Bogdan ROK

Bogdan ROK

Stosunek polskiego Kościoła katolickiego

do sprawy Ŝydowskiej

w 1. połowie XVIII wieku

W klasycznej literaturze poświęconej historii śydów w Rzeczypospolitej XVIII w. wskazuje się na

„skutki nietolerancji religijnej, gwałty wojsk, nienawiść pospólstwa, znęcanie się panów i szykany ludzi
piśmiennych" wobec społeczności śydów polskich. Podkreśla się teŜ nieprzejednane i nieprzychylne
stanowisko duchowieństwa katolickiego wobec wyznawców judaizmu. Literatura przedmiotu eksponuje
antyŜydowskie postanowienia synodów kościelnych

Z drugiej strony w historiografii katolickiej zwracano uwagę, Ŝe „niebezpieczeństwo Ŝydowskie

zawsze było aktualne w całym świecie chrześcijańskim, a szczególnie w Polsce, gdzie [...] było ono
zawsze, w porównaniu do innych krajów, państw i narodów, stosunkowo najgroźniejsze"

Prace historyczne traktujące o stosunku Kościoła katolickiego w dawnej Rzeczypospolitej do sprawy

ydów poruszają z jednej strony problem ustawodawstwa synodalnego dotyczącego judaizmu

, z drugiej

zaś problem akcji misyjnych prowadzonych przez Kościół wśród wyznawców religii mojŜeszowej

Odrębnie w jakiś sposób rozpatrywane jest zagadnienie Ŝydowskich konwertytów w środowisku
chrześcijańskim

. Wśród wielu prac poświęconych powyŜszej problematyce w XVIII w. wymienić

moŜemy  rozprawy  powstałe  tak  w  środowisku  katolickim,  jak  i  Ŝydowskim.  Zainteresowanie  tymi
zagadnieniami  trwa  nieprzerwanie  od  czasu  powstania  nowoczesnej  historiografii  w  drugiej  poło  wie
XIX w.

Wydaje się, Ŝe przystępując raz jeszcze do badania problematyki stosunku Kościoła w

Rzeczypospolitej  do  śydów  i  judaizmu  naleŜałoby  wskazać  na  przeobraŜenia,  jakie  dokonały  się  w
Kościele katolickim w pierwszej połowie XVIII  w. Od końca XVII w.  Kościół w Rzeczypospolitej jest
instytucją  tryumfującą,  dokonującą  wielkiej  unifikacji  ziem  polsko-litewskich  w  drodze  włączania  jej
mieszkańców  do  jednego  wyznania.  NaleŜy  w  szczególny  sposób  podkreślić  udaną  akcję
kontrreformacyjną katolickiego duchowieństwa w szeregach szlachty róŜnowierczej, dokonaną jeszcze w
XVII  w.,  a  potem  odnowę  unii  brzeskiej.  Prawosławna  hierarchia  duchowna  przystępuje  do  Kościoła
rzymskiego,  dokonuje  się  latynizacja  i  równocześnie  polonizacja  obrządku  wschodniego,  zwłaszcza  na
synodzie  zamojskim  1720  r.,  wierni  stopniowo  stają  się  nieugiętymi  wyznawcami  Kościoła
greckokatolickiego.  Na  przełomie  XVII  i  XVIII  w.  w  polskim  Kościele  rzymskim  pojawia  się  wielu
energicznych  hierarchów  oraz  zdolnych  polemistów  i  kaznodziei,  którzy  zwiększają  oddziaływanie

Por. np. W. S mo l e ń s k i, Stan i sprawa Żydów polskich w XVIII w., [w:] Pisma historyczne, t, 2, Kraków 1901, s. 240-

241.

M. M o r a ws k i, Stanowiska Kościoła wobec niebezpieczeństwa, żydowskiego w dawnej Polsce. "Ateneum Kapłańskie.

Miesięcznik" 1938, t. XLI, s. 1. Por. teŜ W i r s z y ł ł o . Stosunek duchowieństwa katolickiego na Wołyniu do żydów w XVIII w.,
„Miesięcznik Diecezjalny Łucki" 1934, nr 1.

M o r a ws k i . op. cit.; W i r s z y ł ł o , op. cit.; J. G o l b e r g : Poles and Jews in the 17th and 18th Centuries. Rejection ar

Acceptance, ,,Jahrbucher fur Geschichte Osteuropas" 1974. r. 22 (zwłaszcza podrozdział „Contacts of the Catholic Clergy with
the Jews and the Attitude of the Church towards Polish — Jewish Contacts"); The Changes in the Attiiude of Polish Society
toward the Jews in the 18th Century, „Polin" 1986. t. I.

Literaturę na ten temat zbiera J. G o l b e r g , Żydowscy konwertyci w społeczeństwie staropolskim, [w:] Społeczeństwo

staropolskie. Studia i szkice, t. 4, red. A. Izydorczyk i A. Wyczański. Warszawa 1986, s. 197 przypis 9.

N. M. G o l d b e r , Die Taufbewegung unter den polnischen Juden im XVIII Jahrhundert, „Monatsschrift fur Geschichte und

Wissenschaft des Judentums", 1924, t. XXXII; G. K i s c h , Judentaufen. Eine historisch-biographisch-.psychologisch-
soziologische Studie besonder fur Berlin und Konigsberg, Berlin 1973; T. J a s k e - C h o i ń s k i , Neofici polscy. Materiały
historyczne, Warszawa 1904; W. K o wa l s k i : Pińczowski spis konwenytów XVII-XIX wieku, „Nasza Przeszłość" 1990. t.
LXXIII; Stopnicki rejestr konwenytów XVII-XIX w., ibidem, 199.1, t. LXXVI.

religijne Kościoła na wiernych

Równocześnie od połowy XVII w. judaizm przeŜywa pewnego rodzaju kryzys, zwłaszcza po

pojawieniu się Sabatana Cwi. śydzi polscy poczną poszukiwać dróg wyjścia z tej sytuacji. W połowie
XVIII w. rozwinie się wiele kierunków działania polskiego Ŝydostwa

Oczywistą jest sprawą, Ŝe Kościół katolicki bacznie obserwuje te ruchy i wykorzystuje sytuację do

pozyskiwania sobie pojedynczych członków gmin Ŝydowskich i całych grup odszczepieńców. Było to
naturalną reakcją silnej instytucji duchownej.

