„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

 

 

 
 
 

MINISTERSTWO EDUKACJI 

NARODOWEJ 

 

 

 
 
 

Lucyna Pietras 

 
 
 
 
 

 
 
Wykonywanie zapraw, wypraw i betonów 
712[07].Z3.04 
 
 

 
 
Poradnik dla ucznia 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Wydawca                    

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy 
Radom 2006  
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

1 

Recenzenci:  
inż. Bożena Giec 
mgr inż. Agnieszka Mikulska 

 

 
 
Opracowanie redakcyjne:  
mgr inż. Anna Preis 
 
 
 
Konsultacja:  
dr inż. Bożena Zając 
 
 
 
 
Korekta: 
 
 
 
 
 
Poradnik  stanowi  obudowę  dydaktyczną  programu  jednostki  modułowej  712[07].Z3.04  
„Wykonywanie  zapraw,  wypraw  i  betonów”  zawartego  w modułowym programie  nauczania  
dla zawodu renowator zabytków architektury 712[07]. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 

 
 

Wydawca 

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom  2006 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

2 

SPIS TREŚCI 

   
        

1.  Wprowadzenie 

 

2.  Wymagania wstępne 

 

3.  Cele kształcenia 

 

4.  Materiał nauczania 
4.1. Mokre technologie modelarskie 

4.1.1.  Materiał nauczania 
4.1.2.  Pytania sprawdzające 
4.1.3.  Ćwiczenia 
4.1.4.  Sprawdzian postępów 

4.2. Przygotowanie klejów i silikonów 

4.2.1.  Materiał nauczania 
4.2.2.  Pytania sprawdzające 
4.2.3.  Ćwiczenia 
4.2.4.  Sprawdzian postępów 

4.3. Przygotowanie zapraw 

4.3.1.  Materiał nauczania 
4.3.2.  Pytania sprawdzające 
4.3.3.  Ćwiczenia 
4.3.4.  Sprawdzian postępów 

4.4. Przygotowanie betonu i lastryka 

4.4.1.  Materiał nauczania 
4.4.2.  Pytania sprawdzające 
4.4.3.  Ćwiczenia 
4.4.4.  Sprawdzian postępów 

3 
5 
6 
7 
7 
7 

12 
13 
14 
15 
15 
17 
18 
19 
20 
20 
30 
31 
32 
33 
33 
40 
40 
41 

5. Sprawdzian osiągnięć 
6. Literatura

 

42 
47 

 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

3 

1. WPROWADZENIE 

 
Niniejszy  poradnik  będzie  Ci  pomocny  w  przyswajaniu  wiadomości  i  kształtowaniu 

umiejętności  w  zakresie  przygotowania  materiałów  do  wykonania  modeli,  form  i  odlewów 
oraz  tynków  zwykłych  i  szlachetnych,  a  także  betonu  -  w  zakresie  potrzebnym  dla  robót 
sztukatorskich. 
W poradniku zamieszczono:  

−

 

wymagania wstępne, w których wykazano umiejętności, jakie powinieneś posiadać przed 
rozpoczęciem pracy z poradnikiem, 

−

 

cele  kształcenia,  które  wskazują  umiejętności,  jakie  będziesz  kształtował  w  procesie 
nauczania – uczenia się w niniejszej jednostce modułowej,  

−

 

materiał  nauczania  podzielony  na  4  tematy,  pozostające  względem  siebie  
w  logicznym    chronologicznym  układzie,  w  którym  zostały  wyodrębnione  następujące 
elementy: 

•

 

materiał  nauczania,  mający  na  celu  zdobycie  wiadomości  i  ukształtowanie 
umiejętności, umożliwiający Ci wykonywanie prac renowacyjnych, 

•

 

pytania  sprawdzające,  które  umożliwią  Ci samoocenę  w  zakresie przygotowania do 
wykonania ćwiczeń, 

•

 

ćwiczenia ułatwiające kształtowanie planowanych umiejętności, 

•

 

sprawdzian  postępów,  zawierający  zestaw  pytań  sprawdzających,  dzięki  którym 
będziesz miał możliwość dokonania samooceny, czy wszystko zrozumiałeś i możesz 
kontynuować proces nauczania-uczenia się, 

−

 

sprawdzian  osiągnięć,  który  pozwoli  Ci  ocenić  poziom  ukształtowanych  przez  Ciebie 
umiejętności w całej jednostce modułowej, 

−

 

wykaz literatury, który ułatwi Ci pogłębianie wiedzy z zakresu jednostki modułowej oraz 
doskonalenie umiejętności. 

 

Przechodząc kolejne etapy uczenia się, zwróć szczególną uwagę na: 

−

 

uważne odczytywanie receptur i norm zużycia, 

−

 

właściwe odmierzanie i dozowanie składników mieszanek, 

−

 

poprawne zorganizowanie stanowiska pracy, 

−

 

przestrzeganie zasad bezpiecznej pracy podczas ćwiczeń, 

 
 

Bezpieczeństwo i higiena pracy 

 

W  pracy  musisz  przestrzegać  regulaminu  pracowni,  przepisów  bhp  i  higieny  pracy oraz 

instrukcji  przeciwpożarowych.  Szczególną  uwagę  musisz  zwrócić  na  zasady  bhp  w  czasie 
wykonywania  ćwiczeń  laboratoryjnych.  W czasie przygotowywania  stanowiska  pracy  zwróć 
uwagę na zasady ergonomii. 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

4 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Schemat układu jednostek modułowych 

 

712[07].Z3.01 

Stosowanie przepisów bhp przy wykonywaniu 

robót sztukatorskich 

712[07].Z3.02 

Organizowanie stanowiska prac  

sztukatorskich 

 

712[07].Z3.03 

Dobieranie materiałów, narzędzi i sprzętu  

do robót sztukatorskich 

 

712[07].Z3.04 

Wykonywanie zapraw,  

wypraw i betonów 

 

712[07].Z3.05 
Modelowanie,  

wykonywanie form i odlewów 

 

712[07].Z3.06 

Wykonywanie i montaż  

sztukaterii 

 

712[07].Z3.07 

Naprawianie i renowacja  

sztukaterii 

 

 

Moduł 712[07].Z3 

Technologia robót  

sztukatorskich 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

5 

2. WYMAGANIA WSTĘPNE 

 

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: 

−

 

posługiwać się podstawowymi pojęciami z zakresu budownictwa, 

−

 

rozpoznawać i charakteryzować podstawowe materiały budowlane, 

−

 

magazynować, składować i transportować materiały budowlane, 

−

 

dobierać narzędzia i sprzęt do wykonania robót sztukatorskich, 

−

 

organizować stanowiska prac sztukatorskich, 

−

 

stosować zasady bezpiecznej pracy, ochrony przeciwpożarowej i ochrony środowiska, 

−

 

stosować procedury udzielania pierwszej pomocy osobom poszkodowanym, 

−

 

czytać dokumentację techniczną w zakresie rzutów i przekrojów pionowych budynku, 

−

 

analizować tabele i instrukcje, 

−

 

korzystać z różnych źródeł informacji, w tym z internetu. 

 
 
 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

6 

3. CELE KSZTAŁCENIA 

 

W wyniku realizacji jednostki modułowej powinieneś umieć: 

−

 

przygotować stanowisko pracy dla mokrych technologii modelarskich, 

−

 

rozpoznać  materiały  modelarskie  oraz  materiały  do  wykonania  form  odlewów,  stiuków 
i sztablatur, 

−

 

ocenić przydatność materiałów do produkcji sztukatorskiej, 

−

 

odczytać receptury, zinterpretować ich treść, 

−

 

zważyć i odmierzyć składniki klejów, zaczynów, zapraw i betonów, 

−

 

wykonać dozowanie składników metodą objętościową, wagową i wagowo- objętościową, 

−

 

zastosować dodatki do zaczynów, zapraw i betonów zgodnie z instrukcjami, 

−

 

określić konsystencję i urabialność mieszanki, 

−

 

wykonać zaprawę ręcznie i mechanicznie, 

−

 

przygotować do użycia materiały konfekcjonowane, 

−

 

sporządzić  masę  do  naprawy  sztukaterii  z  gotowych  mieszanek,  zgodnie  z  instrukcją 
producenta, 

−

 

przetransportować materiały sypkie i o różnej konsystencji, 

−

 

dokonać składowania materiałów na stanowisku roboczym, 

−

 

zastosować  zasady  przechowywania  składników  zapraw,  gotowych  mieszanek  i  mas 
tynkarskich, 

−

 

określić szacunkowo ilość potrzebnego materiału, 

−

 

sporządzić zapotrzebowanie materiałowe, 

−

 

zastosować materiały zgodnie z normami zużycia, 

−

 

wykonać  pracę  z  zachowaniem  przepisów  bezpieczeństwa  i  higieny  pracy,  ochrony 
przeciwpożarowej i ochrony środowiska 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

7 

4. MATERIAŁ NAUCZANIA 
 

4.1.   Mokre technologie modelarskie 

 

4.1.1. Materiał nauczania 

 

Modelowanie 

polega 

na 

przygotowaniu 

modelu 

przedmiotu 

lub 

elementu 

architektonicznego o zadanym kształcie i  fakturze powierzchni,  z rysunku, rzadziej z  natury, 
w skali naturalnej. Modele przeznaczone są do powielania metodą odlewów gipsowych. 
Modele  występujące  w  robotach  sztukatorskich  przygotowuje  się  z  różnych  materiałów, 
a najczęściej: 
– 

z gliny, 

– 

z plasteliny, 

– 

z gipsu, 

– 

z drewna. 

Modelami mogą być też przedmioty z metali, kamienia, ceramiki i tworzyw sztucznych. 
 
Stosuje się różne techniki wykonywania modeli sztukatorskich: 
– 

technika  rzeźbiarska  -  polega  na  modelowaniu  w  materiale  plastycznym,  np.  glinie, 
plastelinie,  zaczynie  gipsowym  lub  wycinaniu  w  materiale  stwardniałym,  np.  na 
elemencie gipsowym, 

– 

technika robót ciągnionych - modele wykonuje się z zaczynu gipsowego formowanego za 
pomocą wzorników (szablonów), 

– 

technika  montażu  modelu  -  modele  są  z  elementów  gipsowych  otrzymanych  metodą 
ciągnienia lub odlewu, 

– 

technika  kombinowana  -  do  uformowania  prostych  elementów  modelu  stosuje  się  gips, 
a glinę lub plastelinę do fragmentów bardziej skomplikowanych. 

 
Glina  to  skała  osadowa  ilasta  będąca  mechaniczną  mieszaniną  iłu,  mułu  i  piasku,  niekiedy 
grubszych frakcji, np. żwiru. Glina po zarobieniu wodą staje się plastyczna. 
Glinę rzeźbiarską uzyskuje się przez obróbkę surowca ilastego.  
O przydatności gliny do celów rzeźbiarskich decyduje zawartość piasku  i  innych domieszek. 
Jeżeli ich ilość jest niewielka to taka glina nazywa się gliną tłustą – zawiera ona powyżej 30% 
minerałów  ilastych,  jest  bardzo  plastyczna,  ma  zdolność  wiązania  różnych  materiałów 
nieplastycznych  bez  utraty  zdolności  do  formowania.  Natomiast  jeżeli  w  glinie  znajdują  się 
znaczne ilości piasku to jest to tzw. glina chuda.  
Do  celów  rzeźbiarskich  stosuje  się  glinę  tłustą.  Glinę  chudą  można  przystosować  do  celów 
rzeźbiarskich  stosując  szlamowanie.  Polega  ono  na  wymieszaniu  gliny  z  wodą  do 
konsystencji  rzadkiej  zawiesiny,  a  następnie  zlaniu  jej  do  osadnika.  Wtedy  piasek  i  inne 
ciężkie składniki osadzają się na dnie oddzielając od składników ilastych. 
Glinę  tłustą  pobraną  ze  złoża  należy  odpowiednio  przygotować  przez  dokładne  jej 
ujednorodnienie. W tym celu glinę nasyca się wodą, a następnie małymi porcjami ugniata na 
drewnianej  płycie  za  pomocą  stalowego  pręta  lub  drewnianego  mieszadła,  aż  przybierze 
postać  jednorodnego  ciasta.  Tak  przygotowaną  glinę  przechowuje  się  w  skrzyni,  chroniąc 
przed wysychaniem mokrymi szmatami lub folią polietylenową. 
 
Plastelina to masa plastyczna podatna na wielokrotne formowanie. Jest to mieszanina wosku, 
tłuszczu zwierzęcego, terpentyny, mąki ziemniaczanej, pigmentów. Plastelina jest materiałem 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

8 

termoplastycznym  tzn.  mięknie  pod  wpływem ciepła  i  twardnieje podczas  ochładzania. Stąd 
modelowanie w plastelinie  jest trudniejsze niż modelowanie w glinie. Z plasteliny wykonuje 
się  modele  o  niewielkich  rozmiarach,  ale  o  skomplikowanym  kształcie.  Do  modelowania 
używa się lekko podgrzanych narzędzi rzeźbiarskich, co umożliwia bardzo dokładna obróbkę 
powierzchni modelu. 
 
Zaczyn gipsowy jest to rozmieszany w wodzie gips.  
 
Gips  otrzymuje  się  przez  prażenie  kamienia  gipsowego  (CaSO

4

·2H

2

O)  w  temperaturze  

ok.  200°C,  a  następnie  zmielenie  na  proszek. Proces ten  nazywa  się  dehydratacją,  ponieważ 
następuje odłączenie z cząsteczki dwuwodnego siarczanu części chemicznie związanej wody  
wg reakcji: 

CaSO4

•

2H2O + ciepło → CaSO

4

•

0,5H

2

O + 1,5 H

2

O 

Produkuje  się  gips  budowlany  dwu  marek:  GB-6  i  GB-8  (liczby  oznaczają  wytrzymałość  
na  ściskanie  zaczynu  normowego  po  wysuszeniu  do  stałej  masy  w  temperaturze  50°C).  
Gips  budowlany  ma  barwę  białą.  Jest  spoiwem  szybko  wiążącym:  początek  wiązania 
następuje  po  około  3  minutach,  a  koniec  w  ciągu  30  minut.  Wiązanie  spoiwa,  np.  gipsu, 
polega  na  zachodzeniu  reakcji  chemicznych  w  wyniku  których  zarobione  wodą  spoiwo 
przechodzi  ze  stanu  ciekłego  lub  plastycznego  w  stan  stały.  Potem  następuje  proces 
twardnienia polegający na nabieraniu wytrzymałości i trwa on od kilku do kilkudziesięciu dni 
(zależnie od spoiwa), przyjęto umowny okres twardnienia równy 28 dni. 

Zaczyn gipsowy już po upływie 24 godzin ma dość wysoką wytrzymałość na ściskanie. 
 
