plik

oświetlenie

antydepresyjne
w biurze

rganizacja przestrze-
ni nowoczesnego biu-
ra może być realizo-

wana  w różny  sposób,  za-
leżnie  od  poziomu  autono-
mii  zatrudnionych  (praca
samodzielna  lub  zespoło-
wa), autonomii jednostki or-
ganizacyjnej oraz od znacze-
nia, wagi wewnętrznej i ze-
wnętrznej  komunikacji  in-
formacyjnej. Ostatnio wyod-
rębniono model pięciu pod-
stawowych  typów  struktur
funkcjonalno–przestrzen-
nych  w biurze  (rys.  1).
Struktury te odzwierciedlają
schematy  operacyjne  ujęte
w formę  organizacji  prze-
strzennej biura.

Ul: praca tutaj wiąże się

z indywidualnym wykonywa-
niem powtarzalnych czynno-
ści. Pracownicy mają ograni-
czoną autonomię potwierdzo-
ną przez hierarchię zarządza-
nia.  Komunikacja  między
pracownikami  nie  jest  istot-
na,  ponieważ  każdy  posiada
swą  własną  ograniczoną  od-
powiedzialność i jasno zdefi-
niowane  zadania.  Struktury

typu ul realizowane są w opar-
ciu o schemat: otwarty plan.
Typowe przykłady takich roz-
wiązań możemy znaleźć
w salach operacyjnych ban-
ków oraz w biurach admini-
stracyjnych (urzędy podatko-
we, urzędy gminy itp.).

Spotkanie: niemal każde

biuro  ma  miejsce  przezna-
czone  dla  spotkań.  W obrę-
bie tego miejsca najistotniej-
sza  jest  funkcja  komunikacji
w obrębie  zespołu.  Często
jest to zespół czasowo powo-
ływany dla określonego zada-
nia. Praca może mieć charak-
ter unikalny, natomiast auto-
nomia spotkania i jego ucze-
stników  może  być  zmienna.
Struktury typu spotkanie mo-
gą  być  realizowane  w opar-
ciu o schemat: biuro zespół.
Realizacja tych struktur nie o-
granicza  się  do  specjalnie
przygotowanych  pokoi.  Re-
cepcje,  pokoje  video–konfe-
rencji,  sale  konferencyjne
i stoły konferencyjne w ma-
łych  firmach  spełniają  role
struktur  funkcjonalno–prze-
strzennych typu spotkanie.

Jest to pierwszy z cyklu

artykułów nawiązujących do

technik ekologicznego

oświetlania. Istotą tych technik

jest dążenie do realizacji

sztucznego oświetlenia,

stosownie do ekologicznych więzi

człowieka z naturalnym

środowiskiem świetlnym.

Dominujące cechy naturalnego

środowiska świetlnego takie jak:

wysoka intensywność oświetlenia

w dzień i niska w nocy,

słoneczne i księżycowe widma

światła, widoki dziennego

i nocnego nieba oraz rozkłady

jaskrawości w naturalnym

pejzażu, stały się przesłankami

do tworzenia podstaw technik

ekologicznego oświetlania.

1/2003

www.elektro.info.pl

dr inż Zbigniew Turlej

Instytut Elektrotechniki

www.elektro.info.pl

1/2003

Klub: ostatnio koncepcja

biura  została  wzbogacona
o strukturę  funkcjonalno-
-przestrzenną typu klub. Ce-
lem tej struktury jest wdroże-
nie  schematu  operacyjnego:
biuro–połączenie. Często pra-
cownicy  w ramach  klubu
tworzą zespół, w którym so-
lidarnie  dzielą  odpowiedzial-
ność  za  wyniki  jednostki  or-
ganizacyjnej. Częściej niż kie-
dykolwiek  przedtem,  człon-
kowie  multidyscyplinarnego
zespołu pracują w bezpośre-
dnim  kontakcie.  Najpomyś-
lniej  struktura  klubu  realizo-
wana jest w schemacie ope-
racyjnym  otwarty  plan  i we
wnętrzu średniej wielkości.