Polski Kościół katolicki przeprowadził wśród śydów kilka waŜnych akcji misyjnych. W

dotychczasowej literaturze działanie to bardzo sceptycznie oceniał I. Golberg, wskazując na nikłą liczbę
konwertytów z judaizmu nawet w XVIII w. Usprawiedliwiał jednocześnie w jakiś sposób Kościół
katolicki za te niewielkie rezultaty wynikające ze stosunkowo niskiej liczby polskiego duchowieństwa.
Niemniej jednak znane juŜ źródła XVIII-wieczne mówią o pewnych osiągnięciach tych przedsięwzięć

Szczególną rolę w nawracaniu śydów w latach pięćdziesiątych XVIII w. odegrał Wawrzyniec

Owłoczymski  (1724-1763).  znany  misjonarz  z  za¬konu  dominikańskiego.  Wystąpienia  jego  na  misjach
ludowych  cieszyły  się  wielkim  wzięciem  na  kresach  wschodnich  Rzeczypospolitej.  Starał  się  teŜ
nawracać  „niewiernych".  O  pozyskiwaniu  przez  niego  śydów  pisał  około  1777  r.  autor  Ŝywota  tego
ś

wiątobliwego kapłana.

ydom publicznie podczas Missyi wypowiadał dysputy; na które prawie zewsz

d Rabinowie i Szkolnicy uczeni,

jak mog

c dla utrzymania swych przewrotnych bł

dów i zło

liwego uporu, zje

ali i

gali si

: lecz zaw

dy z

tak

przekonywani bywali,

e drudzy nie mog

c co pocz

ąć

, włosy i brody na sobie targali. Gdy si

dysputowano, jedni wzdychali, widz

c jawn

prawd

, poznawaj

c swój upór i omamienie, płakali. Drudzy jawnie

przed wszystkiemi dawali publiczne w Synagogach nawrócenia znaki, sk

d zgiełgi i wrzawy cz

stokro

tak

wszczynane były,

e czasem dla uspokojenia zbrojnego

ołnierza sprowadza

potrzeba było. jednak wielu z

samych Rabinów cz

stokro

nawracało si

. A nawróciwszy si

, tak byli gruntownemi w Wierze

tej,

e sami

prosili, aby im wolno było ha

swe dawniejsze bł

dy publicznie w Bo

nicach przed wszystkimi

ydami, sk

wielu takich było, co nie odst

powali od M

ęŜ

a Bo

ego, lecz gdzie si

tylko on zwrócił, za takim je

dzili, daj

c z

siebie przykład do nawrócenia drugim.

W dalszym ciągu cytowanego Ŝywota wskazywano na czczenie jego pamięci „osobliwie" przez

ydów, oczywiście tych wychrzczonych

Warto wreszcie" "przytoczyć dłuŜszy fragment innego pamiętnika, tym razem duchownego

dominikańskiego Wojciecha Bagińskiego: Owłoczymski był, przede wszystkim potęŜnym pogromcą
Ŝ

ydów, tak zgromadzonych w boŜnicach, jako i przyprowadzonych kościołów przez władzę świecką; —

łagodnie jasnemi dowodami przekonywał z pisma i Proroków, Ŝe juŜ przyszedł Messyasz, który jest
Jezusem Chrystusem"

. WaŜne, Ŝe w relacji w tej wskazywano na metody „łagodnej" raczej perswazji

stosowanej w walce Kościoła z judaizmem.

Cytowany właśnie pamiętnikarz oskarŜył jednocześnie śydów o spowodowanie przedwczesnej

mierci Owłoczymskiego

ostatniej

missyi

Beł

dokonanej,

miertelnie

zaniemogłszy,

prosił

[Owłoczymski]

wspómissjonarza

dza

Celestyna

Gł

bockiego:

„mój

ojcze,

znajduje

jaki

lekarz,

przyzwijcie go!", który mu odpowiedział,

e krom

yda chirurga nie mo

na tu znale

źć

lekarza.

Historia Kościoła w Polsce, t. 1; Do roku 1764, Poznań 1974, s. 173 i n

A. E i s e n b a c h , Z dziejów ludności żydowskiej w Polsce w XVIII i XIX wieku. Studia i szkice, Warszawa 1983; E.

R i n g e 1 b 1 u m, Stosunki gospodarcza i społeczne Żydów w Polsce w drugiej połowie XVIII wieku, „Miesięcznik śydowski"
1933, z. 3. Literaturę dotyczącą frankizmu omówił ostatnio J. D o k t ó r , Frankizm jako odpowiedź na kryzys XVIII-wiecznego
Ż

ydostwa polskiego, Biul. śIH 1991, nr 2. Por. teŜ S. Ł a s t i k , Z dziejów oświecenia żydowskiego. Ludzie i fakty, Warszawa

1961; M. B u b e r , Opowieści chasydów, przeł. i oprac. P. Hertz, Poznań 1986.