W  chwili  połączenia  gipsu  z  wodą  rozpoczyna  się  proces  hydratacji  czyli  pobierania  przez 
gips  wody  krystalicznej  utraconej  w  procesie  prażenia.  W  wyniku  tego  procesu  z  gipsu 
półwodnego  powstaje  gips  dwuwodny,  podczas  reakcji  podnosi  się  temperatura  do  30-35ºC 
oraz  zwiększa  się  objętość  materiału  o  około  1%.  Zjawisko  to  można  spowolnić  przez 
dodatek, np. kleju. Czas twardnienia gipsu jest różny dla różnych rodzajów gipsu. 
Początek  wiązania  to  moment,  w  którym  mieszanka  spoiwa  z  wodą  zaczyna  gęstnieć, 
a koniec  wiązania  to  moment,  w  którym  mieszanka  zamienia  się  w  ciało  stałe.  
Czas  wiązania  liczy  się  od  chwili  dodania  wody  do  spoiwa,  tzn.  tutaj  gipsu. 
Produkuje się gips budowlany: 
– 

zależnie od wytrzymałości na ściskanie: GB-6 oraz GB-8, 

– 

zależnie  od  stopnia  rozdrobnienia:  GB-G  oraz  GB-D  (gips  budowlany  grubo  mielony 
oraz gips budowlany drobno mielony). 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

9 

Tabela 1. Cechy techniczne gipsu budowlanego [9]

 

 

 

W warunkach budowy można obserwować początek i koniec wiązania gipsu następująco: 
– 

początek wiązania- gdy przy przecięciu powierzchni zaczynu ostrzem noża nie następuje 
zlewanie się brzegów przecięcia, 

– 

koniec wiązania, gdy przy nacisku palcem na powierzchnię próbki nie ukazuje się woda. 
 

W laboratorium oznacza się początek i koniec wiązania spoiw gipsowych za pomocą aparatu 
Vicata.  Badanie  polega  na  obserwacji  zanurzania  w  zaczynie  igły  aparatu  i  jednocześnie 
zapisaniu  czasu  ustalonego  jako  początek wiązania  i czasu  przyjętego  jako  koniec  wiązania. 
Czas zaczyna się mierzyć od chwili rozpoczęcia dodawania gipsu do wody. Należy wykonać 
przynajmniej dwa oznaczenia i jako wynik ustalić średnią z dwóch oznaczeń. 

 

Rys. 1. Aparat Vicata

 

[9] 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

10 

Kolejne czynności podczas oznaczenia to: 

1) dodanie gipsu do ustalonej ilości wody i wymieszanie,  

2) jednoczesne rozpoczęcie mierzenia czasu, 

3) wypełnienie wykonanym zaczynem pierścienia aparatu Vicata, 

4) opuszczanie igły aparatu tak aby swobodnie zanurzała się w zaczynie, 

5) zapisanie  czasu  t

1

  -  gdy  swobodnie  opuszczana  igła  aparatu  po raz  pierwszy  nie dochodzi 

do dna na odległość 2 mm - przyjmuje się ten moment za początek wiązania, 

6) zapisanie czasu t

2

 - gdy swobodnie opuszczana igła zanurzy się w zaczynie nie głębiej niż 1 

mm - przyjmuje się ten moment za koniec wiązania, 

7) powtórzenie  kolejnych  czynności  dla  drugiego  oznaczenia  i  ustalenie  wyników 

ostatecznych. 
 

Czas mierzy się od momentu rozpoczęcia wsypywania gipsu do wody. 
 
Ilość gipsu  i wody  w zaczynie powinna być dokładnie określona tak, aby wsypany do wody 
gips  został  całkowicie  przesycony  wodą.  Doświadczalnie  ustalono,  że  na  1  litr  wody 
wystarcza 1,2 do 1,8 kg gipsu – średnio 1,5 kg, albo inaczej: stosunek wagowy ilości wody do 
ilości gipsu – tzw. wskaźnik wodno-gipsowy powinien być w granicach 0,6 do 0,7 
Zasady,  których  należy  przestrzegać  podczas  przygotowywania  zaczynu  gipsowego  są 
następujące: 
– 

gips  należy  wsypywać  zawsze  do  odmierzonej  ilości  wody,  wsypywanie  powinno  się 
odbywać  powoli,  równomiernie,  w  celu  umożliwienia  jego  zwilżenia,  opadnięcia 
i odpowietrzenia, które objawia się pęcherzykami powietrza na powierzchni, 

– 

mieszanie  rozpoczyna  się  po  wsypaniu  całej  ilości  i  nasyceniu  wodą,  powinno  ono  być 
intensywne i trwać nie dłużej niż 3 minuty, 

– 

należy unikać nadmiaru wody zarobowej, tzn. zbyt rzadkiego zarabiania gipsu, ponieważ 
powoduje  to  powstawanie  nadmiernie  porowatego  tworzywa,  ze  zbyt  słabymi 
krawędziami  i  niekorzystnym  wyglądem  powierzchni, (dla podwyższenia  ciekłości przy 
zachowaniu  mniejszej  ilości  wody  zarobowej  stosuje  się  dodatki  upłynniające,  do  tych 
środków  należą  tzw.  środki  powierzchniowo  czynne  -  detergenty,  skuteczny  jest  też 
upłynniacz 

do 

betonów: 

wodny 

roztwór 

żywicy  melaminowo-mocznikowo- 

formaldehydowej, ilość upłynniacza 1-3% do wody zarobowej), 

– 

ilość  zarobu  powinna  wystarczyć  na,  np.  obciągnięcie  całego  profilu  (dotyczy 
wykonywania robót ciągnionych), ważna jest tu umiejętność obliczenia ilości potrzebnej 
zaprawy tak, aby  jej  nie zabrakło do właściwego uformowania profilu, ale także aby  nie 
było nadmiernych strat, 

– 

do zarobionego gipsu nie wolno dolewać wody ani dodawać gipsu, 

– 

do  mieszania  należy  używać  czystych  naczyń  i  narzędzi,  pozostawione  po  poprzednim 
mieszaniu  resztki  powodowałyby  przyspieszenie  wiązania  i  obniżenie  wytrzymałości 
otrzymanego tworzywa. 

 

Spoiwo  gipsowe  wiąże  korzystnie  w  temperaturze  od  5ºC  do  30ºC.  W  tym  przedziale 

jeżeli temperatura jest niższa to czas wiązania jest dłuższy, a gdy temperatura jest wyższa to 
czas  wiązania  jest  krótszy.  Powyżej  42ºC  spoiwo  gipsowe  nie  wykazuje  właściwości 
wiążących. 

Zaczyn  z  czystego  gipsu  z  dodatkiem  mleka  wapiennego  przygotowuje  się  w  czystym 

naczyniu  z  odmierzoną  ilością  wody,  do  której  wolno,  przesiewając  przez  palce  lub  sito, 
wsypuje się gips. Gips utworzy w ten sposób wystającą z wody wyspę. W momencie, kiedy 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

11 

wystający  z  wody  gips  zostanie  całkowicie  nasycony  wodą,  należy  krótko,  ale  silnymi 
ruchami  wymieszać  zawartość  naczynia  otrzymując  rzadki  zaczyn  o  konsystencji  śmietany.  
Do  mieszania  warto  zastosować  mieszadło  z  napędem  elektrycznym,  czyli  np.  
wiertarkę z odpowiednim mieszadłem. Należy pamiętać, że dłuższy czas mieszania powoduje 
przyśpieszenie  czasu  wiązania  gipsu.  Ponadto  warto  wiedzieć,  że  gips  wsypany  do  wody, 
ale nie zamieszany (gips stojący) rozpoczyna wiązanie po upływie znacznie dłuższego czasu. 
Wykorzystując  tę  właściwość  gipsu  sztukatorzy dzielą  całkowitą  ilość  gipsu  potrzebnego  do 
obciągnięcia  danego  gzymsu  na  dwie  części:  ok.  2/3  zużywają  do  przygotowania  zaczynu 
w sposób  wyżej  podany,  a  pozostałą  1/3  część  gipsu  tuż  przed  rozpoczęciem  narzucania 
zaczynu wsypują do wody w osobnym naczyniu i pozostawiają bez zamieszania. Zaczyn tego 
gipsu wykorzystuje się w końcowej fazie np. ciągnienia gzymsu. 
Czas wiązania gipsu może być regulowany przez: 
– 

dodatek opóźniacza wiązania, np. wapna, kleju kostnego (1 do 5% jako woda zarobowa), 
keratyny (0,1 do 2% w wodzie zarobowej),  

– 

dodatek  przyspieszacza  wiązania,  np.  chlorku  sodu  (soli  kuchennej),  chlorku  magnezu, 
drobno  zmielonego  gipsu  dwuwodnego  (mączki  gipsowej)  w  ilości  0,5  do  1,5% 
w stosunku do masy spoiwa gipsowego. 

Wiązanie gipsu przyspiesza też zarobienie go ciepłą wodą, bardziej intensywne mieszanie lub 
dodatek  małej  ilości  związanego  gipsu  -  dlatego  naczynia,  w  których  miesza  się  zaczyn 
gipsowy, muszą być dokładnie oczyszczone z resztek poprzedniego zarobu. 
 

Receptury dla opóźniaczy wiązania gipsu są następujące: 

Klej  skórny  lub  kostny  np.  w  perełkach  zalewa  się  wodą  w  proporcji  1:5,  a  po  jego 
spęcznieniu  –  tj.  po  około  24  godzinach  –  podgrzewa  się  całość  w  łaźni  wodnej 
w temperaturze  60°C  do  momentu  całkowitego  rozpuszczenia  się  kleju.  Ciecz  otrzymana 
w ten  sposób  stanowi  opóźniacz,  który  dodaje  się  do  wody  zarobowej.  Zależnie  od  ilości 
roztworu uzyskuje się różne opóźnienie czasu wiązania: 
Opóźniacz  keratynowy  to  wywar  z  sierści  bydlęcej  przygotowany  fabrycznie  i  dostarczany 
w balonach szklanych. 
 

Tabela 2. Wpływ różnych opóźniaczy na czas wiązania gipsu [5] 
 

Rodzaj opóźniacza 

Ilość opóźniacza na 1kg 

gipsu  [cm

3

] 

Opóźnienie czasu wiązania 

[min] 

10÷12 

30 

Roztwór  kleju  skórnego  lub 
kostnego 

14÷20 

60 

0,2÷0,5 

30 

Opóźniacz keratynowy 

0,6÷1,0 

60 

 
Określenie potrzebnej ilości zaczynu.  
Objętość zaczynu gipsowego to suma objętości gipsu i wody:  V = V

G

 + V

W 

Objętość gipsu oblicza się dzieląc masę gipsu przez jego gęstość pozorną , która dla mokrego 
gipsu wynosi 2,5 kg/cm

3

. 

G

G

V

G

4

,

0

5

,

2

=

=

 

Następnie  na  podstawie  zależności  pomiędzy  masą  wody  i  masą  gipsu  określonej  jako 

wskaźnik wodno-gipsowy 

G

W

w

=

  

można obliczyć potrzebną ilość wody: V

W

 = w · G 

Zatem objętość zaczynu gipsowego obliczymy jako sumę: V = 0,4G + w · G = G (0,4 + w) 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

12 

Stąd  znając  objętość  odlewu  można  ustalić  potrzebną  ilość  gipsu  do  wykonania 
wystarczającej ilości zaczynu:  

w

V

G

+

=

4

,

0

   [kg] 

Znając  objętość  odlewu  można  ustalić  potrzebną  ilość  gipsu  do  wykonania  właściwej  ilości 
zaczynu. Należy pamiętać o zwiększeniu tej wartości o ubytki  naturalne w  ilości 5 ÷ 15 % - 
podczas wykonania odlewu na ściankach naczynia lub narzędziach są pozostałości zaczynu. 
 
Przykład obliczeniowy 
Wykonywany  odlew  ma  objętość  około  12  dm

3

.  Wymagany  wskaźnik  wodno-  gipsowy 

wynosi 0,7. Obliczyć objętość zaczynu i potrzebną ilość składników. 
 
Przyjęto ilość ubytków naturalnych 10 % 
Potrzebna ilość zaczynu:  V = 12 + 0,10 12 = 13,2   [dm

3

] 

Potrzebna ilość gipsu:  

w

V

G

+

=

4

,

0

 = 

7

,

0

4

,

0

2

,

13

+

 = 12   [kg] 

Potrzebna ilość wody:  W = w · G = 0,7 · 12 = 8,4   [dm

3

] 

 
Stanowisko pracy dla przygotowania zaczynu gipsowego powinno być wyposażone w: 
– 

pojemnik  (naczynia  z  tworzyw  sztucznych,  gumy,  drewna,  nierdzewnego  metalu  lub 
emaliowane  -  o  kształcie  owalnym,  cylindrycznym,  łatwe  do  umycia  i  oczyszczenia  
z resztek gipsu, 

– 

mieszadło  (najprostsze  to  drewniana  płaska  łopatka  lub  okrągły  pędzel  malarski,  także 
mikser  kuchenny,  gdy  ilość  zaczynu  jest  do  1,5  litra  lub  wiertarka  mechaniczna  
z mieszadłem, gdy ilość zaczynu jest do 10 litrów), 

– 

mieszarka mechaniczna, gdy ilość wykonywana ilość zaczynu jest większa, 

– 

stół sztukatorski o wysokości 90 cm. 

 
Gips budowlany pakowany jest w worki papierowe trzywarstwowe o masie 25kg lub 40 kg. 
Gips  budowlany  sprzedawany  jest  też  w  torbach  papierowych  dwuwarstwowych  o  masie 
15 kg i mniejszej. Na workach lub torbach powinny być napisy zawierające: 
– 

nazwę, symbol odmiany i gatunku gipsu, 

– 

nazwę wytwórni i adres, 

– 

masę worka lub torby z gipsem, 

– 

datę wysyłki. 

Worki 

z 

gipsem 

należy 

przechowywać 

zabezpieczone 

przed 

zawilgoceniem 

i zanieczyszczeniami w stosach o maksymalnej ilości: 
- 8 warstw - dla worków po 40 kg, 
- 10 warstw - dla worków po 25 kg. 
 
 

4.1.2. Pytania sprawdzające 

 

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.  Z jakich materiałów plastycznych przygotowuje się modele w robotach sztukatorskich? 
2.  Jaki materiał stosuje się w robotach ciągnionych? 
3.  Jaką glinę nazywamy tłustą, a jaką chudą? 
4.  Którą glinę stosuje się do celów rzeźbiarskich? 
5.  Na czym polega szlamowanie gliny? 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

13 

6.  Na czym polega ujednorodnienie gliny? 
7.  Jakie narzędzia i sprzęt są potrzebne do przygotowania gliny tłustej? 
8.  Jak przechowuje się przygotowaną glinę? 
9.  Jakie są składniki zaczynu gipsowego? 
10.  Na czym polega proces wiązania gipsu? 
11.  Jak szybko wiąże gips? 
12.  Jakie są sposoby opóźnienia szybkości wiązania gipsu? 
13.  Jak oznacza się początek wiązania gipsu na budowie i w laboratorium? 
14.  Jak oznacza się koniec wiązania gipsu na budowie i w laboratorium? 
15.  Jaki jest maksymalny czas mieszania składników zaczynu gipsowego? 
16.  Dlaczego nie wolno stosować zbyt dużej ilości wody zarobowej? 
17.  Jaką wartość ma wskaźnik wodno- gipsowy? 
18.  Jaka jest kolejność czynności podczas mieszania zaczynu gipsowego? 
19.  Jakie narzędzia i sprzęt są potrzebne do wykonania zaczynu gipsowego? 
20.  Jakie materiały i sposoby powodują przyśpieszenie wiązania gipsu? 

