania lontów
lub bada opór obwodu strzałowego, a następnie przyłącza zapalarkę do linii strzałowej,

3) sygnał trzeci: jeden krótki ton, oznaczający „odpalanie”, nadawany tuŜ przed odpaleniem

lontów lub uruchomieniem zapalarki,

4) sygnał czwarty: trzy ciągłe, bezpośrednio po sobie następujące tony oznaczający

„odwołanie”,  nadawany  po  upewnieniu  się,  Ŝe  wszystkie  ładunki  materiału
wybuchowego  odpaliły,  jednak  nie  wcześniej  niŜ  po  upływie  5  minut  od  momentu
odpalenia;  na  sygnał  ten  posterunki  zabezpieczające  i  pozostała  załoga  mogą  opuścić
schrony.
Od  chwili  nadania  pierwszego  sygnału,  do  chwili  nadania  czwartego  ruch  w  strefie

zagroŜenia  musi  być  wstrzymany,  a  dojścia  do  tej  strefy  –  obstawione  posterunkami
zabezpieczającymi;  drogi  o  większym  nasileniu  ruchu  muszą  być  ponadto  zabezpieczone
dodatkowo  zaporami.  Przed  rozpoczęciem  czynności  związanych  z  ładowaniem  materiałów
wybuchowych  do  otworów  pracownicy  nie  biorący  udział  w  tych  czynnościach  powinni  być
wycofani z miejsca ładowania na odległość co najmniej 30 m.

Ochrona budowli przed uderzeniami odłamków skał

Główne uszkodzenia obiektów budowlanych następują w wyniku raŜenia ich odłamkami

skał, powstającymi w wyniku wybuchu materiału wybuchowego. Orientacyjnie obiekty
moŜna je podzielić na:

−

obiekty usytuowane w bliskim sąsiedztwie miejsca robót strzelniczych; naleŜą do nich
np. schrony dla strzałowych i załogi, kabiny sterownicze, podpory wyciągów
linotorowych, budynki wstępnego kruszenia,

−

obiekty pomocnicze i produkcyjne, połoŜone w pobliŜu wyrobiska jak np.: zakłady
przeróbcze, warsztaty, stacje spręŜarek, stacje transformatorowe, zajezdnie,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

obiekty usytuowane w strefie rozrzutu, lecz w dalszej odległości od wyrobiska, jak
np. magazyny, budynki administracyjne i socjalne oraz mieszkalne i gospodarcze.
MoŜna stosować wiele sposobów ochrony obiektów przed odłamkami. Sposoby te

powinny zawsze dobrze chronić obiekt, być ekonomiczne i łatwe w wykonaniu oraz nie
szpecić wyglądu obiektu.

Zabezpieczenie dachów

Dachy budynków zabezpiecza się dylami drewnianymi (rys. 3). Do brusów drewnianych

8 x 15 cm ułoŜonych na płask na połaci dachu przybija się połówki dyli o szerokości około
12 cm. NaleŜy zwrócić uwagę, aby brusy układane były osiowo nad krokwiami dachu.

Rys. 3. Zabezpieczenie dachu dylami, oraz Ŝwirem i piaskiem [13]

Innym zabezpieczeniem dachu jest warstwa piasku lub Ŝwiru. Ma ona jednak

w przypadku  budynków  przemysłowych  i  gospodarczych  wady,  które  ograniczają
zastosowanie  do  nielicznych  obiektów  (np.  schrony  dla  załogi).  DuŜy  cięŜar  piasku  i  Ŝwiru
(szczególnie  zawilgoconego)  powoduje  konieczność  stosowania  odpowiednio  mocnej
konstrukcji  budynku  lub  ewentualnego  wzmocnienia  istniejącego.  Dookoła  okapu  naleŜy
zastosować murek, ochronny chroniący warstwę piasku przed zsypaniem się, a równocześnie
przepuszczający  wodę  opadową.  Sposób  ten  moŜna  stosować  w  budynkach  małych,
o niewielkiej  rozpiętości  stropów  lub  takich,  które  z  innych  względów  mają  wystarczająco
mocną  konstrukcję.  Wchodzą  to  w  rachubę  przede  wszystkim  składy  smarów,  materiałów
technicznych,  stacje  transformatorowe,  itp.  Trwałość  takiego  dachu  jest  prawie
nieograniczona.

Do zabezpieczenia dachów moŜna teŜ uŜyć materacy wykonanych z wiązek faszyny

(rys. 2) o średnicy około 25 do 30 cm, układanych w kierunku spadku. Sposób ten zaleca się
w miejscowościach, gdzie moŜna uzyskać wiklinę z okolicznych plantacji. Faszyna jest
materiałem tanim, nadającym się do uŜycia na kaŜdym dachu i nie wymaga dodatkowych
urządzeń do zamocowania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zabezpieczenie okien

Na okna budynku zakłada się siatki na kratach o prętach o średnicy 20 mm. Pręty te,

odpowiednio zagięte, zakotwione są w murze lub przyspawane do kształtownika stalowego
stanowiącego ościeŜnicę okna. W obu przypadkach osłony powinny znajdować się w takiej
odległości od okna, aby moŜliwe było jego otwarcie(uchylenie). PoniewaŜ moŜe zdarzyć się,
Ŝ

e podmuch wiatru lub wstrząs w czasie odstrzału spowodują pęknięcie szyb, naleŜy w takich

przypadkach stosować szkło zbrojone. Często teŜ, zwłaszcza okna budynków mieszkalnych i
gospodarczych, zabezpiecza się przed odłamkami skał za pomocą okiennic drewnianych
zamykanych na czas odstrzału.

Zabezpieczenie innych obiektów

Zabezpieczenie zbiorników i im podobnych obiektów dokonuje się zwykle z kątowników

60 x 60 oraz z siatki o oczkach 30 x 30 mm, wykonanymi z drutów grubości 2,5 mm.
Kątowniki tworzą ramę na fundamentach betonowych, w których betonuje się słupy, ramy.
Na konstrukcji tej rozpina się siatkę.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Czy schron strzałowego i schron dla załogi to ten sam obiekt?
2. W jaki sposób zabezpiecza się przed odłamkami skał obiekty budowlane znajdujące się

w strefie rozrzutu odłamków skał?

3. Czy przed rozpoczęciem czynności związanych z ładowaniem materiałów wybuchowych

do otworów, pracownicy nie biorący udział w tych czynnościach powinni być wycofani
z miejsca ładowania, a jeŜeli tak, to na jaką odległość?

4.3.3. Ćwiczenie

Ćwiczenie 1

Wymień rodzaje sygnałów dźwiękowych ostrzegawczych i podaj ich znaczenie:

−

sygnał pierwszy................................,

−

sygnał drugi......................................,

−

sygnał trzeci......................................,

−

sygnał czwarty...................................

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania,
2)  opisać sygnały dźwiękowe,
3)  sprawdzić poprawność wykonania zadania,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
5)  dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−−−−

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Dokonaj przy pomocy dostępnych materiałów (deski, siatka ogrodowa) zabezpieczenia

okna przed skutkami robót strzałowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania,
2)  wykonać zabezpieczenie okna przed skutkami robót strzałowych,
3)  sprawdzić poprawność wykonania zadania,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
5)  dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

deska,

−

siatka ogrodowa,

−

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) opisać sposób zabezpieczenia załogi przed skutkami robót

strzałowych?

2) podać sposób zabezpieczenia dachów budynku przed skutkami robót

strzałowych?

3) podać, w jakich warunkach moŜliwym jest zabezpieczenie przed

skutkami robót strzałowych za pomocą siatki ogrodowej?

4) podać typy i opisać schron strzałowy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Główne zagroŜenia przy robotach strzelniczych

4.4.1. Materiał nauczania

Przygotowanie ściany eksploatacji do odstrzału

Do waŜnych elementów bezpieczeństwa pracy naleŜy utrzymanie w bezpiecznym stanie

ciany eksploatacyjnej i szerokości poziomów (półek zabezpieczających). Miejsce pracy

maszynisty  wiertniczego  oraz  operatorów  maszyn  ładujących  urobek  powinno  być
zabezpieczone przed osuwami i obrywami oraz spadającymi bryłami skalnymi. Oprócz tego,
do  miejsc  roboczych  powinny  prowadzić  odpowiednie  dojścia  dla  ludzi  i  drogi  dla  sprzętu.
Dojścia  powinny  umoŜliwić  szybką  ewakuację  pracowników  w  przypadku  wystąpienia
zagroŜenia  oraz  dostawę  środków  umoŜliwiających  likwidację  zagroŜenia.  Wszystkie  skarpy
(ściany, ociosy) powinny być oczyszczone (ramowane) z nawisów, niestabilnych fragmentów
i występów skalnych. Szczególnie niebezpieczne są ściany w okresach zmiennych warunków
atmosferycznych (deszczy, mrozów, śniegu).

Ręczne ramowanie ścian łomami

Ramowanie ręczne łomami polega na wyłamywaniu luźnych brył skalnych i strącaniu ich

w stronę dolnej krawędzi piętra. Roboty te naleŜy wykonywać zgodnie z instrukcją
bezpiecznego ramowania ściany pod nadzorem osoby dozoru ruchu. Osoby pracujące na
ś

cianie powinny być zaopatrzone w liny (stylonowe lub konopne) oraz szelki bezpieczeństwa.

Szelki powinny być poddawane okresowej kontroli, a jej wyniki wpisywane do „ksiąŜki
kontroli szelek”. Szelki, na których juŜ raz zawisł człowiek nie nadają się do powtórnego
uŜycia i naleŜy je wyrzucić. Szelki naleŜy wycofać po 5 latach uŜytkowania.

Ogólne zasady ramowania są następujące:

−

ramowanie powinno odbywać się z góry w dół, tzn. począwszy od górnej krawędzi
ś

ciany do najniŜszego miejsca stwierdzonego zagroŜenia,

−

w razie konieczności wykonywania ramowania przez więcej niŜ jedną osobę, stanowiska
poszczególnych osób muszą być oddalone od siebie na bezpieczną odległość,

−

osoba  pracująca  na  ścianie powinna być asekurowana (rys. 3) przez drugą osobę stojącą
w  pobliŜu  górnej  krawędzi  ściany;  w  miarę  schodzenia  pracownika  dokonującego
ramowania,  osoba  asekurująca  powinna  popuszczać  linę  trzymając  ją  luźno
wyprostowaną (popuszczać co 1–2 m),

Rys. 4. Przykład zamocowania liny asekuracyjnej [13]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

przy podwaŜaniu brył, nawisów lub luźno zalegających na ścianie kamieni – naleŜy zająć
stanowisko nad lub z boku miejsca tej czynności, stając (opierając się) na zbadanym
uprzednio statecznym występie skalnym, tak aby zachować równowagę ciała,

−

lina bezpieczeństwa powinna być co najmniej o jeden metr krótsza od wysokości piętra;
drugi koniec liny musi być przywiązany do kotwy pewnie utwierdzonej do podłoŜa
i odległej od górnej krawędzi ściany o co najmniej 5 m.

Ramowanie materiałem wybuchowym

Do ramowania ścian moŜna korzystać z materiału wybuchowego. Materiał wybuchowy

umieszcza się w szczelinach (patrz: strzelanie szczelinowe), lub w zagłębieniach skalnych
oraz na występach skalnych. NaleŜy zwrócić uwagę na moŜliwy w tym przypadku duŜy
rozrzut odłamków kamienia, dlatego strefa rozrzutu odłamków skał powinna być przyjęta jak
największa, zapewniająca pełne bezpieczeństwo. Nie naleŜy uŜywać zbyt silnych materiałów
wybuchowych.

Ramowanie mechaniczne

Aby uniknąć ręcznego ramowania ścian, co jest czynnością niebezpieczną, zakłady

górnicze ramują ściany koparkami, młotami pneumatycznymi lub urządzeniami wykonanymi
w drodze pomysłów racjonalizatorskich. Stosuje się np. opuszczanie po ścianie cięŜkiego
elementu stalowego (np. szczękę kruszarki), który ciągniony wyciągarką linową strąca
niebezpieczne zwisy i luźne odłamki skał.

Dokumentacja kontroli ściany

Stan wyrobisk górniczych powinien być okresowo kontrolowany przez osoby dozoru

ruchu  w  zakresie  i  terminach  ustalonych  przez  kierownika  działu  górniczego.  Kontroli
w wyrobisku  podlegają  nie  tylko  stałe  ściany  lub  zbocza,  poziomy  i  półki  zabezpieczające
oraz inne elementy wyrobiska, ale równieŜ ściany eksploatacyjne. Wskazane jest prowadzenie
oddzielnej ksiąŜki dla kaŜdej ściany. Do ksiąŜki wpisuje się nie tylko zauwaŜone zagroŜenia,
ale równieŜ wyniki usunięcia niebezpieczeństwa, ramowania ściany, itp.

ZagroŜenia odłamkami skalnymi

W czasie wybuchu materiału wybuchowego w ośrodku skalnym następuje wyrzut mas

skalnych. Część tych skał w postaci pojedynczych kamieni moŜe padać w promieniu nawet
kilkuset metrów. Im bardziej otwór jest przeładowany MW, tym dalszy moŜe być rozrzut
kamieni. Jest to groźne zjawisko, które spowodowało juŜ szereg nieszczęśliwych wypadków.
Zasięg rozrzutu odłamków skalnych nazywa się strefą rozrzutu odłamków skał (kamieni).

Strefę rozrzutu określa się na mapie górniczej stanowiącej załącznik do planu ruchu.

Zgodnie  z  ustaleniami  planu  ruchu  wyznacza  się  strefę  w  terenie  znacząc  ją  tablicami
ostrzegawczymi,  ogrodzeniami,  zaporami  lub  barierkami  zamykanymi  na  stałe  lub  na  czas
strzelania.  W  czasie  strzelania,  w  razie  potrzeby,  ustawia  się  posterunki,  których  zadaniem
jest zatrzymanie osób chcących wejść lub wjechać na teren wyznaczonej strefy.

ZagroŜenia falą uderzeniową powietrza

W wyniku detonacji materiału wybuchowego powstają gazy odstrzałowe o wysokiej

temperaturze, gęstości i ciśnieniu, które gwałtownie rozszerzając się uderzają w sąsiednie
warstwy powietrza spręŜając je i ogrzewając do wysokiej temperatury. Następuje skokowy
wzrost ciśnienia i gęstości powietrza, który nosi nazwę fali uderzeniowej.