G o l d b e r g, śydowscy konwertyci..., s. 199

9 „Szkoła Chrystusowa. Miesięcznik" 1939, nr 8, s. 124 i 129

W. B a g i ń s k i. Rękopism ... dominikanina Prowincji Litewskiej (1747-1784 r.), wyd. E. Tyszkiewicz, Wilno 1854, s. 37.

,,O dobry Bo

e — rzekł Owłoczymski - dzi

ki ci czyni

za ten dzie

, w którym oddani dusz

moj

w twe r

ce, niech przywołaj

tego

yda". Tedy si

wyspowiadawszy, przyj

wszy kommuni

namaszczenie, pocz

ł si

leczy

, a raczej zabija

PowyŜszy opis wyraźnie świadczy o niedwuznacznie antyŜydowskim nastawieniu dominikańskiego

pamiętnikarza. Z drugiej strony mógł być oczywiście spowodowany tendencją wykazania świętości
zmarłego, sławnego zakonnika. „Męczeńską śmierć", i to z rąk „niewiernych" śydów, podnosić mogła
rangę dokonań Owłoczymskiego

Pewne konkretne rezultaty mieli takŜe w nawracaniu śydów małopolscy franciszkanie reformaci z

Pińczowa i Stopnicy. Zachowane, a ostatnio wy¬dane rejestry konwertytów, którzy za sprawą właśnie
tych zakonników weszli, do Kościoła katolickiego, wskazują, Ŝe w Pińczowie w XVIII w. pozyskał
Kościół23 śydów, w Stopnicy około 20.

W dziejach. Kościoła polskiego w pierwszej połowie XVIII w. zasłuŜył się neofita Krzysztof

wiątecki, który jako 13-letni chłopiec przyjął chrzest w bliŜej nie znanych okolicznościach. Trudno

ustalić,  w  jaki  sposób  zdecydował  się  wstąpić  do  stanu  duchownego  w  diecezji  krakowskiej.  Jako
proboszcz  w  Tęczynie  okazał  wielką  pomoc  w  1710  r.  uciekającym  przed  zarazą  szerzącą  się  w
Krakowie. Z tego okresu zachowały się jego osobiste wspomnienia, niestety nie wyjaśniające przyczyny
ani  konwersji,  ani  wstąpienia  do  stanu  kapłańskiego.  Energiczny  proboszcz  uzyskał  potem  doktorat
obojga praw na Akademii w Krakowie i kanonię, kolegiaty Wszystkich Świętych w Krakowie

. Jest to

szczególny przykład konwersji, posiadający zapewne głębokie podstawy duchowe.

Polski Kościół, katolicki przywiązywał szczególną wagę do szerokiego propagowania idei

chrześcijańskich  wśród  śydów.  Uczulał  na  te  problemy  takŜe  swoich  wiernych.  Przejawem  tego  są
zamieszczane w ówczesnych modlitewnikach specjalnego rodzaju akty  modlitewne. W jednym  z takich
XVIII-wiecznych  modlitewników  znajdujemy  modlitwę  „za  niewierne  Ŝydy",  sformułowaną  z  nutą
wyraźnej Ŝyczliwości do obcych narodowo wyznawców religii mojŜeszowej.

Módlmy si

— czytamy w modlitewniku wydanym w Warszawie w 1721 r. — i za niewierne

ydy, aby Bóg i Pan

nasz zdj

ł z ich serc zasłon

, aby oni poznali Jezusa Chrystusa Pana naszego. Wszechmog

cy wieczny Bo

który i

ydowskiej niewierno

ci od miłosierdzia twego nie odp

dzasz, wysłuchaj modlitwy nasze, które na ludu

twego

lepoty o

wiecenie ofiarujemy, aby poznanej prawdy twojej

wiatłem (której Chrystus jest) z swoich

ciemno

ci wyprowadzeni byli przez tego

Pana N. Jezusa Chrystusa etc.

Autorem tej modlitwy był jezuita Jan Drews (1646-1710), profesor Akademii Wileńskiej

W tym miejscu naleŜałoby zwrócić uwagę na nie wykorzystywany, w dotychczasowej historiografii,

dwukrotnie wydany w ciągu pierwszej połowy XVIII w, druczek anonimowego polemisty katolickiego,
który uŜywa raczej pseudonimu niŜ nazwiska Lewek Jan Krzysztof rabinowy syn. Wydaje się, Ŝe mógł to
być konwertyta pochodzenia Ŝydowskiego, na co zresztą wskazano w tytule dziełka. Niewielka praca
składa się z dwóch części. W pierwszej autor omawia przyczyny „uporu" śydów przy chrzczeniu się, w
drugiej „sposoby do nawrócenia śydów''

Katolicki polemista wśród przyczyn „uporu" śydów przy przyjmowaniu religii katolickiej wymienia

na pierwszym miejscu brak zaangaŜowania chrześcijan w sprawy wiary. Autor pisze wręcz o
bezboŜności, katolików.

Ibidem, s. 37-38.

K o wa 1 s k i : Pińczowski spis konwertytów s. 7-8; Stopnicki rejestr konwertytów...,s. 198.

W. S mo c z y ń s k i , Kartka z dziejów Tęczyna, Kraków 1888, s. 30 n.

J. D r e ws , Na większą Pana Boga Naszego Chwałę y dusz obfite zbawienie, Warszawa 1721.

L. G r z e b i e ń . Drews Jan, [w:] Słownik polskich teologów katolickich, red. H. Wyczawski, t. 1, Warszawa 1981.

J. Le we k , List pewnego statysty zawierający w sobie niektóre przyczyny, dla których z. teraźnieyszych Żydów leciwie

który do wiary świętej katolickiej nawracan bywa, Wilno 1741. Pierwsze wydanie, wg Estreichera, b.m.w., ukazało się w 1728
r. Por. B. B r z u s z e k , Lewek Jan, [w:] Słownik polskich teologów, t. 2, s. 519-520; K. E s t r e i c h e r . Bibliografia polska, t. 21,
Kraków 1906, s. 243-244.