 

4.1.3. Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie  1.   

Przygotowanie gliny do wykonania modelu. 
Na podstawie zdobytych wiadomości przygotuj glinę tłustą do wykonania modelu. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie powinieneś: 

1)  przygotować  stanowisko  pracy:  drewnianą płytę,  stalowy  pręt  lub  drewniane  mieszadło, 

kawałek tkaniny, skrzynię do przechowywania przygotowanej gliny, 

2)  pobrać materiały: glinę tłustą i wodę, 
3)  nasycić pobraną porcję gliny wodą, 
4)  pobrać  mniejszą  porcję  i  ugniatać  na  drewnianej  płycie  za  pomocą  stalowego  pręta  lub 

drewnianego mieszadła, 

5)  mieszać, aż przybierze postać jednorodnego ciasta, 
6)  przygotowaną glinę owinąć mokrą szmatą i schować do skrzyni. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 poradnika, 

−

 

drewnianą płytę,  

−

 

stalowy pręt lub drewniane mieszadło,  

−

 

kawałek tkaniny i skrzynia do przechowywania przygotowanej gliny. 

 
 
Ćwiczenie  2.  

Przygotowanie zaczynu gipsowego. 
Na  podstawie  zdobytych  wiadomości  przygotuj  zaczyn  gipsowy  z  ilości  1,5  kg  gipsu 

budowlanego i ustal początek wiązania. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie powinieneś: 

1)  przygotować stanowisko pracy: rozmieścić narzędzia i sprzęt, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

14 

2)  przygotować materiały: pobrać lub zważyć gips, przygotować odpowiednią ilość wody, 
3)  wybrać i przygotować opóźniacz wiązania, 
4)  dodać opóźniacz do wody zarobowej, 
5)  wsypać gips do wody stosując zalecenia, 
6)  poczekać, aż gips zostanie nasycony wodą, 
7)  wymieszać energicznie zawartość naczynia, 
8)  pobrać próbkę do oznaczenia czasu wiązania, 
9)  wykonać oznaczenie czasu wiązania zgodnie z instrukcją podaną w poradniku. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

naczynie do mieszania gipsu, 

−

 

wiertarka mechaniczna z mieszadłem, 

−

 

aparat Vicata, zegar. 

 
 

4.1.4. Sprawdzian postępów 

 
Czy potrafisz: 

Tak 

Nie 

1) wymienić materiały plastyczne na modele sztukatorskie? 

□ 

□

 

2)  wymienić materiały stosowane w robotach ciągnionych? 

□

 

□

 

3) rozróżnić glinę chudą i tłustą? 

□

 

□

 

4)  przygotować glinę chudą do prac modelarskich? 

□

 

□

 

5) przygotować glinę tłustą do wykonania modelu? 

□ 

□ 

6) zorganizować stanowisko do szlamowania gliny? 

□ 

□ 

7) zorganizować stanowisko do przygotowania ujednorodnienia gliny? 

□ 

□ 

8) wymienić składniki plasteliny? 

□ 

□ 

9) wyjaśnić, na czym polega proces wiązania gipsu? 

□ 

□ 

10) wymienić materiały opóźniające proces wiązania gipsu? 

□ 

□ 

11) wymienić materiały przyśpieszające wiązanie gipsu? 

□ 

□ 

12) wskazać czynniki opóźniające i przyśpieszające wiązanie gipsu? 

□ 

□ 

13) wyjaśnić skutek stosowania zbyt dużej ilości wody zarobowej? 

□ 

□ 

14) określić wartość wskaźnika wodno-gipsowego? 

□ 

□ 

15) zorganizować stanowisko robocze do wykonania zaczynu gipsowego? 

□ 

□ 

16) ustalić kolejne czynności podczas wykonania zaczynu gipsowego? 

□ 

□ 

17) wskazać  zasady,  których  należy  przestrzegać  podczas  wykonania   

zaczynu gipsowego? 

□ 

□ 

18) określić sposób oznaczenia czasu wiązania gipsu? 

□ 

□ 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

15 

4.2.  Przygotowanie klejów i silikonów 

 

4.2.1. Materiał nauczania 

 

 
W  robotach  sztukatorskich  wykonuje  się  formy  do  uzyskania  kopii  modelu  po 

wypełnieniu  ich  odpowiednim  materiałem,  np.  zaczynem  gipsowym  betonem  sztucznym 
kamieniem (lastrykiem). 
Formy sztukatorskie mogą być: 

−

 

elastyczne  -  wykonywane  z  materiałów  płynnych,  które  po  stężeniu  nabierają  cech 
podobnych  do  gumy,  stosuje  się  roztwory  kleju  glutynowego,  żelatynę  oraz  kauczuk 
silikonowy (dla modeli niewielkich i o spłaszczonym kształcie), 

−

 

elastyczne  z  płaszczem  gipsowym  (dla  elementów  o  większych  rozmiarach  i  kształcie 
urozmaiconym, np. głowice kolumn, rzeźby figuralne), 

−

 

gipsowe do modeli płaskich, 

−

 

gipsowe  składane  (in.  klinowe)  –  złożone  z  większej  niż  dwie  liczby  części  o  kształcie 
klinowym, 

−

 

kombinowane - będące połączeniem formy elastycznej z płaszczem z formą klinową, 

−

 

stracone- stosowane jednokrotnie np. z gliny lub plasteliny. 

 

Materiały  na  formy  klejowe  to:  klej  skórny,  klej  kostny, żelatyna  techniczna, gliceryna, 

ałun  potasowo-glinowy,  formalina.  Jedną  formę  klejową  można  zastosować  20÷25  krotnie, 
ale  przy  modelach  o  bardziej  złożonym  kształcie  tylko  5÷7  razy.  Formy  klejowe  po 
wykorzystaniu  można  około  dziesięciokrotnie  stopić  i  użyć  na  nowo.  Wadą  jest  jednak 
wrażliwość  na  ciepło  i  skurcz  podczas  oziębiania  oraz  łatwość  uszkodzeń  powierzchni. 
Ponadto formy te łatwo pleśnieją. 
 
Klej  skórny  –  otrzymuje  się  podczas  chemicznej  przeróbki  ścinków  skór  surowych,  ma 
barwę  od  jasnożółtej  do  ciemnobrązowej.  Produkowany  jest  w  postaci  perełek,  proszku, 
tabliczek. Dzieli się na gatunki- lepsze mają mniejszą zawartość popiołu oraz większą lepkość 
i  te  gatunki  są  używane  do  wyrobu  form  klejowych.  Klej  skórny  charakteryzuje  się  dużą 
chłonnością wody:  zanurzony w wodzie o tem. 15 do 20ºC po napęcznieniu zwiększa swoją 
masę o co najmniej 100%. Różny jest czas takiego pęcznienia: 2 godziny dla kleju w postaci 
perełek, a 18 godzin dla kleju w postaci tabliczek. 
Aby przygotować klej skórny należy go zalać zimną wodą i poczekać aż spęcznieje – trwa to 
7  do  24  godzin.  Kleju  nie  można  moczyć  zbyt  długo,  aby  wchłonął  za  dużo  wody.  Klej 
wyjmuje  się  z  wody,  podczas  zginania  spęczniałej  tabliczki  w  środku  jej  przekroju  widać 
biały  pasek.  Po  wyjęciu  z  wody  odstawia  się  klej  na  kilka  godzin,  a  następnie  wkłada  do 
dwuczęściowego  naczynia  i  rozgrzewa  w  kąpieli  wodnej  do  temperatury  nie  wyższej  niż 
80°C.  Kleju  nie  wolno  podgrzewać  bezpośrednio  na  ogniu,  ale  w  naczyniu  zanurzonym 
w drugim trochę większym, wypełnionym wodą. 
Rozgrzany  klej  powinien  mieć  konsystencje  gęstego  syropu,  a  rozrzedzać  wolno  go  tylko 
gorącą  wodą.  W  czasie  stygnięcia  klej  należy  stale  mieszać,  aby  nie  tworzył  się  kożuch. 
Kożuch nie może się dostać do formy. 
Temperatura kleju podczas wykonywania formy powinna wynosić około 40°C. 
Klej,  który  pozostanie  po  wykonaniu  formy  należy  wylać  na  naoliwiona  blachę,  a  po 
ostygnięciu pociąć na kawałki i suszyć na siatce. 
Przerabiając  stare  formy  na  klej  należy  po  rozgrzaniu  przefiltrować  go  przez  gęste  sito  lub 
mokrą tkaninę i ponadto dodać część nowego kleju. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

16 

Klej kostny otrzymywany z odtłuszczonych kości zwierzęcych jest mniej przydatny, gdyż ma 
mniejszą lepkość i więcej zanieczyszczeń w tym tłuszczu. 
 
Żelatyna  techniczna  –  jest  produkowana  w  postaci  cienkich  płatów  lub  grysu.  Czas 
pęcznienia  wynosi  około  15  minut. Żelatyna  jest najlepszym  materiałem  do  form klejowych 
i formy takie mają większą trwałość  w porównaniu z formami z kleju skórnego. 
 
Gliceryna – jest bezbarwną, gęstą cieczą o słodkim smaku dobrze mieszającą się z wodą. Pod 
względem chemicznym  jest to alkohol trójwodorotlenowy. Glicerynę dodaje  się do kleju dla 
nadania formie większej elastyczności. 
 
Ałun  potasowo-glinowy  –  ma  postać  proszku  lub  drobnych  kryształów,  używany  jest  jako 
wodny  roztwór  do  powlekania  form  klejowych  w  celu  zwiększenia  ich  odporności  na 
działanie wody i ciepła wydzielanego przez zaczyn gipsowy w czasie wiązania. Ałun dodany 
do gipsu przyśpiesza jego wiązanie. 
 
Formalina – to roztwór wodny aldehydu mrówkowego. Formaliny o stężeniu 40% używa się 
do  utrwalenia  form  klejowych.  Formy  powleczone  formalina  są  odporne  na  wodę 
i podwyższoną temperaturę, jednak nie można ich powtórnie przetopić. 
 
Kauczuk silikonowy jest materiałem na formy silikonowe. Formy takie są bardzo elastyczne, 
bardzo dokładnie odwzorowują kształt modelu, mają dużą odporność cieplną, są niewrażliwe 
na  oddziaływanie  materiału  odlewu  oraz  charakteryzują  się  brakiem  przyczepności  do 
materiałów  na  odlewy.  Formy  silikonowe  stosuje  się  wielokrotnie,  po  100  godzin  licząc  od 
momentu ich wykonania. 
Do  wykonywania  form  sztukatorskich  stosuje  się  dwuskładnikowe  kauczuki  silikonowe 
sieciujące tzn. wulkanizujące się  na gumę, bez ogrzewania w ciągu kilku godzin, za pomocą 
katalizatora. 

W 

Polsce 

produkuje 

się 

kauczuki 

o 

nazwie 

plastosil  

lub  gumosil,  (nowością  jest  gumofix)  Są  to  mieszaniny  reaktywnych  olejów  silikonowych 
i wypełniaczy. Przed usieciowaniem są mieszaniną o konsystencji słabo klejącej się pasty. Po 
dodaniu  katalizatora  w  ilości  1  do  3%  wagowo  i  dokładnym  wymieszaniu  w  temperaturze 
pokojowej  przebiega  reakcja  chemiczna  sieciowania  tworzywa,  w  wyniku  której  powstaje 
materiał  o  właściwościach  gumy.  Należy  zwrócić  uwagę  na  dokładne  mieszanie,  aby 
zapewnić równomierny przebieg reakcji sieciowania. Różne produkty tego rodzaju wykazują 
się różną wytrzymałością na rozciąganie i różnym wydłużeniem względnym 
Katalizator jest  klarowną  cieczą  koloru  jasnożółtego dodawaną  do  kauczuków  silikonowych 
i polimerów silikonowych  bezpośrednio przed użyciem. Powoduje on wulkanizacje  na gumę 
w temperaturze  pokojowej.  Po  zmieszaniu katalizatora  z  kauczukiem  mieszanina  zachowuje 
właściwości robocze (czas przydatności) przez nie mniej niż 30 minut. 
 

Tabela 3. Niektóre właściwości silikonowych kauczuków dwuskładnikowych [11] 
 

Materiał 

Dodatek 

katalizatora 

[%] 

Czas 

przydatności 

[min.] 

Wytrzymałość 
na rozciąganie 

[MPa] 

Wydłużenie 

względne 

[%] 

Gumosil®AD-1 A/B 

10 

60 

8,0 

650 

Gumosil® B 

3 

30 

1,5 

150 

Gumosil® E 

2 

30 

1,0 

160 

Gumosil® K 

5 

30 

1,8 

200 

Gumosil® M 

5 

90-120 

4,7 

600 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

17 

Materiał 

Dodatek 

katalizatora 

[%] 

Czas 

przydatności 

[min.] 

Wytrzymałość 
na rozciąganie 

[MPa] 

Wydłużenie 

względne 

[%] 

Gumosil® WW 

5 

30 

4,0 

400 

Polastosil® M-33 

3 

30 

3,5 

130 

Polastosil® M-56 

5 

30 

2,0 

100 

Dodatek katalizatora podano na 100 części wagowych kauczuku. 
Kauczuki  silikonowe  są  dostarczane  w puszkach  blaszanych  o pojemności  0,5;  1,0; 3,0; 5,0 
litra oraz w hobokach ocynkowanych o pojemności 25 i 50 litrów. 
Stosuje się też rozcieńczalniki aktywne do kauczuków silikonowych dostarczane w butelkach 
o  pojemności  0,  25;  0,5;  1,0  l  lub  kanisterkach  polietylenowych  o  pojemności  1,  3,  5l  oraz 
kanistrach metalowych o pojemności 1 i 5 l. 
Katalizator dostarcza się w butelkach szklanych o pojemności 0,25; 0,5; 1,0 l oraz w balonach 
szklanych o pojemności 25 i 50 litrów. 
Materiały  te  należy  przechowywać  w  pomieszczeniach  suchych  o  temperaturze  najwyżej 
30°C, a katalizator dodatkowo w pomieszczeniu ciemnym. 
Czas przechowywania wynosi 6 miesięcy od daty produkcji. 
 
Produkuje  się  też  dwuskładnikowy  elastomer  poliuretanowy  o  nazwie  handlowej  
Gumofix A/B stosowany do wyrobu średnio elastycznych form o dużej twardości i odlewów 
z  betonu.  Jest  to  poliliol  w  postaci  płynnej  pasty  sieciujący  w  temperaturze  pokojowej  na 
gumę pod wpływem utwardzacza izocyjanianowego. 
Klej przygotowuje się  z 6  części wagowych składnika GUMOFIX A oraz 1 części  wagowej 
składnika GUMOFIX B. 
Gumofix  A/B  przechowywuje  się  w  zamkniętych oryginalnie opakowaniach  w  temperaturze 
+5°C do +25°C 6 miesięcy od daty produkcji. 
 

