Czy Jean-Baptiste Say był rynkowym

anarchistą?

Autor: Amadeus Gabriel
Źródło:

Tłumaczenie: Tomasz Kłosiński

Jean-Baptiste jest z całą pewnością najbardziej znany ze swojego

słynnego  prawa  rynków  (la  loi  des  débouchés),  często  nazywanego  prawem
Saya. Chociaż prawo Saya jest jednym z kluczowych składników klasycznej teorii
ekonomii,  sposób  w  jaki  to  oczywiste  twierdzenie  było  zniekształcane  i  błędnie
interpretowane  w  wielu  podręcznikach  ekonomicznych,  jak  i  w  wykładach

kwalifikowanych profesorów ekonomii, po prostu wprawia w zakłopotanie.

W konsekwencji dokonania Saya są często skracane do niespójnego

twierdzenia, iż „podaż tworzy swój popyt”

Ale Jean-Baptiste Say ma znacznie więcej do zaoferowania niż jego prawo

rynków. W rzeczywistości wyobrażał on sobie społeczeństwo bez rządu na długo
przed Gustavem de Molinari, który często jest uznawany za „pierwszego pisarza,
który wyciągnął wniosek, że rząd może w rzeczywistości zostać zastąpiony przez
konkurencyjne firmy lub agencje zapewniające bezpieczeństwo i ochronę”

.Chcę

pokazać, że Say był świadomy niedostatków rządowych usług w zakresie
bezpieczeństwa i organizacji społeczeństwa jako takiego

W trzeciej części jego Cours à l'Athénée

, Say wyjaśnia, że podaż w

społeczeństwa jest zapewniona przez jednostki, które w istocie tworzą to
społeczeństwo. Ponadto zauważa, że podaż kapitału wynika z prywatnych

1 Aby poznać prawidłowe wyjaśnienie prawa Saya, zob.

biografię na Mises.org

2 Między innymi:

Remembering Gustave de Molinari

3 Ten artykuł był w ogromnym stopniu zainspirowany pracami Philippe’a Steinera, który
jest współredaktorem kompilacji Oeuvres Complètes (Paris: Economica, 2003) Saya oraz
autorem  cennych  przyczynków  odnośnie  Saya  w  opublikowanej  niedawno  Histoire  du
Libéralisme (Paris: Presses Universitaires de France, 2006), którą zdecydowanie polecam
każdemu frankofilskiemu czytelnikowi.
4 Wykłady te zostały udzielone w 1819 r., który jest również rokiem urodzenia Gustave’a
de Molinari. Athénée była prywatną szkołą założoną w 1781 r. Wraz z przybyciem Jeana-
Baptiste’y  Saya,  zaczęto  nauczać  ekonomii  politycznej  (Marivault,  Auguste  Walras  oraz
inni  następcy  Saya).  Wykłady  były  wstępem  do  ekonomii  dla  „profanów”  (ludzi
świeckich).

oszczędności  i  zapobiegliwości  jednostek,  które  zamiast  niszczyć  swoje
oszczędności,  budują  je  z  intencją  tworzenia  nowych  produktów.  Podobnie,
rozważa jak te produkty trafiają w ręce tych, którzy  ich potrzebują, wyciągając
wniosek, iż jest to wynik wymiany między ludźmi. Wskutek tego wniosku, zadaje
na końcu następujące pytanie:

Czy do tej pory w analizie znalazł się rząd?

I odpowiada:

Nie. A powodem tego jest fakt, że rząd wcale nie jest niezbędnym
elementem organizacji społecznej.

Zatem społeczeństwo może działać bez zarządzania rządu, jeśli ludzie

prowadzają  swoją  działalność  i  zarazem  pozwalają  innym  ludziom  prowadzić
działalność.  Say  podkreśla  swoje  stanowisko,  podając  kilka  historycznych
przykładów.  Pisząc  w  1819  r.,  zauważa,  iż  niekiedy  w  ciągu  poprzednich
trzydziestu  lat  Francja  znajdowała  się  w  sytuacji,  w  której  działanie  wszystkich
organów  władzy  zostało  nagle  wstrzymane.  W  tych  krytycznych  momentach

żaden rząd w ogóle nie istniał. I co Say dostrzega? W tracie tych okresów,
zasadnicze funkcje organizmu społecznego nie mogły być prowadzone w lepszy
sposób: wszystko działało lepiej niż zwykle. Say twierdzi, że najgorsza sytuacja
miała miejsce wtedy, gdy ludzie byli rządzeni za bardzo.