Niemały wstr

t — pisał Lewek — czyni

ydom niewiernym od przystawania do wiary Chrze

cija

skiej

samych

e chrze

cijan po wi

kszej cz

ęś

ci bezbo

ne i niesławne

ycie, a najbardziej temu w uporze swym

lepionemu narodowi w oczy lezie chrze

cija

skiego sabbasu, to jest niedzieli i ró

nych

t uroczystych,

profanowanie i gwałcenie.

Ortodoksyjnych śydów, ściśle przestrzegających bardzo wielu skomplikowanych przepisów rytuału

judaistycznego,  zapewne  raził  brak  większego  sformalizowania  Ŝycia  religijnego  chrześcijan.  Widoczne
przejawy  niewielkiej  gorliwości  religijnej  wyznawców  katolicyzmu  takŜe  dodatkowo  nie  skłaniały  do
odchodzenia od uświęconego rytu religii mozaistycznej, Przy okazji konwertyta Ŝydowski nie wspomina
o  braku  moŜliwości  szerszego  poznania  zwyczajów  katolickich  przez  zamkniętą  przecieŜ  społeczność
Ŝ

ydowską. Religia, chrześcijańska, w jakiś sposób wroga śydom, pozo

stawała przecieŜ poza sferą ich

poznania. śydzi zauwaŜali zewnętrzne strony. rytuału chrześcijańskiego i dostrzegali w nich zbyt mało
ś

więtości. W szczególny sposób raziło ich częste nieprzestrzeganie przez chrześcijan zakazu pracy w dni

więte. Lewek zwraca na ten problem szczególną uwagę.

Dalsze rozwaŜania Lewka w sprawie przyczyn niepowodzeń chrystianizacji śydów w dawnej

Rzeczypospolitej wskazują na wiele wolności i przywilejów, jakie posiadała w Polsce społeczność
Ŝ

ydowska. Zagwarantowana prawnie swoboda kultu judaistycznego, moŜliwość udzielania poŜyczek na

procent, a nawet moŜliwość posiadania przez śydów słuŜby chrześcijańskiej stwarzały w pełni
zadowalające warunki egzystencji śydów w Polsce i nie skłaniały ich do szukania lepszych warunków na
drodze konwersji. ,,A boŜ i to im nie przymnaŜa zakamieniałości — dodaje na koniec Lewek — Ŝe się co
rok mogą bezpiecznie, bez bojaźni karania natrząsać, naśmiewać i bluźnić z chwalebnych y
ś

wiątobliwych obyczajów i ceremonii chrześcijańskich katolickich".

Ciekawsze jeszcze jest sformułowanie przez Lewka konkretnych sposobów nawracania śydów. Autor

podkreślał  przede  wszystkim  konieczność  stworzenia  dla  konwertytów  odpowiednich  warunków
ekonomicznych  po  konwersji.  I  tak  zwiększenie  liczby  konwertytów  nastąpiłoby,  „gdyby  dla  takich,
którzy  by  się  nawrócić  chcieli,  było  naznaczone  mieysce  i  prowizja  stateczna,  albo  fundacja  na  ich
wyŜywienie".  Zerwanie  więzi  z  kanałem  i  zabezpieczeniami  społecznymi,  jakie  zapewniał  swoim
członkom,  było  aktem  gwałtownym  i  brzemiennym  w  skutki.  Neofita,  znalazłszy  się  w  nowej  sytuacji,
musiał wejść w nowe układy. Pokonywać musiał na tej drodze wiele trudności. Nie skłaniało to więc do
podejmowania takich trudnych decyzji.

Poza tym omawiane pisemko przewidywało likwidację wielu uprawnień i wolności społeczności

ydowskiej, aby tym właśnie sposobem skłaniać śydów do przyjmowania chrztu. I tak zalecano

ograniczenie  uprawnień  śydów  w  handlu  wewnętrznym  i  zagranicznym  oraz  w  arendzie  karczem.
Wskazywano  na  konieczność  bezwzględnego  przestrzegania  zakazu  przyjmowania  przez  śydów  słuŜby
chrześcijańskiej.  śydowski  konwertyta  zapewne  pod  wyraźnym  wpływem  polemistów  duchownych
ukazywał  bardziej  bezwzględne  metody  nawracania.  I  tak  zalecał  pozbawienie  wyznawców  mozaizmu
ich synagog i „odebrania im wszelkiej mocy i władzy do rządów i sądów Ŝydowskich". Oznaczało więc
to bezkompromisową likwidację autonomii prawnej i wolności wyznawania religii mojŜeszowej. Były to
zalecenia  drastyczne,  ale  trudne  do  wykonania,  z  czego  zapewne  autor  projektu  nie  zdawał  sobie  do
końca sprawy.

TakŜe pod wpływem kręgów duchownych wysunięto postulat zmu-szania śydów do słuchania kazań

chrześcijańskich ,,co tydzień albo co miesiąc". Znamienne, Ŝe zalecenie to postawiono na porządku
dziennym juŜ w 1728 r., a więc w roku druku pierwszej edycji omawianej broszury. Jest to więc pierwsza
polska wzmianka o tej szczególnej formie pozyskiwania sobie śydów przez Kościół katolicki.