Fala uderzeniowa moŜe spowodować uszkodzenie budynków znajdujących się

w sąsiedztwie kopalni. W budynkach najpierw pękają szyby, a dopiero przy wyŜszych
ciśnieniach mogą zostać uszkodzone ramy okienne, drzwi, dachy i inne elementy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ZagroŜenia wynikające z fali drgań parasejsmicznych

Wybuch ładunku MW umieszczonego w caliźnie skalnej powoduje powstawanie drgań

górotworu,  które  nazwano  drganiami  parasejsmicznymi  (paranormalnymi),  są  bowiem
spowodowane  działalnością  człowieka,  w  odróŜnieniu  od  naturalnych  drgań  sejsmicznych
powstających  przy  trzęsieniu  Ziemi.  Wybuch  materiału  wybuchowego  w  środowisku  tworzy
jednocześnie  szereg  rodzajów  fal,  które  rozchodzą  się  z  róŜnymi  prędkościami.  Rezultatem
tego  jest  szybkie  zmniejszanie  się  maksymalnych  drgań  w  miarę  oddalania  się  fal  od  ich
miejsca powstania.

Fale przechodząc przez róŜne środowiska skalne o róŜnych właściwościach spręŜystych

odbijają się i załamują na płaszczyznach podziału masywów, tracąc dodatkowo znaczną część
energii. Mamy do czynienia z falami podłuŜnymi oraz falami poprzecznymi. Oprócz tych fal
przestrzennych  powstają  jeszcze  fale  powierzchniowe,  które  rozchodzą  się  wzdłuŜ
powierzchni  ziemi  nie  przenikając  w  głąb.  One  to  głównie  powodują  wstrząsy  w  czasie
urabiania  skał  materiałami  wybuchowymi.  Powstająca  w  wyniku  strzelania  fala
parasejsmiczna  moŜe  wpływać  na  róŜnego  rodzaju  obiekty  budowlane,  inŜynierskie,  skarpy,
drogi, itp.

Drgania parasejsmiczne są przyczyną wielu skarg ludności mieszkającej koło zakładu

górniczego prowadzącego strzelanie. Stwarza to wiele kłopotów niektórym zakładom
górniczym i wymusza angaŜowanie się w długotrwałe procesy sądowe o odszkodowania za
uszkodzone drganiami obiekty budowlane.

Licząc się z moŜliwościami uszkodzeń co cenniejszych obiektów budowlanych, kopalnia

powinna dokonać inwentaryzacji i oceny tych obiektów przed wprowadzeniem techniki
strzelniczej do urabiania kopaliny. Szczególnie chodzi o obiekty zabytkowe i stare, juŜ
naruszone przez czas.

Przepisy górnicze określają sposób wyznaczania strefy drgań sejsmicznych.

W przypadku, gdy ładunki materiału wybuchowego odpalane jednocześnie są zbyt duŜe
i wywołują drgania negatywnie działające na obiekty chronione w otoczeniu zakładu
górniczego, naleŜy zmniejszyć wielkość tych ładunków w drodze ekspertyzy.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Dlaczego lina asekuracyjna przy ramowaniu ściany eksploatacyjnej musi być krótsza

od wysokości piętra eksploatacyjnego?

2. Co to są drgania sejsmicze i parasejsmiczne?
3. Z jakich powodów moŜe nastąpić nadmierny rozrzut odłamków skał przy robotach

strzelniczych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.3. Ćwiczenie

Ćwiczenie 1

Masz do dyspozycji trzy punkty (miejsca) strzelania, warunki strzelania dla nich są

jednakowe, promienie stref rozrzutu odłamków skał są równe dla wszystkich miejsc
strzelania; naszkicuj (w granicach pola) cyrklem fragment wspólnej strefy dla tych strzelań.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania,
2)  naszkicować wspólną strefę rozrzutu dla strzelań,
3)  sprawdzić poprawność wykonania zadania,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
5)  dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

cyrkiel,

−

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

opisać, jak przygotować ścianę eksploatacyjną do urabiania techniką
strzelniczą?

podać metody ramowania ściany eksploatacyjnej?

podać, co naleŜy robić jeśli ładunki MW odpalane jednocześnie
powodują szkody górnicze w otoczeniu kopalni?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Ładowanie otworów strzałowych

4.5.1. Materiał nauczania

Ładowanie ręczne

Przed rozpoczęciem ładowania otworu miejsce wokół niego naleŜy starannie oczyścić

z pyłu  i  odłamków  skalnych.  RównieŜ  otwory  naleŜy  wyczyścić  ze  zwiercin,  pyłów  i  wody.
Oczyszczenie  otworów  jest  waŜną  czynnością,  gdyŜ  zanieczyszczenie  otworu  moŜe  być
przyczyną,  Ŝe  naboje  mogą  nie  przylegać  do  siebie,  co  moŜe  być  powodem  niewypału.
Otwory moŜna ładować materiałem wybuchowym w opakowaniach lub luzem.

Ładowanie nabojami

Po oczyszczeniu otworu naleŜy zmierzyć długość otworu nabijakiem w celu określenia

dokąd moŜna ładować MW a odkąd przybitkę. Po dokonaniu tej czynności moŜna przystąpić
do  ładowania  materiału  wybuchowego.  Materiał  wybuchowy  naleŜy  ładować  ostroŜnie,
unikając  w  miarę  moŜliwości  duŜego  tarcia  naboju  o  ścianki  otworu,  Naboje  powinny
przylegać  do  siebie,  jednak  nie  wolno  ich  ubijać.  Przy  ładowaniu  naleŜy  pamiętać
o kontrolowaniu połoŜenia nabojów. Robi się to za pomocą nabijaka (rys. 6), którym najpierw
mierzy  się  długość  otworu,  a  później  w  czasie  ładowania  obserwuje  się,  czy  głębokość
wprowadzenia  nabijaka  jest  krótsza  o  łączną  długość  wprowadzonych  ładunków.  Nie  wolno
przepychać siłą ani wyciągać naboju, który utknął w otworze przed dojściem do właściwego
miejsca, taki nabój naleŜy odpalić w otworze łącznie z pozostałymi otworami.

Nabój udarowy naleŜ wprowadzać ostroŜnie, bez duŜego nacisku. Do otworu wprowadza

się zwykle najpierw naboje nieuzbrojone, a jako ostatni lub przedostatni nabój udarowy.
W czasie wprowadzania ładunku udarowego, lont lub przewody zapalnika naleŜy
podtrzymywać, aby się nie zaczepiały i nie plątały. Czynności związane z ładowaniem otworu
ilustruje rysunek 7.

Na przewodach zapalników moŜna opuszczać do otworu strzałowego ładunek udarowy

o masie zgodnej z warunkami określonymi w decyzji o dopuszczeniu do stosowania
w zakładach górniczych, lecz nie przekraczającego 500 g.

DuŜe ładunki materiału wybuchowego(do 30 kg, a ładunek udarowy do 10 kg) moŜna

ładować za pomocą liny zakończoną agrafką. Agrafkę i sposób opuszczania ładunku ilustruje
rysunek 5.

Rys. 5. Opuszczanie ładunku MW na agrafce: a) opuszczania, b) agrafka: 1– linka do opuszczania, 2 – linka do

wyciągania szpilki, 3 – otwory na szpilkę, 4 – zaczep dla naboju [13]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 6. Wprowadzanie do otworu naboju za pomocą nabijaka [13]

Rys. 7. Uzbrajanie naboju MW zapalnikiem, wprowadzenie ładunku do otworu strzałowego, zamknięcie otworu

strzałowego przybitką piaskową w otoczce papierowej [13]

Przy ładowaniu otworów strzałowych (rys. 6 i 7) naleŜy przestrzegać następujących zasad:

−

przed przystąpieniem do ładowania materiału wybuchowego do otworu strzałowego
naleŜy sprawdzić, czy otwór moŜe być załadowany ładunkiem materiału wybuchowego
zgodnie z ustaleniami metryki (dokumentacji) strzałowej,

−

masa poszczególnych opuszczanych do otworów materiałów wybuchowych nie moŜe
przekraczać 30 kg, a ładunku udarowego nie moŜe być większa niŜ 10 kg,

−

do opuszczania ładunków udarowych naleŜy uŜywać sprzętu wykonanego z materiału nie
powodującego iskrzenia oraz nie ładującego się elektrostatycznie,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

w przypadku zaklinowania się w otworze naboju inicjującego naleŜy ładowanie przerwać,

−

w zawodnionych otworach strzałowych naleŜy stosować materiały wybuchowe
wodoodporne lub w otoczkach ochronnych,

−

przed przystąpieniem do ładowania środków strzałowych, naleŜy usunąć z przodka
lub odpowiednio zabezpieczyć przed uszkodzeniem maszyny, narzędzia, kable,
przyrządy i urządzenia mechaniczne.

Ładowanie materiału luzem

Materiał wybuchowy luzem ładuje się do otwory strzałowego o nachyleniu co najmniej

45° tak, aby mógł się sypać na spód otworu.

Dla uniknięcia rozsypywania się materiału wybuchowego wokół otwory konieczny jest

lejek (rys. 8). W czasie ładowani trzeba sprawdzać, czy MW zajmuje w otworze właściwe
miejsce.

Rys. 8.

Lejki do ładowania MW luzem: a) lejek, b) przedłuŜacz [13]

Maszynowe ładowanie materiału wybuchowego

Mechaniczne (maszynowe) ładowanie stosuje się do masowego strzelania (np. długimi

otworami), przy którym zuŜywa się duŜe ilości materiału wybuchowego (nawet do 20 i więcej
ton). Są to samojezdne systemy ładujące materiał wybuchowy do otworów strzałowych. SłuŜą
one nie tylko do automatycznego ładowania, ale równieŜ do produkcji materiału
wybuchowego.

Obecne maszyny montowane są na podwoziach tradycyjnych samochodów cięŜarowych.

Głównym  załoŜeniem  tych  systemów  jest  wysokie  bezpieczeństwo  wynikające  z  transportu
niewybuchowych,  surowców  słuŜących  do  wyrobu  materiałów  wybuchowych.  W miejscu
uŜytkownika  surowce  składowe  miesza  się  ze  sobą  tuŜ  przed  wprowadzeniem  do  otworu
strzałowego. Kontakt z materiałem wybuchowym jest praktycznie ograniczony. Istnieje wiele
rozwiązań  technicznych  systemów  w  zaleŜności  od  rodzaju  materiału  wybuchowego,  jaki
chce  się  uzyskać  w  końcowej  fazie  procesu  produkcyjnego  (np.:  materiały  wybuchowe
emulsyjne lub ANFO).

Instalacja systemu ANFO (rys. 9) zamontowana na podwoziu samochodu cięŜarowego

produkuje  materiał  wybuchowy  w  wyrobisku  górniczym  z  surowców,  które  nie  mają
właściwości  wybuchowych  i  przy  pomocy  odpowiedniego  leja  ładuje  do  otworów
strzałowych.  Dwuetapowe  dozowanie  oleju  do  saletry  amonowej  zapewnia  odpowiednie
właściwości wybuchowe MW.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 9

System mechanicznego załadunku materiałów wybuchowych typu ANFO luzem [7]

Ładowanie za pomocą samojezdnych systemów mieszalniczych moŜe odbywać się pod

górę, np. z poziomu niŜej połoŜonego na poziom połoŜony o 20 metrów wyŜej. Omawiane
systemy mają jednak swoją barierę techniczno – ekonomiczną:

−

są to urządzenia nie zawsze celowe do kupienia przez zakład górniczy i utrzymania ze
względu na ich cenę,

−

ograniczone są do pewnych rodzajów materiałów wybuchowych (emulsyjnych),

−

brak  wyraźnych  ekonomicznych  korzyści  z  mechanizacji  załadunku  MW  do  otworów
strzałowych,  ze  względu  na  ilość  ludzi  potrzebnych  przy  ładowaniu  –  szczególnie
w zakładach małych i średnich.
Samojezdne  systemu  ładujące  materiał  wybuchowy  do  otworów  strzałowych  stosują

głównie duŜe zakłady i firmy zajmujące się zawodowo robotami strzelniczymi.

Przybitka sucha

Przybitka ma za zadanie niedopuszczenie do ucieczki gazów wybuchowych i zmuszenie

ich  do  pracy  nad  rozsadzeniem  skały.  Dobre  przeciwstawienie  się  przybitki  gazom
wybuchowym  zaleŜy  przede  wszystkim  od  jej  rodzaju.  Jako  przybitkę  (rys.  10)  uŜywa  się
glinę,  glinę  z  piaskiem,  piasek  oraz  wodę,  a  takŜe  i  innych  materiałów  takich  jak  zwierciny
czy drobny kliniec lub odpad przeróbczy (0–5 mm).

Przybitka jest najlepsza, gdy składa się z jednej części gliny (plastyczność) i dwóch

części piasku (duŜy współczynnik tarcia). Zawartość wody w przybitce powinna wynosić
20%. Na przybitkę nie wolno uŜywać kamieni. W otworach nachylonych powyŜej 45° moŜna
stosować piasek luźno wsypywany.

Ładowanie przybitki do krótkich otworów zwykłych, załadowanych nabojami materiału

wybuchowego, odbywa się następująco: pierwszą „kluskę” przybitki dosuwa się nabijakiem
do naboju w otworze. Następne „kluski” przybitki dosuwa się nabijakiem, początkowo lekko,
zwiększając stopniowo siłę nacisku tak, aby ostatnie porcje przybitki szczelnie wypełniały
przekrój otworu aŜ do wylotu. Wypełniając otwór przybitką naleŜy podtrzymywać wystający
z niego lont lub przewody elektryczne w celu uniknięcia ich załamania i rozerwania.

Długość przybitki nie powinna być krótsza niŜ długość zabioru, zwykle daje się ¼ do

długości  otworu.  Przy  ładunku  prochowym  dobrze  jest  umieścić  na  nim  kawałek  zmiętego
suchego  papieru,  który  będzie  chronił  proch  przed  zawilgoceniem  MW  od  przybitki
i zapobiegnie  dostawaniu  się  ziaren  piasku  do prochu. Wskazane jest, aby otwory nachylone
w  górę  pod  duŜym  kątem  zabezpieczyć  przed  wysypywaniem  się  przybitki  (np.:  gliną,
kółkiem drewnianym).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 10. Otoczki do przybitki piaskowej „kluski” przybitki z gliny [13]

Przybitka wodna

Przybitkę wodną wolno uŜywać przy:

−

stosowaniu materiałów wybuchowych odpornych na wodę (H),

−

na stosowaniu pojemników wodnych,

−

bez pojemników wodnych,

−

zastosowaniu wilgotnego piasku w otoczkach.
Pojemniki na wodę muszą być dopuszczone do robót strzałowych i w dobrym stanie, nie

przepuszczające  wody.  W  celu  sprawdzenia  szczelności  pojemników  naleŜy  je  napełniać
wodą  co  najmniej  godzinę  przed  nabijaniem  otworów  strzałowych  (rys.  11).  Otwory
skierowane  w  dół  moŜna  przybijać  bezpośrednio  wodą  pod  warunkiem,  Ŝe  nie  ucieka  ona
szczelinami  skalnymi  (głównie  stosuje  się  przybitkę  wodną  w  kopalniach  eksploatujących
złoŜa na bloki skalne, np. granitowe lub marmurowe). Przybitka wodna w pojemnikach moŜe
być stosowana z przybitką uzupełniającą z gliny.