4.2.2. Pytania sprawdzające 

 

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.  Do czego stosuje się formy sztukatorskie? 
2.  Z jakich materiałów wykonuje się formy elastyczne? 
3.  Wymień inne formy sztukatorskie. 
4.  Z czego wykonuje się formy stracone? 
5.  Jakie materiały stosuje się na formy klejowe? 
6.  Ile razy można zastosować tą samą formę klejową? 
7.  Jakie są wady form klejowych? 
8.  Jakie właściwości ma klej stosowany na formy klejowe? 
9.  W jakiej postaci występuje klej skórny? 
10.  Jak przygotowuje się klej skórny? 
11.  Jaką konsystencję powinien mieć rozgrzany klej? 
12.  Ile wynosi temperatura kleju podczas wykonania formy? 
13.  Jak postępuje się z klejem pozostałym po wykonaniu formy? 
14.  Jakie znaczenie ma gliceryna jako dodatek do kleju? 
15.  Do czego służą ałun potasowo-glinowy i formalina? 
16.  Jakie są zalety form z kauczuków silikonowych? 
17.  Jakie są nazwy produkowanych w Polsce kauczuków? 
18.  Jak zachowują się kauczuki po dodaniu katalizatora? 
19.  Jak duży jest dodatek katalizatora? 
20.  Jakie są warunki przechowywania kauczuków silikonowych i katalizatora? 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

18 

4.2.3. Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie  1 

Przygotowanie kleju do wykonania formy klejowej. 
Na  podstawie  zdobytych  wiadomości  przygotuj  klej  skórny  ze  starej  formy  lub 

w tabliczkach do wykonania formy klejowej. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie powinieneś: 

1)  zalać klej w tabliczkach zimną wodą, 
2)  kontrolować długość moczenia kleju,  
3)  wyjąc tabliczki kleju w odpowiednim czasie, 
4)  odstawić klej na kilka godzin, 
5)  rozgrzać klej w kąpieli wodnej w temperaturze max 80°C, 
6)  mieszać klej do ostygnięcia do temperatury nie mniej niż 40°C. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

poradnik ucznia, 

−

 

naczynie do moczenia kleju, 

−

 

zestaw naczyń do kąpieli wodnej, 

−

 

mieszadło, 

−

 

gęste sito lub mokra tkanina. 

 
 
Ćwiczenie 2.  

Przygotowanie kauczuku silikonowego do wykonania formy. 
Na  podstawie  zdobytych  wiadomości  przygotuj  kauczuk  silikonowy  do  wykonania 

formy. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie powinieneś: 

1)  przygotuj materiały do wykonania ćwiczenia i rozmieść je na stanowisku, 
2)  zapoznaj się z instrukcją producenta, 
3)  przygotuj odpowiednią ilość składników pamiętając o zaleceniach, 
4)  wymieszaj dokładnie składniki, 
5)  sprawdź czas trwania usieciowania, 
6)  sprawdź wielkość wydłużenia po wulkanizacji. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

karty techniczne producenta kauczuku silikonowego i katalizatora, 

−

 

przyrządy pomiarowe do ustalenia wydłużenia, 

−

 

kartka i ołówek do zapisania wyniku i uwag. 

 
 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

19 

4.2.4. Sprawdzian postępów 

 
Czy potrafisz: 

Tak 

Nie 

1)  wskazać zastosowanie form sztukatorskich?  

□ 

□

 

2)  wymienić materiały do wykonania form elastycznych? 

□

 

□

 

3)  wskazać zalety i wady form z kleju skórnego? 

□

 

□

 

4)  podać kolejne czynności podczas przygotowania kleju? 

□ 

□ 

5)  wskazać  sposób  postępowania  z  klejem  pozostałym  po  wykonaniu 

formy? 

□

 

□

 

6)  wyjaśnić zastosowanie żelatyny i ałunu potasowo-glinowego? 

□ 

□ 

7)  wymienić zalety form z kauczuku silikonowego? 

□ 

□ 

8)  wskazać  kolejne  czynności  podczas  wykonania  mieszaniny 

kauczuku silikonowego i katalizatora? 

□ 

□ 

9)  określić czas przydatności wyrobu do użycia? 

□ 

□ 

10)  określić  przykładowe  cechy  techniczne  wybranych  wyrobów  na 

podstawie tabeli? 

□ 

□ 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

20 

4.3. Przygotowanie zapraw 

 

4.3.1.  Materiał nauczania 

 
 

W  robotach  sztukatorskich  wykonuje  się  zaprawy  aby  ręcznie  formować  sztukaterie  na 

suficie  lub  ścianie  ze  świeżych  zapraw.  Jest  to  umiejętność  podstawowa  w  zawodzie 
sztukatora  mająca  bardzo  długą  tradycję.  Sztukaterie  wykonuje  się  wtedy  z  zaprawy  tego 
samego  rodzaju  co  tynk.  Zaprawy  są  też  stosowane  do  wykonywania  odlewów,  czyli  kopii 
modelu  wykonanych  za  pomocą  formy  zdjętej  uprzednio  z  modelu.  Ponadto  do  robót 
sztukatorskich należy wykonywanie tynków szlachetnych m.in. stiuków. 
Do robót tych stosuje się zaprawy wg poniższego zestawienia: 
 

Tabela 4. Zastosowanie zapraw w robotach sztukatorskich [5] 
 

Zastosowanie 

Rodzaj zaprawy 

Sztukaterie na ścianach wewnętrznych 

- 

zaprawa gipsowa 

- 

zaprawa gipsowo-wapienna 

Sztukaterie na ścianach zewnętrznych 

- 

zaprawa cementowo-wapienna 

- 

zaprawa szlachetna na spoiwie 
cementowym lub cementowo-wapiennym 

Rdzeń 

- 

zaprawy cementowe 

 

Odlewy detali 
architektonicznych 
lub rzeźb 

Warstwa wierzchnia 
lub cały odlew 

- 

zaczyn gipsowy 

- 

zaprawy szlachetne 

- 

zaprawy stiukowe 

 

 

Zaprawy  na  odlewy  są  ubijane  w  formie  i  powinny  mieć  konsystencję  wilgotnej  ziemi 

tzn. ściśnięte w dłoni nie mogą wykazywać wyciekania kropel wody. Ponadto do wykonania 
odlewów stosuje się zaczyn gipsowy (omówiony w p. 4.1) oraz beton i lastryko (omówione w 
p. 4.4) 

 

Zaprawy  to  mieszaniny  spoiwa,  kruszywa,  wody  i  różnych  dodatków.  Zależnie  od 

podstawowego  składnika  jakim  jest  spoiwo,  rozróżnia  się  zaprawy  wapienne,  cementowe, 
wapienno-cementowe,  gipsowe,  wapienno-gipsowe  i  inne.  Mają  one  różne  właściwości  ze 
względu  na  różne  właściwości  spoiw.  Uzyskanie  zaprawy  o  potrzebnych  właściwościach 
wymaga  prawidłowego  doboru  składników,  starannego  ich  dozowania  i  mieszania  oraz 
zużycia w odpowiednim czasie zanim rozpocznie się wiązanie spoiwa.  

 
Dozowanie składników może być objętościowe lub wagowe. Dozowanie wagowe stosuje 

się w wytwórniach zapraw, natomiast w warunkach budowy, szczególnie przy niedużej ilości 
robót,  stosuje  się  dozowanie  objętościowe.  W  związku  z  tym  receptury  też  przedstawiają 
ilości  składników  w  różny  sposób.  Dla  zapraw  dozowanych  objętościowo  zapisuje  się 
receptury  w  postaci  stosunku  liczbowego  np.  1:2:6,  gdzie  kolejne  liczby  oznaczają  ilości 
składników podstawowych: spoiwo

1

 : spoiwo

2

 : piasek, a więc, np. cement : wapno : piasek. 

Składniki  są  odmierzane  za  pomocą  tego  samego  pojemnika  w  stanie  luźno  usypanym. 
Pojemnikiem  mogą  być,  zależnie  od  potrzeb  ilościowych  zaprawy,  wiadra  o  znanej 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

21 

pojemności,  taczki,  skrzynie-  zawsze  jednak  takie  same  dla  wszystkich  odmierzanych 
składników. Nie powinno się stosować szufli do odmierzania składników zaprawy. 

Stanowisko  do  ręcznego  przygotowania  zaprawy  powinno  być  odpowiednio 

zorganizowane. Niezbędne jego wyposażenie to: 

−

 

duża płaska skrzynia tzw. fola do mieszania zapraw, 

−

 

waga do odmierzania składników, 

−

 

pojemniki do odmierzania, np. skrzynie, wiadra, 

−

 

wiadra do przenoszenia składników zapraw, 

−

 

beczka na wodę, 

−

 

łopaty, graca do mieszania zapraw, 

−

 

taczka do transportu materiałów, 

−

 

penetrometr do sprawdzania konsystencji lub stożek pomiarowy. 
Dla  większości  zapraw  mieszanych  ręcznie  kolejność  czynności  jest  podobna:  najpierw 

miesza się suche składniki do jednolitej barwy, a potem ostrożnie dozuje wodę i miesza dalej 
do momentu uzyskania jednorodnej mieszaniny. Dodatki dozuje się według instrukcji.  

Do  przygotowania  zaprawy  z  gotowej  suchej  mieszanki  potrzebna  jest  wiertarka  

z mieszadłem. 

Mieszanie  mechaniczne  wymaga  zastosowania  betoniarki  lub  mieszarki  do  zapraw  

i  dozowania  składników  w  odpowiedniej  kolejności.  Podczas  obsługiwania  urządzeń 
mechanicznych  należy  przestrzegać  zasad  bezpiecznej  pracy,  niezbędne  jest  zwłaszcza 
przeszkolenie. Podstawowe zasady bezpieczeństwa polegają na: 

−

 

prawidłowym podłączeniu urządzeń mechanicznych do sieci elektrycznej, 

−

 

powstrzymaniu się od napraw instalacji i rządzeń elektrycznych jeżeli nie jest się do tego 
uprawnionym, 

−

 

dbaniu o stan i sprawność osłon elementów wirujących, 

−

 

natychmiastowym  wyłączeniu  pompy  agregatu  tynkarskiego,  gdy  ciśnienie  przekroczy 
wielkość dopuszczalną, 

−

 

przestrzeganiu  zakazu  stosowania  do  mieszanek  tynkarskich  dodatków  szkodliwych 
 dla zdrowia, 

−

 

stosowaniu właściwego ubrania roboczego (m.in. maski, rękawce ochronne). 
 
Poniżej  zostały  podane  receptury  i  niektóre  wskazania  dotyczące  mieszania  dla  zapraw 

stosowanych w robotach sztukatorskich. 

 

Zaprawa  cementowa  to  mieszanina  cementu,  piasku  i  wody  oraz  czasem  też  składników 
dodatkowych. 

Dodatki  mają  różne  znaczenie:  uplastyczniające,  uszczelniające,  przyśpieszające  wiązanie, 
barwiące, inne - zależnie od przeznaczenia zaprawy. Na przykład dodatek ciasta wapiennego 
poprawia urabialność zaprawy cementowej. 

 

 

 

 

 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

22 

Tabela 5. Receptury objętościowe dla zapraw cementowych [5] 

Marka cementu 

Marka zaprawy 

Proporcje objętościowe cement: piasek 

M2 

1 : 6 

M4 

1 : 5 

M7 

1 : 4 

M12 

1 : 3 (1 : 3,5) 

M15 

1 : 3 

32,5 (42,5) 

M20 

1 : 1,5 

 

Tabela 6. Receptury dla zaprawy cementowo-wapiennej z użyciem wapna hydratyzowanego [8] 

Ilość składników  na 1 m

3

 zaprawy 

Marka 

zaprawy 

Proporcje objętościowe 

wapno hydratyzowane : 

piasek 

wapno 

hydratyzowane [kg] 

piasek  

[l] 

1 : 3 

216 

1080 

M 0,3 

1 : 4 

168 

1100 

1 : 1 

410 

680 

1 : 2 

290 

970 

M 0,6 

1 : 2,5 

250 

1040 

 

 

Tabela 7. Kolejność mieszania [5] 

Mieszanie ręczne 

Mieszanie mechaniczne 

1) mieszanie z cementem dodatków sypkich, 

np. mączek, pigmentów 

2) dodanie kruszywa i wymieszanie 

3) rozmieszanie z wodą dodatków 

rozpuszczalnych w wodzie 

4) dodanie wody i roztworów wodnych 

składników dodatkowych 

Kolejne czynności są takie same jak 
podczas mieszania ręcznego. 

 

Zaprawę  cementową  należy  zużyć  w  ciągu  2  godzin  od  chwili  jej  przyrządzenia,  
a gdy temperatura powietrza przekracza 25°C to czas zużycia wynosi 0,5 godziny. 

 

Zaprawa wapienna to mieszanina ciasta wapiennego i piasku. Zamiast ciasta wapiennego 
można stosować wapno hydratyzowane (inaczej suchogaszone) lub wapno hydrauliczne. 

 

 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

23 

 

Tabela 8. Receptury dla zaprawy z użyciem ciasta wapiennego [8] 

Ilość składników na 1 m

3

 zaprawy 

Marka 

zaprawy 

Proporcje objętościowe 

ciasto wapienne : piasek 

ciasto wapienne  

[l] 

piasek  

[l] 

1 : 3,5 

280 

980 

1 : 4,0 

250 

1000 

M 0,3 

1 : 4,5 

230 

1030 

1 : 2,0 

440 

880 

1 : 2,5 

380 

950 

M 0,6 

1 : 3,0 

330 

960 

 

Ilość wody zależy od konsystencji jaką chcemy uzyskać. 
 

Tabela 9. Receptury dla zaprawy z użyciem wapna hydratyzowanego [8] 

Ilość składników  na 1 m

3

 zaprawy 

Marka 

zaprawy 

Proporcje objętościowe 

wapno hydratyzowane : 

piasek 

wapno 

hydratyzowane [kg] 

piasek  

[l] 

1 : 3 

216 

1080 

M 0,3 

1 : 4 

168 

1100 

1 : 1 

410 

680 

1 : 2 

290 

970 

M 0,6 

1 : 2,5 

250 

1040 

 

Tabela 10. Kolejność mieszania przy użyciu ciasta wapiennego [5] 

Mieszanie ręczne 

Mieszanie mechaniczne 

1) mieszanie ciasta wapiennego z małą ilością 

wody 

2) dodanie piasku i reszty wody 

1) wlanie do mieszalnika wody 

2) dodanie piasku 

3) dodanie ciasta wapiennego 

 

Tabela 11. Kolejność mieszania przy użyciu wapna hydratyzowanego [5] 

Mieszanie ręczne 

Mieszanie mechaniczne 

1) mieszanie wapna z piaskiem 

2) dodanie wody i wymieszanie 

1) wlanie do mieszalnika wody 

2) dodanie piasku 

I.  dodanie wapna hydratyzowanego 

 

Przygotowując  zaprawę  wapienną  z  wapna  hydratyzowanego  zaleca  się  wymieszać  wapno 
hydratyzowane  z  wodą  1  lub  2  dni  wcześniej.  Polepszy  to  urabialność  zaprawy.  Następnie 
kolejność 

mieszania 

jest 

taka 

jak 

przy 

użyciu 

ciasta 

wapiennego. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

24 

Zaprawę  wapienną  należy  zużyć  w  ciągu  8  godzin  od  chwili  jej  przyrządzenia,  a  jeżeli 
temperatura otoczenia przekracza 25°C to czas zużycia wynosi 4 godziny. 

