Spistreści

Wprowadzeniedolistówśw.Pawła

.3

Paweł-Apostołnarodów

..3

PowstaniezbiorulistówPawłaApostoła

.4

ZagadnienialiterackielistówPawłaApostoła

.5

WstępdoDrugiegoListudoTesaloniczan(B.P.)

6

Okolicznościpowstania

.6

Treśćiteologia

.7

WstępdoDrugiegoListudoTesaloniczan(P.K.)

8

2Tes1

.10

Adres

.10

DziękczynienieApostoła

.11

2Tes2

.14

OkolicznościpowtórnegoprzyjściaChrystusa

.14

Wniosek:Trzymaćsięłaski!

19

2Tes3

.21

Zachętyinapomnienia

.21

PozdrowieniepisanerękąApostoła

.24

DrugiListdoTesaloniczan

BibliaTysiąclecia

WydanieV

zkomentarzamiBibliiJerozolimskiej

WydawnictwoPallotinum

2006

Wprowadzeniedolistówśw.Pawła

Paweł-Apostołnarodów

PonawróceniuPawełcałesweżyciepoświęciłnagorliwąsłużbę

Chrystusowi,dlategobezprzesadymożnagonazwaćnajwiększymmisjonarzem
Kościoła:dlaChrystusazdołałprzemierzyćprawiepołowęterytoriówCesarstwa
Rzymskiego,leżącychnadMorzemŚródziemnym,pokonującpieszo
przynajmniej16000km.Trzebaprzytymprzyznać,żetowłaśniedziękijego
niezłomnejpostawieapostolskiejiumysłowiotwartemunakulturępogańską
zawdzięczamyfakt,żechrześcijaństwoswymzasięgiemobjęłoAzjęMniejsząi
Grecję.Pozałożeniuwspólnotywdanejmiejscowościzazwyczajprzezjakiś
czaspozostawałwniej,nauczająciumacniającwwierze.Jednakżenawetpojej
opuszczeniunieprzestawałtroszczyćsięojejżycieduchoweimoralne.Kiedy
wniektórychwspólnotachpojawiałysięwiększeproblemydogmatyczne,
moralnelubdyscyplinarne,wiernizwracalisiędoniegozprośbąopomoc,
traktującgotymsamymjakoswegonajwyższegoprzełożonegoijakoautorytet.
Pozostajączdala,Pawełprzesyłałwformierozbudowanychlistówswoje
napomnieniaiodpowiedzinapytania.Wjegodzielemisyjnymlistyteodegrały
zatemwielkąrolę,azawartewnichrozstrzygnięciawielukwestiidodzisiaj
stanowiąfundamentnauczaniaKościoła.

PowstaniezbiorulistówPawłaApostoła

ListyPawłowesąodpowiedziąnakonkretneproblemypowstałewdanym

Kościele.Wwiększościniesąlistamiprywatnymi,leczpismamiurzędowymi,
przeznaczonymidopublicznegoodczytaniawdanejwspólnocie.Czasemnawet
samapostołpragnął,bywspólnotywymieniłymiędzysobąlistyizapoznałysię
ztreściąpouczeńskierowanychdoinnejwspólnoty(Kol4,16).ListyPawłowe
sąnajstarszymiznanyminamtekstamipierwotnegochrześcijaństwa(pierwszez
nich-ListydoTesaloniczan-powstałyjuż20latpoZmartwychwstaniu
Chrystusa).WielkiautorytetApostołaNarodówsprawił,żeposzczególne
wspólnotystarałysięsprowadzaćjegopismazinnychwspólnot,przepisywałyje
iprzechowywałyjakowykładwiaryimoralności.Mimotokilkajegolistów
zaginęło.WKol4,16PawełwspominaoUściedobraciwLaodycei,któregonie
znamy.W1Kor5,9powołujesięnajakiśwcześniejszylistdoKoryntian,który
niezachowałsię,a2Kor7,8sugeruje,żepoliścieznanymnamjakoPierwszy
ListdoKoryntiannapisałjeszczejeden.JużDrugiListśw.Piotrawspominao
zbiorzelistównaszegobrataPawła(2P3,15).Tzw.KanonMuratoriego
(powstałok.200r.)wymieniawszystkielistyPawła,wliczbie13,zaliczającje
dozbioruKsiągŚwiętych.WkanonietymniemajednakListudo
Hebrajczyków.Późniejszepapirusyikodeksymająwwiększości14listów,
wśródktórychfigurujetakżeListdoHebrajczyków.Poszczególnepismazostały
umieszczonewkanoniewedługichwielkości:odlistunajdłuższegodo
najkrótszego.

ZagadnienialiterackielistówPawłaApostoła

Listzeswejnaturyjestzawszeskierowanydokonkretnegoadresata,którym

możebyćnp.jednostka,grupa,wspólnotalubmieszkańcyjakiegośmiasta.
Różnisiętymodrozprawyfilozoficznejlubteologicznej,napisanejwformie
listu,którachoćpodajewewstępieadresata(najczęściejfikcyjnego),tojednak
zeswojegozałożeniajestdziełemliterackimprzeznaczonymdoszerszegogrona
czytelników(takicharaktermożemiećListdoEfezjaniListdoHebrajczyków).
Ówczesnelistymiałyściśleokreślonąstrukturę:1)nadawcaiadresatze
wstępnympozdrowieniem;2)treść;3)zakończenieipozdrowieniekońcowe.
Podającnadawcęiadresata,Pawełstosujeformęwschodnią,gdziepierwsze
zdaniejestw3osobie,natomiastdrugiezdaniew1osobie[np.Paweł...do
KościołaBożegowKoryncie...ŁaskawamipokójodBogaOjcanaszego(1Kor
1,1-3)].Zakończenielistuzawierałozazwyczajpozdrowienieikońcowe
życzenia,któreuPawłanieograniczająsiętylkodozdawkowego:
„Pozdrawiam!”,leczprzybierająrozbudowanąformęliturgiczną.

PodwzględemliterackimlistyapostołaPawłasąbardzozróżnicowane.Nie

służątylkoprzekazowiinformacjiiniesątylkoodpowiedziąnapytania
adresatów.Znajdująsięwnichczęścidoktrynalne,parenetyczne(zachęty,
napomnienia,przestrogiirady),wspomnienia,wyznaniaosobiste,apologie
(mowyobrończe),modlitwy,dziękczynienia,hymny,diatryby(ostrekrytyki),
wizjeapokaliptyczne,doksologie(krótkieformułykuchwaleBoga)iinne.
Zawartewnichbogactwogatunkówliterackichsprawia,żewcałejliteraturze
greckiejlistytestanowiąprawdziwyewenement.UżywanyprzezPawłajęzyk
możnaumiejscowićmiędzyliterackimjęzykiemgreckimastosowanymnaco
dzieńjęzykiemkoine.

PrzypisaniulistówPawełkorzystałzpomocysekretarza.WRz16,22

dowiadujemysię,żelisttenpoddyktandoPawłapisałTercjusz,Rzymianinz
Koryntu.PrzyzakończeniulistusamPawełdopisujejedyniekilkasłówalbo
tylkostawiaswójpodpis,któregozadaniembyłouwiarygodnieniepisma(1Kor
16,21;Ga6,11;Kol4,18;2Tes3,17).Ponieważlistybyłydyktowane,dajesięw
nichwyczućszczególnystylmówcy,któryczasempoprawiato,coprzedchwilą
niezbytdokładniepowiedział(1Kor1,16),albonagleurywazdaniewpołowiei
zaczynazupełnienowąmyśl(np.Rz5,12n;1Kor9,15).Pawełczęstoodwołuje
siędoST.NajczęściejnawiązujedoróżnychtekstówSTnazasadziealuzjilub
swobodnegokorzystaniaztekstówbiblijnych.Wszędzieposługujesię
Septuagintą(greckiprzekładST),leczbardzorzadkocytujecałefragmenty
dosłownie.Prawdopodobnieprzytaczatekstyzpamięci,zmieniającjeniekiedyi

dostosowującdowłasnejmyśli.Niekiedyteżspisujemodlitwy,pieśniihymny,
któreutworzylichrześcijanienaużytekliturgiczny(np.Flp2,6-11;Kol1,13-20).
Znamiennymtekstem,któryPawełprzejmujeztradycji,jestustanowienie
Eucharystii(1Kor11,23-25).

WstępdoDrugiegoListudoTesaloniczan(B.P.)

Okolicznościpowstania

TrudnojestzcałkowitąpewnościąokreślićczasimiejscepowstaniaDrugiego

ListudoTesaloniczan.Tradycyjnieprzyjmujesię,żezostałonnapisanykilka
miesięcypopierwszymliście,około51r.,podczaspobytuPawławKoryncie.
Tłumaczyłobytopodobieństwoobulistówwtreści,formie,stylu,słownictwie.
Wnagłówkachwymienienisąnawetcisaminadawcy.Wielkiepodobieństwo
obulistówpołączonezkilkomawyraźnymiróżnicamiwtreściistyluskłania
jednakniektórychdoprzypuszczeń,żeDrugiListdoTesaloniczanmógłpowstać
owielepóźniejijestdziełeminnegoautora,którytylkopowołujesięna
autorytetapostołaPawłaistarasięnaśladowaćjegostyl.Wtamtychczasach
byłotodośćczęstąpraktyką.Uczniowieznanychpostaci,podpisującsięich
imieniem,podkreślaliswojeuznaniedlaichautorytetuizwiązekzich
nauczaniem.Możliwejestrównież,żesamApostołNarodówzlecił
zredagowanielistukomuśzeswoichwspółpracowników,atenwykorzystał
niektórefragmentyzPierwszegoListudoTesaloniczan.Wyjaśniałobytoróżnice
międzydwomalistamiorazobecnośćwłasnoręcznegodopiskuPawła:
Pozdrowieniepiszęwłasnoręcznie-ja,Paweł.Tenznakstawiamwkażdym
liście.Takpiszę(2Tes3,17).NiezależniejednakodkwestiiautorstwaDrugiego
ListudoTesaloniczanKościółodsamegopoczątkuuznajejegonatchnionyi
kanonicznycharakter.