Innym sposobem przymuszenia śydów do wiary katolickiej byłoby zdaniem polemisty, „gdyby ich

skutecznie do roboty napędzono, jeŜeli nie do sochy, pługu, brony, kosy, to przynajmniej do drew i
siekiery, do stodoły i cepów, do rydla, motyki, do cegły, do wapna, do murów, do szańców, do sieci,

niewodu etc. Nichby sobie na wyŜywienie zarabiali, a gdy im cięŜko będzie, niech do Pana Boga, jako
niegdyś w Egipcie, wołają, aby im oznajmił nayświętszą wolą swoją, co mają czynić i czego po nich Bóg
wyciąga". W społeczeństwie Rzeczypospolitej XVIII w. pojawia się przekonanie o pasoŜytniczym
charakterze zajęć społeczności Ŝydowskiej. Argument ten będzie w następnych wiekach częściej jeszcze
wysuwany, zwłaszcza w literaturze antyŜydowskiej i antysemickiej.

Znamienne, Ŝe na zakończenie pisma autor wskazywał na moŜliwość stosowania wszystkich tych

rodków jedynie przez „zwierzchność chrześcijańską", a więc instytucje Kościoła. Zdecydowanie

przeciwstawił się propagowaniu walki z judaizmem wśród wiernych, bez kontroli władz kościelnych.

Wymienione powyŜej argumenty jakoby Ŝydowskiego konwertyty były formułowane i przez

katolickich teologów. Zresztą oba wydania broszury drukowały zapewne drukarnie kościelne. Wiemy na
pewno, Ŝe druga edycja, dziełka ukazała się w oficynie wydawniczej jezuitów wileńskich. Nie jest tez
wykluczone, Ŝe autorem pisemka był jakiś teolog katolicki, który ukrywał się pod pseudonimem
konwertyty Ŝydowskiego. Rzekome autorstwo neolity podnosiło rangę propagandową zaleceń.

Odrębną sprawą w misji Kościoła katolickiego wśród śydów było wygłaszanie kazań dla

wyznawców judaizmu w synagogach. Akcję taką usilnie propagował biskup łucki Franciszek Kobielski
(1679-1755). Sam przygotował specjalne kazania, w których starał się scholastycznymi wywodami
udowodnić boskość i mesjański charakter Jezusa z Nazaretu. Do śydów zwracał się z wielką, powiedzieć
moŜna, rewerencją.

Moi kochani panowie — pisał w podanych do druku tekstach — gdy was widz

zacnych w dyskursach,

doskonałych w handlu, około towarów przezornych i w ka

dym interesie doczesnym dowcipnych, serdecznie

ubolewam nad tera

niejszym waszym w tym

yciu wzgardzeniem tak niezmiernym,

e teraz mi

dzy poczciwemu

lud

mi u wszystkich narodów nie tylko

chrze

cija

skich, ale i poga

skich, jest wi

ksza infamia, czyli niesława by

ydem ani

eli złodziejem albo i wi

kszym łotrem.

PoboŜny biskup prozelita ubolewał takŜe nad zatraceniem dusz narodu Ŝydowskiego w momencie

mierci. Ukazawszy „jedyną prawdziwą" drogę zbawienia, nalegał na nawrócenie na wiarę

chrześcijańską. Równocześnie wyraźnie stwierdzał w kazaniach, aby nawracanie takie nie odbywało się
„gwałtem" — „nie godzi się przymuszać śydów do wiary [...] bo jeŜeli na przykład— poucza słusznie
Kobielski — śyd, który zasłuŜywszy na karanie śmiercią chce zostać chrześcijanimem jedynie tylko

dla

tego, aby mu darowana była śmierć, obawiać się potrzeba, aby się nie wrócił do Ŝydowskich
womitów"

Kwerenda rękopiśmiennych kazań czasów saskich doprowadziła do odnalezienia podobnych kazań

bernardyna Wiktoryna Adriana Krzywińskiego, doktora teologii, który wśród swoich homilii
zapisywanych w podręcznym brulionie na pierwszym miejscu umieścił Dyskurs w synagodze miany

Prace jego pochodzą z 1742 r., a więc są nawet nieco wcześniejsze od pouczeń biskupa Kobielskiego. I w
tym wypadku autor przygotował solidny scholastyczny wykład dowodów boskości Chrystusa.

Słuchajcie tedy synowie niedowiarstwa — patetycznie stwierdzał w pewnym miejscu — Mesjasza waszego

zabójcy, widz

cy, ale niewidz

cy, ani pojmuj

cy pisma i Proroków, czemu sprzeciwiacie si

Boga najwy

szego

wyrokom, a nie poznacie Jego gniewu nad waszym upartym w zło

ciach narodem

Ton kazań nie znanego bliŜej bernardyna jest wyraźnie ostrzejszy niŜ powyŜej cytowanego biskupa

Kobielskiego.  W  kazaniu  polskiego  mnicha  nie  ma  jednak,  podobnie  jak  u  Kobielskiego.  wskazań  do
jakichkolwiek  drastycznych  wystąpień  katolików  przeciw  wyznawcom  judaizmu.  I  w  tym  wypadku
starano  się  pozyskać  śydów  do  wiary  katolickiej  argumentami  zdecydowanej  perswazji,  unikając
stosowania środków przymusu bezpośredniego.

F. K o b i e l s k i , Światło na oświecenie narodu niewiernego, to jest kazania w synagogach żydowskich miane..., Lwów

1746., s. 18 i 127. Por. W. S z c z y g i e 1 s k i , Kobielski Franciszek, PSB, t. 13.

BCz 3692, s. 6 i n.

Ibidem, s. 36.