Komórka: struktura ta re-

alizuje  schemat  operacyjny
biuro  komórka.  Zatrudnieni
przebywają  w oddzielnych
pokojach i wykonują indywi-
dualną  pracę  wymagającą
skupienia. Typowe przykłady
takich  rozwiązań  możemy
znaleźć  w urzędach  pań-
stwowych,  w pokojach  me-
nażerskich, na policji i w biu-
rach handlowych. Im wyższy
poziom autonomii pracowni-

ka  w komórce,
tym wyższe jest
p r a w d o p o d o -
bieństwo  połą-
czenia struktury
komórki ze struktu-
rą spotkania. Wy-
miary  struktury:
komórka  najczę-
ściej  nie  odbie-
gają  od  typo-
wych  modułów
przyjętych w bu-
dynku.
Korytarz:  jest  w
każdym  biurze
i służy

jako

droga transportu
między różnymi
miejscami. Ko-
munikacja infor-
macyjna podpo-
rządkowana jest

funkcjom  drogi  transportu.
Z korytarza korzystają wszys-
cy. Okazjonalnie korytarz mo-
że pełnić funkcje reprezenta-
cyjne.  Inne  miejsca  w biu-
rze, takie jak schody, winda,
atrium  i hol  wejściowy  peł-
nią również funkcje transpor-
tu i podobne.

Ostatnio ujawniła się ten-

dencja rozwoju struktur typu
spotkanie i klub oraz ograni-
czenie struktur typu ul i ko-
mórka. Zjawisko to możemy

przedstawić przez zmianę
postaci modelu struktur fun-
kcjonalno-przestrzennych
(rys.  2).  Zwraca  uwagę
wzrost  struktur  typu  spotka-
nie  i klub  oraz  ograniczenie
struktur ul i komórka. Jest to
istotny wniosek, który warun-
kuje kierunki rozwoju technik
oświetlania w biurze. Zwróć-
my  uwagę,  że  stół  i oświet-
lenie nad stołem stają się is-
totnym  elementem  funkcjo-
nalnym w biurze. W artykule
przedstawiono  propozycje
rozwiązania  oświetlenia  nad
stołem  i na  korytarzu,  ze
szczególnym uwzględnieniem
zjawiska depresji sezonowej.

depresja

sezonowa

Depresję sezonową uzna-

no  za  chorobę  na  początku
lat  80.,  mimo  że  zjawisko
„zimowego  smutku”  znano
od  dawna.  Typowe  objawy
to: wzmożony apetyt na sło-
dycze,  przyrost  masy  ciała,
zmniejszenie witalności i a-
patia. Chorzy mają trudności
ze  skupieniem  się  i mobili-
zacją  do  działania,  gorzej
śpią,  unikają  kontaktów
z ludźmi  i  są  rozdrażnieni.

Bardzo często objawom tym
towarzyszy  niezrozumienie
przyczyny  tej  choroby,  co
prowadzi  do  znacznego  wy-
czerpania psychicznego. Nie
należy mylić depresji sezono-
wej  ze  smutkiem  sytuacyj-
nym  wywoływanym  najczę-
ściej  osamotnieniem,  sytua-
cją  konfliktową  lub  przepra-
cowaniem. Depresja sezono-
wa wynika z wrażliwości na
niedobór

ilości

światła

w miesiącach jesienno-zi-
mowych. Na wiosnę chorym
poprawia się nastrój, odzys-
kują siłę, a apetyt wraca do
normy.

Można uznać, że w Pol-

sce mniej lub bardziej inten-
sywne objawy depresji sezo-
nowej występują u kilku mi-
lionów  ludzi  –  jest  to  więc
zjawisko  społeczne.  Uważa
się, że w 80% dotyczy to ko-
biet. Nie znane są biologicz-
ne uwarunkowania tej staty-
styki. Być może depresja se-
zonowa  dotyczy  w jednako-
wym stopniu mężczyzn i ko-
biet,  ale  kobiety  częściej
przyznają  się  do  niej  i czę-
ściej  szukają  pomocy.  Nato-
miast  mężczyźni  odbierają
depresję  jako  przejaw  włas-
nej słabości, z którą nie na-
leży się obnosić.