Zaprawa cementowo-wapienna to mieszanina cementu, wapna, piasku i wody. Stosuje się: 
- cement marki 32,5,  
- ciasto wapienne lub wapno hydratyzowane, 
- piasek lub miał kamienny. 

 

Tabela 12. Receptury dla zaprawy cementowo-wapiennej [8] 

Ilość składników na 1 m

3

 zaprawy 

o konsystencji 6 ÷ 8 

Marka 

zaprawy 

Proporcje objętościowe 

cement : wapno : piasek 

(dla cementu marki 32,5 

i wapna hydratyzowanego) 

Cement 

 

wapno 

hydratyzo

wane 

piasek 

 

 

woda 

 

 

 

[kg] 

[kg] 

[l] 

[l] 

M 2 

1 : 1 : 9 

138 

78 

1040 

300 

M 4 

1 : 1 :6 

190 

106 

950 

310 

 

Ponadto zaleca się stosować do narzutu następujące przykładowe proporcje objętościowe: 

- dla tynków zewnętrznych  1:1:7 , 1:1:6, 
- na cokoły       1:0,3:0,4; 1:0,5:4,5, 
- dla tynków wewnętrznych 1:1:9; 1:1,5:8; 1:2:10 

(dla wszystkich powyższych proporcji objętościowych obowiązuje cement marki 32,5 i ciasto 
wapienne). 

 

Tabela 13. Kolejność mieszania [5] 

Mieszanie ręczne 

Mieszanie mechaniczne 

1) mieszanie sypkich dodatków z cementem 

2) mieszanie składników sypkich do 

uzyskania jednorodnej masy 

3) przygotowanie dodatków płynnych np. 

ciasta wapiennego 

4) mieszanie składników sypkich i płynnych 

Kolejne czynności są takie same jak 
podczas mieszania ręcznego. 

 

Zaprawę  cementowo-  wapienną  należy  zużyć  w  ciągu  5  godzin  od  chwili  przygotowania,  
a jeżeli temperatura otoczenia przekracza 25°C to czas zużycia wynosi 1 godzina. 

Zaprawy gipsowe to mieszaniny spoiwa gipsowego, kruszywa, wypełniaczy i wody. 

Zaprawy gipsowo-wapienne zawierają dodatkowo spoiwo wapienne. 

 

 

 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

25 

Tabela 14. Receptury dla zapraw gipsowych [3] 

Ilość składników na 1 m

3

 zaprawy 

Marka zaprawy 

Proporcje objętościowe 

gips [kg] 

piasek [kg] 

M 0,6 do M 1 

1 : 1 

550 

1070 

M 0,3 do M 0,6 

1 : 2 

360 

1400 

M 0,3 

1 : 3 

250 

1550 

 

Tabela 15. Receptury objętościowe dla zapraw gipsowo-wapiennych [3] 

Marka 

zaprawy 

gips 

wapno 

hydratyzowane 

ciasto wapienne 

piasek 

M 1 

1 do 2 

1,5 do 3,0 

3 do 6 

5,5 do 9 

M 2 

1 

0,5 do 2 

1 do 4 

3,0 do 4,0 

M 3 

1 

0,5 

1 

1,0 do 2,0 

 
Tabela 16. Receptury na 1 m

3

 zaprawy gipsowo- wapiennej przy użyciu ciasta wapiennego [5] 

Ilość składników na 1 m

3

 zaprawy 

Marka 

zaprawy 

Proporcje 

objętościowe 

gips 
[kg] 

ciasto wapienne 

[l] 

piasek 

[l] 

M 3 

1:1:2 

284 

300 

780 

M 2 

1:1:3 

223 

230 

810 

M 2 

1:2:4 

160 

330 

670 

 

Tabela 17. Receptury na 1 m

3

 zaprawy gipsowo-wapiennej przy użyciu wapna hydratyzowanego [5] 

Ilość składników na 1 m

3

 zaprawy 

Marka 

zaprawy 

Proporcje 

objętościowe 

gips 

[kg] 

wapno hydratyzowane 

[kg] 

piasek 

[l] 

M 3 

1:1:2 

320 

200 

670 

M 2 

1:1:3 

250 

156 

780 

M 2 

1:2:4 

179 

224 

750 

 

Tabela 18. Kolejność mieszania [5] 

Mieszanie ręczne 

Mieszanie mechaniczne 

1) przygotowanie opóźniacza wiązania gipsu 

(mieszanie z wodą nie dłużej niż 5 minut) 

2) mieszanie składników sypkich  

3) wsypanie do odmierzonej ilości wody 

z opóźniaczem (lub wody z ciastem 
wapiennym) 

1) odmierzyć wodę i wlać ją do mieszarki 

2) dodać piasek - mieszać 1 minutę 

3) dodać wapno - mieszać 1 minutę 

4) dodać gips - mieszać nie dłużej niż 

1 minuta (mieszanie zaprawy gipsowo- 
wapiennej bez opóźniacza lub 
z opóźniaczem powinno trwać nie dłużej 
niż 5 minut) 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

26 

Zaprawę wapienno-gipsową należy zużyć w ciągu 1 godziny od chwili zarobienia wodą. 

Zaprawę  gipsową  należy  zużyć  jak  najszybciej  od  15  minut  do  1  godziny  zależnie  od 
zastosowanego opóźniacza. 

Przygotowane  zaprawy  transportuje  się  na  miejsce  robót  w  taczkach  o  odpowiedniej 

pojemności; należy pamiętać o zasadach bezpiecznego transportu. 

Badanie  wykonanych  zapraw  polega  na  oznaczeniu  ich  cech  fizycznych  w  stanie 

świeżym (oznaczenie konsystencji, gęstości objętościowej) oraz po stwardnieniu (oznaczenie 
przyczepności, skurczu, mrozoodporności, wytrzymałości na zginanie i ściskanie). 
 
Oznaczenie  konsystencji  zaprawy  polega  na  pomiarze  głębokości  zanurzenia    wgłębnika 
penetrometru  w  próbce  zaprawy.  Zaprawę  należy  umieścić  w  naczyniu  cylindrycznym 
penetrometru. Odczytu głębokości zanurzenia dokonuje się na skali z dokładnością do 0,1 cm 
w  ciągu  10  s  od  chwili  opuszczenia  wgłębnika.  Wynik  pomiaru  ustala  się  jako  średnią 
wartość  z  trzech  pomiarów  nie  różniących  się  między  sobą  więcej  niż  1  mm. 
 

 

 

Rys. 2. Penetrometr do pomiaru konsystencji zapraw

 

[9] 

 

 
Oznaczanie  konsystencji  zaprawy,  szczególnie  w  warunkach  budowy,  można  wykonać  za 
pomocą  stożka  pomiarowego.  Tym  bardziej,  że  nawet  najnowsza  literatura  (np.  „Poradnik 
majstra  budowlanego”)  posługuje  się  tym  określeniem  podając  właśnie  konsystencję  wg 
stożka pomiarowego. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

27 

 

 

 

Rys. 3. Naczynie pomiarowe (a) i stożek pomiarowy (b) [8] 

 
 

Naczynie  pomiarowe  należy  napełnić  zaprawą  do  poziomu  około  3  cm  poniżej  jego  górnej 
krawędzi i wyrównać powierzchnię zaprawy. Następnie ustawia się ostrze stożka na zaprawie 
w taki sposób, żeby opadający swobodnie stożek nie dotykał ścianki naczynia pomiarowego. 
Stożek  powinien  zagłębiać  się  w  badaną  zaprawę  pod  własnym  ciężarem.  Następnie 
odczytuje  się głębokość zanurzenia  stożka z dokładnością do 0,5 cm. Badanie przeprowadza 
się  trzykrotnie,  a  jako  wynik  przyjmuje  się  średnią  arytmetyczną  z  trzech  oznaczeń,  przy 
czym    największa  różnica  między  poszczególnymi  pomiarami  nie  może  być  większa  niż 
1 cm. 
Konsystencja zapraw tynkarskich może być: 
- gęsta     -   1 ÷   4 cm, 
- gęstoplastyczna -   4 ÷   7 cm, 
- plastyczna    -   7 ÷ 10 cm, 
- ciekła             - 10 ÷ 12 cm. 
Określeniami  słownymi konsystencji posługują się producenci gotowych suchych mieszanek 
tynkarskich opracowując karty techniczne swoich produktów. 

 

Suche mieszanki tynkarskie do tynków szlachetnych 

Suche  mieszanki  przygotowywane  są  fabrycznie  i  pakowane  w  worki  papierowe  lub 

z folii  o  masie,  np.  10  kg,  25  kg,  30  kg  lub  50  kg.  Należy  je  przechowywać  w  suchych 
pomieszczeniach ułożone najwyżej w 10 warstwach. Czas przechowywania wynosi nie mniej 
niż  3  miesiące  od  daty  wyprodukowania.  Mieszanki  te  przeznaczone  są  do  użycia  po 
zarobieniu  wodą  w  proporcjach  podanych  na  opakowaniu.  Najczęściej  zaleca  się,  aby  nie 
dzielić opakowania. 
Składnikami suchych mieszanek są: 
– 

spoiwo: cement, wapno hydratyzowane, 

– 

kruszywo mineralne, 

– 

wypełniacz naturalny, np. mączka kamienna, 

– 

dodatki  barwiące:  pigmenty,  suche  farby,  mączki  kamienne  ze  skał  kolorowych  lub 
uzyskane ze zmielenia gruzu ceglanego, 

– 

dodatki rozjaśniające, np. mączka kamienna marmurowa lub wapienna, 

– 

dodatki  dekoracyjne,  np.  szkło  mielone,  mika,  masa  perłowa  ze  skorup  mięczaków 
słodkowodnych, 

– 

domieszki lub dodatki modyfikujące.  

 
Poniżej zestawiono kilka przykładowych mieszanek różnych producentów. 
 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

28 

Tabela 19. Zestawienie niektórych informacji o suchych mieszankach na odlewy [5] 

Producent 

Dane techniczne 

Ispo/Tubag [9] 

BaumitBayosan [10] 

BaumitBayosan [10] 

Nazwa mieszanki 

Tubag 

Stuckprofil- Mörtel 

Stuccoco 

Mono Sm 86 

Ttuccoco  

Gus SG 87 

Składniki  

- 

wapno 

- 

cement trasowy 

- 

kruszywa (U1) 

nie zawiera gipsu 

Nie zawiera gipsu 

Konsystencja 
wymieszanej masy 

plastyczna 

 

 

Grubość powłoki 

do 2cm  

w jednej warstwie 

do 2 cm 

na odlewy w formach 

Czas obróbki 

w tem. +20ºC 

45 ÷60 min. 

4) 

5) 

Wydajność 

- 

grob (gruba)  
worek 25 kg  
- 26 l zaprawy 

- 

mittel (średnia) 
worek 40 kg 
- 26 l zaprawy 

- 

fein (drobna) 
worek 30 kg 
- 26 l zaprawy 

1,39 kg / 1 l 

1,92 kg / 1 l 

Masa worka 

j.w. 

25 kg 

25 kg 

Okres przydatności  

6 miesięcy 

 

 

Uwagi 

1), 2), 3) 

Zaprawa 

do 

przygotowania  profili 
metodą  ciągnięcia  w 
jednej warstwie 

 

Uwagi: 
1)  Stosuje się mieszanki o różnym uziarnieniu: 

- 

Stuckprofil- Mörtel grob - o uziarnieniu 0-4 mm do wstępnego narzutu, max 7-8 cm 
w jednej warstwie, 

- 

Stuckprofil- Mörtel mittel – o uziarnieniu 0-2 mm do nadania właściwego kształtu, 

- 

Stuckprofil-  Mörtel  fein  –  o  uziarnieniu  0-0,4  mm,  szlichta  wykańczająca  2-3  mm 
w jednej warstwie. 

2)  Nadaje się tylko do obróbki ręcznej. 
3)  Poza czystą wodą nie wolno dodawać żadnych innych substancji. 
4)  Elementy wykonane na stołach można zdejmować po 2-3 godzinach. 
5)  Wyjmowanie z formy po 1,5 – 2,5 godzinach. 

 
Mieszanki  do  uzupełnienia  ubytków  w  sztukateriach  przygotowuje  się  też  samodzielnie 

na  podstawie  receptur  opracowanych  przez  specjalistów.  Zasadą  jest  tu  dopasowanie 
parametrów do właściwości  mieszanek oryginalnych. Na przykład podczas renowacji  fasady 
Kamienicy pod  Gwiazdą w Toruniu odwołano się do wcześniejszych  badań  i przygotowano 
zaprawę do uzupełnienia ubytków w sztukateriach z następujących składników: 
- biały cement, 
- wapno, 
- piasek szklarski, 
- pigmenty, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

29 

- dodatki mielonej cegły i węgla drzewnego, 
- woda zarobowa z dodatkiem emulsji akrylowej. 
 

Stiuki  to  szlachetne  wyprawy  o  bardzo  drobnoziarnistej  strukturze,  które  po 

odpowiedniej  obróbce  naśladują  polerowany  kamień.  Ponieważ  często  jest  to  imitacja 
marmuru,  dlatego  są  nazywane  sztucznym  marmurem.  Stiuki  wykonywane  były  w  już 
w starożytności,  a  w  okresie  baroku  umożliwiły  wykonywanie  bogatych  form  zdobniczych, 
których  wykonanie  w  kamieniu  byłoby  niemożliwe  lub  bardzo  kosztowne.  Obecnie  stosuje 
się dwa rodzaje stiuków: 
- stiuk wapienny lustrzany – jedyny materiał wapienny nadający się na elewacje, 
- stiuk gipsowy – stanowiący dekoracyjną wyprawę wnętrz budynków. 
 
Do  wykonania  stiuku  wapiennego  lustrzanego  stosuje  się  długo  dołowane  ciasto  wapienne. 
Niektóre przepisy podają, że czas dołowania powinien wynosić 30 lat, jednak obecnie stosuje 
się ciasto wapienne dołowane 3  lata. Jako podkład pod stiuk   stosuje się zaprawę składającą 
się  z  1  części  ciasta  wapiennego  oraz  1÷2części  czystego  przemytego  piasku  łamanego 
o uziarnieniu 1÷8 mm. Zaprawę zarabia się podobnie jak zwykłą zaprawę wapienną ale trochę 
gęściej. Skład wierzchniej warstwy jest następujący: 
- stare ciasto wapienne przetarte przez gęste sito 1 część, 
- mączka marmurowa 1÷2,5 części, 
- pigment namoczony w wodzie, 
- woda w takiej ilości tylko, aby zaprawa dała się rozmieszać bez grudek.  
 