Dążąc do wzmocnienia swojego stanowiska, podaje kolejny przykład —

tym razem zza oceanu. W Kentucky istniały „kantony”, w których jedna rodzina
mogła osiedlić się i zapuścić korzenie, po czym kolejna rodzina mogła
przeprowadzić się na ten obszar, i tak dalej, aż do uformowania się wioski. Były
tam domy, ubrania i jedzenie, a ludzie byli nawet lepiej odżywieni niż w wielu

domostwach przy rue Jean-pain-mollet

— choć nie było tam rządu.

Jego obserwacje powiodły go do stwierdzenia, że nie tylko można

wyobrazić sobie społeczeństwo bez rządu, ale rzeczywiście można je zobaczyć;
jedynym problemem jest podróż przez ocean. Podobnie Say poprawnie twierdzi,
że życie społeczne nie zasadza się na rządzie, ale na rządzonych. W rezultacie
dawne przedstawienie państwa jako rodziny i szefa rządu jako ojca, w ogóle nie
jest poprawne.

Według Saya wszystkie produktywne przedsięwzięcia są tworzone przez

5 2003, Oeuvres Complètes, IV. Leçons d'Economie Politique, s. 101.
6 2003, Oeuvres Complètes, IV. Leçons d'Economie Politique, s. 101.
7 Redaktorzy Oeuvres Complètes Saya nie znaleźli źródła pochodzenia tego wyrażenia.

jednostki  w  społeczeństwie,  a  nie  przez  państwo.  Zadaniem  produktywnych
przedsięwzięć jest zapewnienie ciągłości rodzin  — komponentów społeczeństwa.
Podobnie, jeśli w społeczeństwie są urzędnicy państwowi, to żyją na koszt ludu.
Jedynie  ci,  którzy  odmawiają  uznania  tych  faktów,  mogą  przedstawiać  państwo
jako  rodzinę,  a  władzę  publiczną,  jako  obraz  władzy  ojcowskiej.  Ponadto  Say
atakuje  rolę  rządu  w  handlu.  Krytykuje  tych,  którzy  twierdzą,  że  rząd  ma

pozytywny wpływ, pytając, czy coś może być bardziej korzystne niż prywatność i
wolność człowieka.

Say podkreśla, że podstawowym warunkiem istnienia społeczeństwa jest

własność  prywatna,  ponieważ  zachęca  do  produkcji,  która  jest  niezbędna  do
przetrwania. Dlatego jeśli ktoś narusza naturalne prawo do własności prywatnej
(włączając  krzywdzenie  istot  ludzkich,  których  prawo  do  samoposiadania  jest
niepodważalnie  formą  własności),  cały  organizm  społeczny  podejmie  działanie
przeciwko  agresorowi.  Ale  ponieważ  angażowanie  całego  społeczeństwa  byłoby
nieproporcjonalne  do  wyznaczonego  celu,  niezbędnym  jest  nadanie  pewnym

osobom odpowiedzialności za zagwarantowania szacunku dla fundamentalnego
prawa własności prywatnej.