Rys. 11. Pojemnik do przybitki wodnej i napełnianie go wodą [13]

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co naleŜy zrobić, jeśli ładowany nabój MW utkwi w połowie otworu?
2.  W jaki sposób ładuje się do otworu strzałowego MW luzem?
3.  W jaki sposób odbywa się ładowanie materiałów wybuchowych maszynowo?
4.  W jakim celu do otworu strzałowego daję się przybitkę?
5.  Jaki materiał moŜna stosować, jeśli dajemy przybitkę wodną?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Sporządź plan składu procentowego przybitki suchej do pionowych otworów strzałowych

dobierając (lub nie) następujące składniki:

Materiał

glina

piasek drobny

kruszywo o frakcji 5–30 mm

woda

Razem

100

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania,
2)  dobrać odpowiednie składniki przybitki,
3)  sprawdzić poprawność wykonania zadania,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
5)  dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−−−−

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Dysponując atrapami środków strzałowych (MW, ZE, przewody strzałowe, nabijaki,

otoczki przybitki piaskowej, piasek) i otworem strzałowym - załaduj otwór przestrzegając
zasad bezpieczeństwa.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania,

załadować otwór przestrzegając zasad bezpieczeństwa,

sprawdzić poprawność wykonania zadania,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−−−−

atrapy środków strzałowych,

−−−−

rodki ochrony indywidualnej,

−−−−

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Zaproponuj sposób załadowania otworu strzałowego poziomego o długości trzech

metrów z czterema nabojami materiału wybuchowego; jeden z nich to nabój udarowy
uzbrojony zapalnikiem elektrycznym ostrym.

Otwór strzałowy poziomy

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania,
2)  zaproponować sposób załadowania otworu strzałowego,
3)  sprawdzić poprawność wykonania zadania,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
5)  dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−−−−

ksiąŜka kontroli ściany,

−−−−

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

scharakteryzować metody ładowania MW?

opisać urządzenia pomocnicze słuŜące do ładowania MW luzem?

omówić zalety mechanicznego ładowania MW?

wymienić i podać warunki stosowania przybitek?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6. Odpalanie ładunków materiału wybuchowego w otworach

strzałowych

4.6.1. Materiał nauczania

Elektryczne odpalanie ładunków materiału wybuchowego

W przypadku stosowania wielu otworów strzałowych wykonuje się sieć strzałową. Sieć

strzałowa  składa  się:  z  zapalników elektrycznych z przewodami, z przewodów przodkowych
łączących  poszczególne  zapalniki  w  otworach  strzałowych  (pomiędzy  otworami)  oraz  z  linii
strzałowej głównej.

Przygotowanie nabojów udarowych

Nabój udarowy przygotowuje się w następujący sposób: Po rozwinięciu opakowania

naboju z jednego jego końca robi się w materiale wybuchowym otwór drewnianym kołkiem.
Do otworu wykonanego kołkiem wkłada się zapalnik, zamyka opakowanie wokół przewodów
zapalnika i związuje taśmą izolacyjną. Takie wykonanie naboju udarowego nie pozwala
na przypadkowe wyciągnięcie zapalnika z naboju. Aby tego uniknąć, przewody zapalnika
owija się pętlą wokół naboju (rys. 12).

Nabój udarowy wykonany w sposób podany na rysunku 12 uniemoŜliwia wyciągniecie

zapalnika elektrycznego podczas ładowania otworu.

Rys. 12. Kolejność czynności przy zabezpieczaniu zapalnika elektrycznego przed wyciągnięciem z naboju

udarowego [11, s. 236]

Uzbrajanie środków zapalających i przygotowanie nabojów udarowych powinno się

odbywać  w  miejscu  wykonywania  robót  strzałowych,  bezpośrednio  przed  ich  uŜyciem
udarowego wyjątkowych  uzasadnionych  względami  bezpieczeństwa  przypadkach  czynności
te  mogą  być  wykonywane  równieŜ  w  innym  bezpiecznym  miejscu,  wyznaczonym  przez
kierownika słuŜby strzałowej.

Końcówki przewodów zapalnika elektrycznego powinny być zwarte i izolowane do

chwili rozpoczęcia wykonywania połączeń obwodu strzałowego.

Linie strzałowa główna i przodkowa

Główne linie strzałowe dzieli się na linie stałe i rozwijane na czas strzelania.
Linia stała prowadzi od miejsca odpalania (schronu strzałowego) do wyrobiska i miejsca

strzelania.  Do  linii  stałej  przyłącza  się  przewody  rozwijane  w  przodkach.  Do  nich  podłącza
się  przewody  zapalników.  Przewody  stałe  umieszcza  się  (np.  na  słupach)  na  izolatorach
gumowych lub porcelanowych na wysokości co najmniej 3 m od ziemi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Linie strzałowe rozwijane – powinny być starannie przechowywane w krąŜkach,

a najlepiej  owinięte  na  drewnianych  bębnach.  Do  bębnów  wskazane  jest  przywiązać  kartki
zawierające  informacje  o  długości  przewodów,  przekroju  i  rodzaju  drutów  oraz  o  zakresie
stosowania. W celu ułatwienia pracy, główne przewody rozwijane powinny być nawinięte na
bęben podwójnie (obie linie) i powiązane ze sobą, końce przewodów krótko zwarte. W razie
stosowania  zwijanej  linii  strzałowej,  przewody  nie  powinny  stykać  się  z  przedmiotami
metalowymi i innymi przedmiotami przewodzącymi prąd.

Linia

strzałowa przodkowa (bez przewodów zapalnikowych) – najbardziej

skomplikowana linia, wymagająca duŜej staranności i uwagi strzałowych oraz jej kontroli pod
kątem  prawidłowości  połączeń  otworów  i  poszczególnych  przewodów  ze  sobą.  Do  łączenia
przewodów  zapalników  między  sobą  oraz  do  łączenia  linii  przodkowej  pomiędzy  otworami
i do  sieci  głównej  naleŜy  uŜywać  szybkozłączy  (rys. 13). NaleŜy zwracać uwagę na staranne
oczyszczenie  złączy  i  na  takie  ich  skręcanie,  aby  styk  był  pewny.  Kolejność  czynności  jest
następująca: czyszczenie końców przewodów, połączenie pewne drutów, zaizolowanie złącza
taśmą  izolacyjną  (o  ile  nie  stosuje  się  szybkozłącza).  Złącza  sieci  nie  powinny  się  stykać  ze
skałą lub z innymi materiałami przewodzącymi prąd.

Zapalniki elektryczne naleŜy łączyć ze sobą w obwód zapalnikowy w przodku za pomocą

szybkozłączy lub przez skręcenie końcówek przewodów ze sobą i ich izolowanie.

Rys. 13. Przykłady prawidłowego łączenia przewodów [2, s. 144]

Łączenie zapalników w sieć

W zaleŜności od sposobu łączenia zapalników elektrycznych rozróŜnia się łączenia:

−−−−

szeregowe,

−−−−

równoległe, oraz tzw. łącznia grupowe:

−−−−

równoległo-szeregowe,

−−−−

szeregowo-równoległe.

Łączenie szeregowe – uŜywane jest w górnictwie odkrywkowym najczęściej. Polega ono

na rozmieszczeniu zapalników w obwodzie jeden za drugim (rys. 14).

Ma następujące zalety:

−

obwód strzałowy jest prosty i przejrzysty, łatwo go wykonać,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

obliczanie oporu sieci jest proste,

−

moŜliwa jest ocena poprawności wykonania obwodu na stanowisku strzałowym na
podstawie pomiaru wartości jego oporu.
Zasadniczą wadą jest konieczność stosowania wysokich napięć odpalających.

Rys. 14. Schemat połączenia szeregowego [8, s. 378]

Połączenie równoległe – występuje wtedy, gdy prąd z zapalarki przepływa do zapalników

więcej niŜ jedną drogą. RozróŜnia się łączenie równoległe skupione i rozłoŜone.

Połączenie skupione nazywa się takie, gdy jedne końce przewodów zapalników

elektrycznych zebrane są razem i przyłączone do jednego przewodu, drugie końce równieŜ
zebrane przyłączone są do drugiego przewodu (rys. 15 a).

W połączeniu grupowym szeregowo-równoległym zapalniki łączy się w szereg, a grupy

równolegle (rys. 15 b).

Połączenie równoległo-szeregowe grupowe – polega na połączeniu zapalników

równolegle, a grupy zapalników (otworów) szeregowo (rys. 15 c, 16).

Rys. 15. RóŜne typy przykłady połączeń: a) równoległe, b) szeregowo-równoległe, c) równoległo-szeregowe

[8, s. 380]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 16

Połączenie równoległo-szeregowe [13]

Wykonując sieć strzałową elektryczną naleŜy pamiętać, Ŝe:

1. Linia strzałowa powinna być obustronnie zwarta, aŜ do momentu przystąpienia

do odpalania.

2. Obwód zapalnikowy wolno łączyć z linią strzałową bezpośrednio przed przystąpieniem

do odpalania.

3. Wszystkie złącza linii strzałowej powinny być wykonane starannie i izolowane.
4. Przewody linii strzałowej wolno przyłączyć do zapalarki elektrycznej na stanowisku

odpalania, po uprzednim skontrolowaniu oporności obwodu strzałowego omomierzem
dopuszczonego typu. Przy zastosowaniu zapalarek z blokadą pomiar taki moŜe nie być
wymagany za zgodą kierownika słuŜby strzałowej.

5. Izolacja linii strzałowej powinna być sprawdzona za pomocą miernika oporności izolacji,

co najmniej raz w miesiącu oraz po wystąpieniu niewypałów. Wartość oporności izolacji
nie powinna być niŜsza niŜ 200 kΩ.

6. Zabrania się łączyć w jeden obwód strzałowy zapalników róŜnych klas.

Przyrządy pomiarowe oporu i ciągłości obwodu strzałowego

Opór obwodów strzałowych naleŜy zmierzyć po wykonaniu obwodu strzałowego.

Zastanowienie i obawy mogą zrodzić:
a) zbyt duŜy opór obwodu strzałowego w stosunku do przewidywanego, co moŜe świadczyć

o złym wykonaniu połączeń lub któryś z zapalników jest uszkodzony albo fabrycznie
błędny,

b) zbyt mały opór obwodu strzałowego, co moŜe świadczyć o tym, Ŝe linia strzałowa

w którymś miejscu jest zwarta, dotyka obudowy, calizny skalnej albo nie włączono
którejś części obwodu strzałowego.
W obu przypadkach naleŜy dokładnie sprawdzić poprawność wykonania obwodu

strzałowego.  Oprócz  tego  moŜe  się  zdarzyć,  Ŝe  jeden,  lub  więcej  zapalników  elektrycznych
w otworach strzałowych, ma przerwany mostek – naleŜy takie zapalniki odszukać i odłączyć
od  obwodu.  Do  pomiaru  oporu  obwodu  strzałowego  i  kontroli  ciągłości  stosuje  się
dopuszczone  przyrządy:  Barbara–2,  OSI,  OSI–M,  OMW–2.  Są  to  urządzenia  starszej
generacji, które nie mogą być stosowane w przodkach.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Takie przyrządy jak: OSC–1, WRZOS–50, WRZOS–100 i WRZOS–300 są wyposaŜone

w dodatkowe zabezpieczenia kwalifikujące je do grupy przyrządów, które w określony
sposób mogą być stosowane poza stanowiskiem odpalania –równieŜ w przodkach.

Przyrządy do ustalania oporów sieci oraz przyrządy do kontroli ciągłości obwodu

strzałowego:

−

omomierz–miliamperomierz „Barbara 2” – mierzy się nim opór elektryczny
poszczególnych zapalników lub całego obwodu strzałowego w zakresach od 0 do 500 Ω
i od 0 do 10 Ω,

−

omomierz–miliamperomierz strzałowy OMW–2 – mierzy się nim opór pojedynczych ZE
lub całego obwodu strzałowego, przy dowolnym rodzaju połączeń w zakresach: 0 do 3Ω,
0 do 10 Ω, 0 do 30 Ω, 0 do 100 Ω, 0 do 300 Ω, 0 do 1000 Ω,

−

omomierz  strzałowy  OSC–1  –  ma  trzy  zakresy  pomiarowe:  0  do  19,99  Ω,  od  0  do
199,9 Ω i 0 do 1999 Ω. Jest to dokładny i bezpieczny przyrząd dopuszczony do pomiaru
oporu  zapalników  elektrycznych  umieszczonych  w  otworach  strzałowych  załadowanych
materiałem  wybuchowym.  Ma  on  wyświetlacz  elektrokrystaliczny.  Omomierz  wymaga
ładowania tylko z dozwolonej ładowarki, gdyŜ łatwo moŜe ulec uszkodzeniu.
Bezpośrednio  przed  przyłączeniem  sieci  strzałowej  do  zapalarki  naleŜy  ze  schronu

strzałowego sprawdzić obwód i oporność sieci strzałowej.

Oprócz przyrządów do mierzenia oporu obwodu strzałowego czasem stosuje się

przyrządy pozwalające stwierdzić tylko, czy obwód jest ciągły (zamknięty).

Do kontroli ciągłości obwodu strzałowego (pomocne przy wyszukiwaniu wadliwych

zapalników elektrycznych z przerwanymi mostkami) dopuszczone są próbniki ciągłości
obwodu. Wymagania do tych przyrządów określa polska norma.

Wskaźniki typu WRZOS – mają następujące dane techniczne:

−

opory graniczne dla: WRZOS–50 – 50 Ω ± 1 Ω,

WRZOS–100 – 100 Ω ± 1 Ω,
WRZOS–300 – 300 Ω ± 1 Ω,

−

zasilanie: – 3, 6 V,

−

prąd awaryjny: – 20 mA,

−

prąd pomiarowy: max: – ≤0,5 mA,

min:. – 0,22 mA.

Próbnik (wskaźnik) ciągłości obwodów strzałowych POS–510 – wyposaŜony jest

w czerwoną diodę, która świeci się, gdy obwód jest ciągły. Intensywność świecenia maleje ze
wzrostem oporu, przy czym przy wartości 510 Ω jest ona dostateczna. Świecenie zanika
całkowicie przy oporze obwodu powyŜej 3000 Ω.

Wskaźnik oporu obwodów strzałowych WRZOS–300 – sygnalizuje optycznie, Ŝe opór

obwodu jest niŜszy od wartości 300 ± 10%. Świecenie zanika dla wyŜszych wartości.

Oba przyrządy są nierozbieralne i nienaprawialne. Wymaga się, aby przed wydaniem ich

strzałowym sprawdzono za pomocą miernika właściwej ładowarki ich prądy zwarcia.