Treśćiteologia

Wpierwszejczęścilistuautor,podobniejakwPierwszymLiściedo

Tesaloniczan,dziękujeBoguzaświadectwowiaryTesaloniczan,przyktórej
trwająpomimoprześladowańicierpień(2Tes1,3-12).Następnaczęść
poświęconajestpowtórnemuprzyjściuPana(2Tes2,1-12).NatentematPaweł
pisałdośćobszerniewPierwszymLiściedoTesaloniczan.Terazjednakstarasię
wskazaćnacałkiemnowyszczegółostatecznychwydarzeń.NadejścieDnia
Pańskiegomapoprzedzićpojawieniesięniegodziwca-wrogaChrystusa,
wysłannikaszatana,którybędziechciałodwieśćludziodwiary.Autor
przypominaadresatom,żemówiłimotymosobiście,kiedyprzebywałunich.
Dlategoniewyjaśniabliżej,okimjestmowa,costwarzadodatkowątrudność
dlawspółczesnegoczytelnika.Dlanasznaczeniemajednakprzedewszystkim
celwprowadzeniatejpostaciprzezautora.Chceonzachęcićchrześcijanz
Tesalonikidoczujnościiprzygotowaćichnaprześladowaniaorazzachęcićdo
dawaniaświadectwawiary(2Tes2,13-3,5).Kolejnymtematem,któremuautor
poświęcasporouwagi,jestproblemodpowiedzialnościchrześcijanzasiebie
nawzajemizawspólnotę,wktórejżyją(2Tes3,6-15).Apostołmocno
podkreśla,żechrześcijanieniemogążyćkoszteminnych,alekażdypowinien
spokojniepracowaćnaswojeutrzymanie.Temattenbyłtakżeobecnyw
PierwszymLiściedoTesaloniczan(1Tes2,9;4,11).Terazjednakzostajeszerzej
rozwinięty.Jesttoodpowiedźapostołanakonkretnąsytuację,którazaistniaławe
wspólnocietesalonickiej.Listkończysięmodlitwązaadresatów(2Tes3,16-18).

WstępdoDrugiegoListudoTesaloniczan(P.K.)

BezpośrednimpowodemnapisaniategoListustałysięniepokojącewieści

dotycząceniewłaściwegotłumaczeniapoglądówApostołanaparuzję.Niektórzy
spośródwiernychtakbardzopochłonięcibylioczekiwaniempowtórnego
przyjściaChrystusa,żezaniedbaliwszelkąpracę,oddającsiębezczynności(2
Tes2,1n;3,6–16).Stantenpogarszałajeszczeokoliczność,żenazebraniach
religijnychpojawialisięludzieroszczącysobiepretensjedodaruproroctwai
pozostającyrzekomopoddziałaniemDuchaŚwiętego.Nadtopoczętorozszerzać
sfałszowanylistPawłowy.Wszystkotopodważałonaukęgłoszonąprzez
Apostoła.Sytuacjatazmusiłaśw.Pawładonatychmiastowejinterwencjiw
trosceowiaręTesaloniczan.

Apostołnawiązujew2TesdotreściPierwszegoListuizdecydowanie

nakazujewiernymoddającymsiężyciubezczynnemuzerwaćzmarazmem.
ZachęcaichdopracyiczujnościwłącznościzBogiem.Szerzejaniżeliw
PierwszymLiścierozwijanaukęoparuzjiwyliczającpoprzedzającejąznaki
(apostazja,pojawieniesięczłowiekagrzechu–Antychrysta).Kierujejednak
równocześniepodadresemwiernychsłowapochwałyiradościztegopowodu,
iżwiaracorazbardziejwśródnichwzrasta,amiłośćcorazściślejzespalaichz
Chrystusem.

Problemautentyczności2Tesposiadajużprawiedwuwiekowąhistorię.

Uważasięniekiedy,żejesttopismom.in.dlategoniePawłowe,żeoczekiwanie
paruzjizostałownimprzedstawionezupełnieinaczejniżw1Tes.Według1Tes
5,2Panprzyjdzienagle,jakzłodziejwnocy,natomiastwedług2Tes2;3
paruzjępoprzedząróżneznaki(ogólnaapostazja,pojawieniesięsynazatracenia
itd.).TewięcdwataksprzecznepoglądyniemogąpochodzićodPawłajako
autoraobydwulistów.Należyjednakzauważyć,żePawełpiszącoparuzjinie
tyleprzedstawiapewnąrzeczywistośćhistoryczną,ileraczejjestpodwpływem
ówczesnejapokaliptykiżydowskiejichrześcijańskiej.Wapokalipsachzaś
owychtedwatematy,nagłośćparuzjiipewneoznakijązapowiadające,ciągle
występująoboksiebie.Zresztąsprzecznośćpowyższajestpozornietylkotak
wielka.W1TesupominającTesaloniczan,nakazującimpodjąćnanowo
porzuconąpracę,Apostołmocnoakcentujeniewiedzęludzkącodoczasu
ponownegoprzyjściaChrystusa.Pouczeńtychbynajmniejnieodwoływał.Z2
Tesrównieżniewynika,kiedybędziemiałamiejsceparuzja.Wiadomotylko,że
poprzedząjąpewneznaki.Wcalejednakniewiadomo,kiedyzacznąsięone
pojawiać.ZresztąPawełnieczyninicinnego,jaktylkorozwijakatechezę
Jezusa,któryteżprzecieżoznajmiał,żeniktniewie,kiedyprzyjdziedzień

Pański–stądpotrzebaczujności(Mt24,36–42);arównocześniemówiło
znakachmającychpoprzedzićparuzję(Mt24,6–14).

Zauważasięnastępnie,żeeschatologia1Tesmacharakterbardzo

teraźniejszościowy.LudzieczekającynaprzyjściePana,nadzieńostateczny,już
sąsynamiowegodnia.Otóżzupełnieinaczejrzeczsięmapodtymwzględemw
2Tes.Wszystkotamjestzorientowanenaprzyszłość.Przyszłośćbędziekarądla
prześladowców,anagrodądlaprześladowanych.Wartojednakzauważyć,że
Paweł,byćmożecelowo,oweakcentyteraźniejszościoweusunąłw2Tesna
plandalszy,gdyżichuwydatnieniebyłoniepożądanezewzględunaewentualne
niebezpieczeństwozestronyherezjignostyckiej.

Zauważasięwreszcie,żeobydwalistydoTesaloniczantreściowosąsobietak

bliskie,iżniekiedycałezdaniapowtarzająsiędosłownie.Otóż–twierdzą
przeciwnicyPawłowegoautorstwa2Tes–Pawełnigdyniemiałzwyczaju
powtarzaćtakwierniesiebiesamego.Wydajesięwięc,że2Tesjestdziełem
kogoś,ktostreszczając1Tesusiłowałpodszyćsiępodautorytetapostolski
Pawła.Należyprzyznać,żejesttojedenznajpoważniejszychzarzutówprzeciw
Pawłowejautentyczności2Tes.Odwoływaniesiędofaktuanalogicznych
zbieżnościKoliEfniejestargumentem,ponieważogromnawiększość
egzegetówdzisiejszychuważa,żealbojedenztychlistów,alboobydwanie
pochodząodPawła.WprzypadkulistówdoTesaloniczanmożnabyzauważyć
conajwyżej,żeichpodobieństwojestdośćłatwowytłumaczalneprawie
identycznymiokolicznościamipowstaniaobydwupismorazkrótkimodstępem
czasu,jakidzieliłzredagowaniepierwszegolistuoddatypowstaniadrugiego.
Pozatymanalogiawieluwyrażeńtłumaczysiębyćmożefaktemichpowstania
napodłożutejsamejtradycjiustnej.Zwłaszczatradycjidotyczącejparuzji.Tak
więcuwzględniającwszystkieoweracje,należy,zogromnąwiększością
egzegetówkatolickichizwielukrytykaminiekatolickimi,pozostaćprzy
dawnymprzekonaniuoPawłowejautentyczności2Tes.Kanonicznościzaśtego
Listunigdyniepodawanowwątpliwość.

Jednotylko–itodziękiostatnioprzeprowadzonymbadaniomW.Trillinga–

należałobychybaskorygować:2Tesniemógłpowstać–jaktosięutrzymywało
dotychczas–wr.52wkilkatygodnizaledwieponapisaniu1Tes.Trudno,rzecz
jasna,określićdokładnieczaszredagowaniategoListu,aleniejestwykluczone,
żemiałotomiejscepodczastrzeciejpodróży,itomożedopieropodkoniec
pobytuPawławEfezie.

Wtensposóbjeszczemniejprawdopodobnastajesię–itakzresztąmałodziś

popularna–hipotezazredagowania2Teswcześniejniż1Tes.Wzmiankao
własnoręcznympodpisie,będącajakbyswoistąprezentacjąautora,mającą
miejscewkanonicznym2Tes,aniew1Tes,wcalenieświadczyotym,żejest

tochronologiczniepierwszykontaktPawłazTesaloniczanami.Chodzitunieo
suroweprzestrzeganiezasadpisanialistów,leczozaradzeniekonkretnym
potrzebom,którezaistniałypoukazaniusię1Tes.WswymDrugimLiściedo
TesaloniczanprawdopodobniePawełniezamieszczałbywzmiankio
własnoręcznympodpisie,gdybyniekrążącywTesalonicejakiśsfałszowanylist
Pawła.OistnieniuzaśtakichlistówmówiPawełwyraźniew2Tes2,1n.

Zapierwszeństwemchronologicznym1Tesprzemawiateżwsposób

przekonujący1Tes2,17–3,10.Niemożnasobiewyobrazić,dlaczegopisałby
Pawełto,cowtymfragmenciedziśczytamy,gdybyTesaloniczanieotrzymali
jużjakiślistodniego.

Wreszciegdyby2TesbyłchronologiczniepierwszymlistemdoTesaloniczan,

toPawełzpewnościąoświadczyłbyadresatom,żedotychczasniewysyłałdo
nichżadnegolistu(2Tes2,2).TymczasemtakiejuwagiPawełnieczyni,tylko
przestrzegaprzedfalsyfikatami,którekrążyłyjakolistypodpisanejego
imieniem.

2Tes1

Adres

1

Paweł,SylwaniTymoteuszdoKościołaTesaloniczanwBogu,

Ojcunaszym,iPanuJezusieChrystusie.

1,1-12.Wprowadzenie,dziękczynienieimodlitwa.ListyPawłarozpoczynająsięzwykleogólnymwprowadzeniem(„Paweł...do...”),dziękczynieniemimodlitwąlubwzmiankąo

modlitwachapostoławintencjiadresatówpisma.Każdyztychelementówbyłtypowydlaówczesnychlistów,Pawełnadajeimjednakcharakterchrześcijański.Językapokaliptyczny,którymPawełsię
tutajposługuje,czerpiewielewyrażeńzeStaregoTestamentu.

1,1.Podstawowyukładwprowadzeniadolistubyłnastępujący:imięnadawcy,imięodbiorcyipozdrowienia.

2

ŁaskawamipokójodBoga,Ojcanaszego,iPanaJezusa

Chrystusa!

1–2.