Warto nadmienić, że Say wyraźnie kwalifikuje rząd nie jako bezużyteczny

(choć jednocześnie nie niezbędny) w kwestii ochrony własności prywatnej. W
innym eseju pt. O polityce praktycznej Say rozważa ideę prywatnego
bezpieczeństwa

Szacunek dla osób i własności prywatnej jest niezbędny dla prawidłowego

funkcjonowania społeczeństwa. W tym celu wystarczy jedynie zrezygnować z
policji, aby zastąpić ją społeczeństwem

. Jak pisze:

Czy  mężczyzna  bije  kobietę  na  ulicach,  czy  też  złodziej  włamuje
się  do  sklepu;  całe  społeczeństwo  będzie  próbowało  ująć
przestępcę  […]  w  przypadku  sporu  pomiędzy  dwoma  kupcami:
obaj  wskażą  sędziów.  Sędziowie  zaś  orzekną  i  kwestia  sporna

8  2003,  Oeuvres  Complètes,  V.  Oeuvres  morales  et  politiques,  s.  324–327,  s.  484.
Rękopisy  te  były  pisane  na  początku  XIX  wieku.  W  tym  czasie  Jean-Baptiste  był  już
wysoko  renomowanym  ekonomistą  (jego  traktat  został  opublikowany  w  1803  r.)  i  był
bardzo ostrożny, unikając publikacji tych rękopisów. Nie zostały opublikowane aż do jego
śmierci.
9  Jest  to  tłumaczenie  słowo  po  słowie  ze  starofrancuskiego.  Bardzo  wyraźnie  podkreśla
jego stanowisko.

zostanie odsunięta na bok.

Ale istnieją inne zagrożenia. Dla przykładu: samotny podróżny może

zostać  zaatakowany  i  nikt  nie  przyjdzie  mu  na  pomoc.  „Czy  to  usprawiedliwia
istnienie  oddziałów  policji  złożonych  z  trzydziestu  tysięcy  ludzi?”  —  zastanawia
się  Say.  Proponuje,  aby  powierzyć  usługi  bezpieczeństwa,  które  nie  mogą  być
wykonywana samemu, firmie i wycofać jej obowiązki w przypadku, gdy nie  jest

w stanie ochronić jednostki przed niektórymi atakami albo przynajmniej znaleźć
winnego. Podkreśla ten pogląd, proponując wprowadzenie zasady konkurencji w
obszarze administracji publicznej, tj. przypisania tych funkcji firmom, które mogą
realizować je z najwyższą skutecznością i przy najniższych kosztach.

Szybko dostrzega się podobieństwo do zdania Molinariego, iż „rząd może

w rzeczywistości być zastąpiony przez konkurencyjne firmy i agencje oferujące
zapewnianie bezpieczeństwa i ochrony”. Nieco dalej w tym eseju Say powtarza
raz jeszcze, że nikt nie jest rządzony lepiej niż w przypadku braku rządu.

Społeczeństwo jest złożone z różnych profesji pełniących różne funkcje.

Jedną z tych funkcji jest ochrona jednostki i jej praw. Tak więc bezpieczeństwo
jest zawodem, tak jak przywracanie zdrowia jednostki w razie choroby. Ten
argument wzmacnia stanowisko Saya odnośnie dostarczania bezpieczeństwa przy
pomocy prywatnych przedsiębiorstw.

Jednakże ktoś mógłby nadal powiedzieć, że problem obcej inwazji nadal

występuje. Say twierdzi, że nie istnieją historyczne przykłady udanej inwazji na
społeczność, gdy spełnione są jedynie dwa warunki:

1. brak budzącej zagrożenie, stałej armii; oraz
2. społeczeństwo obywatelskie dobrze uzbrojonych jednostek, które są

gotowe bronić instytucji społeczeństwa, w którym żyją.

Wzmacnia również swoją pozycję poprzez podanie przykładu Rzymian:
Rzymianie zostali najechani przez Galów i Hannibala. Nie
wydarzyłoby się to, gdyby prowincje były zaludnione obywatelami
a nie niewolnikami.

Ostatnia wypowiedź Saya gasi wszelkie wątpliwości, że rozważał

możliwość czysto prywatnego społeczeństwa. Jego spostrzeżenia na temat tego
konkretnego obszaru badań są cenne i pozostawiają trochę miejsca do dalszego

10 2003, Oeuvres Complètes, V. Oeuvres morales et politiques, s. 324. Tłumaczenie
niedosłowne.
11 2003, Oeuvres Complètes, V. Oeuvres morales et politiques, s. 325.