Zastosowanie tych przyrządów przodkowych obwarowane jest zakazami:

−

stosowania do kontroli innych obwodów niŜ strzałowe,

−

stosowania w razie uszkodzenia obudowy,

−

ładowania z dowolnej ładowarki (innej niŜ dopuszczona).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 17. Przyrządy do pomiaru ciągłości obwodów strzałowych [13]

Zapalarki

Do inicjowania zapalników elektrycznych słuŜą zapalarki strzałowe (rys. 18) będące

ródłem krótkotrwałego impulsu elektrycznego duŜej mocy.

W górnictwie odkrywkowym stosuje się zapalarki „skalne”(S), w odróŜnieniu od

zapalarek „metanowych” typu M i specjalne typu MN. Zapalarki – jak i kaŜdy sprzęt
strzałowy – muszą mieć dopuszczenie Prezesa WUG wydane na podstawie badań i orzeczenia
atestacyjnego

Kopalni

Doświadczalnej

„Barbara”.

Jedną

waŜniejszych

cech

charakteryzującą kaŜdą zapalarkę jest jej wydajność strzałowa – jest to dopuszczalna liczba
określonych zapalników, którą powinna odpalić zapalarka w odpowiednim układzie połączeń.

KaŜda zapalarka powinna być cechowana. Na tabliczce znamionowej podaje się:

−

oznaczenie zapalarki symbolem,

−

nazwę wytwórcy,

−

nazwa zapalarki,

−

numer fabryczny,

−

rok produkcji,

−

cechę dopuszczenia zawierające symbole, numer orzeczenia, rok wydania oraz symbol
stacji badawczej (Kopalni Doświadczalnej „Barbara”),

−

napięcie maksymalne na zaciskach strzałowych.

Rys. 18. Zapalarki nowej generacji [13]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

NaleŜy pamiętać, Ŝe:

1) do odpalania zapalników elektrycznych w obwodach strzałowych naleŜy uŜywać

wyłącznie zapalarek elektrycznych o wydajności dostosowanej do liczby zapalników
odpalanych jednocześnie,

2) kaŜda zapalarka elektryczna powinna posiadać świadectwo przydatności wystawione

przez producenta. Po badaniu szczegółowym oraz po naprawie świadectwo przydatności
wystawia upowaŜniona jednostka,

3) dla kaŜdej zapalarki elektrycznej naleŜy prowadzić kartę ewidencyjną.

Klucz (korbka) do uruchomienia zapalarki elektrycznej powinien być przechowywany

w zamknięciu lub znajdować się u osoby uprawnionej do odpalenia ładunków materiału
wybuchowego i moŜe być uŜyty dopiero w chwili odpalenia.
1) Zapalarka elektryczna będąca w uŜyciu na danej zmianie powinna być w zamkniętej

przodkowej skrzyni strzałowej, w podręcznym albo ruchomym składzie materiałów
wybuchowych lub w innym miejscu odpowiednio przystosowanym do tego celu.

2) Przed zakończeniem zmiany roboczej zapalarka powinna być oddana na przechowanie

do składu materiałów wybuchowych lub innego pomieszczenia, wyznaczonego przez
osobę dozoru, posiadającego odpowiednie zamknięcie.

Odpalanie ładunków materiału wybuchowego lontami

Ładunki materiału wybuchowego moŜna odpalać lontami wolnopalnymi i detonującymi.

O ile odpalanie lontami wolnopalnymi ma w praktyce górniczej małe zastosowanie
to odpalanie lontami detonującymi jest często stosowane.

Odpalanie lontami wolnopalnymi

Odpalanie to charakteryzuje się tym, Ŝe wybuch spłonki będącej bodźcem zewnętrznym

dla ładunku materiału wybuchowego wywołany jest przez snop iskier palącego się
z określoną szybkością wolnopalnego lontu. Aby sporządzić ładunek udarowy trzeba mieć
oprócz MW – spłonkę i lont wolnopalny. Spłonki są bardzo wraŜliwe na bodźce zewnętrzne
takie jak płomień, uderzenie, tarcie, itp., dlatego naleŜy zachować szczególną ostroŜność przy
transporcie i manipulacji nimi.

Przed przystąpieniem do cięcia lontu prochowego z krąŜka na odcinki strzałowy musi

mieć  gotowy  plan  przeprowadzenia  robót  strzelniczych  oraz  wiedzieć  ile  powinno  być
odcinków  i do  jakich  otworów  będą  zastosowane.  Przy  liczbie  otworów  1,  2  lub  3  długość
kaŜdego  odcinka  lontu  nie  powinna  być  mniejsza  niŜ  1,5 m, a przy większej ilości otworów
nie  mniejsza  niŜ  2,0  m.  ZaleŜy  to  od  głębokości  otworów  strzałowych.  Lont  z  otworu
strzałowego  powinien  wystawać  co  najmniej  20  cm.  Długość  najkrótszego  odcinka  powinna
być taka, aby spokojnie pozwoliła odejść strzałowemu do schronu.

W celu odcięcia odcinka lontu z krąŜka strzałowy powinien:

−

dokładnie przeglądnąć krąŜek lontu, czy lont nie ma uszkodzeń (załamań, zgrubień, itp.);
wszystkie zauwaŜone miejsca uszkodzeń naleŜy wyciąć; trzeba teŜ zwrócić uwagę, czy
lont nie jest przestarzały, moŜna to poznać po stwardnieniu, taki lont powinien być
wycofany z uŜycia,

−

z kaŜdego końca krąŜka odciąć nie mniej niŜ 5 cm lontu, gdyŜ końcówki te mogą być
zawilgocone lub pozbawione odpowiedniej ilości prochu; odcięte końcówki lontu naleŜy
zniszczyć,

−

po  odmierzeniu  potrzebnego  odcinka  lontu,  odciąć  go  ostrym,  czysty  noŜem  na
przeznaczonej  do  tego  celi  desce;  koniec  lontu,  który  ma  być  wprowadzony  do  spłonki,
naleŜy  odciąć  prostopadle  do  osi  lontu,  drugi  zaś  koniec  ukośnie;  ma  to  na  celu  –
w pierwszym  przypadku  –  takie  uzbrojenie  lontu  spłonką,  aby  przylegał  on  swoim

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

rdzeniem prochowym do miseczki spłonki, w drugim zaś – jak największe obnaŜenie
ś

cieŜki prochowej lontu w celu łatwiejszego zapalenia.

Po nacięciu potrzebnej ilości odcinków lontu strzałowy przystępuje do uzbrajania go

przez  wprowadzenie  jednego  końca  lontu  (prosto  naciętego)  do  spłonki.  NaleŜy  przedtem
dokładnie sprawdzić, czy nie ma na łusce spłonki pęknięć, zagłębień, wgnieceń i widocznych
plam  utlenionego  metalu  lub  resztek  MW.  Miseczka  nie  powinna  wypadać,  a  materiał
wybuchowy  nie  powinien  wysypywać  się  ze  spłonki.  Spłonka  moŜe  być  zanieczyszczona
np. trocinami, które naleŜy usunąć stukając otwartym końcem spłonki o paznokieć lub dłonią
o dłoń.  Nie  wolno  w  Ŝadnym  przypadku  zanieczyszczeń  wydmuchiwać  ze  spłonki
lub wydłubywać, gdyŜ moŜe to spowodować jej wybuch. Lont naleŜy wprowadzić do spłonki
ruchem prostym, bez nacisku.

Długość lontu, która wchodzi do spłonki wynosi 15 mm. Spłonkę zaciska się na loncie

za pomocą kleszczy zaciskowych tak, aby była zaciśnięta równomiernie ze wszystkich stron
Spłonkę do otworu kleszczy naleŜy wkładać od ich szerszej strony. Dla ułatwienia orientacji
na kleszczach jest wybity znak, okrągłe nacięcie. Przy zaciskaniu spłonki prawą ręką nacięcie
to powinno znajdować się pod spodem. Spłonę zaciska się naciskając kilkakrotnie kleszcze,
przy równoczesnym ich obracaniu pod nieduŜym kątem

Wykonując nabój udarowy do odpalania MW lontem prochowym naleŜy wykonać

następujące czynności:

−

rozwinąć z jednego końca opakowanie naboju,

−

zaostrzonym kołkiem drewnianym wykonać zagłębienie na spłonkę,

−

w zagłębienie wprowadzić spłonkę zaciśniętą na loncie prochowym tak, aby nieco
wystawała z naboju,

−

zawinąć opakowanie naboju wokół wystającej części spłonki i obwiązać sznurkiem
lub taśmą izolacyjną.
Dno spłonki musi być skierowane w głąb naboju kolejność czynności przy sporządzaniu

naboju udarowego pokazuje rysunek 19.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 19. Kolejność czynności przy wykonywaniu naboju udarowego odpalanego lontem prochowym [11, s. 340]

Do zapalenie lontów naleŜy przystąpić zaraz po nadaniu trzeciego (krótkiego) sygnału.

Do  zapalania  stosuje  się  dopuszczone  zapalacze  lontowe.  Jedna  osoba  bez  zapalacza  nie
powinna  odpalać  nie  więcej  niŜ  sześć  lontów,  a  z  zapalaczem  dziesięć.  Przy  zapalaniu  serii
otworów moŜe być uŜyty tylko jeden zapalacz. W razie braku zapalaczy moŜna zapalić lonty
od  główki  zapałki  przyłoŜeniem  do  rdzenia  prochowego  lontu  i  potarciem  jej  pudełkiem
zapałek.

Strzałowy podczas podpalanie lontów powinien mieć osobę towarzyszącą. Przy

odpalaniu  lontami  wolnopalnymi  większej  ilości  otworów  wskazane  jest  stosowanie  lontu
kontrolnego.  Jest  to  odcinek  lontu,  krótszy  (o  około  60  cm)  od  najkrótszego  z  odpalanych
lontów,  uzbrojony  w  spłonę.  Lont  kontrolny  umieszcza  się  za  zasłoną,  lecz  nie  na  drodze,
którą  chodzą  strzałowi.  Lont  ten  zapala  się  pierwszy,  po  czym  przystępuje  do  odpalania
otworów.  Po  wybuchu  lontu  kontrolnego  strzałowi  muszą  przerwać  pracę  i  udać  się  do
schronu.

W miarę moŜliwości strzałowy ma obowiązek liczenia odchodzących otworów.

Odpalanie  lontami  prochowymi  stosuje  się  do  ładunków  pojedynczych  lub  serii  ładunków,
które  powinny  być  tak  rozmieszczone,  aby  wybuch  jednego  nie  spowodował  wyłączenia
z sieci drugiego, jeszcze nie odpalonego ładunku. Równoczesne odpalenie ładunków nie jest
moŜliwe,  nawet  przy  jednakowej  długości  lontów  w  otworach,  ze  względu
na niejednoczesność odpalanie i róŜny przebieg ścieŜki ogniowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Odpalenie lontami detonującymi

Lont detonacyjny moŜna łączyć w sieć strzałową składającą się z naboju udarowego,

do którego przymocowano lont detonujący, linii lontu detonującego i z zapalnika
lub zapalników elektrycznych powodujących detonację lontu.

Rys. 20. Schemat ułoŜenia sieci strzałowej z lontu detonującego: a) przy strzelaniu jednoszeregowym, b) przy

strzelaniu wieloszeregowym: 1 – zapalniki elektryczne, 2 – przewody elektryczne, 3 – lont detonujący
[13]

Rys. 21. Łączenie dwóch odcinków lontu detonacyjnego [2, s. 383]

Nabój udarowy sporządza się w następujący sposób: naleŜy zagiąć końcówkę lontu, na

zagięciu ułoŜyć nabój ładunku i przymocować lont do naboju w co najmniej w dwóch
miejscach taśmą izolacyjną. Nabój udarowy moŜe być większy niŜ z jednego naboju.

Odpalanie ładunków materiału wybuchowego lontami detonującymi moŜe być stosowane

tylko przy zachowaniu następujących warunków:

−

odcinki lontu o potrzebnej długości naleŜy przygotować przed ułoŜeniem linii strzałowej,

−

w tej samej sieci naleŜy uŜywać lontów jednego rodzaju, pochodzących z jednej
wytwórni,

−

sieć strzałowa nie moŜe tworzyć pętli,

−

w przypadku krzyŜowania się lontów lub układania linii równoległych, naleŜy zachować
odstęp między nimi wynoszący co najmniej 20 m,

−

dozwolone jest opuszczanie na loncie do otworu ładunku udarowego o masie nie
większej niŜ 500 g,

−

do inicjowania lontów detonujących nie wolno uŜywać spłonek,

−

połączenia lontów muszą być wykonane na nakładkę na odcinku nie krótszym niŜ 20 cm
i zabezpieczone taśmą izolacyjną,

−

odgałęzienia od sieci strzałowej myszą wychodzić w kierunku przebiegu fali
detonacyjnej pod katem 30 do 45°.

−

połączenia odcinków lontu nie mogą być umieszczone w przybitce.
Osoby wykonujące roboty strzelnicze z uŜyciem lontu detonującego muszą być

wyposaŜone w odpowiednie podkładki drewniane i ostry nóŜ do cięcia lontu. Cięcie lontu

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

powinno odbywać się wyłącznie na drewnianej podkładce za pomocą noŜa. Lont naleŜy
przecinać jednym pociągnięciem noŜa. Nie wolno przecinać lontu detonującego przez
uderzenie noŜem, siekierką, itp. JeŜeli jest przeznaczony do dalszego przechowywania, naleŜy
zabezpieczyć jego końcówki przez owinięcie taśmą izolacyjną.

Do odpalenia ładunków z lontem detonującym naleŜy uŜywać zapalników

natychmiastowych. Tylko w wyjątkowych przypadkach stosuje się odpalanie zapalnikami ze
zwłoką.

Odpalanie ładunków materiału wybuchowego zapalnikami elektronicznymi

Umieszczone w otworach zapalniki elektroniczne łączy się w elektryczną sieć strzałową.

Jest kilka sposobów łączenia ich w sieć zalecanych w europejskiej specyfikacji technicznej
dla zapalników elektronicznych CEN/TS 13763–27:2003 (materiały wybuchowe do uŜytku
cywilnego).

MoŜna w niej wyróŜnić dwa najczęściej stosowane w górnictwie odkrywkowym systemy

połączeń (rys. 22):

−

równoległy (nazywany teŜ szynowym lub magistralnym) – kaŜdy zapalnik jest połączony
do wspólnej linii dwuprzewodowej rozciągniętej na zewnątrz otworów strzałowych,

−

szeregowy (nazywany równieŜ „na stokrotkę”), w tym przypadku zapalniki mają
wystarczająco długie przewody, aby jeden z dwóch przewodów mógł być połączony
z takim samym przewodem zapalnika drugiego.