Adreslistuzupełnietakisamjakw1Tes.ObokPawłaznajdująsiędwajwiernitowarzyszejegodrugiejwyprawymisyjnej.Odnich,taksamojakodsiebie,przesyłaApostoł

pozdrowienieKościołowiwTesalonice.Wspólnotatesalonicka,jakkażdyprawdziwyKościół,żyjewBoguOjcuiwPanuJezusieChrystusie.TedwieOsobyBoskie,azwłaszczaOjcostwopierwszej,
nadająwspólnociechrześcijantesalonickichcharakterprawdziwegozgromadzeniadzieciBożych.OjcieciSyn,przezłaskę,którąwierniotrzymują,zapewniająimżycienadprzyrodzone.Próczłaski
życzyPawełTesaloniczanomtakżepokoju.JegoDawcąobokOjcajestrównieżSyn,zwanyzresztągdzieindziejprzezPawłanaszympokojem(Ef2,14).

1,2.Tradycyjnymgreckimpozdrowieniebyłocharein,którePawełprzekształcawcharis(„łaska”).Wlistachżydowskichdodawanozwykletradycyjneżydowskiepozdrowienie„pokój”,

którepełniłorolęmodlitwy-życzenia:„NiechBożypokójbędzieztobą”lub„Niechcisiędobrzewiedzie”.(Natematmodlitw-życzeń,zob.komentarzdo1Tes3,11).Pawełczyniswąmodlitwęjeszcze
bardziejkonkretną,dodającźródłołaskiipokoju:„odBogaOjcaiPanaJezusa”.WStarymTestamenciezarówno„Bóg”,jaki„Pan”sątytułamiBoskimi.

DziękczynienieApostoła

3

Bracia,zawszewinniśmyBoguzawasdziękować,cojestrzeczą

słuszną,bowiarawaszabardzowzrasta,amiłośćwzajemnau
każdegozwassiępomnaża,

3.

JakwkażdymprawieLiściePawła,takitu,bezpośredniopoadresieipozdrowieniachwstępnychnastępujejakbymodlitewnedziękczynienie.Podobniejakbłagalna,takidziękczynna

modlitwarzadkokiedydotyczyosobyPawła.Całejegożyciejestwypełnionetroskąowiernych.DziękczynieniezawiernychuważaPawełzaswojąapostolskąpowinność.Jestbowiemciągleświadom
tego,żedziełanawróceniapogandokonujenieon,człowiek,leczBógswojąłaską,iżetoOnswojąmocąidobrociąpodtrzymujespołecznośćnawróconychwjejreligijnymżyciu.Przedmiotembliżej
sprecyzowanymtegodziękczynieniasąciąglewzrastającawiaraiobfitującacorazbardziejspołecznamiłość.Obydwietecnotyznaturyswejsąsprawnościamidynamicznymi,domagająsięciągłego
postępuiprzybieraniaformcorazdoskonalszych.Społecznośćtesalonickaprzejawiałaswążywotnośćwłaśniewrozwijaniutychcnótteologicznych.Nietrzebajużchybawyjaśniać,jakbardzodoniosłe
znaczenieposiadawzajemnepowiązanieowychcnót;wiarabezczynnejmiłościjestniczym–stwierdzitosamPaweł(1Kor13,2),amiłośćbezwiaryniemanicwspólnegozreligiąiprzestajebyć
cnotąteologalną.MiłośćzaśwzajemnachrześcijanjestznakiemichprzynależnościdoChrystusa.Potymwszyscypoznają,żeścieuczniamimoimi,jeślibędzieciesięwzajemniemiłowali(J13,35).

1,3.Dziękczynieniezaadresatówlistówjestczęstymelementemgreckiejepistolografii,pomagałoteżonownadaniuprzyjacielskiegotonujużnasamympoczątkulistu.

4

itotak,żemysamichlubimysięwamiwKościołachBożychz

powoduwaszejcierpliwościiwiarywewszystkichwaszych
prześladowaniachiuciskach,któreznosicie.

5

Sąonezapowiedzią

sprawiedliwegosąduBoga;celemjegojestuznaniewaszagodnych
królestwaBożego,dlaktóregoteżcierpicie.

1,4-5.WtymokresieważnymtematemwmyśliżydowskiejbyłaBożanagrodadlacierpiącegosprawiedliwego.Rozwijająctąkwestię,zaczerpniętązeStaregoTestamentu,żydowscy

pisarzepodkreślali,żeBógukarzewkońcujegoprześladowcówiwybawisprawiedliwego,niezależnieodcierpieńjakichobecniedoznaje.Wybawienietobyłościślezwiązaneznadzieją–
zmartwychwstaniasprawiedliwychwczasachostatecznych.Częstoobecnylubzbliżającysięuciskbyłpostrzeganyjakoostateczne„mesjańskiebóleporodowe”,którepoprzedząnastaniekrólestwa
Bożego.Niektórzystarożytnifilozofowiemówilitakżeocierpieniach,któreczyniludzigodnymiBoga.

6

BoprzecieżjestrzecząsłusznąuBogaodpłacićuciskiemtym,

którzywasuciskają,

7

awam,uciśnionym,daćodpoczynekznami,

gdyzniebaobjawisięPanJezuszaniołamiswojejpotęgi

1,7znami.PawełlubipodkreślaćzwiązaniewłasnegolosuzlosemjegoKościołów(por.1Tes2-3;1Kor4,8;Flp1,30;itd.).

4–7.

Byćmoże,iżnutynadzieinależałobysiędopatrzyćwpochwalecierpliwości,zjakąTesaloniczanieznosiliuciskiprześladowanie.NiechęciŻydówtesalonickichdoświadczyłPaweł

samnawłasnejskórze,awiernitegoKościołarównieżmieliokazjęstwierdzićniejednokrotniesłusznośćsłówJezusa:Ibędzieciewnienawiściuwszystkichzpowodumojegoimienia(Mk13,13).
Prześladowaniaowekojarząsięzideąprzyszłegosądu,posiadającegowtymwypadkupodwójnyaspekt:nagrodyczekającejprześladowanychisurowejkary,przygotowanejdlaprześladowców.
PrzejścieprzezcierpieniatojakbynajprostszainajpełniejszadrogadokrólestwaBożego:Jeżelizaś[cierpi]jakochrześcijanin,niechsięniewstydzi,aleniechwychwalaBogawtymimieniu.Czas
bowiem,abysądsięrozpocząłoddomuBożego.Jeżelizaśnajpierwodnas,tojakibędziekoniectych,którzyniesąposłuszniEwangeliiBożej?(1P4,16nn).ZresztąChrystussam,abywejśćdochwały,
musiałprzedtemwielewycierpieć(por.Łk24,26).

1,6-7.Podobniejakwliteraturzeżydowskiej,ucisksprawiedliwychskończysiędopierowówczas,gdyBógstaniewichobroniepodczassąduostatecznegonadgrzesznikami(por.teżPwt

32,34-36.41).SpalenieogniemprzeciwnikówbyłoobrazemczęstopojawiającymsięnakartachStaregoTestamentu(np.Lb11,1;Ps97,3;Iz26,11;66,15-16.24;por.Jr4,4;15,14;17,4;21,12;Ez21,31;
22,20;Na1,6;Za1,18;3,8).Obraztenbyłnaturalnyzuwaginaposługiwaniesięogniempodczaswojnyorazdlatego,żenaokreślenie„gniewu”byłwjęzykachsemickichużywanowyrażeń
nawiązującychdo„spalania”.Stałsięteżtradycyjnymelementemobrazowościczasówostatecznychwliteraturzeżydowskiej.Wedługniektórychtekstówżydowskichzniszczenieobejmiecałąziemię,
wedługinnychzaś-królestwozostanieustanowionebezkosmicznegokataklizmu.Sformułowania,którychPawełtutajużywa,nawiązujązwłaszczadoIz66,15.„AniołowieJegopotęgi”stanowią
wyobrażenieBożegowojska.

8

wpłomieniachognia,wymierzająckarętym,którzyBoganie

uznająiniesąposłuszniEwangeliiPananaszego,Jezusa.

1,8Niebiosa(por.1Tes4,16),aniołowie(por.Mt13,39.41.49;16,27p;24,31;25,31;Łk12,8n,aprawdopodobnietakże„święci”z1Tes3,13),ogieńteofanii(por.Wj13,22+;19,16+)to

znamionaapokaliptykiżydowskiej(por.1Tes4,16+).

—niesąposłuszniEwangelii.Chodziopogan(1Tes4,5)iŻydów(Rz10,16).

8.

Powódkaryjestdwojaki:prześladowaniesprawiedliwych,apozatymnieposłuszeństwoEwangeliiJezusaChrystusa,tj.EwangeliigłoszonejprzezChrystusa,poświęconejJegoosobiei

czynom.

1,8.Natemat„wymierzeniakary”lubodpłaceniawrogomJegoludu,zob.Pwt32,41;Iz35,4i66,6.ByłtotakżeważnytematwliteraturzeżydowskiejpookresieStaregoTestamentu.

9

Poniosąonikaręwiecznejzagłady[zdala]odobliczaPańskiego

iodpotężnegomajestatuJego

9.

PierwszatochronologiczniewNTwzmiankaotym,costanowiistotękarypotępienia:jesttoniemożnośćoglądaniaobliczaBożego,oddalaniesięodBoga,cozresztąprzypominadość

rozpowszechnionąwBibliikoncepcjęgrzechujakooddaleniaodBoga.NiebędzieteżnapotępionychspływałblaskmajestatuBożego.

1,9.WersettenpowtarzaechemIz35,4i66,6wprzekładzieSeptuaginty.LiteraturażydowskaczęstoopisujeBoga,któryodwracaswe„oblicze”(dosłownie)lubpozbawiaswej„obecności”

grzeszników.Wydajesiętoważnymmotywemteologicznym,leczPawełrozumiewprosttensemickiidiom(„odoblicza”znaczy„sprzed”lub„zczyjejśobecności”),podobniejaktoczyniprzekład
tekstuIzajaszawSeptuagincie.„Wiecznazagłada”wZwojachznadMorzaMartwegoiwinnychtekstachoznaczazwykle,żegrzesznicyzostanącałkowiciezniszczeni,leczczęstokontekstwskazuje
równieżnawiecznąmękę,którejmajądoświadczyć(obydwaelementymogłypojawiaćsięwtymsamymfragmencie,np.KsięgaJubileuszów36,10;por.Iz66,24cytowanywMk9,48).

10

wowymdniu,kiedyprzyjdzie,abybyćuwielbionymw

świętychswoichiokazaćsięgodnympodziwutychwszystkich,
którzyuwierzyli,bowydaliściewiaręnaszemuświadectwu.

1,10Wydajesię,żePawełmyślitutajoaniołach(„świętych”;por.Dz9,13+)iochrześcijanach(„tych,którzyuwierzyli”).
—Potępienietych,którzyodrzucająEwangelię,jesttuprzedstawionewżywymkontraściezchwałąwierzącychitwardymjęzykiem—byćmożezewzględunagrożąceprześladowanie.—

Ponawiasowymwtrąceniu,jakiestanowiąw.6-10,zostajepodjętamyślzw.5.

10.

