Technik_ortopeda_322[13].Z1.07

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie

Wymagania wstępne

Cele kształcenia

Materiał nauczania

4.1. Surowce włókiennicze. Sposoby otrzymywania przędzy

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Ortopedyczne materiały włókiennicze

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Rozkrój i formowanie materiałów włókienniczych

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Zastosowanie materiałów włókienniczych w konstrukcji przedmiotów

ortopedycznych

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

Sprawdzian osiągnięć

Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o podstawowych materiałach

włókienniczych

stosowanych do wykonywania elementów przedmiotów ortopedycznych.

W poradniku zamieszczono:

–

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś posiadać, aby bez
problemów korzystać z poradnika,

–

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie opanujesz podczas pracy z poradnikiem,

–

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści jednostki
modułowej,

–

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści,

–

wiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować

umiejętności praktyczne,

–

sprawdzian postępów,

–

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi
opanowanie wiadomości i umiejętności określonych w programie jednostki modułowej,

–

literaturę uzupełniającą.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

322[13].Z1

Podstawy wytwarzania przedmiotów

ortopedycznych

322[13].Z1.03

UŜytkowanie urządzeń

elektrycznych
i sterowanych

automatycznie

322[13].Z1.01

Poslugiwanie się

dokumentacją techniczną

322[13].Z1.02

Wykonywanie obróbki
ręcznej i mechanicznej

materiałów

322[13].Z1.04

Wykonywanie elementów

przedmiotów ortopedycznych

z materiałów metalowych

322[13].Z1.07

Wykonywanie elementów

przedmiotów ortopedycznych

z materiałów włókienniczych

322[13].Z1.05

Wykonywanie elementów

przedmiotów ortopedycznych

z drewna

322[13].Z1.08

Wykonywanie elementów

przedmiotów ortopedycznych

ze skóry

322[13].Z1.06

Wykonywanie elementów

przedmiotów ortopedycznych

z tworzyw sztucznych

322[13].Z1.09

Wykonywanie odlewów

gipsowych w technice

ortopedycznej

322[13].Z1.10

Dobieranie konstrukcji

mieszanych w protetyce

ortopedycznej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

–

posługiwać się dokumentacją techniczną,

–

wykonywać obróbkę ręczną i mechaniczną materiałów,

–

obsługiwać urządzenia elektryczne i sterowane automatycznie,

–

przestrzegać podstawowe przepisy bhp,

–

określać płaszczyzny i linie ciała,

–

określać prawidłową postawę ciała,

–

przedstawiać dysfunkcje w zakresie układu narządów ruchu,

–

korzystać z róŜnych źródeł informacji,

–

obsługiwać komputer,

–

współpracować w grupie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

–

scharakteryzować surowce włókiennicze,

–

sklasyfikować surowce włókiennicze,

–

wyjaśnić sposoby otrzymywania przędzy,

–

wyjaśnić technologię tkactwa i dziewiarstwa,

–

scharakteryzować podstawowe typy tkanin,

–

scharakteryzować ortopedyczne materiały włókiennicze,

–

obsłuŜyć maszyny, narzędzia i przybory do obróbki materiałów włókienniczych,

–

wyjaśnić zasady modelowania form płaskich i przestrzennych,

–

dokonać rozkroju materiałów włókienniczych,

–

wykonać modelowanie przestrzenne,

–

wyjaśnić zasady wykonywania form samomodelujących,

–

zastosować materiały samomodelujące w rozwiązaniach konstrukcyjnych przedmiotów
ortopedycznych,

–

zastosować róŜne techniki łączenia materiałów włókienniczych,

–

zastosować materiały włókiennicze w konstrukcji przedmiotów ortopedycznych i sprzętu
rehabilitacyjnego,

–

magazynować materiały i gotowe wyroby włókiennicze,

–

scharakteryzować materiały sztywniejące,

–

wykonać pracę zgodnie z przepisami bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ochrony
przeciwpoŜarowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1.

Surowce włókiennicze. Sposoby otrzymywania przędzy

4.1.1. Materiał nauczania

Surowce włókiennicze

Surowce włókiennicze są to włókna przędne o róŜnym pochodzeniu i właściwościach.

MoŜna wśród nich wyróŜnić:

−

włókna staplowe, mające określoną długość (bawełna, len, wełna itp.),

−

włókna ciągłe o długości nieograniczonej (jedwab naturalny, włókna sztuczne
i syntetyczne),

−

włókna cięte (sztuczne lub syntetyczne ciągłe pocięte na odcinki o długości
odpowiadającej długości włókien naturalnych w celu umoŜliwienia przędzenia na
maszynach przeznaczonych dla włókien naturalnych).

Przetwórstwo surowców włókienniczych obejmuje głównie:
–

przędzalnictwo,

–

tkactwo,

–

dziewiarstwo,

–

wykańczalnictwo włókiennicze.

Przetwórstwo włókiennicze obejmuje pozyskiwanie i przygotowywanie lub produkcję

surowca (włókien przędnych), przerób włókien na przędzę, wytwarzanie określonych
materiałów w stanie surowym i nadawanie im ostatecznych cech.

Rodzaje naturalnych włókien

Bawełna jest to włókno okrywające nasiona krzewów lub drzew bawełnianych

uprawianych  w  krajach  podzwrotnikowych  głównie  w  strefach  subtropikalnych  lub
tropikalnych,  poniewaŜ  w  czasie  wzrostu  wymagają  klimatu  gorącego  i  wilgotnego,
a w okresie  dojrzewania  odpowiedniej  suszy.  Bawełna  długowłóknista  i  średniowłóknista
nadaje  się  do  przędzenia,  krótkowłóknistą  stosuje  się  wyłącznie  jako  domieszkę.  Watę
bawełnianą przerabia się na masy plastyczne.