Rys. 22. Systemy elektrycznych połączeń zapalników elektronicznych: a) równoległy (szynowy), b) szeregowy

(tzw. „stokrotka”); 1– zapalarka, 2 – łącznik, 3 – elektroniczny zapalnik, 4 – „szyna” [13]

W czasie uzbrajania zapalników podłączonych do zapalarki następuje wysłanie na linie

strzałową  informacji  o  adresach  i  czasach  opóźnienia.  Zapalnik  elektroniczny automatycznie
porównuje  adres  własny  z  adresem  wysłanym  na  linię.  Gdy  adresy  są  zgodne,  informacja
z linii  strzałowej  o  czasie  opóźnienia  zostanie  zapamiętana  w  zapalniku.  W  przypadku,  gdy
zapalnik  nie  znajdzie  własnego  adresu  w  transmitowanych  danych,  przyjmuje  wartość  czasu
opóźnienia  równą  0 ms.  Sieć  odpala  się  zapalarką  dostosowaną  i  zaprogramowaną
do zapalników elektronicznych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Odpalanie ładunków materiału wybuchowego systemem nieelektrycznym

Opracowano wiele schematów połączeń sieci strzałowej UNIDET, np.: rzędami,

w bruzdę, po przekątnej.

Rys. 23. Łączenie przewodu NONEL z lontem detonującym za pomocą klamerki [7]

Sieć rozgałęzień systemem NONEL moŜna zainicjować:

−

zapalnikami elektrycznymi,

−

zapalarką DynoStart, a w przypadku stosowania systemu indetschock: zapalarką
mechaniczną MR–1 lub iskrową JR–1.
Warunki stosowania zapalarki DynoStart są następujące:

−

W zakładach górniczych odkrywkowych do inicjowania niektórych zapalników typu
NONEL i rurek (przewodów) typu NONEL.

−

Zapalarkę mogą stosować tylko pracownicy, którzy dodatkowo przeszkoleni zostaną
w zakresie uŜywania tego typu zapalarki.
Wymianę baterii zasilającej zapalarkę mogą dokonać pracownicy wyznaczeni przez

kierownika słuŜby strzałowej zakładu górniczego.

Zapalarka podlega kontroli szczegółowej nie rzadziej niŜ raz w roku przez producenta

lub jednostkę przez niego wyznaczoną.

Inicjacja sieci moŜe być przeprowadzona równieŜ zapalnikami ostrymi elektrycznymi

W tym  przypadku  postępuje  się  podobnie  jak  przy  stosowaniu  lontu  detonującego,
z zachowaniem  wymogów  bezpieczeństwa  jak  dla  strzelania  elektrycznego.  Do  końcówki
linii  NONEL  (rys.  24)  przymocowuje  się  taśmą  izolacyjną  zapalniki  natychmiastowe  ostre
i w sposób bezpieczny odpala, inicjując tym samym sieć strzałową.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 24. Zapalarka DynoStart [7]

Ładowanie i odpalanie ładunków w otworach

Zwykle nieelektryczny system stosuje się do długich otworów, w których naleŜy dać dwa

ładunki  udarowe.  Na  dno  otworu  lub  po  jego  częściowym  załadowaniu  MW  (np.  do  ¼  jego
długości) opuszcza się nabój udarowy dolny. Aby wykonać nabój udarowy łączy się zapalnik
z  pobudzaczem.  Na  przewodach  moŜna  opuszczać  nabój  o  cięŜarze  nie  większym  niŜ  to
zaleca  producent  (np.  do  2500  g).  Po  umieszczeniu  ładunku  udarowego  ładuje  się  materiał
wybuchowy.  Ładunek  udarowy  dolny  delikatnie  podciąga  się  lekko,  aby  sprawdzić
czy dobrze przylega do kolumny materiału wybuchowego. Drugi ładunek udarowy umieszcza
się  na  szczycie  lub  w  jego  bliskości  (po  załadowaniu  np.  ¾  otworu),  ale  zaraz  poniŜej
przybitki.  Odpalenie  ładunków  moŜe  być  milisekundowe  (najczęściej),  z  opóźnieniem
na zewnątrz lub wewnątrz otworu strzałowego.

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jak się wykonuje nabój udarowy ze spłonką górniczą?
2.  Jak się wykonuje nabój udarowy z zapalnikiem elektrycznym ostrym?
3.  Jak się uzbraja nabój udarowy lontem detonującym?
4.  Jak się łączy dwa odcinki lontu detonującego ze sobą?
5.  Czy kocówki przewodów stałej sieci strzałowej w czasie ładownia otworów strzałowych

powinny być zwarte czy rozwarte, dlaczego?

6.  Jak się łączy przewody (rurki) NONEL z lontem detonującym?
7.  Jak się łączy w sieć zapalniki elektroniczne?
8.  Co to jest sieć strzałowa?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Masz do dyspozycji plan pięciu otworów strzałowych, w kaŜdym otworze jest jeden

zapalnik elektryczny ostry, zaprojektuj połączenie równoległe tych zapalników.

* * * * *

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania,
2)  zaprojektować połączenie równoległe zapalników,
3)  sprawdzić poprawność wykonania zadania,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
5)  ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−−−−

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Masz do dyspozycji dwa naboje, lont detonujący oraz taśmę izolacyjną; wykonaj plan

(szkic) jednego naboju udarowego, wykorzystując do tego celu oba naboje.

Szkic naboju udarowego

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania,
2)  wykonać szkic jednego naboju udarowego wykorzystując podany materiał,
3)  sprawdzić poprawność wykonania zadania,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
5)  ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−−−−

dwa naboje,

−−−−

lont detonujący,

−−−−

taśma izolacyjna,

−−−−

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Połącz równolegle-szeregowo dwa otwory zawierające kaŜdy po dwa zapalniki

elektryczne. Aby tego dokonać powinieneś narysować przekroje tych otworów.

O O

Otwór strzałowy poziomy

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania,
2)  narysować przekroje otworów oraz połączyć je równolegle-szeregowo,
3)  sprawdzić poprawność wykonania zadania,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
5)  ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−−−−

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia.

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

narysować i omówić typy połączeń ZE?

wymienić i omówić przyrządy słuŜące do pomiaru ciągłości
obwodów strzałowych?

podać

sposoby

elektrycznego

połączenia

zapalników

elektronicznych?

narysować, w jaki sposób łączy się ze sobą LD?

podać warunki stosowania zapalarki DynoStart?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7. Metody strzelania w górnictwie odkrywkowym

4.7.1. Materiał nauczania

Tabela 1. Metody i rodzaje strzelania

Metoda

Umieszczenia ładunku

Strzelanie

Cel strzelania

otworowa

krótkim

otworze

strzałowym

w długim otworze
strzałowym (o dł.
powyŜej 6 m
wykonanym zwykle
wiertnicą)

w komorze powstałej w
wyniku

sztucznego

poszerzenia dna otworu
(lub jego części)

otworami krótkimi

długimi

otworami

z poszerzonym
dnem

−

uzyskanie

urobku

małych

ilościach,

−

uzyskanie rozdrobnionego urobku
w duŜych ilościach,

−

urabianie na bloki,

−

rozdrobnienie urobku (tzw. strzelanie
rozszczepkowe–otworowe),

−

likwidacja progów,

−

likwidacja nawisów,

−

rozluzowanie twardych
i zmarzniętych gruntów,

−

wyburzenie obiektów budowlanych:
rozstrzeliwanie podpór,
fundamentów, itp.

−

podcinanie monolitów skalnych przy
strzelaniu podbierakowym,

−

urabianie

fragmentów

skał

o zwiększonej trudności urabiania,

−

wykonywanie

tuneli,

górniczych

wyrobisk

podziemnych

rowów,

kanałów, wykopów; gładkościenne
konturowanie wyrobisk,

−

na zrzut urobku,

−

na wyrzut urobku.

komorowa

w komorze

strzałowej

wykonywanej wewnątrz
urabianego

ośrodka

skalnego

jednokomorowe
wielokomorowe–
jednoszeregowe
wielokomorowe–
wieloszeregowe

−

uzyskiwanie rozdrobnionego urobku
w duŜych ilościach,

−

na zrzut urobku,

−

na wyrzut urobku.

chodnikowa

w chodniku  strzałowym
wykonanym  wewnątrz
urabianego  środowiska
skalnego

chodnikowe

−

uzyskiwanie rozdrobnionego urobku
w duŜych ilościach,

szczelinowa

sztucznej

lub naturalnej szczelinie
skalnej

szczelinowe

−

uzyskiwanie bloków skalnych,

−

usuwania nawisów,

bezotworowa

jako

ładunki

podkładane

lub

nakładane (zwykłe lub
kumulacyjne)

rozszczepkowe
nieotworowe

−

rozbijanie nadwymiarowych bloków
skalnych,

−

karczowanie i ścinanie drzew,

−

usuwanie zatorów lodowych.

kombinowana

umieszczenie

ładunku

w wyrobiskach

strzałowych
(komorowych, długich
otworów,

otworów

z poszerzonym

dnem)

przy

połączeniu

róŜnych metod, zaleŜnie
od celu strzelania

kombinowane

−

uzyskiwanie monolitów skalnych,

−

uzyskiwanie rozdrobnionego urobku
w duŜych ilościach,

−

zyskiwanie zacięć poziomów,

−

uzyskiwanie

głębokich

wykopów

w twardych skałach,

−

na zrzut urobku,

−

na wyrzut urobku.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W przedstawionej tabeli 1 ujęto metody i rodzaje strzelania. Zagadnienia rozwinięto

w dalszej części tego rozdziału.

Strzelanie krótkimi (zwykłymi) otworami

Pomijając roboty strzałowe w kopalniach skał blocznych, w których wydobywa się bloki

budowlane, to strzelanie krótkimi otworami (do 6 m) ma raczej znaczenie pomocnicze,
towarzyszące strzeleniu zasadniczemu, tj. masowemu burzenia skał. Dlatego spotyka się
róŜne

usytuowania

długości

otworów

strzałowych

małych

rednicach,

np. 36, 42, 50, 64 mm, wykonywane wiertarkami ręcznymi.

Urabianiu skał na kruszywo

Przy usytuowaniu zwykłych otworów strzałowych waŜne jest ich połoŜenie w stosunku

do obnaŜonych powierzchni oraz wzajemne połoŜenie otworów (tak zwana siatka otworów).
Zbyt  dalekie  oddalenie  otworów  od  siebie  lub  od  powierzchni  obnaŜonej  prowadzi
np. do powstawania  progów  przy  spodzie  otworów  (nie  odspojona  calizna  utrudniająca
wyrównanie  poziomu),  zaś  zbyt  duŜe  zbliŜenie  do  siebie  otworów  moŜe  być  powodem
duŜego rozrzutu odłamków kamienia i zbyt nadmiernego rozdrobienia urobku. Na rysunkach
26, 26 pokazano róŜne moŜliwe usytuowania otworów.

Rys. 25. RóŜne połoŜenia otworów: a) otwór pionowy przy nachylonej ścianie, b) otwór pionowy przy pionowej

cianie, c) otwór poziomy, d) otwór nachylony, e) kombinacja otworu poziomego z nachylonym,

f) kombinacja otworu pionowego z poziomym [3, s. 38]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Likwidacja nawisów

W wysokich ścianach i w skałach bardzo zwięzłych, szczególnie gdy źle dobrano

parametry strzelania, mogą powstawać nawisy skalne zagraŜające pracującym pod ścianą
ludziom i maszynom. Takie nawisy naleŜy zestrzelić (ścianę ramować). Na rysunku 28
pokazano dwa z wielu moŜliwych sposobów usytuowania otworów strzałowych.

Rys. 28. Strzelanie nawisów skalnych: a) nawis o małej grubości, b) nawis o znacznej grubości [3, s. 66]

Odspajanie ław i bloków skalnych

Strzelanie ław lub bloków skalnych wymaga dobrej znajomości struktury i budowy złoŜa,

co  daje  moŜliwość  wykorzystania  naturalnych  właściwości  skały  z  uwzględnieniem  jej
naturalnej  podzielności  (łupliwości).  Po  wykonaniu  wdzierek  lub  wcinek  palnikiem
termicznym  przystępuje  się  do  odspojenia  ławy  lub  bloku.  Najkorzystniejsze  jest  odspojenie
monolitu skalnego, a następnie dzielenie go na bloki handlowe lub do obróbki kamieniarskie.
Nie  zawsze  jest  to  jednak  moŜliwe.  Robotami  strzelniczymi  dokonuje  się  to  za  pomocą
materiału  wybuchowego  (np.  prochem,  amonitem  62,  saletrolem)  lub  lontem  detonacyjnym.
Istotne jest, aby tak odspoić (oderwać) ławę lub blok od calizny, by nie zniszczyć ich struktur
wewnętrznych lub nie uszkodzić calizny skalnej, z której w przyszłości będzie się uzyskiwać
bloki skalne.

Wykonanie wcinki w granicie: Wykonywanie wcinki rozpoczyna się od wycięcia

(np. palnikiem  termicznym)  wzdłuŜ  podzielności  pionowej  dwóch  wrębów  równoległych
(w odległości od siebie 1 do 2 m). Następnie za pomocą klinów trójdzielnych usuwa się skałę
zawartą  między  wrębami.  JeŜeli  nie  da  się  klinami  podzielić  skały  pomiędzy  wrębami  –
wówczas  uŜywa  się  do  tego  materiału  wybuchowego.  Przykład  siatki  strzałowej  we  wcince
pokazany jest na rysunku 29.

Rys. 29. Siatka otworów we wcince (pomiędzy wrębami wykonanymi palnikiem termicznym) [3, s. 99]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Odspojenie bloku

Do odsunięcia bloku skalnego od calizny wykonuje się jeden lub więcej otworów

strzałowych, w których umieszcza się ładunek materiału wybuchowego oraz przybitkę
(zwykle ze zwiercin lub wodną). Odpalenie ładunków odsuwa blok na kilkanaście
centymetrów (rys. 30)

Rys. 30. Blok skalny przygotowany do odspojenie materiałem wybuchowym [3, s. 99]

Przy odspajaniu ław i bloków wierci się otwory pionowe, poziome lub jednocześnie

pionowe i pomocniczo poziome (jeśli jest zła podzielność pozioma skały). Otwory umieszcza
się  wzdłuŜ  linii  zaplanowanego  podziału  skały  (szczeliny  lub  piły  wiertniczej).  Otwory
powinny  w  zasadzie  odpowiadać  grubości  odspajanego  bloku  (sięgnąć  do  spodu  ławy).
W przypadku  zbyt  krótkiego  otworu  część  bloku  moŜe  ulec  zniszczeniu,  jak  to  pokazano  na
rysunku  31.  Nie  zawsze  jednak  tak  się  postępuje,  zaleŜy  to  od  rodzaju  skały.
W kamieniołomach granitu stosuje się często „niedowiert”, wynoszący około 20 cm; zakłada
się  bowiem,  Ŝe  energia  wybuchu  jest  wystarczająca  do  pokonania  skały  wokół  niedowiertu
(zerwanie progu bez uszkodzenia calizny) i odspojenia oraz przesunięcia bloku.