Wszystkoto,czegobędąpozbawienipotępieni,staniesięudziałemsprawiedliwych.Znajdąsięoniwgronieświętych,którzyswojąobecnościąbędąuwielbiaćChrystusa.Jużporaz

drugiprzedstawiaPawełmajestatChrystusaSędziego.Zarównosamówmajestat,jakichwałaświętych,otaczającychpostaćChrystusa,będzieprzedmiotempowszechnegopodziwuwdniuprzyjścia
Pana.

1,10.Królewska„chwała”oznaczałasplendoriwładczedostojeństwo.UwielbienieBożegoludumiałonastąpićwczasieodnowieniaIzraela(Iz46,13;60,1-2;62,2),kiedyBóg(Jezus)

przyjdzie,bystanąćwjegoobronie.(Pawełłączyzwykle„uwielbienie”świętychzichcielesnymzmartwychwstaniem-np.Rz8,17-23;1Kor15,43;Flp3,21).„Kiedyprzyjdzie”tozwrotpowtarzający
echemprzekładPs96,13wSeptuagincie.PawełużywawodniesieniudoJezusasformułowańmówiącychoBogu.Zwrot„wowymdniu”oznacza„dzieńPański”(zob.2Tes2,2;por.Iż2,11-12.17.20;
11,10-11;J14,14-„dzieńPański”).

11

Dlategomodlimysięstalezawas,abyBógnaszuczyniłwas

godnymiswegowezwaniaiabyzmocąwypełniłwwaswszelkie
pragnieniedobraorazdziałaniewiary.

1,11abyzmocąwypełniłwwaswszelkiepragnieniedobra.Innetłumaczenie:„abyskuteczniewypełniłcałąswojąwolę(skierowanądo)dobra”.
1,11.Starożytnelisty,wtymtakżelistyPawła,częstozawierałymodlitwylubwzmiankiomodlitwachzanoszonychwintencjiadresatów.Natematsłowa„godni”,zob.komentarzdo2Tes

1,5.

12

AbywwaszostałouwielbioneimięPananaszego,Jezusa

Chrystusa–awywNim–załaskąBoganaszegoiPanaJezusa
Chrystusa.

11–12.

JakzwyklewmodlitewnychtekstachPawła,dopieropouwielbieniuBogaizłożeniuMudziękczynienianastępująprośby,mającecharakterciągły,nieprzerwany,podobniejak

wspomnianenasamympoczątkudziękczynienie.ModlitwabłagalnazawiernychjestszczególnymwyrazemtroskiduszpasterskiejPawła.ProsionBoganieokorzyścimaterialnedlawiernych,leczo
umocnienieichwpragnieniudobra,bywskutektegowszyscymoglisięokazaćgodnymiwezwaniaBożego.Zasadniczymbowiemobowiązkiemkażdegochrześcijaninajesturzeczywistnieniepowołania
otrzymanegoodBoga.Jeżelitegonieczyni,marnujełaskęBożą,azasprzeniewierzeniesięłasceczekaludziprawdziwakaraBoża.Wszystkozaś–awięcitabłagalnamodlitwaPawłaicałe
postępowanieTesaloniczan–manacelupomnożeniechwałyBożej,atymsamymtakżeuczczeniewyznawcówBogaJedynego.

1,12.Panmógłzostaćjużobecnieuwielbionywludzie,któryjestMuposłuszny(Jr13,11),jednakostateczneuwielbienieBogawjegoludziemiałosiędokonaćwdniu,gdywszystkostanie

sięjawne(zob.komentarzdo2Tes1,10).

2Tes2

OkolicznościpowtórnegoprzyjściaChrystusa

1

WsprawieprzyjściaPananaszego,JezusaChrystusa,inaszego

zgromadzeniasięwokółNiegoprosimywas,bracia,

2,1-12Wopisie1Tes4,13—5,11apostołbroniłsięprzedprzewidywaniemterminuparuzji(por.1Tes5,1+).Paweł,odpowiadającterazniewątpliwienanowepytania,niepowracatudo

sprawylosużywychiumarłych,aograniczasiędouściślenia,żepowrótniejestbliskiiżepoprzedzągorozpoznawalneznaki.

1.

Otopowódgłównynapisania2Tes:sprawaprzyjściaPananaszegoJezusaChrystusa.Pawełniezamierzatuwystępowaćjakomającywładzę,niechceteżkategorycznierozkazywać.

PragnieprzekonywaćTesaloniczanjakbratbraciwwierze.Natympolegaistotaprawdziwegoduszpasterzowania.PrzyjścieChrystusa,októrymtumowa,czyliparuzja,swymgreckimokreśleniem
nawiązujedotryumfalnegopowrotuwodzazezwycięskiejwojny.Jakziemscydostojnicytowarzyszylizazwyczajtryumfatorowiwjeżdżającemudomiasta,takteżwszyscychrześcijanie,którzy
wytrwaliwposłuszeństwieimiłości,będątworzyćnajbliższeotoczenieJezusawchwiliJegoparuzji.

2,1.„Przyjście”(paruzja;Pawełnawiązujedoniejrównieżw2Tes2,8;por.1Tes4,15)i„zgromadzenie”sątutajzesobągramatyczniezwiązane,obydwateżnawiązujądosłówJezusa.

„Przyjście”byłosłowempowszechniestosowanym,kiedyjednakużywanogowodniesieniudokróla,oznaczałoprzybyciepełnechwały.Wniektórychtekstachżydowskichużywasięgowodniesieniu
doprzeszłychteofaniiiprzyszłegoobjawieniasięBogawchwale.WMt24,3.27.37i39użytogowodniesieniudopowtórnegoprzyjściaChrystusa,byceluosądzićświat.Wieletekstów,zarównoze
StaregoTestamentu(np.Iz27,12-13),jakipóźniejszejliteraturyżydowskiej,mówiozgromadzeniuIzraelajakoBożegoludu.Pawełprzypuszczalniezaczerpnąłobrazzgromadzeniasprawiedliwychz
wypowiedziJezusautrwalonejpóźniejwMt24,31(wktórymposłużonosięsłowempokrewnym).

2

abyściesięniedalizbytłatwozachwiaćwwaszymrozumieniu

anizastraszyćbądźprzezducha,bądźprzezmowę,bądźprzezlist,
rzekomoodnaspochodzący,jakobyjużnastawałdzieńPański.

2.

OtóżowoprzyjściePana,adokładniej,datategoprzyjścia,stałysięnatereniewspólnotytesalonickiejźródłemszczególnegopodniecenia.WprawdziePawełipodczasosobistegopobytu

wTesalonice,iw1Teswyjaśnił,żeniktniewie,kiedyprzyjdzieSynCzłowieczy.LeczotopojawilisięwTesaloniceludzie,którzyzdołalizachwiaćnaukęApostoła.Ludziepoczęliwątpićwto,czy
rzeczywiściesprawaparuzjimasiętak,jaknauczałPaweł.Obokwątpliwościrodziłysiętuiówdzieobawybliżejniesprecyzowane,główniechybawiążącesięzprzekonaniemwieluwiernych,żenie
będzieimdanedoczekaćtegochwalebnegospotkaniasięzJezusem.Wichrzyciele,którymzależałonawprowadzeniuniepokojudoKościoła,uciekalisięwswymdziałaniudoróżnychsposobów,byle
tylkojaknajskuteczniejzdobyćkredytzaufaniadlagłoszonychprzezsiebiepoglądów.TakwięcodwoływalisiędoDuchaŚwiętego,zktóregonatchnieńrzekomokorzystaliwswymnauczaniu.Kiedy
indziejcytowalisłowawypowiedzianerzekomoprzezPawłalubprzezinnyniewątpliwejwartościautorytetapostolski.Wreszcieprzedstawiali,amożetylkocytowali,listprzypisywanyPawłowi,w
rzeczywistościjednakwcaleniePawłowy.Wszystkieteśrodkiimetodydziałaniasłużyłydoprzeforsowaniatezy,żedzieńPańskijestjużbliski.Następstwapraktycznetejpropagandysąpoczęściznane
z1Tes:niektórzyporzuciliswojedotychczasowezajęcia,prosiliinnychośrodkidożyciaitrwającalbowapatii,albowpodnieceniu,czekalizdnianadzieńnaparuzję.

2,2.Ci,którzytylkorazsłyszelipierwszylistPawłaodczytanypodczaszgromadzenia,moglibłędniezrozumiećmyślapostoła.Grecywierzyliwżyciepośmiertnewpodziemnymświecie

lubucieczkęduszydonajwyższegonieba,nieuznawalizaśprzyszłegozmartwychwstaniaumarłych.ChrześcijaniezTesalonikmogliodczytywaćprzesłaniePawławświetlewłasnychkulturowych
uprzedzeń-moglisądzić,żeprzyszłarzeczywistośćzostałajużwypełnionawChrystusie,niezaśjedyniezapoczątkowana.Pawełodpowiada,żeprzyszły„dzieńPański”jestbliskioraznadejdzie
nieoczekiwanie(1Tes5,2),zostaniejednakpoprzedzonyostatecznymodstępstwemlubbuntem(2Tes2,3-12).

3

Niechwaswżadensposóbniktniezwodzi,bo[dzieńtennie

nadejdzie],dopókinieprzyjdzienajpierwodstępstwoinieobjawisię
człowiekgrzechu,synzatracenia,

2,3odstępstwo.Jestonotuwspomnianejakocośjużznanego.Dopodstawowegoznaczeniategosłowa(odłączenie,porzucenie)należydodaćwartośćreligijną(Dz5,37;21,21;Hbr3,12).

Dotych,którzynigdynienależelidoChrystusa,moglibyzostaćdołączenirównieżci,którzydająsięodwieśćodwiary(por.1Tm4,1;2Tm3,1;4,3n;itp.).

4

którysięsprzeciwiaiwynosiponadwszystko,conazywanejest

Bogiemlubcoodbieracześć,takżezasiądziewświątyniBoga,
dowodząc,żesamjestBogiem.

2,4którysięsprzeciwia.Odstępstwospowodujeosobanoszącatrzyimionaiażdow.5aprzedstawianajakowielkinieprzyjacielBoga.ToNiegodziwiecwnajwyższymstopniu,dosł.:

„człowiekbezbożności”(wariant:„człowiekgrzechu”),istotaprzeznaczonanazatracenie,dosł.:„synzatracenia”(w.10;J17,12;por.1Tes5,5),przeciwnikBogaopisanytuprzyużyciuterminów
zaczerpniętychzDn11,36(gdziechodzioAntiochaEpifanesa).Wtradycjichrześcijańskiej,podwpływemDaniela,tenprzeciwnikotrzymujeimięAntychryst(por.1J2,18;4,3;2J7).Rysujesięon
jakobytosobowy,którysiępojawinakońcuczasów(szatan,któregojestnarzędziem,działajużterazw„tajemnicy”;w.7),używającprzeciwwierzącymprześladowczejizwodniczejmocy(por.Mt
24,24;Ap13,1-8),ażdoostatniejwielkiejpróby,zakończonejpowrotemChrystusa.