Z pierwszej połowy XVIII w, pochodzi teŜ rękopiśmienny Dyskurs o wierze albo raczej o

niedowiarstwie Ŝydowskim napisany zapewne przez Michała Grąbczewskiego, na pewno duchownego, o
którym niestety nic więcej nie wiemy. JuŜ we wstępie autor zastrzega się, Ŝe walka z przeciwnikami
religijnymi winna być prowadzona ,,nie mieczem", ale „rozumem", i zachęca do dyskusji scholastycznej.
Opierając się na dziele Józefa Flawiusza stara się wykazać, Ŝe klęska powstania Ŝydowskiego, zburzenie
ś

wiątyni i

rozproszenie narodu Ŝydowskiego były karą za ukrzyŜowanie Chrystusa. Od tego czasu śydowie po

wszystkim świecie włócząc Królestwa swego i ziemi nie mają, u wszystkich narodów są wzgardzeni i
urzędów Ŝadnych i dostojeństw nie mają"

. Grąbczewski starał się wykazać fałszywość religii

judaistycznej. Metodycznych zaleceń dotyczących nawracania śydów w dyskursie tym jednak nie
znajdujemy. Wymowa pisma, wyraźnie polemiczna, dostarczała wielu waŜnych argumentów dla
prowadzących akcje misyjne w środowisku Ŝydowskim.

Szczególne akcje nawracania stosowano w wypadku skazanych na śmierć złoczyńców pochodzenia

ydowskiego w specjalnych poradnikach dobrego umierania przeznaczonych dla duchownych

opiekujących się skazańcami umieszczano zalecenia, jak postępować ze skazanym na śmierć śydem.
Sprawą najwaŜniejszą było pozyskanie „niewiernego" do wiary katolickiej

Rozpatrując sprawę stosunku Kościoła katolickiego do problemu Ŝydowskiego w połowie XVIII w.

naleŜałoby  jeszcze  wydobyć  opinie  o  śydach  z  pamiętników  duchowieństwa  polskiego  tego  okresu.
Wzmianki o śydach pojawiają się najczęściej we wspomnieniach o lekarzach, którzy w tym czasie byli
często  pochodzenia  Ŝydowskiego.  Opinie  te  są  róŜne  i  zaleŜą  oczywiście  od  skutków  działań
terapeutycznych  określonych  medyków.  I  tak  bardzo  pochlebnie  pisze  o  „felczerze  Ŝydzie"  Bartłomiej
Pstrokoński — kapłan z archidiecezji gnieźnieńskiej. W 1756 r. w czasie wypadku na drodze złamał on
sobie  lewą  nogę  nad  samą  kostką.  Skomplikowane  zapewne  złamanie  trudne  było  do  złoŜenia,
Wspomniany  Ŝydowski  felczer  „układa  koście  połamane,  porozchodzone,  tak.  Ŝe  jakby  w  jakim  worku
strząśnione,  klekotały;  wsadza  w  łupki  nogę  i  tak  z  łaski  BoŜej  robi  wszystko  doskonale,  Ŝe  temu
pierwszemu  opatrzeniu  ocalenie  tej  nogi  przyznaję"

. Podobnie przychylnie wyraŜał się o Ŝydowskim

lekarzu Lachmanie Józef Kossakowski, który sprowadził go do swej chorej matki. Nie mówił o nim źle,
pomimo Ŝe lekarz nie pomógł juŜ schorowanej starej kobiecie, która w kilka dni po zaleconej terapii
umarła

Oczywiście w ówczesnej literaturze tworzonej przez przedstawicieli duchowieństwa katolickiego

znajdujemy sporo informacji wskazujących na zalecanie chrześcijanom, by nie korzystali z usług
Ŝ

ydowskich lekarzy. Litewski jezuita Marcin Kurzeniecki w swoim poradniku duszpasterskim bardzo

ostro przeciwstawia się przywoływaniu lekarzy pochodzenia Ŝydowskiego do chorego. śydowskiego
medyka stawiał on na równi z „babą", znachorką podejrzaną o sprzyjanie sztuczkom czarodziejskim. „O
Ŝ

ydzie [lekarzu] — ostrzegał — nie masz pewności, czy czarownik i owszem prócz tego jest pewność, Ŝe

kaŜdy Ŝyd jest głównym chrześcijańskiego Ŝycia nieprzyjacielem"

W swego rodzaju katechizmie zachowanym w XVIII-wiecznym rękopisie znajdujemy ciekawe

pytanie: „Z śydami czy godzi się konwersować?" Gorliwy katolicki duszpasterz przytacza kilka
konkretnych sytuacji, w których nie naleŜy zbliŜać się do wyznawców judaizmu. A więc:

BJ 2543, s. 50.

. J. B. C h mi e 1 o ws k i . Wyprawa na tamten świat duszy, te jest akty zebrane do dyspozycyi chorych służące, Lwów 1742.

s. 114 i n. (następne wyd. 1748 i 1759). Identyczny tekst w: M. N o wa k o ws k i , Przewodnik miłosierny w drodze
najniebezpieczniejszej idących do spocznienia najpożądańszego wiodący..., Kraków 1747, s. 546-559

. B. P s t r o k o ń s k i , Pamiętnik księdza... kanonika katedralnego gnieźnieńskiego z rękopisu wydane przez E.

Raczyńskiego, Wrocław 1844, s. 32.

J. K o s s a k o ws k i , Pamiętniki... biskupa inflantskiego 1738-1788, wyd. A. Darowski, Warszawa 1981, s. 67.

M. K u r z e n i e c k i , Rozmowy kapelana abo teologa nadwornego z oyczystym Panem Chrześcijańskim. Służące do

zasiągnienia wiadomości zbawienney y do rezolucyi rzeczy sumienia należących pożyteczne, Wilno 1752, s. 440.