Rys. 31. Przykład zbyt krótkiego otworu: 1 – przodek skalny, 2 – otwór, 3 – linia odspojenia bloku,

4 – poŜądany kierunek odspojenia bloku, 5 – naturalny spód [13]

Czasem, w zaleŜności od podzielności skały, wystarczy odstrzelić jeden lub dwa otwory,

aby uzyskać efekt oddzielenia i odsunięcia ławy skalnej lub bloku od calizny. Takie otwory
zwykło nazywać się udarowymi (rys. 32).

Wielkość ładunku materiału wybuchowego naleŜy ustalić z duŜym wyczuciem

podzielności naturalnej skały. Zwykle daje się jako materiał wybuchowy proch strzelniczy lub
wolnodziałający amonit 62, a jako przybitkę – wodę (w otoczkach lub nie).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 32. Udarowy otwór: 1 – otwór, 2 – kierunek odspojenia bloku [3, s. 101]

Innym sposobem odspajania bloków skalnych jest stosowanie lontu detonującego

włoŜonego do otworu strzałowego pętlą, podwójnie lub teŜ włoŜonego do otworu strzałowego
pojedynczo. Dawanie lontu zbyt silnego lub kilku odcinków powoduje wprawdzie
prawidłowe odsunięcie bloku na 8 do 10 cm od calizny, ale płaszczyzna bloku od strony
otworów strzałowych moŜe być osłabiona popękana („spalona”, naciągnięta), pełna drobnych
rys (spękań).

Zdarza się, w sytuacjach złej podzielności skały lub potrzeby odspojenia duŜej ławy

skalnej, Ŝe do odspojenie trzeba zastosować cały szereg otworów strzałowych lub podwójną
linię otworów.

Do dzielenia skały na bloki moŜna wykorzystać istniejące w caliźnie naturalne pęknięcia

i szczeliny.  Dla  ograniczenie  długości  szczeliny  i  w  celu  jej  uszczelnienia  na  spodzie
szczeliny  umieszcza  się  przybitkę  i  ubija  się  ją  szczelnie  drewnianym  nabijakiem  (patrz
strzelanie szczelinowe).

Rozdrabianie brył nadwymiarowych

Otwory strzałowe zwykłe stosuje się równieŜ przy rozbijaniu materiałem wybuchowym

brył nadwymiarowych, niemieszczących się do łyŜki koparki, ładowarki lub kruszarki.

Strzelanie długimi otworami

Przyjmuje się, Ŝe za długi otwór uwaŜa się otwór długości powyŜej sześciu metrów.

Strzelanie długimi otworami zalicza się do masowego burzenia skał i jest podstawową metodą
strzelania  w  odkrywkowych  zakładach  górniczych.  Rozwojowi  tej  metody  sprzyjały  rozwój
wysokowydajnych  wiertnic,  bezpieczeństwo  pracy  i  dobre  efekty  strzelania  liczone  w  ilości
dobrze rozdrobionego urobku.

Pojęcia zabiorów

Funkcjonują cztery pojęcia zabiorów:

a) właściwy (z

) wynikający z teorii działania, stoŜka jako najmniejsza odległość od środka

ładunku do najbliŜszej płaszczyzny odsłoniętej (linia najmniejszego zabioru),

b) dolny (spągowy, z

) – jako najmniejsza odległość osi otworu od dolnej krawędzi

urabianej ściany, przy której moŜe być próg lub niewybrany urobek stanowiący podporę
ś

ciany, czego naleŜy unikać,

c) górny(z

) – jako najmniejsza odległość od osi otworu do górnej krawędzi urabianej

ciany,

d) obliczeniowy (teoretyczny, z

) – wynikający z matematycznych załoŜeń ujętych we

wzory, przyjmowany jako podstawowy parametr przy obliczaniu ładunku MW i objętości
uzyskanego odstrzałem urobku; zabiór obliczeniowy moŜe być jednym z wyŜej
wymienionych zabiorów rysunku 33.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 33. RóŜne zabiory: z

– zabiór właściwy, z

– zabór dolny, z

– zabiór dolny z progiem lub nie wybranym

urobkiem, z

– zabiór górny, b – odległość między szeregami otworów, p – rzut poziomy ściany

[4, s. 173]

WaŜnymi wymiarami siatki strzałowej są – oprócz zabioru – odległości między otworami

strzałowymi (zwykle oznaczone literą a) oraz odległości pomiędzy szeregami otworów (b).
Od tych parametrów oraz od kolejności odpalania (strzelanie milizwłoczne) poszczególnych
otworów zaleŜy dobry efekt strzelania.

Strzelanie milizwłoczne (milisekundowe)

Strzelanie milizwłoczne przynosi udowodnione korzyści związane przede wszystkim

z lepszym  wykorzystaniem  energii  detonacji  do  urabiania  skały  oraz  ograniczaniem
propagacji  fal  parasejsmicznych.  Szczególnie  to  ostatnie  jest  szeroko  i  dokładnie
udokumentowane, dające się zmierzyć.

Rys. 34. Przykład strzelania elektrycznego ze zwłoką [13]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Efektywność strzelania zaleŜy jednak od właściwego doboru opóźnień czasowych,

międzystrzałowych,  czego  metodami  analitycznymi,  bez  aparatury  pomiarowej,  nie  da  się
dokładnie  dokonać.  System  ten  daje  wiele  moŜliwych  kombinacji  opóźnień.  W  strzelaniu
jednoszeregowym  lub  wieloszeregowym  moŜna  stosować  pojedyncze  otwory  lub  grupy
otworów  strzałowych  jako  otwory  włomowe,  wytwarzające  dodatkowo  powierzchnie
odsłonięte  i  poprawiające  prace  pozostałych  ładunków  w  otworach  później  odpalanych.
Włomy wykonuje się przez wcześniejsze odpalenie ładunków w jednym lub grupie otworów.

Na rysunku 34 podano przykładowo schemat odpalania ładunków MW zastosowany

w jednej z kopalń.

Przewiert

W skałach, w których mogą się tworzyć progi oraz dla poprawy efektywności urabiania

dolnych partii piętra naleŜy dawać przewiert. Wielkość wynosi zwykle około 0,7 do 1,0 m.

Zbyt duŜego przewiertu naleŜy unikać z dwóch powodów:

a) część materiału lokowana jest poniŜej urabianej ściany i tym samym energia wybuchu

zamiast być skierowana na uzyskanie urobku, jest kierowana w caliznę skalną, a więc nie
efektywnie,

b) materiał wybuchowy umieszczony w przewiercie zwiększa drgania parasejsmiczne,

co w określonych sytuacjach moŜe być powodem kłopotów zakładu górniczego.

Otwory nachylone i pionowe

Długie otwory strzałowe mogą być odwiercone jako poziome, pionowe lub nachylone.

Decydują warunki prowadzenia strzelania. W skałach o pionowych słupach (np. w bazaltach)
czasem stosuje się otwory pionowe. Otwory takie wymagają nieco mniejszych robót
wiertniczych, są zatem tańsze. Otwory długie nachylone zwykle równolegle do nachylenia
ś

ciany piętra (około 80°) pozwalają na lepsze wykorzystanie energii wybuchu materiału

wybuchowego. W kopalniach odkrywkowych zwykle stosuje się nachylone otwory strzałowe.
Otwory poziome są stosowane wyjątkowo rzadko, wykonanie ich od dolnej części ściany
eksploatacyjnej wiąŜe się z niebezpieczeństwem pracy pod ścianą.

Siatka otworów

Stosuje się róŜne układy otworów: trójkątny, prostokątny, łukowy, z otworami

włomowymi  lub  nie.  KaŜdy  ma  zalety  i  wady.  Otwory  odpala  się  lontem  detonującym,
elektrycznie  lub  systemem  nieelektrycznym.  Odpowiednio  do  sposobu  odpalania  wykonuje
się sieć strzałową. Parametrami siatki otworów są: odległość między otworami (a), odległość
między  szeregami  otworów  (b)  oraz  zabiór.  Sieć  strzałowa  musi  uwzględniać  konieczność
dawania  do  kaŜdego  długiego  otwory  strzałowego  po  dwa  ładunki  udarowe,  umieszczone
w górnej i dolnej części otworu.

Schemat sieci strzałowej, sposób łączenia przewodów, wielkość materiału wybuchowego

oraz wielkość i rozmieszczenie ładunków udarowych w otworze strzałowym określa
dokumentacja strzałowa.

Strzelanie z poszerzonym dnem

W odkrywkowych kopalniach, zarówno przy strzelaniu otworami zwykłymi jak

i długimi,  stosuje  się  strzelanie  z  poszerzonym  dnem.  Zaletą  tej  metody  jest  moŜliwość
wiercenia  otworu  o  małej  średnic,  przy  uzyskaniu  duŜego  skupienia  MW.  Skupienie  MW
uzyskuje się przez stworzenie materiałem wybuchowym komory na dnie otworu (lub w jego
części).  Zaletą  metody  jest  moŜliwość  skupienia  MW  w  warstwie  skały  bardzo  zwięzłej,
której  nie  moŜna  urobić  ładunkiem  wydłuŜonym.  Komorę  (kawernę)  uzyskuje  się  poprzez
dokonanie na dnie otworu (lub w innej jego części) szeregu odpaleń małych ładunków MW,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

aŜ do uzyskania odpowiedniej, planowanej pojemności. Komorę wykonuje się teŜ w celu
rozdziału ładunku i przedzielenie jego części silną przybitką (rys. 35).

Rys. 35. Przykład otworu z wykonaną komorą na MW [5, s. 188]

Metoda ta ma jednak wady:

−

straty czasowe na strzelanie poszerzające,

−

dość skomplikowane czynności strzelania poszerzającego,

−

trudności i nieopłacalność w skalach bardzo zwięzłych (duŜe zuŜycie MW na poszerzenie
otworu).
Stosując tę metodę strzelania trzeba dobrze poznać właściwości urabianej skały, aby

odpowiednio  dobrać  ilość  MW  i  ocenić,  jaką  uzyska  się  w  otworze  strzałowym  kawernę,
która  powinna  swoją  pojemnością  zapewnić  przyjęcie  wymaganej  ilości  MW.  W  skałach
plastycznych,  łatwo  poddających  się  odkształceniu  spowodowanego  detonacją  MW  –  praca
jest  łatwiejsza  i  pewniejsza:  właściwą  komorę  moŜna  juŜ  uzyskać  po  odpaleniu  jednego
ładunku  poszerzającego.  Gorzej  jest  w  skałach  zwięzłych,  w  których  trzeba  dokonać
kolejnych odstrzałów, aby uzyskać odpowiednią wielkość komory.

Strzelanie z poszerzonym dnem stosuje się w przypadkach, gdy:

−

wymagana do urabiania skały ilość materiału wybuchowego nie mieści się w otworze
strzałowym,

−

opór spągowy jest duŜy (np. przy strzelaniu otworami pionowymi w piętrze o ścianie
nachylonej),

−

zachodzi niejednorodność środowiska rozstrzeliwanego, np. górne warstwy są łatwo
urabialne, a dolne bardzo zwięzłe, trudno urabialne,

−

jest konieczność przyjęcia wyjątkowo duŜego zabioru, co moŜe spowodować
kamufletowe odejście MW.
Zakłady stosujące tę technikę strzelania mają juŜ opracowane wzorce i znają wielkość

MW i ilość strzelań potrzebnych do poszerzenia otworu (jest to ujęte w dokumentacjach
lub w metrykach strzelania).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Strzelanie rozszczepkowe

Do rozbijanie (rozdrobienia) duŜych nadwymiarowych brył skalnych stosuje się metody

rozszczepkowe.  Ładunki  rozszczepkowe  mogą  być  umieszczane  w  otworach  wywierconych
w  bryłach  lub  na  bryłach  jako  ładunki  nakładane  lub  teŜ  pod  bryłami  jako  ładunki
podkładane.

Ładunki nakładane umieszcza się w naturalnych zagłębieniach poziomej powierzchni

bryły  (rys.  36)  oraz  przykrywa  się  je  piaskiem,  ziemią  lub  mieszaniną  piasku  i  gliną  na
grubość  ładunku.  Przybitka  lekko  ubita  nie  powinna  zawierać  ziaren  skalnych  większych  od
jednego  milimetra.  Strzelanie  takie  nie  wymaga  wiercenia  otworów,  ale  cechuje  się  duŜym
zuŜyciem MW rzędu od 1,5 do 5 kg/m

rozdrabianej bryły.

Rys. 36. Strzelanie rozszczepkowe: a) ładunkiem podkładanym,b) ładunkiem nakładanym, c) ładunkami

w otworach [3, s. 106]

Powstają przy tym silne fale powietrzne: uderzeniowa i dźwiękowa. Natomiast rozrzut

odłamków skalnych jest mniejszy w porównaniu z innymi sposobami umieszczania ładunków
rozszczepkowych. Wielkość ładunku nakładanego oblicza się uwzględniając odpowiednio
jednostkowe zuŜycie materiału wybuchowego oraz przy załoŜenie potrzebnego stopnia
rozdrobienia. Właściwą wielkość zuŜycia MW łatwo moŜna określić przez prowadzenie kilku
strzelań doświadczalnych.

Ładunki podkładane umieszcza się pod rozdrabianymi bryłami, a dla zapewnienia dobrej

efektywności  ich  działania  trzeba,  aby  ściśle  do  nich  przylegały.  Powinny  być  pokryte
przybitką  ze  wszystkich  stron,  a  ich  wielkości  o  około  30%  większe  niŜ  ładunki  nakładane.
Strzelanie  takimi  ładunkami  jest  mało  efektywne.  Występuje  znaczne  zuŜycie  materiału
wybuchowego i jest niebezpieczne, gdyŜ trudno opanować duŜy rozrzut odłamków skalnych.

Ładunki w otworach – ten sposób strzelania stosowany jest rzadko ze względu na koszty

wiercenia otworów. Te system strzelania jest stosowany głównie z uwagi na skuteczność
działania. Otwory wierci się w bryłach do połowy ich grubości. W tym przypadku wierci się
wąskie otwory (średnicy 25 do 32 mm) na długość najwyŜej l

= 0,33 H, gdzie H – wysokość

bryły.

Zwykle wystarczy jeden taki otwór do rozbicia bryły. Do strzelania stosuje się małe

ładunki rzędu 50 do 100 gramów, mogą teŜ być uŜyte detonatorki trotylowe o masie 10, 15,
20 g. Jednostkowe zuŜycie materiału wybuchowego przy tym strzelaniu, w zaleŜności od
zwięzłości skały wynosi 0,20 do 0,35 kg/m

. Przystępując do strzelania naleŜy dokładnie

ustalić potrzebną do tego ilość MW, gdyŜ przy za małym ładunku nie otrzymuje się
poŜądanego efektu, a przy zbyt duŜym – następuje nadmierny rozrzut odłamków skalnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Do rozbijania brył skalnych stosuje się teŜ lont detonujący umieszczony w otworze

strzałowym, wykonanym w bloku. Dla zwiększenia udaru wybuchu lontu zwija się spiralnie
lub tworzy się wiązki z krótkich odcinków.