3–4.

Nicdziwnego,żePaweł,czującsięodpowiedzialnyzalosywspólnoty,reagujetakstanowczo:Niechwaswżadensposóbniktniezwodzi.Choćbowiemniktniewie,kiedyprzyjdzie

SynCzłowieczy,tojednakwiadomo,żeprzyjścietopoprzedządwazjawiska:1)będąmiałymiejscebardzoliczneodstępstwareligijne;2)pojawisięnajpierwtajemniczapostać,zwanainaczej
człowiekiemgrzechuisynemzatracenia.Powodemlicznychapostazjibędąuciskiwszelkiegorodzajukataklizmy,jakiespadnąnaludziwczasachostatecznych.Podnaporemtychtrudnościwielustraci
wiaręwsprawiedliwośćimiłosierdzieBoga,opuszczająctymsamymwspólnotęwyznawcówChrystusa.Postaćzagadkowa,którejdestrukcyjnadziałalnośćpoprzedziparuzję,mimokilkuokreśleń,
pozostajedotegostopniatajemnicza,żenawetniewiadomo,czytozbiorowość,czy,cojestbardziejprawdopodobne,jednostka.JejdziałalnośćscharakteryzowałApostołdwomastwierdzeniami:1)

sprzeciwiasięiwynosiponadwszystko,conazywasięBogiem;2)dowodzi,żejestBogiem.

Wszystkozdajesięprzemawiaćzatym,żePawełsamstworzyłtępostaćanty-Boga,opierającsięgłównienaDanielowymopisietajemniczegoczłowieka,jakbynaportrecieAntiochaIV

Epifanesa,którywedługprorokabędziewypowiadałsłowaprzeciwNajwyższemuignębiłświętychNajwyższego,postanowizmienićczasyiPrawo,a[święci]będąwydaniwjegoręceażdoczasu,
czasówipołowyczasu(Dn7,25).

Działalnośćtegofałszywegoproroka,uważającegosięzaanty-Boga,jestformalnymantyzbawieniemczłowieka.Działaonzresztąnietylkosam,leczrównieżprzezserięwrogichBogui

Chrystusowipotęgimocyduchowych,pozostającychdodyspozycjizłychludzi.Potęgiowejużdziałająwświecie,alejakbyzukrycia–wsposóbszczególnydojdądogłosudopierowczasach
bezpośredniopoprzedzającychparuzję.WyjątkowewzmożenieichdziałalnościbędziezapowiedziąmającegojużwkrótcenastąpićprzyjściaChrystusa.

2,3-4.Pierwszymwarunkiemwstępnymjest„bunt”lub„odstępstwo”Jeślijestto„bunt"przeciwkoBogu,będzietoostatecznazniewagaBogadokonanaprzezświat(2Tes2,4);jeśli

„odstępstwo”,PawełczynitutajaluzjędosłówJezusazapisanychpóźniejwMt24,10-13.Obydwagrzechypojawiająsięwżydowskichwykazachtragedii,jakienastanąwczasachostatecznych.Skoro
Pawełpomijawiększośćznaków,którewtakichwykazachbyływymienione,ikoncentrujesięwyłącznienatych,którezostałyprzytoczoneprzezJezusa,słowotooznaczatutajraczejodstępstwo.W
każdymraziePawełpodkreśla,żetermintennieodnosisiędojegoczytelników(2Tes2,10-15).

Postaćprzyszłegoantychrysta(jakjestonpowszechnienazywany),pojawiasięgłówniewpóźniejszychtekstachżydowskich,leczówczesnepismażydowskieopisywałyniektórych

przeszłychlubteraźniejszychwładcówwpodobnychkategoriach(por.złychwładcówzDn9-11).Tradycjadotyczącapogańskichkrólów,którzyczynilisiębogami,sięgałarównieżczasówstarożytnych
(Iz14,13-14;Ez28,2;Dn6,7).ZwojeznadMorzaMartwegomówiąo„człowiekukłamstwa”,którysprzeciwiałsięzałożycielowiichwspólnoty.PsalmySalomonaprzedstawiająrzymskiegowodza
Pompejuszawpodobnysposób.Ogólnierzeczbiorącrzymscycesarzesamidawalipowodydotakichporównań.NaokołodziesięćlatprzednapisaniemtegolistuGaiusKaligulapróbowałumieścić
swójposągwŚwiątyniwJerozolimie,codoprowadziłoniemaldowybuchubuntu.(KaligulapanowałprzedKlaudiuszem,którybyłcesarzemwlatach41-54poChr.,gdyPawełpisałtesłowa).
Dwadzieścialatpóźniej,gdyTytuszburzyłŚwiątynię,jegożołnierzesprofanowalijąoddającnazgliszczachboskącześćinsygniomcesarzaWespazjana.

UżytetutajobrazyzostałyzaczerpniętezwypowiedziJezusa,który(por.Mt24,15)nawiązałdoKsięgiDaniela(Dn7,25;8,11;926-27;11,31-36;por.2Krn33,7;Ez8,3).Niektórzy

komentatorzy,napodstawiestarannejanalizyproroctw,doszlidowniosku,żeDn11opisujeohydęspustoszeniadokonanąprzezAntiochaEpifanesa.Wynikałobyztego,że„koniec”,októrymmowa,
nadszedłwłaśniewówczas(Dn12,1),nadwastuleciaprzedJezusem.Podobniejakobietnicaziemi,danapotomkomAbrahama,byławielokrotnieprzesuwanawokresiesędziów,odDawidadoJoaszai
późniejzpowodunieposłuszeństwaIzraela,itentekstmożebyćprzykłademtakiejodsuniętejwczasieeschatologii.Jeślijednakliczyćokres,októrymmowawDn9,24-27,książę-pomazaniec
(niektórzydopatrująsięwtejpostaciMesjasza)miałzostać„odcięty”okołoroku,wktórymumarłJezus.Zniszczeniemiastanastąpiłoczterdzieścilatpóźniej,coznowumożewskazywaćnaopóźnienie,
któretrwałoprzynajmniejczterdzieścilat.Komentatorzyróżnieinterpretujątentekst:(1)okresprzyszłegouciskupozostajejeszczeprzednami(byćmoże2Tes2,8-9);(2)jegowypełnieniestanowiła
wojnążydowskazlat66-70poChr.(por.Mt24,15-21);(3)okresemtymjestcałahistoria(por.komentarzdoKsięgiApokalipsy,szczególnierozdz.12);(4)żejęzyktendopuszczaróżneznaczenia,a
więcwszystkiepowyższehipotezysąprawdziwe.

5

Czyniepamiętacie,jakmówiłemwamotym,gdywśródwas

przebywałem?

5.

WszystkotowyłożyłPawełTesaloniczanomjużwtedy,gdyporazpierwszywśródnichprzebywał.Pisałzresztądośćdokładnieotymtakżew1Tes(zob.np.5,1–3).Leczenergiczna

propagandakonkurentówPawła,rzekomicharyzmatycyorazsfałszowanelistyApostoła–wszystkotozdołałozatrzećwpamięcirozgorączkowanychludzidawnepouczenia.

2,5.TesaloniczanienajwyraźniejbłędniezrozumielisłowaPawłaoprzyszłymkrólestwieBożym(Dz17,7),zktórychwiększośćopierasięnanauceJezusa,którąPawełimprzekazał(2Tes

2,15).

6

Wiecie,cogoterazpowstrzymuje,abyobjawiłsięwswoim

czasie.

2,6Pawełprzypisujeopóźnienieparuzjiczemuś(w.6)lubkomuś(w.7),co„powstrzymuje”—jakaśmocczyjakaśosobaprzeszkadzaobjawieniusięAntychrysta(atomapoprzedzić

paruzję).Aluzjatamusiałabyćzrozumiaładlaodbiorcówlistu,leczdlanaspozostajezagadkowa,mimoproponowanychlicznychwyjaśnień.

7

Albowiemjużdziałatajemnicabezbożności.Niechtylkoten,co

terazpowstrzymuje,ustąpimiejsca,

2,7Tajemnicabezbożnościdokonujesięstaleażdochwiliostatecznego„objawienia”itowłaśnieztegodziałaniapochodziodstępstwo.Skorozostanieusuniętaprzeszkoda,Niegodziwiec

będziedziałałotwarcie.

6–7.

Jesttodwuwiersznajbardziejniejasnywcałymliście.Nicdziwnego,żezdaniaegzegetówsąpodzielone,nawetgdychodziopodmiottajemniczegodziałania.Niektórzyznich

twierdzą,żechodzituozapowiedźpełnegoujawnieniasięwspomnianegoww.3synazatracenia,aleiwśródzwolennikówtejopiniizdaniasąbardzopodzielonecodotego,kimiczymjestten–lubto
copowstrzymujeowopełneobjawieniesięczłowiekagrzechuisynazatracenia.Najbardziejbliscyprawdysąchybaci,którzyutrzymują,żeczynnikiempowstrzymującymrozwinięciepełnej
działalnościprzezAntychrystajestgłoszenieEwangelii,comiałobyswojebardzodosadnepotwierdzeniew11rozdz.Apokalipsy,gdziegłosicieleEwangeliiuniemożliwiająBestiipodniesieniesięz
ziemi(11,3–6).

Gdybyzaśzałożyć–zaczymopowiadasięcorazwięcejnowszychegzegetów–żepodmiotemzapowiadanychakcjipełnegopojawieniasięjestChrystus,wówczaskonsekwentnie

należałobyprzyjąć,żepowstrzymującym,opóźniającymniejakoparuzjęjestAntychryst,ajegodziałalność–toówwspomnianyprzezPawłanieosobowoczynnikhamującyujawnieniepełnejmocyi
chwałyChrystusa.Działalnośćtajestjakbynieśmiała,niewidoczna,pozbawionacałejswojejsiły.Aleprzyjdzieczas,żeAntychrystukażesięzupełniejawnieiniczegojużniebędzieukrywałzeswej
mocy.

2,6-7.Interpretacjetegofragmentusąbardzozróżnicowane.Nawettłumaczenietekstuniejestpewne(czynakońcuw.7„ten,coterazpowstrzymuje”zostanie„usunięty”,czyteż

Niegodziwiec„wyjdziespośród”?).Istniejewielehipoteznatemat„tego,którypowstrzymuje”.Niektórzysądzili,żepojawieniesiętejpostacijestjednymzwarunkówwstępnychnadejściakońca,o
którychwspominaJezus-tj.nauczaniuwszystkichnarodów(Mt24,14).Poglądtenwydajesięwpewnymstopniuuzasadniony,leczdokończenietegonauczaniamiało-jeślichodziościsłość-poprzedzać
samkoniec,niezaśbunt,któryprzednimnastąpi.