I. nie godzi si

z nimi mieszka

w jednym domu, 2. ani na ucztach u nich bywa

, 3. ani medyka

yda za

ywa

4. ani dzieci

ydów dawa

na nauk

, 5. ani dawa

im koga za niewolnika lub sług

, 6. nie wolno

ydom urz

publiczne dawa

, 7. przyjmowa

albo macy za

ywa

, 8. na ich wesela chodzi

, z nimi ta

czy

, w szkole bywa

Jest to pewnego rodzaju podsumowanie zaleceń róŜnego rodzaju ograniczeń kontaktów pomiędzy

chrześcijanami a śydami, które wprowadziły przepisy synodów prowincjalnych. Na pewno wykaz ten
ś

wiadczy o dąŜeniu niektórych kręgów Kościoła katolickiego do zamknięcia się przed judaizmem.

Wspomniany  autor  wskazywał  w  dalszym  ciągu  swego  wywodu  na  przyczyny  konieczności  utrzymania
takiej  izolacji.  Stwierdzał,  Ŝe  ewentualne  kontakty  wyznawców  obu  tych  obcych  sobie  religii  prowadzić
mogą  do  ,,umniejszania  powagi  imienia  chrześcijańskiego",  natomiast  „zbytnia  konwersacja"
przeciwników  religijnych  wywoływać  moŜe  „jakie  niebezpieczeństwo  do  przewrócenia"

. Judaizm jawi

się tutaj jako niebezpieczeństwo ideologiczne dla chrześcijan. W sumie jednak prawowiernego kapłana
katolickiego nie moŜna było posądzać o antysemityzm. Zalecane ograniczenia powodować mogły jedynie
zamknięcie się obu społeczności wyznaniowych.

Na ideologiczne zagroŜenie ze strony judaizmu zwracał teŜ uwagę cytowany juŜ jezuita

Kurzeniecki. śydów przedstawiał jako „głównych nieprzyjacieli wiary świętej i Chrystusa Zbawiciela
naszego, którego na kaŜdą, jak usłyszą, wzmiankę przeklinają według wiadomych z Talmudu artykułów
swoich"

Warto wreszcie przytoczyć utyskiwania tego samego duszpasterza na ,,przychylność" polskiego

społeczeństwa szlacheckiego do „Ŝydów, tatarów" i innych heretyków. W popularnym wydawnictwie
religijnym autor ten zaleca katolickim kapłanom, aby pouczali wiernych o nie „powierzaniu intrat swoich
niewiernemu Ŝydostwu". Dzieje się to przecieŜ kosztem chrześcijańskich kredytodawców. Wskazuje takŜe
na obojętność szlacheckiej opinii politycznej na sejmach i sejmikach wobec spraw religijnych i
konieczności walki, o wiarę katolicką. Kurzeniecki zwraca równocześnie uwagę na pasywność tym razem
mieszczaństwa polskiego wobec poszerzania się przedsiębiorczości śydów w miastach.

Generalnie rzecz ujmując tenŜe sam Kurzeniecki zarzucał poza tym śydom polskim wszelkiego

rodzaju  oszustwa,  zwłaszcza  „ludu  pijanego  w  szynkach",  innego  rodzaju  krętactwa  czynione  w  handlu
krajowym  i  zagranicznym,  mordy  rytualne  dzieci  chrześcijańskich  oraz  to,  Ŝe  ,,w  inkursjach
nieprzyjacielskich  barziej  obcym  niŜ  naszym  sprzyjają"

. W postawie Kurzenieckiego, jednego z

czołowych  polemistów  religijnych,  tamtych  czasów,  zauwaŜamy  wyraźną  postawę  antyjudaistyczną.  W
pewnym  sensie  moŜna  teŜ  mówić  o  jego  przekonaniach  antyŜydowskich.  W  pracach  swoich  stawiał
przecieŜ  całej  społeczności  Ŝydowskiej  wiele  zarzutów.  Nie  zalecał  jednak  jakichkolwiek  drastycznych
wystąpień przeciw śydom,

Na zakończenie natomiast przytoczyć moŜna ludowy przesąd polski zapisany przez anonimowego

XVIII-wiecznego „etnografa" według którego „śyda potkanie szcęście, a potkanie xiędza nieszczęście"
znaczyć, miało

. Stary zabobon wyraźnie świadczy raczej o pewnej przychylności do społeczności

ydowskiej, na pewno nie oznacza jakiejś szczególnej wrogości w stosunku do obcej kulturowo diaspory.

Ciekawa jest wreszcie konfrontacja w powyŜszym zabobonie śydów z duchowieństwem wyraźnie
ś

wiadcząca o rezerwie wobec kleru, jaką przejawiać musiał lud polski.

W pierwszej połowie XVIII w. mamy do czynienia z szeroko zakrojoną akcją tryumfującego

Kościoła  katolickiego  zmierzającą  do  chrystianizacji  śydów  polskich.  Jak  ukazano  juz  we  wstępie,
Kościół zakończył właściwie w tym czasie nawracanie protestantów w Małopolsce i Wielkopolsce oraz na
Litwie.  Sukcesem  zakończone  zostało  na  przełomie  XVII  i  XVIII  w.  działanie  pozyskania  dla  unii
Kościoła  prawosławnego  na  kresach  ruskich.  Siła  misyjna  katolickiej  organizacji  mogła  skierować  się
więc  na  ten  nowy  teren,  jakim  była  społeczność  Ŝydowska  w  dawnej  Rzeczypospolitej,  Pow¬stała
pewnego  rodzaju  atmosfera  nawracania  „niewiernych"  śydów  na  „prawdziwą  religię  katolicką"
wynikająca  z  głęboko  zakorzenionego  prozelityzmu  chrześcijańskiego.  Chrześcijanie  od  wieków  z  dozą

BCz 3006. s. 13.