Strzelanie szczelinowe

Strzelanie szczelinowe (rys. 37) polega na odpalaniu ładunku MW umieszczonego

w wybranej i przygotowanej do tego celu naturalnej szczelinie skalnej.

Przy wyborze szczeliny naleŜy brać pod uwagę potrzebę:

−

dogodnego i bezpiecznego dostępu do szczeliny,

−

usytuowanie dogodnego stanowiska roboczego przy robotach związanych z odstrzałem,

−

odpowiedniego usytuowania szczelin ze względu na zamierzony efekt strzelania.
Szczelina powinna spełniać szereg wymagań:

−

powinna być w zasadzie usytuowana w płaszczyźnie równoległej do kierunków
głównych płaszczyzn obnaŜonych,

−

powinna być na tyle szeroka, aby mogła pomieścić odpowiednią ilość MW,

−

szczeliny małe i nieodpowiednio ukształtowane powinny być poszerzone łomami
lub materiałem wybuchowym,

−

w przypadku stojących słupów skalnych szczelina powinna być połoŜona w pobliŜu
podstawy słupa, co nie wyklucza wykorzystanie szczelin wyŜej połoŜonych
do współdziałania przy odstrzeleniu słupa,

−

zbyt szeroka szczelina powinna być przygotowana do odstrzału przez wykonanie miejsca
do ułoŜenia ładunku.
Przy strzelaniu szczelinowym naleŜy specjalnie zwrócić uwagę na zabezpieczenie strefy

rozrzutu odłamków skał, gdyŜ przy tym sposobie strzelania rozrzut odłamków jest duŜy.

ZaleŜnie od celu strzelania szczelinowego wyróŜnia się sposoby:

−

JeŜeli szczelina jest zapełniona materiałem gliniastym, strzałowy za pomocą nabijaka
drąŜy się w glinie otwór, który następnie poszerza oraz ubija się silnie jego dno i ścianki,
po czym wprowadza ładunek MW w nabojach lub luzem (jeŜeli nachylenie otworu jest
większe niŜ 45

. Przy takim strzelaniu naleŜy szczególnie starannie dobierać materiał na

przybitkę, tak aby byłą szczelna i wytrzymała.

−

W pustych szczelinach trzeba najpierw stworzyć dla ładunku odpowiednio szczelne
otoczenie i w tym celu zapełnić przybitka całą pozostałą wolną przestrzeń poza
materiałem wybuchowym.

Rys. 37. Przykład strzelania strzelinowego: 1 – MW, 2 – ładunek udarowy, 3 – przybitka, 4 – wypełnienie

szczeliny gliną, 5 – kołki [3, s. 104]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Strzelanie komorowe

Strzelanie komorowe polega na odpaleniu od razu duŜej ilości skupionego ładunku MW,

umieszczonego  na  określonej  głębokości  wewnątrz  urabianej  skały.  Rozmieszczenie  komór
moŜe  być  róŜne,  najczęściej  stosowano  układ  litery  T  (rys.  38).  Odstrzał  taki  powoduje
rozsadzenie i rozdrobienie duŜej masy skalnej. Wyrobiska, w których się umieszcza ładunek
materiału  wybuchowego,  nazywa  się  komorami,  a  wyrobiska  udostępniające  komory  –
sztolniami. Istota metody polega na tym, Ŝe skupiony ładunek MW mający kilka, kilkanaście
lub kilkadziesiąt ton umieszcza się w komorach, a następnie odpala. W wyniku wybuchu MW
w dolnej części ściany tworzy się włom, a górna jej część obrywając się pod wpływem drgań,
sił  nacisku  gazów  i  własnego  cięŜaru  rozpada  się  na  większe  lub  mniejsze  bryły.  Dlatego
z powodzeniem  moŜna  strzelać  komorowo  w  ścianach  o  duŜej  wysokości  (nie  mniejszej  niŜ
12 m). Zabiór wyznacza się zaleŜnie od kąta ociosu i wysokości ściany, przy czym podstawa
stoŜka wyrzutu powinna w całości mieścić się w ociosie. Środek komory, który wyznacza się
obliczeniowo, powinien znajdować się ponad poziomem spągu.

W wyniku odstrzału komorowego powinien powstać usyp urobku, którego szerokość –

jak  wynika  z  obserwacji  –  wynosi  1,6  do  2  wysokości  ściany.  Bryły  kamienia  w  urobku
powinny mieć kształt i wymiary odpowiednie do ładownia koparkami lub ładowarkami. Ilość
urobku  nadwymiarowego  przy  tej  metodzie  strzelania  jest  jednak  duŜa,  w  granicach  20  do
40%.  Wymaga  to  prowadzenia  strzelania  rozszczepkowego.  Komorę  udostępnia  się  sztolnią
I chodnikami. Strzelanie komorowe wymaga sporządzenia dokumentacji strzelania.

Rys. 38. Strzelanie dwukomorowe (litera T): 1, 2 – komory, 3 – chodnik (przecznica), – sztolnia, 5 – zarys

zasięgu urobienia skały, d – odległość między komorami, z

, z

– zabiory [3, s. 95]

Strzelanie chodnikowe

Podobne do strzelania komorowego, polega na umieszczeniu ładunku materiału

wybuchowego w sposób ciągły lub prawie ciągły w chodniku poprzecznym do sztolni,
przebiegającym równolegle do urabianej ściany. Strzelanie chodnikowe eliminuje niektóre
wady strzelania komorowego, a mianowicie:

−

pozwala na uzyskanie bardziej równomiernie rozdrobionego urobku, co wynika
z wydłuŜenia ładunku materiału wybuchowego (MW w chodnikach),

−

pozostawia równy ocios, bez wyrw w miejscu połoŜenia ładunku, występujących przy
ładunku skupionym strzelania komorowego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Strzelanie na zrzut

Strzelanie na zrzut polega na umieszczeniu ładunku MW o odpowiedniej sile

w wyrobisku górniczym podziemnym (komorach lub w otworach) wykonanym przy dwóch
powierzchniach obnaŜonych. Ładunek (zwykle skupiony) umieszcza się w jednym lub w dwu
szeregach równolegle od ściany (rys. 39)

Rys. 39. Strzelanie na zrzut: a) sytuacja przed odstrzałem, b) sytuacja po odstrzale; 1 – ładunek MW,

2 – przybitka, 3 – calizna skalna przeznaczona do zrzucenia, 4 – utworzony poziom, 5 – zrzucony
urobek [8, s. 128]

Strzelania na zrzut w kopalni odkrywkowej stosuje się do:

−

urabiania piętra kopaliny o znacznej wysokości w celu zrzucenia masy skalnej z górnych
partii piętra do wyrobiska,

−

urabiania i zrzucenia do wyrobiska lub dołów poeksploatacyjnych nadkładu
lub zwietrzeliny,

−

podziału piętra na dwa podpiętra i utworzenie poziomu eksploatacyjnego.
Przy tym strzelani stosuje się ładunki zwiększone (stoŜek działania n>1).

Strzelanie na wyrzut

Przy strzelaniu na wyrzut skała zostaje wyrzucona poza tworzące się wyrobisko.

Ta metoda jest stosowana do wykonywania wkopów udostępniających, wykopów drogowych,
ułoŜenia rur, torów kolejowych, itp. Ładunki umieszcza się w otworach, często
z poszerzonym dnem, wykonanych w gruncie, który ma być wyrzucony (rys. 40). Stosuje się
ładunki zwiększone (stoŜek działania n > 1)

Rys. 40. Strzelanie na wyrzut [11, s. 141]

Strzelanie podporowe

W celu uzyskania duŜych bloków skalnych z calizny (tzw. monolitów), głównie

z piaskowca, stosuje się strzelanie podporowe. Polega ono na podwrębianiu monolitu
z pozostawieniem podpór (rys. 41) lub teŜ dokonaniu robotami strzałowym wyłomu w postaci
klina.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 41. Monolit z pozostawionymi w caliźnie podporami [11, s. 91]

Rys. 42. Podwrębianie monolitu: a) z zastosowaniem drewnianych okrąglaków jako podpory (1 – podpora,

2 – szczeliny, 3 – poduszka z drobnego kamienia łamanego, 4 – środek cięŜkości monolitu);
b) z zastosowaniem długich otworów strzałowych (5 – długie otwory strzałowe) [3, s. 102]

Podporami mogą być:

−

naturalne filary pozostawione przy podwrębianiu,

−

stojaki drewniane pojedyncze lub grupami (rys. 42),

−

filary kamienne utworzone sztucznie.
Po rozstrzeleniu podpór, z wyjątkiem podpór przy zapleczu lub po odstrzeleniu długich

otworów, monolit zostaje oderwany od calizny i przewrócony do przodu siłą cięŜkości.

Dla ochrony przed roztrzaskaniem się monolitu w czasie upadku, na przedpolu układa się

warstwę kamienia łamanego lub bale drewniane, jako tzw. pościel (poduszka) grubości około
1 m.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przewrócony odstrzałem blok skalny dzieli się następnie według potrzeb na mniejsze

wymiarowe  bloki.  Monolity  o  małym  przekroju  (np.  5  m  x  5  m)  moŜna  przewracać
za pomocą  jednej  poziomej  płaszczyzny  otworów  strzałowych,  wierconych  równolegle
do frontowej  ściany  monolitu,  z  przeładowaniem  materiałem  wybuchowym  otworów
skrajnych.

Większe monolity (ponad 5 m x 5 m) moŜna przewracać za pomocą odstrzału długich

otworów (o średnicy np. 80 mm) w dwóch płaszczyznach tworzących szeroki klin (rys. 43).

Rys. 43..Podwrębianie monolitu długimi otworami: 1 – monolit, 2 – otwory długie, 3 – płaszczyzna podziału,

4 – calizna skalna [5, s. 256]

Do odstrzału uŜywa się szybko działających MW, inicjowanych zapalnikami

milisekundowymi. Warunkiem powodzenia opisywanego sposobu urabiania jest istnienie
szczeliny naturalnej (lub sztucznej) na zapleczu bloku. Szczelinę sztuczną moŜna tworzyć za
pomocą piły wiertniczej. Podpory odstrzeliwuje się jednocześnie.

Roboty podwrębiające wykonuje się za pomocą strzelania krótkimi zwykłymi otworami,

co jest bardzo pracochłonne, stąd zrodził się sposób podwrębiania monolitu długimi
otworami.

4.7. 2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Dlaczego powstawanie progów po strzelaniu jest szkodliwe?
2.  Co to jest piła wiertnicza?
3.  Po co stosuje się otwór udarowy przy urabianiu skały na bloki?
4.  Co moŜe nastąpić, gdy przy urabianiu skały granitowej na bloki otwory strzałowe są zbyt

krótkie?

5.  Co to są płaszczyzny podziału skały na bloki?
6.  Co to jest wcinka, w jakim celu się ją wykonuje?
7.  Co to jest długi otwór strzałowy?
8.  Jakie wyróŜnia się rodzaje zabiorów?
9.  W jakim celu stosuje się strzelanie milizwłoczne (milisekundowe)?
10.  Po co stosuje się przewiert?
11.  Ile ładunków udarowych daję się do długich otworów?
12.  Jakie są podstawowe parametry techniczne otworu długiego?
13.  W jakim celu wykonuje się poszerzenie otworu strzałowego materiałem wybuchowym?
14.  Jakie są zalety strzelania otworami z poszerzonym dnem?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

15.  Kiedy stosuje się strzelanie rozszczepkowe?
16.  Kiedy moŜna stosować strzelanie szczelinowe?
17.  Na czym polega strzelanie komorowe?
18.  Do jakich zadań technicznych stosuje się strzelania na zrzut i wyrzut?

4.7.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Naszkicuj (bez skali) kwadratową siatkę otworów o następujących parametrach: Z

= 3 m,

a = 3 m, b = 3,6 m.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania,
2)  naszkicować kwadratową siatkę otworów o parametrach podanych w zadaniu,
3)  sprawdzić poprawność wykonania zadania,
4)  wykonać odpowiednie szkice połączeń sieci strzałowej,
5)  dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−−−−

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Dysponując modelem bryły skalnej określ, jaką metodę strzelania dla jej rozdrobnienia

zastosować (dobierz konieczne długości otworów, ilość MW). Scharakteryzuj zagroŜenia
związane z przyjętym sposobem strzelania.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania,
2)  określić metodę strzelania,
3)  sprawdzić poprawność wykonania zadania,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
5)  dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−−−−

bryła skalna,

−−−−

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wskazać, do czego mają zastosowanie otwory strzałowe krótkie?

2) zaplanować usytuowanie otworów strzałowych w celu niwelacji progu

skalnego?

3) podać reguły związane ze sposobem sytuowania otworów strzałowych

przy odspajaniu bloków skalnych?

4) wymienić podstawowe parametry otworu długiego?

5) podać role przedwiertu?

6) podać zalety strzelania ze zwłoką milisekundową i znaczenie tzw.

otworów włomowych?

7) określić, dlaczego stosunkowo rzadko stosuje się poziome długie otwory

strzałowe?

8) określić zalety strzelania z poszerzonym dnem?

9) wymienić sposoby strzelania rozszczepkowego?

10) podać, w jakich warunkach stosuje się strzelanie komorowe?

11) wymienić róŜnice przy strzelaniu na zrzut, wyrzut i strzelaniu

podporowym?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8. Ocena ryzyka zawodowego przy robotach strzelniczych

4.8.1. Materiał nauczania

Zgodnie z obowiązującymi przepisami, przedsiębiorca powinien zapewnić opracowanie

i aktualizację  dokumentu  bezpieczeństwa  i  ochrony  zdrowia  pracowników,  zwanym  według
przepisów  górniczych  skrótowo  Dokumentem  bezpieczeństwa.  Dokument  ten  powinien  być
w zakładzie górniczym powiązany z ustaleniami planu ruchu.

W dokumencie bezpieczeństwa wykazuje się, Ŝe:

−

zagroŜenia, na które są naraŜeni pracownicy są zidentyfikowane i ocenione,

−

projekt, uŜytkowanie i obsługa miejsca pracy oraz sprzęt są bezpieczne,

−

podjęte zostały właściwe środki i działania w celu:
a)  unikania ryzyka,
b)  oceny ryzyka, którego moŜna uniknąć,
c)  zapobieganie ryzyka u źródła,
d)  stosowania nowych rozwiązań technicznych,
e)  zastępowanie środków niebezpiecznych, bezpiecznymi lub mniej niebezpiecznymi,
f)  prowadzenia  spójnej  i  całościowej  polityki  zapobiegawczej  obejmującej  technikę,

organizację pracy, warunki pracy, stosunki społeczne i wpływ czynników
związanych ze środowiskiem pracy,

g) nadawanie priorytetu środkom ochrony zbiorowej przed środkami ochrony

indywidualnej.