Spotkanie

Klub

Komórka

Korytarz

Spotkanie

Klub

Komórka

Korytarz

Rys. 2 Zmiana postaci modelu struktur funkcjonalno-przestrzennych odzwierciedlająca współczesne tendencje zmian

przestrzennych w biurze

Rys. 1 Model pięciu podstawowych typów struktur

funkcjonalno-przestrzennych w biurze: ul, spot-
kanie, klub, komórka i korytarz (wg Woutersa
i Bommela)

Spotkanie

Klub

Komórka

Korytarz

1/2003

www.elektro.info.pl

łudnie  słonecznego  dnia  do-
chodzi nawet do 100 000 luk-
sów. Ten cywilizacyjny niedo-
bór światła m. in. zakłóca na-
turalny  okołodobowy  rytm
aktywności i snu, regulowa-
ny przez poziom stężenia me-
latoniny we krwi (rys. 3). U-
waża się, że zakłócenia te są
podstawową  przyczyną  de-
presji sezonowej.

Melatonina jest hormo-

nem  wydzielanym  do  krwi
przez  szyszynkę  -  wrażliwy
na światło gruczoł w mózgu.
W wielu  badaniach  stwier-
dzono, że stężenie melatoni-
ny we krwi wykazuje natural-
ny  rytm  dobowy.  W nocy,
pod  wpływem  ciemności,
szyszynka produkuje melato-
ninę  i dlatego jej  stężenie
we  krwi  jest  wysokie,  nato-
miast  w dzień,  pod  wpły-

cywilizacyjny

niedobór

światła

Współczesny

człowiek

cierpi na niedobór ilości świa-
tła w ciągu dnia, w sezonie
jesienno– zimowym. W wie-
lu  miejscach  pracy  ludzie
przebywają  w pomieszcze-
niach bez dostatecznego do-
stępu  do  światła  dziennego,
a zimą dojeżdżają i wracają
z pracy,  gdy  jest  ciemno.
Wówczas  na  jasne  światło
dzienne należy czekać aż do
spaceru  podczas  weekendu.
W miejscach  pracy  natęże-
nie  sztucznego  oświetlenia
rzadko  przekracza  wartość
500 luksów, gdy tymczasem
nawet w bardzo pochmurny
dzień,  na  zewnątrz,  wynosi
kilka tysięcy luksów, a w po-

wem  intensywnego  światła,
melatonina ulega rozkładowi
(rys. 4). W przypadku cywi-
lizacyjnego  niedoboru  ilości
światła w ciągu dnia, dzien-
ne  poziomy  melatoniny  we
krwi są nadmiernie wysokie
i to  może  zainicjować  pro-
ces depresji sezonowej.

fototerapia

antydepresyjna

U wielu osób cierpią-

cych na depresję sezonową
ekspozycja twarzy na inten-
sywne sztuczne światło w o-
kresie

jesienno-zimowym

przywraca niski poziom me-
latoniny  we  krwi,  co  elimi-
nuje lub łagodzi objawy de-
presyjne,  takie  jak  smutek,
zmęczenie,  niepohamowa-
ny apetyt i nadmierną sen-

Rys. 3 Naturalny okołodobowy rytm aktywności i snu osoby, która wstaje

wcześnie rano, je obiad około południa i śpi w nocy. Zwróćmy uwagę,
że od 21:00 do 7:30 odbywa się wydzielanie melatoniny do krwi
(listopad 2002, Świat nauki)

www.elektro.info.pl

1/2003

ność.  Technika  postępowa-
nia polega na codziennej eks-
pozycji twarzy na działanie in-
tensywnego sztucznego świa-
tła  w określonych  warun-
kach. W tabeli  1 przedsta-
wiono typowe warunki foto-
terapii

antydepresyjnej.