Stiuki  gipsowe  mogą  być  białe,  jednobarwne,  wielobarwne  i  wzorzyste  (intarsjowane). 
Stiuki  białe  wykonuje  się  z  czystego  gipsu  bez  dodatku  pigmentów.  Stiuki  jednobarwne 
uzyskuje się przez dodatek odpowiedniego pigmentu mineralnego, a stiuki wielobarwne przez 
jednoczesne  zastosowanie  zaprawy  stiukowej  o  różnym  zabarwieniu.  Zaprawa  stiukowa 
składa  się  z  gipsu,  wody  klejowej  i  pigmentów.  Należy  tu  stosować  gips  o  dużej 
wytrzymałości  np.  gips  alabastrowy  lub  podwójnie  wypalany  gips  ałunowy  zwany  gipsem 
marmurowym  ze  względu  na  swoją  twardość,  albo  gips  modelarski.  Każde  spoiwo  gipsowe 
należy  przesiać  przez  gęste  sito  aby  usunąć  z  niego  ziarna  obcych  wtrąceń,  które  mogłyby 
niekorzystnie  ujawnić  się  na  powierzchni  stiuku  podczas  polerowania.  Woda  klejowa 
powinna opóźnić wiązanie gipsu o 3 godziny, czasem o 8 godzin. Przygotowuje się ją z kleju 
glutynowego  w  postaci  tabliczek,  które  pozostawia  się  na  noc  zalane  wodą  w  celu 
spęcznienia. Następnie dodaje się wodę w ilości 10 dm

3

 na 5 tabliczek i rozgrzewa w kąpieli 

wodnej  do  całkowitego  rozpuszczenia.  Potem  dodaje  się  do  gorącego  roztworu  ¾  dm

3

 

czystego  ciasta  wapiennego  i  dokładnie  miesza.  Dodatek  wapna  powoduje,  że  klej  traci 
zdolność  do  galaretowania  po  oziębieniu.  Tak  otrzymany  roztwór  kleju  zlewa  się  ostrożnie 
znad  osadu  wapna  uważając  aby  cząsteczki  osadu  nie  dostały  się  do  zlanej  wody  klejowej, 
ponieważ będą powodowały plamy  i zmniejszą podatność do szlifowania i polerowania. Aby 
czas wiązania wyniósł 3÷ 8 godzin rozcieńcza się pierwotny roztwór w proporcji 1:10 do 1:5. 
Do  barwienia  stiuków  stosuje  się  pigmenty  mineralne  głównie  ziemne,  ale  też  syntetyczne 
nieorganiczne takie jak: 
- 

białe: gips, biel tytanowa, biel cynkowa, 

- 

żółte: ochry, siena naturalna, żółcień kadmowa, żółcień barytowa, żółcień marsowa, 

- 

czerwone:  ochra  palona,  siena  palona,  cynober,  czerwień  wenecjańska,  czerwień 
angielska, czerwień kadmowa, czerwień chromowa, 

- 

brązowe: umbra naturalna, umbra palona,  

- 

niebieskie: lapis lazuli, kobalt, ultramaryna, błękit manganowy, 

- 

zielone: zieleń ziemna, malachit, zieleń kobaltowa, zieleń chromowa, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

30 

- 

czarne: czerń kostna, czerń frankfurcka, sadza. 

Zasadą  jest tu stosowanie takiego pigmentu jak w czasie powstania danego stiuku. Pigmenty 
dodaje się w  stanie  suchym do gipsu  i miesza dokładnie, a  następnie przesiewa razem przez 
gęste  sito  kilkakrotnie.  Ten  sposób  pozwala  na  dokładniejsze  dozowanie  i  lepsze 
wymieszanie.  Można  stosować  też  pigmenty  namoczone  wodą  i  utarte  na  pastę.  Pigmenty 
czarne  pochodzenia  organicznego  namacza  się  w  spirytusie.  Mieszankę  gipsu  i  pigmentu 
wsypuje  się  do  wody  klejowej,  miesza  i  ugniata  na  masę  o  konsystencji  ciasta.  Podobnie 
przygotowuje  się  jeszcze  dwie  następne  porcje  zaprawy,  jedną  o odcieniu nieco  jaśniejszym 
od  podstawowej  barwy,  drugą  o  odcieniu  ciemniejszym.  W  ten  sposób  sztukator  dysponuje 
trzema  bochenkami  zaprawy,  różniącymi  się  odcieniem  głównej  barwy  i  wykorzystuje  je 
odpowiednio chcąc uzyskać wyprawę przypominającą marmur. 

 

4.3.2. Pytania sprawdzające 

 

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.  Jakie są podstawowe składniki zapraw tynkarskich? 
2.  Jakie rodzaje zapraw można rozróżnić zależnie od spoiwa? 
2.  Jakie zaprawy stosuje się na sztukaterie wewnątrz budynku? 
3.  Jakie zaprawy stosuje się na sztukaterie na elewacjach? 
3.  Jakie zaprawy stosuje się na rdzenie odlewów? 
4.  Jakie zaprawy stosuje się na wierzchnią warstwę odlewów lub całe odlewy? 
5.  Czym różnią się gotowe mieszanki od zwykłych zapraw tynkarskich przygotowywanych 

na budowie? 

6.  Jakie receptury i dozowanie stosuje się w warunkach niedużych ilości robót? 
7.  Wyjaśnij zapis receptury 1:2:6 dla zaprawy cementowo wapiennej. 
8.  Na czym polega dozowanie objętościowe składników? 
9.  Jaki  sprzęt  i  narzędzia  powinny  się  znajdować  na  stanowisku  do  ręcznego  mieszania 

zaprawy? 

10.  Jaka jest podstawowa kolejność ręcznego mieszania zapraw? 
11.  Jaka jest kolejność mieszania mechanicznego dla przykładowej zaprawy? 
12.  Jak wykonasz zaprawę z suchej mieszanki? 
13.  Co  jest  podstawowym  zaleceniem  podczas  przygotowania  zapraw  z  gotowych 

mieszanek? 

14.  Jakie urządzenie jest potrzebne do mechanicznego mieszania zapraw? 
15.  Jakich  zasad  bezpiecznej  pracy  należy  przestrzegać  podczas  obsługiwania  urządzeń 

mechanicznych do mieszania zapraw? 

16.  Jak zabezpieczyć się przed wdychaniem pyłu i uszkodzeniem skóry rąk podczas robót? 
17.  Co jest miarą konsystencji zaprawy? 
18.  Jak zbadać na budowie konsystencję zaprawy? 
19.  Jaką konsystencję powinna mieć zaprawa cementowa na rdzeń odlewu? 
20.  Który składnik zaprawy reguluje jej konsystencję bez zmiany innych parametrów? 
21.  Jakiego wapna używa się do wykonania stiuku? 
22.  Jaki jest skład zaprawy stiukiowej do zastosowania na elewacji? 
23.  Jaki jest skład zaprawy stiukowej wewnętrznej? 
24.  Jaka jest kolejność czynności podczas wykonania zaprawy stiukowej gipsowej? 
25.  Ile porcji zaprawy stiukowej gipsowej należy przygotować i czym one się różnią? 

 
 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

31 

4.3.3. Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie  1  

Wykonanie  sposobem  mechanicznym  zaprawy  cementowo-  wapiennej  do  uzupełnienia 

ubytków sztukaterii na elewacji. 

Na  podstawie  zdobytych  wiadomości  wykonaj  mechanicznie  8  l  zaprawy  cementowo-

wapiennej marki M4 o konsystencji 6 cm wg podanej receptury. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie powinieneś: 

1)  ustalić  ilość  składników  do  wykonania  ćwiczenia  na  podstawie  receptury  dla  1  m

3

 

zaprawy, 

2)  przypomnieć sobie zasady dotyczące odmierzania składników, 
3)  przypomnieć sobie kolejność mieszania składników, 
4)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia, 
5)  ubrać się w strój roboczy, 
6)  odmierzyć wagowo potrzebne składniki, 
7)  zastosować właściwą kolejność dozowania, 
8)  pamiętać o ostrożnym dozowaniu wody, 
9)  sprawdzić konsystencję uzyskanej mieszanki tynkarskiej. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

poradnik dla ucznia dla danej jednostki modułowej, 

−

 

kartka, ołówek, kalkulator do obliczenia potrzebnych ilości składników, 

−

 

wiadro o pojemności 12 l do mieszania zaprawy, 

−

 

waga do odmierzania składników, 

−

 

wiadra do dozowania wody i przenoszenia składników zaprawy, 

−

 

wiertarka wolnoobrotowa z mieszadłem, 

−

 

penetrometr do sprawdzenia konsystencji lub stożek pomiarowy. 

 
Ćwiczenie 2 

Wykonanie masy tynkarskiej z zaprawy szlachetnej zgodnie z instrukcją producenta. 
Na  podstawie  zdobytych  wiadomości  wykonaj  masę  tynkarską  na  odlew  sztukatorski 

o objętości  około  5  dm

3

  z  gotowej  mieszanki  szlachetnej  stosując  zalecenia  producenta 

dotyczące zużycia. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie powinieneś: 

1)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia, 
2)  ubrać się w strój roboczy, 
3)  zapoznać się z instrukcją producenta wykonania mieszanki, 
4)  odważyć potrzebną ilość mieszanki szlachetnej, 
5)  odmierzyć potrzebną ilość wody, 
6)  wykonać mieszanie składników gotowych z wodą, 
7)  ustalić konsystencję wykonanej mieszanki. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

poradnik dla ucznia dla danej jednostki modułowej, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

32 

−

 

pojemnik o pojemności 10 litrów do mieszania zaprawy, 

−

 

wiadro do dozowania wody, 

−

 

wiertarka wolnoobrotowa z mieszadłem,

 

−

 

penetrometr do ustalenia konsystencji lub stożek pomiarowy.

 

 

 

4.3.4. Sprawdzian postępów 

 
Czy potrafisz: 

Tak 

Nie 

1)  wymienić  składniki  przykładowej  zaprawy  na  sztukaterie wewnętrzne 

i zewnętrzne? 

□ 

□

 

2)  wymienić zaprawy stosowane na odlewy? 

□

 

□

 

3)  określić wskazania dotyczące doboru zapraw na renowacje sztukaterii? 

□ 

□

 

4)  wyjaśnić  różnicę  pomiędzy  gotowymi  mieszankami  a  zwykłymi 

mieszankami przygotowanymi na budowie? 

□ 

□

 

5)  wymienić  kolejne  czynności  podczas  wykonania  zaprawy  stiukowej 

wewnętrznej i zewnętrznej? 

□ 

□

 

6)  wymienić 

kolejne 

czynności 

podczas 

mieszania 

ręcznego 

i mechanicznego zwykłej zaprawy cementowej? 

□ 

□

 

7)  wymienić  kolejne  czynności  podczas  wykonania  zaprawy  szlachetnej 

z gotowej mieszanki? 

□ 

□

 

8)  wymienić  narzędzia  i  sprzęt  do  wykonania  zapraw  ręcznie 

i mechanicznie? 

□ 

□

 

9)  określić  zasady  bezpiecznej  pracy  podczas  mieszania  zapraw  ręcznie 

i mechanicznie? 

□ 

□

 

10)  zbadać konsystencję przygotowanej zaprawy? 

□ 

□

 

 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

33 

4.4. Przygotowanie betonu i lastryka 

 

4.4.1.  Materiał nauczania 
 
 
 

 

Rys. 4. Przykład odlewu ze sztucznego kamienia i betonu [10] 

 

 
Beton stosuje się głównie na rdzenie odlewów  natomiast mieszanki lastrykowe stosuje się do 
wykonania  całego  odlewu  lub  wierzchniej  warstwy  większej  rzeźby.  Przygotowaną 
mieszankę betonową ubija się w formach odpowiednio wytrzymałych. 
Składniki  betonu  to:  cement,  kruszywo drobne  (piasek)  i  grubsze  (żwir),  woda  i  dodatki  lub 
domieszki modyfikujące właściwości mieszanki lub stwardniałego wyrobu. 
W celu przyśpieszenia twardnienia mieszanek stosowanych do odlewów używać się powinno 
cementu szybko twardniejącego. 
Obecnie produkuje się: 
- cementy portlandzkie powszechnego użytku (CEM I, CEM II, CEM III, CEM IV), 

- cement murarski, 

- cement biały, 

- cement hydrotechniczny. 

Zależnie od rodzaju i udziału dodatków rozróżnia się następujące rodzaje cementów: 

- CEM I - cement portlandzki (bez dodatków),  

- CEM II – cementy portlandzkie z dodatkami:  żużlowe, krzemionkowe, pucolanowe,        
  wapienne, żużlowo-popiołowe,  
- CEM III – cementy hutnicze 
- CEM IV – cementy pucolanowe. 

Zależnie od wytrzymałości na ściskanie normowej zaprawy rozróżnia się klasy cementów: 
32,5N   32,5R   42,5N   42,5R   52,5N   52,5R.  

Liczby  określają  wytrzymałość  w  MPa  po  28  dniach  twardnienia.  Litery  mówią  o  czasie 
twardnienia cementu danej klasy: N- normalnie twardniejący, R- szybko twardniejący. 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

34 

Poniżej  zamieszczono  tabelę  zawierającą  wskazania  dotyczące  stosowania  różnych 
cementów. 

 

Tabela 20. Zalecane główne zastosowanie cementów powszechnego użytku [9] 

Rodzaj cementu 

Zastosowanie 

CEM I 

konstrukcje monolityczne, prefabrykowane i sprężone 

CEM III 

konstrukcje masywne 

CEM II 

drobnowymiarowe wyroby prefabrykowane 

CEM II, III, IV 

- 

elementy niepodlegające obliczeniom statycznym, 

- 

betony wypełniające, 

- 

warstwy podkładowe i wyrównawcze itp. 

 

Jak można odczytać z tabeli, do wykonywania odlewów można stosować cementy CEM II, 
CEM III, CEM IV. 

Do robót elewacyjnych, dekoracyjnych, do produkcji cementu kolorowego stosuje się cement 
portlandzki biały. 
Czas wiązania cementu przedstawia tabela. 
 

Tabela 21. Czas wiązania cementu [9] 

Czas wiązania 

Rodzaj cementu 

Klasa cementu 

[MPa] 

początek 

najwcześniej  

po upływie  

[min] 

koniec 

najpóźniej  

po upływie  

[h] 

32,5N 

32,5R 

75 

- 

42,5N 

42,5R 

60 

- 

Cementy powszechnego użytku 

52,5N 

52,5R 

45 

- 

Cement murarski 

15 

40 

12 

32,5 

42,5 

Cement portlandzki biały 

52,5 

45 

10 

 
 

Cement  może  być  dostarczany  w  workach  papierowych  pakowanych  po  40  lub  50  kg 
oznaczonych i powinny mieć nadruk określający: 

- datę produkcji, 
- nazwę cementu, 
- klasę cementu, 
- zawartość dodatków. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

35 

Cementy  różnych  klas  wykazują  różną  trwałość,  dlatego  zaleca  się  sprawdzić  datę  ich 
produkcji  przed  użyciem.  Informację  o  dopuszczalnym  czasie  stosowania  zamieszczono 
w tabeli poniżej. 