W dokumencie bezpieczeństwa powinna być ujęta równieŜ ocena ryzyka zawodowego

dotycząca robót strzelniczych prowadzonych w zakładzie górniczym.

Podstawą oceny ryzyka niebezpieczeństwa jest zebranie potrzebnych informacji do oceny

ryzyka  zawodowego  oraz  identyfikacja  zagroŜeń.  Na  etapie  identyfikacji  zagroŜeń przydatne
jest  przede  wszystkim  dotychczasowa  wiedza  na  temat  zagroŜeń  występujących  na
analizowanym  stanowisku.  W  kaŜdym  przypadku  zaleca  się  sprawdzić,  czy  wszystkie
zagroŜenia  zostały  zidentyfikowane  i  czy  zebrane  informacje  są  wystarczające  do  oceny
ryzyka zawodowego.

Analiza, w odniesieniu do rodzaju zagroŜeń, polega na ocenie:

−

prawdopodobieństwa wystąpienia zagroŜenia,

−

cięŜkości szkodliwych następstw tych zagroŜeń.
Podstawą oszacowania ryzyka zawodowego mogą być zebrane informacje, a takŜe opinie

ekspertów. Oszacowanie ryzyka zawodowego moŜna przeprowadzić w róŜny sposób
górniczych zaleŜności od potrzeb.

KaŜdy pracownik zakładu górniczego ma obowiązek zapoznać się z ryzykiem

zawodowym na swoim stanowisku pracy i potwierdzić ten fakt własnoręcznym podpisem.

4.8.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Co zawiera „dokument bezpieczeństwa”?
2. Wymienić, jakie zagroŜenia mogą wstępować przy urabianiu złóŜ kopalin robotami

strzelniczymi w odkrywkowych zakładach górniczych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Posiadając materiały źródłowe (metryka strzałowa, dokumentacja strzałowa, plan ruchu

zakładu, ocenę ryzyka zawodowego górnika strzałowego) stwórz „dokument bezpieczeństwa”.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania,
2)  stworzyć „dokument bezpieczeństwa”,
3)  sprawdzić poprawność wykonania zadania,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
5)  dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−−−−

metryka strzałowa,

−−−−

dokumentacja strzałowa,

−−−−

plan ruchu zakładu,

−−−−

ocena ryzyka zawodowego górnika strzałowego,

−−−−

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia.

4.8.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić ryzyko zawodowe przy wykonywaniu naboju udarowego
zbrojonego zapalnikiem elektrycznym ostrym?

powiedzieć,

powinno

być

zawarte

dokumencie

bezpieczeństwa?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test  zawiera  20  zadań  o  róŜnym  stopniu  trudności.  Wszystkie  zadania  są  zadaniami

wielokrotnego wyboru i tylko jedna odpowiedź jest prawidłowa.

5. Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi – zaznacz prawidłową

odpowiedź znakiem X (w przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć
kółkiem, a następnie ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową).

6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
7. Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego

rozwiązanie na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci czas wolny. Trudności mogą
przysporzyć Ci zadania: 17–20, gdyŜ są one na poziomie trudniejszym niŜ pozostałe.
Przeznacz na ich rozwiązanie więcej czasu.

8. Czas trwania testu – 30 minut.
9. Maksymalna liczba punktów, jaką moŜna osiągnąć za poprawne rozwiązanie testu

wynosi 20.

Powodzenia!

Materiały dla ucznia

−

instrukcja dla ucznia,

−

zestaw zadań testowych,

−

karta odpowiedzi.

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Sieć strzałowa to sieć składająca się z

a) zapalników elektrycznych i nieelektrycznych uzbrajających ładunki materiału

wybuchowego w otworach strzałowych i ich przewodów, sieci przewodów
pomiędzy otworami strzałowymi i linii od miejsca strzelania do miejsca odpalania
sieci lub sieć ułoŜona z lontu detonującego.

b) zapalników uzbrajających ładunki materiału wybuchowego elektrycznych otworach

strzałowych

c) zapalników lub sieć ułoŜona z lontu detonującego.
d) przewodów pomiędzy otworami strzałowymi i linii od miejsca strzelania do miejsca

odpalania sieci lub sieć ułoŜona z lontu detonującego.

2. Niewypał to

a) kaŜdy pojedynczy ładunek środka strzałowego, który podczas pomiaru ciągłości

obwodu strzałowego wykazał przerwę, lub który przy wykonywaniu odstrzału nie
odpalił.

b) pojedynczy ładunek środka strzałowego, który przy wykonywaniu odstrzału nie

odpalił.

c) MW, który nie jest zabezpieczony przed kradzieŜą.
d) ZE, który przy wykonywaniu odstrzału nie odpalił.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. Kandydat na górnika strzałowego powinien spełniać następujące warunki

a) wykształcenie średnie, wiek – 23 lata, aktualne badania psychofizyczne, staŜ pracy:

12 miesiące w ruchu zakładu górniczego w charakterze górnika lub wiertacza,
ukończony kurs techniki strzałowej.

b) wykształcenie min. Zawodowe, wiek – 21 lat, aktualne badania psychofizyczne, staŜ

pracy: 24 miesiące w ruchu zakładu górniczego w charakterze górnika lub wiertacza,
ukończony kurs techniki strzałowej.

c) wykształcenie min. Zawodowe, wiek – 21 lat, aktualne badania psychofizyczne.
d) szkolenie specjalistyczne: kurs techniki strzelniczej w zakresie określonych metod

strzelania.

4. Nadzór nad gospodarką środkami strzałowymi, sprzętem strzałowym oraz robotami

strzelniczymi sprawuje
a) inŜynier strzałowy lub technik strzałowy, podlegający kierownikowi ruchu zakładu

górniczego.

b)  kierownik ruchu zakładu górniczego.
c)  wydawca MW.
d)  kolegium instruktorów strzałowych.

5. Informacje dotyczące robót strzelniczych zamieszczone są

a)  tylko w planie ruchu,
b)  w planie ruchu i metryce strzałowej,
c)  w planie ruchu, metryce strzałowej, dokumentacji strzałowej i ewidencji odstrzałów,
d)  w ewidencji odstrzałów

6. Metryka strzałowa to podstawowy dokument ustalający sposób wykonywania robót

strzelniczych, w którym musisz umieścić informacje dotyczące m.in.
a) miejsca wykonania robót strzelniczych, rodzaju stosowanych środków strzelniczych.
b) miejsca wykonania robót strzelniczych, rodzaju stosowanych środków strzelniczych

oraz rozmieszczenia otworów strzałowych.

c) miejsca wykonania robót strzelniczych oraz osób wykonujących te roboty.
d) sposobu transportu MW ze składów do miejsca strzelania.

7. Dla bezpieczeństwa podczas wykonywania robót strzałowych wszyscy pracownicy i inne

osoby przebywające na terenie zakładu powinni znać
a) obowiązujące dźwięki i znaczenie sygnałów i znaków ostrzegawczych o robotach

strzelniczych.

b)  godziny strzelania.
c)  lokalizację masztu sygnalizacyjnego.
d)  lokalizację schronu dla załogi.

8. W czasie wykonywania robót strzałowych w całej strefie zagroŜenia muszą być słyszalne

dźwięki
a) jeden przeciągły ton – „uprzedzenie”, dwa przeciągłe – „przygotowanie

do odpalenia” jeden krótki ton – „odpalanie”, trzy ciągłe – „odwołanie”.

b) dwa przeciągłe – „uprzedzenie”, jeden krótki ton – „przygotowanie do odpalenia”

trzy ciągłe – „odwołanie”.

c) tylko jeden przeciągły ton – „uprzedzenie”, dwa przeciągłe – „przygotowanie

do odpalenia” jeden krótki ton – „odpalanie”.

d) tylko jeden krótki ton – „odpalanie”, trzy ciągłe – „odwołanie”.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

9. Podczas nadawania sygnałów dźwiękowych oznajmiających roboty strzałowe ruch

w strefie zagroŜenia
a) musi być wstrzymany, a dojścia do tej strefy obstawione posterunkami

zabezpieczającymi.

b) musi być wstrzymany tylko w trakcie sygnału „odpalenie”.
c) nie musi być wstrzymany gdyŜ wystarczającym zabezpieczeniem są sygnały

akustyczne.

d) nie musi być wstrzymany, gdyŜ zakład górniczy naleŜy całkowicie zabezpieczyć

posterunkami policji.

10. „Ramowanie” w pracach związanych z robotami strzałowymi oznacza

a) oczyszczenie z nawisów, niestabilnych fragmentów i występów skalnych przed

przystąpieniem do robót strzałowych.

b)  czynności związane z tzw. zakładaniem ram pod fundamenty.
c)  zabiegi pielęgnacyjne na skarpach powstałych po robotach strzałowych.
d)  zakładanie siatki otworów strzałowych zgodnie z metryką strzałową.

11. Przed wprowadzeniem MW do otworu strzałowego podczas ładowania naleŜy wykonać

czynność
a)  oczyszczania otwór z zwiercin i określić długość naboju nabijakiem.
b)  określania długości naboju nabijakiem.
c)  wprowadzania do otworu przybitki.
d)  prześwietlania otworu latarką elektryczną.

12. Mechaniczne ładowanie MW stosowane jest głównie do

a)  masowego strzelania otworami długimi.
b)  strzelania pojedynczych otworów długich.
c)  strzelania otworów przy rozsadzaniu brył kamienia.
d)  strzelania otworów o długości nie większej niŜ 1,5 m.

13. Zadaniem przybitki otworu strzałowego jest

a) niedopuszczenie do ucieczki gazów wybuchowych i zmuszenie ich do pracy nad

rozsadzeniem skały.

b) niedopuszczenie do wypadnięcia ładunków materiałów wybuchowych z otworów

nachylonych.

c) utrzymanie plastyczności kolumny MW w otworze strzałowym.
d) zapewnienie bezpieczeństwa przy odpalaniu strzałowemu.

14. Na sieć strzałową składają się następujące elementy

a) MW, zapalarka, górnik strzałowy.
b) ZE z przewodami zapalników, przewody przodkowe łączące poszczególne zapalniki

w otworach strzałowych, linia strzałowa główna.

c) ZE z przewodami zapalników.
d) przewody przodkowe łączące poszczególne zapalniki w otworach strzałowych, linia

strzałowa główna.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

15. Szybkozłącza słuŜą do

a) łączenia przewodów zapalników między sobą oraz do łączenia linii przodkowej

pomiędzy otworami i do sieci głównej.

b)  zabezpieczenia przybitki otworu strzałowego przed wypadnięciem ZE z otworu.
c)  łączenia odcinków stałej linii strzałowej.
d)  łączenia linii przodkowej pomiędzy otworami.

16. Zapalniki elektryczne moŜemy łączyć w układy

a)  szeregowo-równoległe, równoległe, szeregowe.
b)  szeregowe, równoległe, równoległo-szeregowe.
c)  równoległo-szeregowe, równoległe, szeregowe, szeregowo-równoległe.
d)  szeregowo-równoległe, równoległe.

17. Pojedyncze otwory lub grupy otworów strzałowych tzw. otwory włomowe spełniają

następujące zadania
a) wytwarzają dodatkowo powierzchnie odsłonięte i poprawiają prace pozostałych

ładunków w otworach później odpalanych wpływając pozytywnie na efektywność
strzelania.

b)  nie mają Ŝadnego znaczenia dla efektywność strzelania.
c)  zwiększają ilość grubych sortymentów skalnych.
d)  poprawiają wydajność sprzętu wiertniczego.

18. Na tabliczce znamionowej znajdują sięcechy zapalarki strzałowej

a)  tylko nazwa wytwórcy.
b)  nazwa zapalarki, nazwa wytwórcy, numer fabryczny.
c)  numer fabryczny.
d)  termin waŜności i numer fabryczny.

19. Aby odpalanie ładunków materiału wybuchowego lontami detonującymi mogło być

stosowane powinien być zachowany następujący warunek
a) odcinki lontu o potrzebnej długości naleŜy przygotować przed ułoŜeniem linii

strzałowej oraz połączenia odcinków lontu nie mogą być umieszczone w przybitce.

b)  do inicjowania lontów detonujących wolno uŜywać spłonek.
c)  połączenia odcinków lontu muszą być umieszczone w przybitce.
d)  w tej samej sieci naleŜy uŜywać lontów róŜnego rodzaju.

20. Przy uzyskaniu urobku w małych ilościach ma zastosowanie strzelanie

a)  otworami krótkimi.
b)  otworami długimi.
c)  komorowe.
d)  szczelinowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ……………………………………………………..

Wykonywanie czynności strzelniczych

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1. Glapa W., Korzeniowski J. I.: Mały leksykon górnictwa odkrywkowego. Wyd. i Szk.

Górnicze, Wrocław 2005

2. Gos S., Bonarek J., Siemianowski J.: Górnik strzałowy. Ś.W T, Katowice 1999
3. Korzeniowski J. I., Onderka Z.: Roboty strzelnicze w górnictwie odkrywkowym. Wyd.

i Szk. Górnicze, Wrocław 2006

4. Korzeniowski J. I.: Strzałowy w kopalni odkrywkowej. Wyd. „Śląsk”, Katowice 1972
5. Maranda A., Nowaczewski J., Świetlik M.: Materiały wybuchowe dla górnictwa

odkrywkowego. Historia – stan aktualny – przyszłość. Górnictwo Odkrywkowe 6/97

6. Modrzejewski Sz., Labuda J.: Określenie zasięgu strefy zagroŜenia toksycznymi

produktami wybuchowego urabiania złóŜ w górnictwie odkrywkowym. VII Krajowy
Zjazd Górnictwa Odkrywkowego, 2000

7.  NONEL – poradnik uŜytkowania. Dyno-Nobel, Sweden AB
8.  Nowak K., Kostrz J.: Górnictwo cz. I. Wyd. Śląsk, Katowice 1989
9.  Onderka Z.: Technika strzelnicza w górnictwie odkrywkowym. AGH, 1992
10.  Onderka  Z.:  InŜynieria  strzelnicza,  podstawy  teoretyczne.  Skrypt  uczelniany  796.  AGH,

Kraków 1979

11. Samujłło J.: Górnictwo kamienne, cz. II, Wyd. Górniczo-Hutnicze, Katowice 1962
12. Samujłło J.: Roboty strzelnicze w kopalniach odkrywkowych węgla i kamienia. AGH,

1956

13. Źródła własne, fotografie z materiałów szkoleniowych KW SA