Efekty  lecznicze  zależą  od
ilości  i sposobu  podania
światła.  Technikę  leczenia

powinien  określać  specjali-
sta.  Badania  wskazują,  że
metoda  ta  jest  skuteczna
w 60–80 % przypadków, co
jest porównywalne ze skute-
cznością leków. Oto podsta-
wowe zalety metody:

Skutki uboczne nie wystę-
pują lub są minimalne.

Fototerapia działa szyb-
ko, łagodzi objawy już

po  trzech  lub  czterech
dniach stosowania. Dla
porównania:  działanie
większości  leków  prze-
ciwdepresyjnych  uja-
wnia  się  po  dwóch,
czterech tygodniach od
rozpoczęcia leczenia.

Urządzenia antydepre-
syjne są proste w ob-
słudze i mogą być sto-
sowane w pracy.

oświetlenie

antydepresyjne

Aktualnie typowe oświetle-

nie antydepresyjne realizowa-
ne jest przy pomocy jaskra-
wych urządzeń przenośnych,
użytkowanych

pionowo

i blisko twarzy. W tej sytua-
cji powstają warunki dyskom-
fortu. W celu uniknięcia tych
niekorzystnych

warunków

użytkowania,  w Zakładzie
Technik  i Systemów  Oświet-
lenia  Instytutu  Elektrotechni-
ki,  opracowano  innowacyjne
oprawy oświetleniowe Feniks
858R  (fot.  1)  i Feniks
1058R (fot. 2) do profilakty-
cznego ograniczania zjawiska
depresji sezonowej pracowni-

ków  w firmie.Urządzenie to
przeznaczone  jest  do  stoso-
wania w przestrzeniach biu-
ra typu spotkanie i klub. In-
westycja  w dobre  samopo-
czucie  pracowników  zawsze
owocuje rozwojem firmy.

literatura

1. Mass J. B., Potęga snu — Jak

przygotować umysł do dosko-
nałego działania, Prószyński
i S-ka, Warszawa 1999.

2. Not only for your eyes, Inter-

national Lightig Review 981.

3. Reiter R. J., Robinson J., Mela-

tonin, Bantam Books 1995.

4. Rosenthal N. E., Zimowe smutki,

Wydawnictwo W. A. B., War-
szawa 1995.

5. Taylor C., Levinson R. K., A jeśli

to... depresja sezonowa, Pró-
szyński i S-ka, Warszawa 2000.

6. Turlej Z., Oświetlenie anty-

depresyjne nad stołem, Światło,
nr 1 (18).

7. Turlej Z., Organizacyjne aspekty

oświetlenia w biurze, Kon-
ferencja Technika Świetlna
2000, Warszawa 2000.

8. Wright K., Times of our lives.

Scientific American, Volume
287, Number 3, 2002.

Rys. 4 Światło i ciemność jako regulator stężenia we krwi melatoniny

wydzielanej przez szyszynkę. Mózg otrzymuje informacje o natężeniu i
okresie trwania światła od neuronów zwojowych siatkówki. Dalej
informacje o świetle trafiają do jądra skrzyżowania (czerwona strzałka)
i jądra przykomorowego, które nie emituje sygnału prowadzącego do
wydzielania melatoniny. Przy braku światła jądro skrzyżowania
przestaje hamować jądro przykomorowe, co umożliwia mu wydanie
rozkazu “wydzielać melatoninę”, wędrującego do szyszynki przez
neurony górnej części rdzenia kręgowego (zielone strzałki),(listopad
2002, Świat nauki)

Fot. 1 Oprawa antydepresyjna Feniks

858R nad stołem.

Fot. 2 Oprawa antydepresyjna

Feniks1058R na korytarzu.

Natężenie oświetlenia Czas ekspozycji

Naświetlenie

w płaszczyźnie pionowej

na światło

na wysokości oczu

[luks]

[godz.]

[luks x godz.]

2500

5000

10000

0.5

5000

Tabela 1 Typowe warunki fototerapii antydepresyjnej