 

Tabela 22. Terminy trwałości cementów [9] 

Klasa cementu 

Liczba dni od daty wysłania 

32,5N, 42,5N 

90 

32,5R, 42,5R , 52,5N 

60 

52,5R 

30 

 

W  zależności  od  klasy  wytrzymałości  cementów  należy  stosować  worki  o  odpowiednich 
kolorach rozpoznawczych. 

 

Tabela 23 . Kolory rozpoznawcze w zależności od klasy cementu [9] 

Klasa wytrzymałości 

Kolor rozpoznawczy worka 

Kolor nadruku 

32,5 

32,5 R 

Jasnobrązowy 

Czarny 

Czerwony 

42,5 

42,5 R 

Zielony 

Czarny 

Czerwony 

52,5 

52,5 R 

Czerwony 

Czarny 

Biały 

 

Cement  należy  składować  w  suchych,  przewiewnych  i  zamkniętych  magazynach,  na 
drewnianych  podkładach  ,  zabezpieczony  przed  wilgocią.  W  przypadku  przechowywania 
cementu  workowego,  worki  z  cementem  należy  układać  w  stosy  płaskie.  Ilość  warstw 
w stosie nie powinna przekraczać: 

- dla worków 3 i 4 warstwowych – 12 sztuk, 

- dla worków 6 warstwowych – 18 sztuk. 

Przenosząc lub przewożąc worki cementu należy przestrzegać zasad bhp dotyczących 
transportu. 

 Okres  przechowywania  w  składach  otwartych  (wydzielone  miejsce  zadaszone  na  otwartym 
terenie,  zabezpieczone  z  boków  przed opadami atmosferycznymi)  nie powinien  być dłuższy  
niż 10 dni. 

Cementy  przechowywane  luzem  w  zbiornikach  –  w  każdym  ze  zbiorników  należy 
przechowywać  cement  jednego  rodzaju  i  jednej  klasy  wytrzymałości  pochodzący  od  tego 
samego dostawcy. 

 

Kruszywa  mineralne  stosowane  do  betonu  i  mogą  być  naturalne  (występują  w  naturze 
w stanie  rozdrobnionym)  lub  łamane  (powstają  przez  pokruszenie  surowca  skalnego 
z kamieniołomów). Ziarna kruszyw mają różną wielkość i nazwy wg tabeli poniżej: 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

36 

Tabela 24. Podstawowy podział kruszyw skalnych [9] 

Kruszywa 

Naturalne 

łamane 

Rodzaj 

kruszyw 

Wielkość 

ziaren 

[mm] 

niekruszone 

kruszone 

zwykłe 

granulowane 

≤ 2 

p

ia

se

k 

zw

yk

ły

 

p

ia

se

k 

k

ru

sz

ony

 

p

ia

se

k 

 

ła

m

any

 

Drobne 

2 ÷ 4 

mia

ł 

4 ÷ 8 

8 ÷ 16 

16 ÷ 31,5 

k

li

n

iec

 

Grube 

31,5 ÷ 63 

żw

ir

 

po

spó

łka

 

mi

es

za

nka

 

k

ru

sz

y

w

a 

n

at

u

ra

ln

ego

 

g

ry

s 

z 

o

to

cza

ków

 

mi

es

za

nk

a 

 

z 

o

to

cza

ków

 

tł

u

cze

ń 

n

ie

o

rt

 

(mi

es

za

nk

a)

 

g

rys

 

M

ie

sza

n

ka

 

k

ru

sz

y

w

a  

ła

m

an

ego

 

Bardzo 

grube 

63 ÷ 250 

Otoczaki 

- 

kamień 
łamany 

- 

 

 

Kruszywo  powinno  być  czyste,  bez  domieszek  wpływających  szkodliwie  na  wiązanie 
i wytrzymałość  takich  jak,  np.  gliny,  iły,  torf,  ziemia roślinna,  związki  siarki,  gipsu  i  żelaza 
zabarwiające  piasek.  Kruszywo  dobiera  się  w  zależności  od  charakteru  odlewu  i  wymagań. 
Może  to  być  kruszywo  szlachetne  z  różnych  skał  takich  jak  marmur,  dolomit,  wapień 
trawertyn, granit. 

Jako  wypełniacze  stosuje  się  mączki  i  grysy  kamienne  o  różnym  uziarnieniu  dobranym  tak, 
aby otrzymać możliwie szczelne tworzywo. 

 

Woda  jest  składnikiem  zaczynów,  zapraw  i  betonów.  Jest  składnikiem  umożliwiającym 
proces  wiązania  i  twardnienia  wyrobów  wyprodukowanych  ze  spoiw  budowlanych  i  nosi 
nazwę wody zarobowej. 

Woda  zarobowa  użyta  do  wykonania  -  zaczynów,  zapraw,  betonów-  spełnia  dwie  funkcje: 
umożliwia  proces  wiązania  spoiw  (zwana  aktywną),  drugą  funkcją  wody  jest  uzyskanie 
odpowiedniej konsystencji (woda bierna). 

Jako  wodę  zarobową    można  stosować,    bez  zastrzeżeń,  każdą  wodę  zdatną  do  picia  (wodę 
wodociągową).  Woda  zarobowa  jest  przydatna  także  do  pielęgnacji  (nawilżania)  wyrobów 
wykonanych ze spoiw. 

 

Domieszki do betonów 

Domieszki  do  betonu    są  substancjami  dodawanymi  w  ilości  nie  większej  niż  5%  masy 
cementu. Zadaniem domieszek jest poprawa właściwości mieszanki betonowej lub też betonu. 
Działanie  ich  może  zachodzić  już  podczas  mieszania  składników  lub  dopiero  w  betonie 
stwardniałym.  Mogą  one  modyfikować  jedną  lub  kilka  cech,  przy  czym  możliwe  jest,  że 
poprawiając  jedną pogarszają  inną  właściwość. Trzeba zatem znać działanie domieszek, aby 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

37 

rozsądnie je wykorzystać. Ponadto stosuje się je zależnie od przeznaczenia betonu, warunków 
jego „pracy” i innych czynników. Rozróżnia się m.in. domieszki: 

- 

uplastyczniające, 

- 

zagęszczające, 

- 

napowietrzające, 

- 

przyśpieszające wiązanie i twardnienie, 

- 

opóźniające wiązanie i twardnienie, 

- 

poprawiające mrozoodporność, 

- 

zmniejszające nasiąkliwość, 

- 

domieszki poprawiające odporność na działanie biologiczne, 

- 

domieszki barwiące. 

 

Domieszki polepszające urabialność mieszanki betonowej  

Polepszenie  urabialności  mieszanki  betonowej  polega  głównie  na  zwiększaniu  jej  ciekłości 
przy zachowaniu dobrej spójności. 

Dodanie  domieszek  upłynniających  pozwala  na  obniżenie  ilości  wody  zarobowej  nawet 
o 15%  przy  zachowaniu  wyjściowej  (bez  domieszek)  konsystencji  mieszanki  betonowej. 
Polska  domieszka  nosi  nazwę  „Klutan”  i  występuje  w  odmianach  A  i  P.  Preparaty  te 
występują  w  sprzedaży  w  postaci  roztworu  wodnego  o  33%  stężeniu.  Stosowanie 
wymienionego  preparatu  jest  bardzo  korzystne  w  przypadku  mieszanek  transportowanych, 
mieszanek  o  konsystencji  plastycznej  i  przy  betonowaniu  większych  masywów.  Zaletą  jest 
niska cena i używanie w ilości tylko od 0,5 do 1% masy cementu. 

Superplastyfikatory  –  pozwalają  na  obniżenie  ilości  wody  zarobowej  nawet  o  40%  przy 
zachowaniu  wyjściowej  konsystencji.  Stwierdzono,  że  ta  sama  domieszka  z  różną 
skutecznością działa na różne cementy. Ponadto: 

– 

podwyższona temperatura zawsze skraca skuteczność działania domieszki, 

– 

zwiększa się efekt, gdy superplastyfikator dodawany  jest z opóźnieniem  i to szczególnie 
już po upływie 5 minut od zakończenia mieszania podstawowych składników, 

– 

domieszki działają zawsze na cement i wszystkie inne pyły do 0,125mm, w tym nawet na 
proszki barwiące, 

– 

istnieje  optymalna  ilość  domieszki,  której  przekroczenie  może  nawet  pogorszyć 
działanie. 

Celem stosowania plastyfikatorów jest: 
– 

zwiększenie ciekłości mieszanki bez zmiany stosunku wody do cementu i ilości zaczynu, 

– 

obniżenie  ilości  zaczynu  dla  zaoszczędzenia  cementu  i  obniżenia  skurczu  przy 
zachowaniu wyjściowej konsystencji i wytrzymałości betonu, 

– 

obniżenie  ilości  wody,  w  celu  uzyskania  wzrostu  wytrzymałości  i  polepszenie 
pozostałych właściwości betonu. 

Każdy  plastyfikator    przed  wlaniem  do  betoniarki  należy  zmieszać  z  pewną  ilością  wody 
zarobowej,  co  daje  gwarancję  szybszego  i  równomiernego  rozprowadzenia  w  mieszance 
betonowej. 
Domieszki  napowietrzające  w  czasie  zagęszczania  mieszanki  betonowej  poprawiają 
urabialność,  podnoszą  ciekłość  mieszanki  i  jednoczesnym  poprawieniu  jej  spójności. 
W stwardniałym  betonie pęcherzyki powietrza przerywają ciągłość kapilar, co ma znaczenie 
dla podwyższenia mrozoodporności betonu. Beton napowietrzony powinien zawierać od 3 do 
8%  powietrza.  Stosowanie  domieszek  napowietrzających  jest  wskazane  do  betonów,  tzw. 
chudych to znaczy niskich klas oraz do betonów w masywnych zaporach wodnych. 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

38 

Celem stosowania domieszek  opóźniających  wiązanie spoiw jest : 
– 

betonowanie w wysokiej temperaturze, 

– 

betonowanie dużych masywów, 

– 

długi okres transportu mieszanki betonowej,  

– 

niedopuszczenie do nieszczelności w miejscach styków roboczych, 

– 

przewidywane dłuższe przerwy w betonowaniu konstrukcji, 

– 

usunięcie  zaczynu  z  powierzchni  elementu  w  celu  uzyskania  specjalnej  kruszywowej 
faktury ( grupa betonów architektonicznych). 

Domieszki barwiące to głównie pigmenty.  Pigmentem 

nazywamy 

drobno 

zmieloną 

substancję  barwiącą , nadającą powłokom wymagany kolor i krycie. Rozróżnia się pigmenty 
organiczne  i  nieorganiczne  .  W  każdej  z  tych  grup  wyróżnia  się  pigmenty  naturalne 
i sztuczne.  Do  barwienia  wyrobów  z  zapraw  i  betonów,  stosuje  czyste  pigmenty  mineralne, 
głównie  pochodzenia  naturalnego.  Do  barwienia  zaczynów  i  zapraw  barwidła  muszą  mieć 
następujące właściwości: 
- nie powinny rozpuszczać się w wodzie, a tylko ją barwić, 
- muszą być odporne na działanie zasad (cement, wapno), 
- nie powinny osłabiać zapraw, 
- pod wpływem słońca nie mogą zmieniać zabarwienia (płowieć). 
Ilość  pigmentów    wynosi  od  0,25  do  25%  ciężaru  spoiwa,  w  zależności  od  wymagań  oraz 
zdolności barwienia. 
 
Mieszanie składników betonu 
W  literaturze  nie  podaje  się  klasy  betonu na  odlewy  sztukatorskie  lub  rzeźby,  a  elementy  te 
nie  podlegają  też  dużym  obciążeniom,  dlatego  można  stosować  tu  betony  niskich  klas,  tzw. 
niekonstrukcyjne.  Warto  jest  jednak  wiedzieć,  że  elementy  betonowe  poddane  działaniu 
zmiennych  warunków  atmosferycznych  w  naszej  strefie  klimatycznej  powinny 
charakteryzować  się  odpornością  na  działanie  mrozu.  Dostateczną  mrozoodpornością 
odznaczają się betony cementowe klasy minimum C16/20. 
 

Tabela 25. Klasy wytrzymałości na ściskanie betonu zwykłego [9] 

Minimalna wytrzymałość charakterystyczna 

Klasa  

wytrzymałości  

na ściskanie  

(niektóre 

odpowiedniki wg 

poprzednich 

oznaczeń) 

Klasa  

wytrzymałości  

na ściskanie 

(wg aktualnej normy0 

oznaczana  

na próbkach 

walcowych  

f

ck.cyl

 [MPa] 

oznaczona  

na próbkach 

sześciennych 

f

ck.cube

 [MPa] 

B10 

B15 

B20 

B25 

B30 

 

C8/10 

C12/15 

C16/20 

C20/25 

C25/30 

C30/37 

C35/45 

8 

12 

16 

20 

25 

30 

35 

10 

15 

20 

25 

30 

37 

45 

 
Skład  mieszanki  betonowej  może  być  ustalony  wagowo,  wagowo-objętościowo  lub 
objętościowo.  Najdokładniejsza  jest  receptura  wagowa,  np.  laboratoryjna.  Podaje  ona 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

39 

proporcje  wagowe  poszczególnych  składników  na  1m

3

.  Ale  nie  uwzględnia  ona  m.in. 

wilgotności kruszywa, które może mieć różną wartość zależnie od warunków składowania.  
 
Literatura podaje też przykłady receptur wagowo- objętościowych. 
Na  przykład  wg  starszych  receptur,  aby  uzyskać  1m

3

  klasy  B15  o  konsystencji 

gęstoplastycznej należy zmieszać:  
- 

214 kg cementu, 

- 

433 l piasku, 

- 

780 l żwiru, 

- 

137 l wody. 

W  metodzie  objętościowej,  najmniej  dokładnej,  podaje  się  proporcje  poszczególnych 
składników na podstawie wieloletnich doświadczeń praktycznych w następujący sposób: 
1:1,5:3 ; 1:2:4 ; 1:2,5:5 ; 1:3:6. 
W  metodzie  tej  ilość  wody  uwzględnia  się  na  wyczucie  uwzględniając  wymaganą 
konsystencję mieszanki. 
 
Kolejność mieszania ręcznego jest następująca: 
1)  mieszanie cementu z kruszywem, 
2)  dodawanie  wody  i  mieszanie  do  uzyskania  konsystencji  wilgotnej  odpowiedniej  do 

betonów  ubijanych  ręcznie  (mieszanka  ściśnięta  w  dłoni  tworzy  grudę,  z  której  nie 
wycieka woda. 