„Ten,którypowstrzymuje”mógłpoprostuoznaczaćpowstrzymywaniezłasuwerennąwładząBoga(np.Ez5,11);mógłnimteżbyćarchaniołMichał,w.tradycjiżydowskiejanielski

obrońcaIzraela(takżewDn12,1);mogłanimbyćobecnośćchrześcijanwJerozolimie(Mt24,16-21)lubteż-jaksądziłowielubadaczy-władcapoprzedzającyjednegolubkilkucesarzy,którzybędą
podawaćsięzaBoga,(Zwolennicyostatniegostanowiska,wskazująnato,żegdyPawełpisałtesłowa,cesarzembyłKlaudiusz,któregoimięnawiązujedołacińskiegosłowa„powstrzymywać”;
bezpośredniopoprzedzałonprześladowcęchrześcijan,Nerona;najegotemat,zob.wprowadzeniedo1ListuPiotra.)WieluwczesnychOjcówKościołaprzyjmowałopogląd,że„powstrzymującym”było
samocesarstworzymskie.

Jedenzpopularnychpoglądówwspółczesnych,nieposiadającyjednakżadnegokonkretnegooparciawkontekście,głosi,jakoby„powstrzymującym”byłKościół,którywczasachPawła

miałniewystarczającąwładzęspołeczną,bytęfunkcjęspełniać.UsunięcieKościołazeświata,wrezultaciezmartwychwstaniaopisanegow1Tes4,15-17,niepasujejednakdotegokontekstu,ponieważ
chrześcijaniewTesalonikachmielidoznaćulgioduciskówdopierowdniusądu(2Tes1,6-9)izostaćzgromadzeni(2Tes2,1)wdniuPańskim(2Tes2,2),którymiałpoprzedzaćodstępstwo(2Tes2,3-
4),onozaśmiałobyćpoprzedzoneprzez„powstrzymującego”(2Tes2,6-7).Chociażżadenzstarożytnychpisarzychrześcijańskichniepoświadczałpoglądu,jakobypowstrzymującymbyłKościół,
wielujegozwolennikówcytujeróżneinnetekstyzNowegoTestamentunajegopotwierdzenie.

WkażdymrazieTesaloniczaniezapewnezrozumieli,coPawełchciałpowiedzieć(2Tes2,5).Głównajegomyślniepodlegadyskusji:wydarzenietoniemiałojeszczemiejsca,takwięcbunt

(odstępstwo)idzieńPański,jakrównieżzgromadzenieKościoła,nadalnależąjeszczedoprzyszłości.

8

awówczasukażesięNiegodziwiec,któregoPanJezuszgładzi

tchnieniemswoichustiwniweczobróci[samym]objawieniemswego

przyjścia.

2,8wówczasukażesięNiegodziwiec.Niegodziwiecobjawiasię(w.6i8)przeciwstawiającsięobjawieniuPana(1,7;1Kor1,7),podobniejakjegoprzyjście(w.9)przeciwstawiasię

przyjściuPana(w.8).Anty-BógstajesięAnty-Chrystusem,niemajednakżadnejwątpliwości,iżPanpokonaswegonieprzyjaciela.

—Jezus.Pominiętewniektórychrkpsach.

8.

LeczwłaśniewtedyPanJezuszgładzigotchnieniemswoichustiwniweczobróciobjawieniemswegoprzyjścia.TakwięcchoćgroźnebędzieiokazałeowopojawieniesięAntychrysta,to

jednakzaćmijezupełnieblaskiemipotęgąChrystuswdzieńswojejparuzji.

2,8.PawełopisujekresNiegodziwcawkategoriachzaczerpniętychzIz11,4(por.Oz6,5),wsposóbpodobnydotego,jakipojawiasięwinnychtekstachżydowskich.Pawełprzeciwstawia

przyjściu(paruzji)Jezusa(por.2Tes2,1)przyjście(paruzję)Niegodziwca(2Tes2,9);natematpodobnychprzeciwieństw,zob.komentarzdoAp13.

9

Pojawieniusięjegotowarzyszyćbędziedziałanieszatana,zcałą

mocą,wśródznakówifałszywychcudów,

2,9działanieszatana.Bezbożniksłużyjakonarzędziewdziałaniuszatana(por.1Tes2,18),któryudzielamuswejnadludzkiejmocy,ajesttoniecopodobnedotego,jakDuchChrystusa

udzielasięchrześcijanom.Por.SmokiBestiawAp13,2.4.

2,9.FałszyweznakipojawiłysięjużwczasachPawła.Czarownicyisanktuariauzdrowicielskichbóstwbyłyrozpowszechnionewstarożytnymświecie.Chociażprzypisywaniemu

uzdrowicielskiejmocyniebyłogłównymelementemboskiegokultuimperatora,niektórzyludziezewschodniejczęściświataśródziemnomorskiegowzywalinapomocduchacesarza,którybyłczczony
jakobóg,byichwyzwoliłlubuzdrowił.Propagandarzymskagłosiła,żecesarzWespazjan(któregoinsygniomoddanocześćwmiejscuŚwiątyniJerozolimskiejw70r.poChr.)czyniłcuda,leczsami
cesarzenieuchodzilizwyklezacudotwórców.ChociażdokonywaniecudówprzezfałszywychprorokówpojawiłosięwcześniewBiblii(Wj7,11),tojednakźródłem,napodstawiektóregoPawełłączy
ichzczasamiostatecznymi,sąprzypuszczalniesłowaJezusa(por.Mt24,24).

10

zwszelkimzwodzeniemkunieprawościtych,którzyidąna

zagładę,ponieważnieprzyjęlimiłościprawdy,abydostąpić
zbawienia.

9–10.

Jakbydlaostrzeżeniawiernych,bynielekceważylipotęgisynazatracenia,jeszczerazwracaPawełdosprawyjegodziałalności.Będzieniosłazesobąnaprawdębardzowielkie

niebezpieczeństwa.Wieluludziuśpiąlubwręczwprowadząwpodziwdlaksięciaciemnościrzekomoprzezniegodokonywaneznakiicuda,którymibędziechciałudokumentowaćswojąwielkość.Te
niezwykłościbędąrobiływrażeniejedynienatych,którzydobrowolniejużwcześniejwzgardziliChrystusem.PodziałludzinazwolennikówChrystusaiJegoprzeciwnikówbędziesiępogłębiaćcoraz
bardziej.

11

DlategoBógdopuszczadziałanienanichoszustwa,takiż

uwierząkłamstwu,

12

abybyliosądzeniwszyscy,którzynieuwierzyli

prawdzie,aleupodobalisobienieprawość.

2,12Kontrastmiędzywierzącymiabuntownikamitrwa.Kłamstwoiprawdaniemajątuwymiaruczystointelektualnego,leczsensreligijny,któryangażujeżycieidziałanie(por.J

8,32+.44+;1J3,19+).

11–12.

SłowoBoże,DobraNowinajestwswymdziałaniupodobnadomieczaobosiecznego.Dlajednychjestżyciodajnąmocą,dlainnychzaś–dlatych,którzyGonieprzyjmują–stanowi

przyczynęwiecznejzagłady,choćformalniewinnisąowejzagładysamiludzienieprzyjmującyżyciodajnegosłowa.Zgodnieteżzniejednąprzestrogąautorównatchnionych,nadtakimijużzażycia
dokonujesięsądizapadawyrokpotępieniawiecznego(por.np.J3,18).PanBógtraktujebowiemzcałąpowagąludzkieupodobaniawnieprawościiwyciągaztychupodobańodpowiednie
konsekwencje.

2,10-12.WStarymTestamencieBógczęstokarałludziślepotą,którąsamisobiewybrali(Iz19,14;29,9-10).Wedługtradycjiżydowskiej,wszystkienarodyodwróciłysięodBożejprawdyi

tylkoIzraelprzyjąłJegoPrawo.Wjudaizmiegłównarolaszatanapolegałanaoskarżaniu,zwodzeniuikuszeniu.NatematoszustwaAntiochaEpifanesa,zob.Dn8,25.Natematbałwochwalstwaogólnie,
zob.Iz44,20iJr10,3-5.Filozofowienazywalisamychsiebiemianemludzimiłującychprawdę.Określenietouchodziłozawysokiideałmoralnywśródludziżyjącychdostatnioiprzeztych,którzy
zajmowalisięwysłuchiwaniemróżnegorodzajupublicznychnauk.Pawełjednak,podobniejakwiększośćŻydów,wierzył,żedoskonałąprawdęBożąmożnapoznaćzasprawąobjawienia,niezaśdzięki
ograniczonemu,niedoskonałemurozumowaniufilozofów.

Wniosek:Trzymaćsięłaski!

13

LeczmyzawszewinniśmydziękowaćBoguzawas,bracia

umiłowaniprzezPana,żewybrałwasBógjakopierwocinydo
zbawieniaprzezuświęceniewDuchuiprzezwiaręwprawdę.

2,13—3,5Tenfragmentściślesięłączyzopisemparuzji.Poodrzuceniufałszywychideiapostołprzechodzidoukazaniapozytywnychkonsekwencjiswojejkoncepcji.Fragmenttenjest

bardzobogatywtreść,prezentujemyślenie„trynitarne”(2Kor13,13+;por.1Tes4,6-8).

2,13jakopierwociny.Wariant:„odpoczątku”.

13.

Wodróżnieniuodtych,którzyprzezsprzeniewierzeniesięprawdziesamychsiebieskazalinawiecznepotępienie,wierniTesalonikipowinni–razemzApostołem–dziękowaćBoguza

to,żewytrwaliwwybraniuBożym,żeprzezprzyjęcienachrzciedarówDuchaŚwiętegoiuległośćwwierzestalisiępięknympoczątkiemdlawszystkichchrześcijancałejMacedonii.Występującetu–
dośćznamiennedlaPawła–pojęciepierwocinsuponujeideęczegoś,conajlepsze,iwczym–choćjestcząstką–zawierasięcałośćlubresztaludzkiejzbiorowości.Właśnietakiemyśliwiązałysięze
starotestamentalnąofiarąpierwszychplonów:byłytopłodyzieminajlepsze,aIzraelita,gdyskładałtęofiarę,Boguoddawałnawłasnośćwszystkieplonyziemi.OwiernychtesalonickichpisałApostoł:
DziękiwamnaukaPańskastałasięgłośnanietylkowMacedoniiiAchai,alewaszawiarawBogawszędziedałasiępoznać,takżenawetniepotrzebujemyotymmówić(1Tes1,8).Ludzie,którzysobie
przyswoiliowoceaktunajwiększejmiłościBożej,zasługująwpełninamianobraciumiłowanychprzezPana,jakPawełzwracasiędoTesaloniczan.

