17.03.2014
II grupa relacji: relacje taksonomiczne (taksonomii)
→
Związane są z klasyfikacją, kategoryzacją; opierają się na podobieństwie, na przynależności
między klasyfikowanymi obiektami.
Relacje te bazują na podrzędności lub nadrzędności znaczenie jednego leksemu zawiera się w
→
znaczeniu drugiego.
Wyraz nadrzędny semantycznie (mający szerszy zakres) nazywamy hiperonimem
(hiperonimia).
Drzewo – dąb
Rzeczownik „kwiat” jest hiperonimem dla wyrazu „tulipan” „kwiat” oznacza zbiór wszystkich
→
cech jakie posiadają rośliny ozdobne, „tulipan” to nazwa szczególnego kwiatu.
Wyraz podrzędny semantycznie nazywany hiponimem (hiponimia).
Hiponimy mają treść bogatszą od hiperonimów ponieważ zawierają znaczenie hiperonimu i
wskazują dodatkowo na cechy charakterystyczne dla nazywanego przez siebie obiektu.
Jeden hiperonim posiada zazwyczaj kilka hiponimów, które nazywamy ko-hiponimami, np.
stokrotka – róża – tulipan
Hiponimia oddaje zdolność ludzkiego umysłu do porządkowania wertykalnego czyli do
włączania pojęć w szersze klasy, np. zwierzę pies jamnik jamnik szorstkowłosy
→
→
→
III grupa relacji: relacje meronimiczne
→
Również mają charakter hierarchiczny; opierają się na przyległości, przynależności.
Jedno z pojęć zawsze odnosi się do całości obiektu, drugie mówi o części tejże całości, która
jednakże nie mogłaby funkcjonować niezależnie, osobno, np. ludzkie ciało, które składa się z
wielu części, a żadna z nich nie mogłaby funkcjonować samodzielnie
Relacje meronimiczne: metonimia, synekdocha
* Metonimia – polega na zastępowaniu nazwy rzeczy, cechy, czynności przez nazwę innej, ale
zbliżonej do poprzedniej stosunkiem:
skutku (pracuje w pocie czoła)
przyczyny (czytam Słowackiego)
miejsca (Biały Dom ogłosił)
zawartości (wypił dwie lampki wina)
ilości całość w stosunku do części (
→
kwitnący ogród, niebieskooka – oko a tęczówka)
* Synekdocha – odmiana metonimii, która polega na zastąpieniu nazwy całości lub ogółu
przedmiotów nazwą części lub całego przedmiotu:
relacja ilościowa (kupił sobie nowe cztery kółka, gadające głowy)
relacja gatunku zamiast rodzaju (śmiertelnik zamiast człowiek)
relacja materiał zamiast wykonany z niego przedmiot (żelazo zamiast miecz)
relacja rozumienie obiektu w l.poj zamiast mnogiej (Polak to pesymista)
IV grupa relacji: gradacja
→
Jest to stopniowanie semantyczne, polega na uszeregowaniu składników wypowiedzi według
tego jak się nasila lub słabnie ich intensywność znaczeniowa lub ekspresywna.
Typy gradacji:
•
Gradacja rosnąca hiperbola, wyolbrzymienie, które opisuje daną rzecz lub cechy
→
przedmiotu celowo lub jawnie w sposób wyolbrzymiony i przejaskrawiony; służy do wywołania
odpowiedniego nastroju, nacechowania emocjami, nadania odpowiedniego wydźwięku