Mieszanie  powinno  odbywać  się  na  szczelnym  pomoście  z  desek  lub  gładkim  podłożu 
betonowym.  Zaleca  się  najpierw  rozłożyć  kruszywo  równą  warstwą,  a  potem  wysypać  na 
wierzch  cement    Wyżej  podano  dalszą  kolejność  postępowania.  Nieduże  ilości  mieszanki 
można przygotować w pojemnikach odpowiedniej wielkości. 
Jeżeli wskazane jest zastosowanie dodatków to zwykle dodaje się je do wody zarobowej albo 
stosuje  inaczej  zgodnie  z  zaleceniem  producenta.  Dodatki  barwiące  -  pigmenty  w  postaci 
sypkiej można mieszać z cementem na sucho. 
Zapewnienie  mieszance  właściwej  konsystencji  zależy  od  doświadczenia  zawodowego 
sztukatora. Odlewy, które mają być poddane obróbce kamieniarskiej powinny być wykonane 
z nieco wilgotniejszej mieszanki, która po ubiciu w formie wytworzy na powierzchni odlewu 
cienką  cementową  warstewkę,  usuwaną  później  w  czasie  obróbki  kamieniarskiej.  
 
Mieszanki  lastrykowe  to  mieszanki  cementu  z  kruszywem  łamanym  ze  skał  węglanowych. 
Właściwości tych kruszyw podano w tabeli poniżej.  
 

Tabela 26. . Właściwości techniczne kruszyw ze skał węglanowych [9] 

Dopuszczalna zawartość [%] 

Grupa 

frakcji 

[mm] 

zanieczysz-

czeń obcych 

pyłów 

mineralnych 

ziaren 

nieforemnych 

wilgoci 

Nasiąk-

liwość 

[%] 

Mrozo-

odpor-

ność 

[%] 

≤ 2 

0,5 

3 

- 

3 

- 

- 

2 ÷ 4 

0,4 

5 

- 

- 

- 

- 

4 ÷ 8 

0,4 

5 

12 

- 

≤ 8 

≤ 20 

 
Pozostałe zalecenia dotyczące składu mieszanki są takie same jak dla betonów. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

40 

4.4.2. Pytania sprawdzające 

 

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.  Jakie jest zastosowanie betonu i mieszanek lastrykowych w robotach sztukatorskich? 
2.  Wymień składniki podstawowe mieszanki betonowej. 
3.  Jakie znaczenie mają domieszki do betonu? 
4.  Jaki cement należy stosować do mieszanek betonowych lub lastrykowych na odlewy? 
5.  Jakie jest znaczenie liter N i R przy określaniu klasy cementu? 
6.  Jak szybko wiąże przykładowy cement? 
7.  Jakie informacje znajdziesz na opakowaniu cementu? 
8.  Jakie kruszywo stosuje się w mieszankach betonowych zwykłych? 
9.  Jakie kruszywo stosuje się do przygotowania mieszanek lastrykowych? 
10.  Jakie znaczenie ma woda w mieszance betonowej? 
11.  Jakie  klasy  betonu  powinno  się  stosować  na  odlewy  elementów  poddanych  działaniu 

warunków atmosferycznych? 

12.  Jakie domieszki można byłoby zastosować do mieszanek betonowych na odlewy? 
13.  Jakie pigmenty stosuje się w mieszankach betonowych? 
14.  W jakiej ilości stosuje się domieszki do betonu? 
15.  Jaką konsystencję powinna mieć mieszanka betonowa do ubijania w formach? 
 

 

4.4.3. Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie  1 

Wykonanie mieszanki betonowej na odlew w formie. 
Na podstawie  zdobytych  wiadomości  wykonaj 20  l  mieszanki  betonowej  przeznaczonej 

na odlew. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie powinieneś: 

1)  wyszukać w literaturze odpowiednią recepturę, 
2)  ustalić ilość składników do wykonania zadania,  
3)  przygotować stanowisko pracy: skrzynię odpowiedniej wielkości, wiadra i łopaty, 
4)  wymieszać składniki w odpowiedniej kolejności, 
5)  ocenić jakość przygotowanej mieszanki. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

poradnik i literatura zgodna z punktem 6 poradnika, 

−

 

skrzynia odpowiedniej wielkości lub pomost z desek, 

−

 

wiadra i łopata, 

−

 

materiały do wykonania mieszanki (kruszywo powinno być suche) 

 
 
Ćwiczenie 2.  

Wykonanie mieszanki lastrykowej  na odlew w formie. 
Na podstawie zdobytych wiadomości, wykonaj 20 l mieszanki lastrykowej przeznaczonej 

na odlew. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

41 

 
Aby wykonać ćwiczenie powinieneś: 

1)  wyszukać w literaturze odpowiednią recepturę, 
2)  ustalić ilość składników do wykonania zadania,  
3)  przygotować stanowisko pracy: skrzynię odpowiedniej wielkości, wiadra i łopaty, 
4)  wymieszać składniki w odpowiedniej kolejności, 
5)  ocenić jakość przygotowanej mieszanki. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

poradnik i literatura zgodna z punktem 6 poradnika, 

−

 

skrzynia odpowiedniej wielkości lub pomost z desek, 

−

 

wiadra i łopata, 

−

 

materiały do wykonania mieszanki (kruszywo powinno być suche) 

 
 

4.4.4. Sprawdzian postępów

 

 
Czy potrafisz: 

Tak 

Nie 

1)  wymienić mieszanki stosowane na odlewy? 

□ 

□

 

2)  wymienić składniki podstawowe mieszanki betonowej? 

□

 

□

 

3)  określić rodzaj cementu stosowanego do mieszanek na odlewy? 

□ 

□ 

4)  sprawdzić przydatność przykładowego cementu w worku? 

□ 

□ 

5)  wymienić domieszki stosowane do betonów? 

□ 

□ 

6)  wskazać domieszki, które można  byłoby  zastosować do mieszanek  na 

odlewy? 

□ 

□ 

7)  wymienić właściwości mieszanki betonowej na odlewy? 

□

 

□

 

8)  wymienić składniki mieszanki lastrykowej? 

□ 

□ 

9)  określić rodzaj kruszywa stosowanego na mieszanki lastrykowe? 

□

 

□

 

10)  ocenić konsystencję wykonanej mieszanki betonowej lub lastrykowej? 

□ 

□ 

 
 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

42 

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ 

 
 
Test składa się z 20 zadań wielokrotnego wyboru, z których: 

−

  zadania: 5, 6, 9, 10, 12, 13, 14, 16, 18, 19  są z poziomu podstawowego, 

−

  zadania: 1, 2, 3. 4, 7, 8, 11, 15, 17, 20  są z poziomu ponadpodstawowego. 

 

INSTRUKCJA DLA UCZNIA 

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję. 
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi. 
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.  
4.  Test  zawiera  20  zadań  wyboru  wielokrotnego.  W  każdym  zadaniu  są  4  możliwości 

odpowiedzi, z których jedna jest prawidłowa. 

5.  Za  każdą  prawidłową  odpowiedź  otrzymasz  1  punkt.  Za  odpowiedź  błędną  lub  jej  brak  

- 0 punktów. 

6.  Jeśli  któreś  zadanie  sprawi  Ci  trudność,  przejdź  do  kolejnego,  do  tego  powrócisz  po 

rozwiązaniu pozostałych zadań. 

7.  Udzielaj  odpowiedzi  na  załączonej  karcie  odpowiedzi  zakreślając  znakiem  X  właściwe 

pole - literę a) lub b) lub c) lub d). 

8.  Jeśli  się  pomyliłeś,  otocz  błędną  odpowiedź  kółkiem  i  następnie  zaznacz  właściwą 

odpowiedź. 

9.  Na rozwiązanie testu masz 45 minut. 
10.Po zakończeniu testu sprawdź jeszcze raz poprawność oznaczeń w karcie odpowiedzi. 
11.Oddaj kartę odpowiedzi nauczycielowi. 
 

Powodzenia!

 

 

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH 

 

1.  Wapno do robót sztukatorskich powinno być dołowane przynajmniej: 

a) 3 miesiące, 
b) 6 miesięcy, 
c) 3 lata, 
d) 6 lat. 

2.  Do wykonywania modeli stosuje się glinę, która zawiera: 

a) dużo piasku, 
b) dużo pyłów i iłów, 
c) cząstki organiczne, 
d) domieszki plastyczne. 

3.  Plastelina jest materiałem modelarskim do wykonywania modeli: 

a) małych prostych, 
b) średniej wielkości prostych, 
c) małych o skomplikowanej formie, 
d) średniej wielkości o skomplikowanej formie. 

4.  Wapno dodane do zaczynu gipsowego powoduje: 

a) przyśpieszenie twardnienia, 
b) opóźnienie wiązania, 
c) regulację konsystencji, 
d) odporność na wilgoć. 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

43 

 
5.  Piasek frakcji 0,5 ÷2,0 mm jest w zaprawie: 

a) wypełniaczem, 
b) składnikiem podstawowym, 
c) składnikiem dodatkowym, 
d) składnikiem regulującym konsystencję. 

6.  Grysy stosowane w składzie zapraw szlachetnych są: 

a) kruszywem naturalnym o wielkości ziaren 2 ÷ 31,5 mm, 
b) kruszywem sztucznym o wielkości ziaren 4 ÷ 8 mm, 
c) kruszywem drobnym o wielkości ziaren 2 ÷ 4 mm, 
d) kruszywem łamanym o wielkości ziaren 2 ÷ 63 mm. 

7.  Pigmenty stosowane do barwienia zapraw to pigmenty: 

a) ziemne, 
b) nieorganiczne syntetyczne, 
c) organiczne syntetyczne, 
d) odporne na alkalia. 

8.  Środki opóźniające wiązanie spoiw gipsowych to: 

a) klej skórny, 
b) chlorek wapnia, 
c) pigmenty ziemne, 
d) mączka marmurowa. 

9.  Mączka z gruzu ceglanego pełni w zaprawie funkcję: 

a) zagęszczającą, 
b) zwiększającą wytrzymałość, 
c) zwiększającą odporność, 
d) barwiącą. 

10.  Początek wiązania cementu portlandzkiego 32,5 białego następuje wg poniższej tabeli nie 

wcześniej niż po: 
 

Czas wiązania 

Rodzaj cementu 

Klasa cementu 

[MPa] 

początek 

najwcześniej  

po upływie  

[min] 

koniec 

najpóźniej  

po upływie  

[h] 

32,5N 

32,5R 

75 

- 

42,5N 

42,5R 

60 

- 

Cementy powszechnego użytku 

52,5N 

52,5R 

45 

- 

Cement murarski 

15 

40 

12 

32,5 

42,5 

Cement portlandzki biały 

52,5 

45 

10 

a) 60 minutach, 
b) 45 minutach, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

44 

c) 40 minutach, 
d) 12 minutach.  

11.  Spoiwa budowlane powinny być składowane: 

a) pod zadaszeniem w stosach nie wyższych niż 10 warstw, 
b) w magazynach ogrzewanych zimą, 
c) w magazynach suchych niekoniecznie ogrzewanych, 
d) w stosach po 15 warstw worków ułożonych naprzemian w przewiewnym magazynie. 

12.  Podczas doświadczenia z użyciem aparatu Vicata mierzy się: 

a) szybkość zanurzania igły aparatu, 
b) czas zanurzania trzpienia, 
c) głębokość zanurzenia igły, 
d) czas ustalony jako początek i koniec wiązania spoiwa. 

13.  Zaprawa stiukowa ma dodatek kleju opóźniający wiązanie o: 

a) 30 min., 
b) 60 min, 
c) 120 min, 
d) 180 min. 

14.  Proporcje mieszanki betonowej 1:2:4 oznaczają: 

a) 1 część cementu, 1 kg piasku, 6 kg żwiru, 
b) 1 część cementu, 1 część kruszywa, 6 części wody, 
c) 1 kg cementu 1 kg piasku, 6 kg grysu, 
d) 1 wiadro cementu, 1 wiadro piasku, 6 wiader żwiru. 

15.  Rzeźby betonowe będące elementem architektury parkowej powinno się wykonywać z 

betonu: 
a) niekonstrukcyjnego, 
b) betonu klasy C16/20, 
c) betonu klasy 12/15, 
d) betonu C8/10 

16.  Wiązanie gipsu polega na: 

a) hydratacji, 
b) dehydratacji, 
c) utlenianiu, 
d) mineralizacji. 

17.  Temperatura powyżej 42ºC spowoduje: 

a) szybsze wiązanie, 
b) przerwanie wiązania, 
c) zmniejszenie wytrzymałości, 
d) spowolnienie wiązania. 

18.  Roztwór kleju skórnego przygotowuje się:  

a) zalewając suche tabliczki kleju gorącą wodą, 
b) zalewając tabliczki kleju zimną wodą a następnie podgrzewając ją, 
c) rozgrzewając spęczniałe tabliczki w kąpieli wodnej, 
d) rozgrzewając spęczniałe tabliczki w gorącej wodzie. 

19.  Czas przydatności do użycia mieszaniny kauczuku silikonowego z katalizatorem wynosi: 

a) 15 min., 
b) 30 min, 
c) 60 min, 
d) 90 min. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

45 

20.  Sztukaterie na elewacjach powinny być wykonane z zaprawy: 

a) wapiennej, 
b) cementowo-wapiennej, 
c) gipsowej, 
d) gipsowo-wapiennej. 

 

       

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

46 

KARTA ODPOWIEDZI 

 
Imię i Nazwisko ................................................................................................ 
 

Wykonywanie zapraw, wypraw i betonów 

 

Zakreśl poprawną odpowiedź. 

Nr 

zadania 

Odpowiedź

 

Punktacja 

1. 

a 

b 

c 

d 

 

2. 

a 

b 

c 

d 

 

3. 

a 

b 

c 

d 

 

4. 

a 

b 

c 

d 

 

5. 

a 

b 

c 

d 

 

6. 

a 

b 

c 

d 

 

7. 

a 

b 

c 

d 

 

8. 

a 

b 

c 

d 

 

9. 

a 

b 

c 

d 

 

10. 

a 

b 

c 

d 

 

11. 

a 

b 

c 

d 

 

12. 

a 

b 

c 

d 

 

13. 

a 

b 

c 

d 

 

14. 

a 

b 

c 

d 

 

15. 

a 

b 

c 

d 

 

16. 

a 

b 

c 

d 

 

17. 

a 

b 

c 

d 

 

18. 

a 

b 

c 

d 

 

19. 

a 

b 

c 

d 

 

20. 

a 

b 

c 

d 

 

Razem 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

47 

6. LITERATURA 

 

 

1.  Branżowy Informator Renowacyjny 2001 
2.  Leksykon naukowo-techniczny, WNT, Warszawa 1984 
3.  Martinek W., Szymański E.: Murarstwo i tynkarstwo, WSiP Warszawa 1999 
4.  Pietroń J.: Gips. Praktyczne wskazówki dla użytkownika, COIB, Warszawa 1988 
5.  Poradnik majstra budowlanego, Arkady, Warszawa 2003,2004 
6.  Renowacje 1/2001 kwartalnik 
7.  Renowacje i Zabytki IV/2005 kwartalnik 
8.  Słowiński Z.: Technologia budownictwa 2 WSiP, Warszawa 1994 
9.  Szymański E.: Materiały budowlane, WSiP, Warszawa 2003 
10.  Wolski Z.: Sztukatorstwo, WSiP, Warszawa 1990 
11.  www.silikonypolskie.pl