2,13-3,5.Dziękczynienie,modlitwa-życzenieiprośbaomodlitwę.Podobniejakw1Tes3,9-13,Pawełponownieskładadziękczynienieizanosimodlitwęwyrażającążyczenie,zanim

przejdziedoczęścilistu,którazawieranapomnienia.

14

PotowezwałwasprzeznaszegłoszenieEwangelii,abyście

dostąpilichwałyPananaszego,JezusaChrystusa.

14.

CałepowołaniePawłamanacelugłoszenieEwangelii,którajestapelemBogaskierowanymdoludzi.CelemzaśtegoapelujestzapewnienieludziomudziałuwchwalePananaszego

JezusaChrystusa.TakwięcbezposłannictwaapostołówniedotarłobywezwanieBogadoposzczególnychludzi.SłowatedlaTesaloniczanborykającychsięztrudnościamicodziennegożyciai
niepewnychjutra–musiałybyćźródłemszczególnegopokrzepienia.

2,13-14.WStarymTestamencieBóg„wybrał”Izraela.Chrześcijaniezpogan,wszczepienidoJegoludu,częstosąwNowymTestamencieokreślanimianem„wybranych”(zob.komentarz

doRz9,14-29;por.Mt24,31).NatematDucha(częstokojarzonegozduchowymoczyszczeniemwróżnychnurtachjudaizmu)iuświęcenia,zob.komentarzdo1Tes4,7-8.Natemat„chwały”,zob.
komentarzdo2Tes1,10i12.

15

Przeto,bracia,trwajcieniewzruszenieitrzymajciesiętradycji,o

którychzostaliściepouczenibądźżywymsłowem,bądźza
pośrednictwemnaszegolistu.

2,15Tradycje,którychPawełnauczałustniepodczaspobytualbowlistachposwoimwyjeździe(2,2.5;3,6;1Tes3,4;4,2.6;5,27),obejmująwprzesłaniuewangelicznym(por.1Tes2,13+)

wszystkiepodstawowezasadyżyciachrześcijańskiego(por.1Tes4,1;1Kor11,2.23-25).

15.

Jeszczejednazachętadowytrwałościizarazemprzestrogaprzeciwkotym,coprowadziliwTesalonicewichrzycielskądziałalność.Drogąnajpewniejsządoudziałuwprzyszłejchwale

będzietrwanieprzypouczeniach,któreApostołprzekazałjużTesaloniczanombądźpodczasswegopobytuwzwiązkuzzakładaniemwspólnoty,bądźzapośrednictwempierwszego,niewątpliwie
autentycznegoListu,aniejakiegośsfałszowanegopisma.Tozaścoimprzekazał,niebyłojegowymysłem,leczstanowiłonaukęsamegoChrystusa,którąPawełotrzymałpoto,bygłosićjąinnym(1
Kor15,3).

2,15.Wfaryzejskimnurciejudaizmupodkreślanowierneprzekazywanietradycjipochodzącejodwcześniejszychnauczycieli.PawełprzekazałchrześcijanomwTesalonikachnaukęJezusa,

doktórejczęstoczyniłaluzjewtymrozdziale.

16

SamzaśPannasz,JezusChrystus,iBóg,Ojciecnasz,którynas

umiłowałiprzezłaskęudzieliłnamwiecznegopocieszeniaidobrej
nadziei,

17

niechpocieszysercawaszeiniechutwierdziwkażdym

działaniuidobrejmowie.

16–17.

PociechyipokrzepienianiechnieszukająnigdziepozaChrystusem.Jegomiłośćjestzarazemnajwiększąpociechą,jakiejczłowiekmożedoznaćwswymgodnymopłakaniastanie.O

takąpociechęipokrzepieniedlawiernychwTesalonicemodlisięterazApostołdoBoga,któregogdzieindziejnazywaOjcemmiłosierdziaiBogiemwszelkiejpociechy(2Kor1,3).

2,16-17.PawełzanositutajdoBoga„modlitwę-życzenie”-prośbęskierowanądoBoga,którawyrażapragnieniemodlącegosięwstosunkudodanejosoby.Chociażprośbytakieniebyły

skierowanebezpośredniodoBoga,pełniłyrolęmodlitwy,wierzonoteż,żeBógnanieodpowie.

2Tes3

Zachętyinapomnienia

1

Nakoniec,bracia,módlciesięzanas,bysłowoPańskieszerzyło

sięirozsławiało,podobniejaktojestpośródwas,

3,1Modlitwywiernych(1Tes5,25;itd.)wspomagająmisjęapostoła.Słowo„będzierozszerzałosię”mocąimpulsuBożego—przyjmowaneiprzeżywane(por.1Tes2,13+)zostanie

rozsławioneprzezBoga,któryjeposłał(Ps107,20;147,15).

2

abyśmybyliwybawieniodludziprzewrotnychizłych,

albowiemniewszyscymająwiarę.

1–2.

JesttorzadkiprzypadekprośbyApostołaomodlitwęwjegowłasnejintencji.DomagałasiętegodoskonałośćłącznościPawłazewspólnotą:jeślionmodlisięustawiczniezawspólnotę,

wspólnotapowinnazkoleimodlićsięzaniego.Wymianatroskwspólnychjestprostymnastępstwemwspółuczestniczeniawewspólnychradościach.Zresztąskutecznośćapostolskiegogłoszeniasłowaz
pewnościązależyrównieżodmodlitwywiernych.Łatwojednakzauważyć,żeniechodzituosprawyPawławsensieścisłym,nawetgdypragniebyćuwolnionyodludziprzewrotnychizłych.Zależy
munatym,byswobodniemógłgłosićDobrąNowinęcoraztoinnymnarodomażnakrańcachziemi.ŹródłemowejprzewrotnościprześladowcówPawłajestto,żeniemająwiary.

3

WiernyjestPan,któryumocniwasiustrzeżeodzłego.

3,3odzłego.Tuwznaczeniu„zła”.Albo:„odZłego”wznaczeniu„złegoducha”.Chrześcijaniebędąkuszeni,lecznieponadsiły(1Kor10,13).

4

Codowas,ufamywPanu,żeto,conakazujemy,czyniciei

będziecieczynić.

3–4.

OpostawęreligijnąTesaloniczanjestPawełraczejspokojny.Zjednejstronyufa,żePanbędzienadalczuwałnadcałąspołecznością.Wiernyjestbowiem–coPawełzlubościąidość

częstopowtarza(1Kor1,9;10,13;1Tes5,24)–irozpoczętedziełonapewnodoprowadzidokońca.Zdrugiejstronyzaśmanadzieję,żeTesaloniczaniesamitakżedołożąwszelkichstarań,żebynie
zejśćzdrogi,którądotądkroczyli.

5

NiechajPanskierujesercawaszekumiłościBożejicierpliwości

Chrystusowej.

5.

Wkróciutkiej,jednowierszowejmodlitwieprosiPawełBogaoto,bymiłośćBożaicierpliwośćChrystusa,znoszącegotakwielkieudręki,byływzoremiświatłemdlawiernychTesaloniki.

Chodzitum.in.głównieoto,żebyTesaloniczaniepotrafiliBoguzeJegomiłośćodpłacaćmiłością,aswojąludzkąniecierpliwość–zwłaszczawoczekiwaniunaparuzję–umacnialiprzykładem
niedościgłejcierpliwościJezusa.IlerazyuczyłJezusludzi,głównieApostołów,cierpliwości!Świadczyotymprzypowieśćoziarnieiokąkolu,ostreskarceniePiotra,którydobyłmieczanażołnierzy
aresztującychJezusa.Wreszciepokazałjąnakonkreciewłasnegożycia.

3,1-5.Prośbamodlitewna,byBożeSłowomogło„rozszerzaćsię”(dosł.„biec”)bezprzeszkód,stanowiprzypuszczalnieobrazzapożyczonyzPs147,15.CzytająctesłowaTesaloniczanie

wyobrażalisobiebiegaczypodczaszawodówsportowych.

6

Nakazujemywam,bracia,wimięPananaszego,Jezusa

Chrystusa,abyściestroniliodkażdegobrata,którypostępujewbrew
porządkowi,aniezgodnieztradycją,którąprzejęliścieodnas.

6.

Jeszczejednaprzestrogaprzedwichrzycielami.Najlepiejniewdawaćsięznimiwżadnedyskusje;poprostustronićodnich,niemiećzniminicwspólnego.Wierniniepotrzebująjuż

żadnychinnychnauczycieli.Pawełpouczyłichdostateczniejasnootym,jakmająpostępować.Wystarczy,żebędąsięwiernietrzymaćtego,cousłyszeliodPawła.

3,6.Pawełdziała„wimięPananaszegoJezusaChrystusa”jakoJegoprzedstawiciel.Wtymokresiesłowoprzetłumaczonezwrotem;„ten,którypostępujewbrewporządkowi”znaczyło

zwykle„bezczynny”,nacorównieżwskazujewyraźniekontekst.IstnieniegrupyludzibezczynnychwKościelemogłowynikaćzgrecko-rzymskiejarystokratycznejpogardydlapracyfizycznejlubz
błędnegomniemania,jakobydzieńPańskijużnadszedłizniósłpotrzebęwykonywaniatakiejpracy(2Tes2,2).Przypuszczalniejednakchodziowłaściwyfilozofom,szczególniecynikom,stylżycia
(zob.komentarzdo2Tes3,11-12).Ludziebezczynniznanibyliztego,żespędzalidninatargowiskachgreckichmiast(wtymTesalonik-Dz17,5).Niektórzymoglisięszczerzenawrócić,nieporzucili

jednakdawnegostylużycia.

7

Samibowiemwiecie,jaknależynasnaśladować,bonie

wzbudzaliśmywśródwasniepokoju

3,7NaśladującPawła(1Kor4,16;Ga4,12;Flp3,17)wiernibędąnaśladowaliChrystusa(1Tes1,6;Flp2,5;por.Mt16,24;J13,15;1P2,21;1J2,6),któregoonnaśladuje(1Kor11,1).

Jednymsłowem,powinnioninaśladowaćsamegoBoga(Ef5,1;por.Mt5,48)atakżewzajemsamychsiebie(1Tes1,7;2,14;Hbr6,12).Upodstawtejwspólnotyżyciastoi„wzór”nauki(Rz6,17),
przyjętyprzez„tradycję”(w.6;1Kor11,2+;1Tes2,13+).Przełożeni,którzyjąprzekazują,samitakżewinnibyć„wzorami”(w.9;Flp3,17;4,8-9;1Tm1,16;4,12;Tt2,7;1P5,3),którychwiaręi
sposóbżyciasięnaśladuje(Hbr13,7).

8

aniunikogoniejedliśmyzadarmochleba,alepracowaliśmyw

trudzieizmęczeniu,wednieiwnocy,abydlanikogozwasniebyć
ciężarem.