K u r z e n i e c k i , op. cit., s. A2.

L.c.

BJ 1125, punkt 206.

niedowierzania i pewnego lęku traktowali zamkniętą w sobie diasporę Ŝydowską. Obawy te rodziły chęć
wyrwania  śydów  z  ich  odrębności  społecznej  i  kulturalnej  oraz  włączenie  do  społeczności
chrześcijańskiej  państwa  —  Rzeczypospolitej  Obojga  Narodów.  Podobnie  działo  się  i  w  innych  krajach
Europy. Obawy przed śydami prowadziły w wielu państwach europejskich czasów średniowiecza i epoki
nowoŜytnej  do  akcji  róŜnych,  często  bardzo  drastycznych.  Wszędzie  oczywiście  działaniom  tym
sekundowały Kościoły chrześcijańskie albo tę akcję wręcz inspirowały i prowadziły.

Działanie Kościoła katolickiego w dawnej Rzeczypospolitej w celu chrystianizacji śydów

naleŜałoby  określić  jako  perswazyjne.  Trudno  jest  znaleźć  wypadki  szczególnych  gwałtów,
bezpośredniego  przymusu,  a  nawet  ustaleń  typu  prawnego  w  tego  typu  akcjach.  NaleŜy  tu  bardzo
wyraźnie  podkreślić,  Ŝe  decyzje  synodów  diecezjalnych  o  charakterze  represyjnym  miały  na  celu
odseparowanie  społeczności  Ŝydowskiej,  nie  zawierały  natomiast  przepisów  przymuszających  do
przyjmowania  chrztu  wyznawców  judaizmu.  Akty  prawne  synodów  implicite  tolerowały  wyznanie
mojŜeszowe, starały się natomiast, nałoŜyć na śydów wiele ograniczeń natury raczej zewnętrznej.

Określony charakter działań Kościoła katolickiego oparty na silosowania perswazji w nawracaniu i

jednocześnie wprowadzaniu zarządzeń separujących społeczność Ŝydowską od chrześcijańskiej wynikał z
określonej  postawy  hierarchii  katolickiej  i  reszty  kleru  dawnej  Rzeczypospolitej.  Znaczna  część
duchowieństwa  tamtych  czasów,  zwłaszcza  kręgów  opiniotwórczych,  rekrutowała  się  spośród  polskiej
szlachty,  która  nie  była  nastawiona  do  śydów  wrogo.  Szlachecki  kler  kształtował  oficjalną  politykę
Kościoła,  w  tym  takŜe  politykę  wobec  róŜnowierców.  Łagodne,  środki  perswazji  zalecane  przez  władze
kościelne  w  akcji  chrystianizacji  śydów  wynikały  więc  z  modelującej  postawy  polskiej  szlachty

Oczywistą jest sprawą, Ŝe były naciski papieskie i inne wewnątrz Kościoła zalecające bardziej
zdecydowane środki postępowania wobec śydów. Przejawiały się one przede wszystkim w oskarŜeniach i
procesach o mordy rytualne, które zarzucano śydom. Zdarzały się one takŜe i na ziemiach dawnej
Rzeczypospolitej, nie spowodowały jednak jakiejś szerszej psychozy społecznej. Wydaje się, Ŝe sprawą ta
naleŜałoby zająć się raz jeszcze, jeśli chodzi o sytuację XVIII w.

NaleŜy wreszcie stwierdzić, Ŝe Kościół Rzeczypospolitej zdawał sobie sprawę z niemoŜliwości

wprowadzenia bardziej zdecydowanych, represyjnych środków w akcji chrystianizacji śydów. Brak było
odpowiedniego aparatu kościelnego, a społeczność Ŝydowska dysponowała siłą swej orga¬nizacji
kahalnej. Poza tym Kościół był wierzycielem wielu długów kahalnych. Likwidacja więc organizacji
Ŝ

ydowskiej prowadziłaby do perturbacji finansowych wielu kas kościelnych.

Oczywistą jest sprawą, Ŝe akcja kościelna chrystianizacji śydów w 1. poł. XVIII w. nie przyniosła

wielkich rezultatów. Nie moŜna jednak bagatelizować tych działań. Kazania wygłaszane w synagogach
przez duchownych katolickich wprowadzały ferment ideologiczny w gminie Ŝydowskiej. W 2. poł. XVIII
w. znacznie powiększy się liczba Ŝydowskich konwertytów, zwłaszcza w okresie ruchu frankistowskiego.
ś

ydzi przeŜywający frustrację po rzezi z czasów powstania Chmielnickiego i pojawieniu się fałszywego

mesjasza w 2. poł. XVII w. zaczynają w wielu wypadkach zbliŜać się do społeczności chrześcijańskiej i
dochodzą niekiedy nawet do konwersji. Sytuacja wychrztów była zresztą w niektórych wypadkach bardzo
korzystna, zwłaszcza gdy udało się im przeniknąć do stanu szlacheckiego.

Równocześnie akcja chrystianizacyjna wśród śydów podjęta przez Kościół spowodowała

uświadomienie szerszym kręgom społeczeństwa dawnej Rzeczypospolitej waŜnego wówczas problemu
ludności Ŝydowskiej, konieczności zajęcia przez śydów miejsca w rodzącym sie społeczeństwie nowego
oświeconego typu.

Żydzi w opinii staropolskiej, [w:] Świat panów Pasków. Eseje i studia. Łódź 1986, s. 233 i n.

Por. Żydzi w Polsce odrodzonej. Działalność społeczna, gospodarcza, oświatowa i kulturalna. Warszawa 1932, s. 59 i n.