9

Nieżebyśmyniemielidotegoprawa,leczpoto,abydać

wamsamychsiebiezaprzykładdonaśladowania.

3,7-9.Nauczycieleczęstozachęcaliuczniów,byichnaśladowali.NatematpracyPawłaijegotowarzyszy,zob.komentarzdo1Tes2,9.Jakwskazywaliniektórzykomentatorzy,zwrot„jeść

chleb”wydajesiężydowskimidiomem,któryoznacza„zarabiaćnażycie”(np.Rdz3,19).

10

Albowiemgdybyliśmyuwas,nakazywaliśmywamtak:Ktonie

chcepracować,niechteżnieje!

3,10Podanatureguła,odnoszącasiętylkodouchylaniasięodpracypochodzi—byćmoże—zwypowiedzisamegoJezusaalbopoprostuzludowegoprzysłowia.Jestto„złotareguła

pracychrześcijańskiej”.

3,10.Chociażsłowa,którePawełtutajwypowiada,niemajądokładnejparaleli,pewneżydowskieigreckiepowiedzeniamiałypodobneznacznie.Wjudaizmiesilnierozwiniętabyłaetyka

pracy,dużyteżnaciskkładziononadobroczynność.KsięgaPrzysłówpodkreślałazarównopotrzebępomaganiabliźnim,którzyniemająniczego,jakito,byludziezdolnidopracy,rzeczywiścieją
podejmowali.Słowo„jedliśmy”odnosisięalbodopokarmudostarczonegoprzezinnychchrześcijan(por.2Tes3,12),podobniejakwsynagogach,gdzieokazywanotroskęoŻydów,którzyznaleźlisię
wpotrzebie,albodowspólnotowychposiłkówspożywanychprzezKościoły(por.2Tes3,14),cobyłopraktykąpowszechniestosowanąwreligijnychstowarzyszeniachwświeciegrecko-rzymskim.

11

Słyszymybowiem,żeniektórzywśródwaspostępująwbrew

porządkowi:wcaleniepracują,leczzajmująsięrzeczami
niepotrzebnymi.

7–11.

Wśródnapomnieńkońcowychnajwięcejmiejscazajmujesprawapodjęciaporzuconychzajęć.DochodziłybowiemPawławieści,żeniektórzyspośródchrześcijantesalonickichwcale

niepracują,leczzajmująsięrzeczaminiepotrzebnymi.Terzeczyniepotrzebne–tozpewnościąniekończącesiędyskusjeoparuzji.Otym,żetakiedyskusjesąniepotrzebnąstratączasu,pisałPawełjuż
wcześniej,należyzaśwrócićdopracychoćbydlatego,żektoniechcepracować,tenteżniemaprawadojedzenia.TuodwołujesięPawełdowspomnieńosobistych:będącwTesalonicewprawdzienie
musiałfizyczniepracować,bojegoczasbyłprzeznaczonynagłoszenieEwangelii,nieuchylałsięjednakodżadnychprac,własnymirękamizarabiałnażycie,niechcącdlanikogobyćciężarem.Niech
więcTesaloniczanienaśladujążywyprzykładPawła.

12

TymprzetonakazujemyinapominamyichwPanuJezusie

Chrystusie,abypracujączespokojem,własnychlebjedli.

12.

Niktprzetoniepowinienwyciągaćrękipochlebdosąsiada,niechkażdyspożywachlebwłasny.Tatroskaonieobciążanieotoczenia–towyrazbardzokonkretnejmiłościbliźniego.

3,11-12.Natematwyrażenia„abywłasnychlebjedli”,zob.komentarzdo2Tes3,7-9.Zwrot„zajmująsięrzeczaminiepotrzebnymi”możesięodnosićdoludzizaangażowanychwzbędne

działania,którzymarnujączasnapozbawioneznaczeniaszczegółylubsprawiająkłopoty„wtrącającsię”,lubteżdojednychidodrugich.Niektórzychrześcijanienajwyraźniejprzyjmowalistylżycia
wędrownychfilozofów(takichjakPawełijegotowarzysze).ChociażPawełijegotowarzyszeodróżnialisięod„złych”filozofówzeszkołycynickiej(zob.komentarzdo1Tes2,1-12),niektórzy
Tesaloniczaniemoglinadalwpełninaśladowaćstylżyciacyników.WprzeciwieństwiedoPawła,cynicyzajmowalisięraczejżebraniem,niżpracą.Zaczepiającprzechodniówzpewnością„wtrącalisię”
wnieswojesprawy

13

Wyzaś,bracia,niezniechęcajciesięwczynieniudobrze.

13.

Pracowaćnależyteżpoto,bymożnabyłospełniaćuczynkimiłosierdziawzględeminnychludzi.WjednymzpóźniejszychlistówpowiePawełbardzowyraźnie:Ktodotądkradł,niech

jużprzestaniekraść,leczraczejniechpracujeuczciwiewłasnymirękami,bymiałzczegoużyczaćpotrzebującemu(Ef4,28).

3,13.Wjudaizmie„czynieniedobrze”obejmowałodziałalnośćdobroczynną.Pawełniechce,byczytelnicypotraktowalijegosłowajakoograniczeniedobroczynności.

14

Jeżeliktośnieposłuchasłównaszegolistu,tegosobie

zaznaczcieinieprzestawajcieznim,abysięzawstydził.

15

Anie

uważajciegozanieprzyjaciela,leczjakbratanapominajcie.

14–15.

Iwreszcienastępujewskazanie,jaktraktowaćkrnąbrnych,niepoprawnychbraci:otóżzcałąmiłością,choćzzachowaniemwobecnichpewnejrezerwy;żebysamiwidzieli,żenie

postępująwłaściwie,awięcnieprzysługujeimserdecznośćnależnauczciwymchrześcijanom.Nigdyjednaknienależyzapominać,żesąbraćmi.Takwięcmiłośćczłowiekaodsamegopoczątku
znajdowałasięuźródełprocedurykarnejKościoła.WszystkiekarystosowaneprzezKościółmającharakterleczniczyzgodniezwoląChrystusa,którypodobniejakJahwewSTniechceśmierci
grzesznika,leczpragnie,żebysięnawróciłiżył(por.Ez33,11).

3,14-15.WspólnotaSynagogistosowałaróżneformykarcenia,któreKościołychrześcijańskiewdużejmierzezaadoptowały(zwyjątkiemkarycielesnej).Nawetwmyślpóźniejszychzasad

rabinackich,bardziejujednoliconychodtych,którepanowaływczasachPawła,pełnewykluczeniepociągałozasobątraktowaniedanegoczłowiekajakoniewiernegoiwyklęciego(por.1Tm1,20;1
Kor5,5;Mt18,15-20).Stosowanojednakrównieżmniejsuroweformywykluczenia,któreniepozbawiaływinowajcycałkowitegoczłonkostwawreligijnejwspólnocie.RównieżwśródEsseńczyków
działaniadyscyplinarneróżniłysiępodwzględemsurowości.

PozdrowieniepisanerękąApostoła

16

AsamPanpokojuniechwasdarzypokojemzawszeiwe

wszelkisposób.Panniechbędziezwamiwszystkimi!

3,16wewszelkisposób.Wariant(Wulgata):„nakażdymmiejscu”.

16.

ŻyczeniempokojukończysięwiększośćlistówPawła.PokójmapochodzićodBoga,októrymtensamPawełpowiedziałgdzieindziej,żejestOnBogiempokoju,aniewojny(por.np.

Rz15,33;2Kor13,11;Flp4,9;1Tes5,23).Otrzymaćówdarpokojumożewięctylkotadusza,którajestotwartanaBoga.WrażliwośćnapotrzebętegopokojuwysłużyłnamChrystus,któryjest
naszympokojem,któryprzyszedłszyzwiastowałpokójwam,którzyściedaleko,ipokójtym,którzysąblisko(Ef2,17).SłowaPanniechbędziezwamiwszystkimi,takbardzospopularyzowaneprzez
liturgię,porazpierwszywNTtuwłaśniezostałyutrwalonenapiśmie.

3,16.2Tes3,16i18stanowią„modlitwy-życzenia”kończącelist,zob.komentarzdo2Tes2,16-17.

17

Pozdrowienierękąmoją–Pawła.Tenznakjestwkażdym

liście:Takpiszę.

17.

TakwięcListbyłdyktowany–jakwiększośćpismPawła–imożeniebyłobynanimnawetpodpisuApostoła,gdybyniefakt–wyraźniezasygnalizowany(2,2)występowania

fałszywychlistówjemuprzypisywanych.

18

ŁaskaPananaszego,JezusaChrystusa,[niechbędzie]zwami

wszystkimi!

3,18WWulgacienakońcuwierszadodane:„Amen”(por.1Tes3,13;5,28).

18.

Pawełjestświadomtego,żebezłaskiPanaionsam,ikażdychrześcijaninnicnieznaczyiniemożeuczynićniczego,cozasługiwałobynawiecznezbawienie:odłaskiChrystusazależy

całenaszeżycie.Nictedydziwnego,żeostatnimsłowemtegoListu–iwiększościinnychlistów–jestżyczeniełaskiChrystusa.Równocześnieżyczenietojestwyrazemprzebaczeniawszelkichuraz,
jeślijakiekolwiekżywiłPawełwswejduszydoTesaloniczan.Apostołchcejakbywyznać,żewewszystkim,coczyniłimówił,chodziłomuootwarciemożliwieszerokosercwiernychnaprzyjęcie
łaski.

3,17-18.Wsądachprawnicyczęstowykazywali,żeprzedstawionedokumentysąpodrobione(np.Kwintylian).Niektórzykomentatorzyporównywali2Tes3,17z2,2,byzwrócićuwagę,że

Pawełmocniejjeszczepodkreślasugestię,byTesaloniczaniesprawdzili,którelistysąprawdziwe.Większośćautorówlistówkorzystałazusługpisarzaiumieszczałanakońcuswójpodpis.Pawełczęsto
stosujetępraktykęwinnychlistach(np.1Kor16,21).ObawyPawłaprzedfałszerzamisąmożliwe,chociażwcaleniepewne.

TableofContents

Wprowadzeniedolistówśw.Pawła.3
Paweł-Apostołnarodów..3
PowstaniezbiorulistówPawłaApostoła.4
ZagadnienialiterackielistówPawłaApostoła.5
WstępdoDrugiegoListudoTesaloniczan(B.P.)6
Okolicznościpowstania.6
Treśćiteologia.7
WstępdoDrugiegoListudoTesaloniczan(P.K.)8
2Tes1.10
Adres.10
DziękczynienieApostoła.11
2Tes2.14
OkolicznościpowtórnegoprzyjściaChrystusa.14
Wniosek:Trzymaćsięłaski!19
2Tes3.21
Zachętyinapomnienia.21
PozdrowieniepisanerękąApostoła.24