Len jest to włókno łykowe uzyskiwane z łodyg tej rośliny uprawianej w krajach

o klimacie umiarkowanym, chłodniejszym o duŜej wilgotności. WyróŜnia się trzy główne
odmiany lnu:

−

włóknisty,

−

oleisty,

−

oleisto-włóknisty.

Wełna

Jest to włókno zwierzęce uzyskiwane głównie z runa owiec. Jakość wełny zaleŜy od masy

i  warunków  Ŝycia  zwierząt,  klimatu,  poŜywienia  i  pielęgnacji.  Właściwości  włókna
wełnianego  zaleŜą  od  rasy  i  części  ciała  zwierzęcia.  Stosownie  do  sposobu  otrzymywania
surowca  rozróŜnia  się  wełnę  Ŝywą  (z  runa  strzyŜonych  zwierząt),  gorszą  jakościowo  wełnę
martwą  (ze  skór  zwierząt  zabitych  lub  padłych)  i  najmniej  wartościową  wełnę  garbarską

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

(uzyskiwana  podczas  garbowania  skór).  Wełna  otrzymywana  przez  strzyŜenie  jest  wełną
surową  (potną),  zawierającą  znaczne  ilości  tłuszczu  (lanoliny),  potu,  części  roślinnych  oraz
piasek i pył. Poddaje się ją oczyszczaniu w pralnicach, przy czym otrzymuje się lanolinę.
Wełnę dzielimy na cztery główne rodzaje w zaleŜności od przeznaczenia:

−

wełna zgrzebna – uŜywana głównie w tkactwie – sukiennictwie. NaleŜy ona do typu
wełny krótkiej,

−

wełna czesankowa – uŜywana głównie do wyrobu gładkich tkanin (szewiot). NaleŜy ona
do wełny długiej, o wyraźnej falistości i dłuŜej wytrzymałości,

−

wełna gruba (dywanowa) naleŜy do surowca miernej jakości,

−

wełna  ponowna,  uzyskiwana  ze  starych  szmat  oraz  odpadów  włókienniczych
i krawieckich,  szarpanych  i  rozwłóknianych,  uŜywanych  ponownie  jako  domieszka  do
wełny nowej.

Rodzaje włókien ciągłych.

Jedwab naturalny

Jest to zwierzęce włókno oprzędowe uzyskiwane z kokonów jedwabnika, motyla

nocnego, hodowanego głównie w Chinach i Japonii, skąd przeniesiono go do krajów
europejskich (w Polsce Milanówek). Gąsienice przed przepoczwarzeniem osnuwają się nicią
o długości 3000 – 4000 metrów. Kokon składa się z trzech warstw:

−

zewnętrznej (odzier) o strukturze siatkowej z grubych luźnych nici,

−

rodkowej (filc) o strukturze gęstej, równej i zwartej, stosunkowo łatwej do rozmotania,

−

wewnętrznej (jądro) o strukturze bardzo gęstej, zbitej i nierozmotywalnej.
W skład nici jedwabiu wchodzą białka: fibroŜna i serycyna. Wstępna obróbka jedwabiu

obejmuje pięć faz:
1.

Parowanie – zabijanie poczwarek za pomocą pary wodnej w 7 dni po oprzędzeniu przy
czym następuje usunięcie serycyny łączącej nitki fibroinowe (odklejanie).

Suszenie umoŜliwiające dalsze operacje technologiczne na kokonach.

Rozmotywanie (rozsnuwanie) – w wyniku, którego uzyskuje się z kokonu 300–400
metrów jedwabiu surowego.

Nasalanie – traktowanie solami cyny, cynku lub ołowiu wyrównuje straty serycyny.

Skręcanie – skręcanie 2–3 nici jedwabiu surowego z 300–400 skrętami na 1 metr bieŜący,
w wyniku, czego otrzymujemy jedwab skręcony.

Odpady,  kokony  uszkodzone  i  nierozmotywalne  poddawane  są  szarpaniu  i  przerobowi  na
przędzę  (jedwab  przędny).  Tak  przygotowany  surowiec  moŜna  uŜyć  do  dalszej  przeróbki
przędzalniczej.

Włókna sztuczne

Są to włókna produkowane sposobami chemicznymi, z surowców naturalnych (celuloza,

kazeina) w postaci nici ciągłej lub włókien ciętych, uŜywanych w przędzalnictwie jako
domieszki do włókien naturalnych (wełna lub bawełna). W zaleŜności od uŜytego surowca
rozróŜniamy:
1.

Włókna  celulozowe  (sztuczny  jedwab)  produkowane  z  płynnej  celulozy  (kolodium)
wyciskanej  przez  otwory  kapilarne  dyszy  do  kąpieli  koagulacyjnej,  w  której  masa
twardnieje  tworząc  ciągłą  nić  nawijaną  na  odpowiednią  szpulę.  Włókna te  w  zaleŜności
od metody produkcji wyróŜniamy:

−

włókna  wiskozowe  z  celulozy  poddanej  działaniu  ługu  sodowego  i  dwusiarczku
węgla  (wiskoza),  rozpuszczonej  w  ługu  sodowym,  a  twardniejącej  w  kąpieli
z roztworu kwasu siarkowego, siarczany sodu i siarczany cynku,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

włókna miedziowe z celulozy rozpuszczonej w amoniakalnym roztworze tlenku
miedzi, a twardniejącej w kąpieli z ługu sodowego,

−

włókna octanowe z roztworu acetocelulozy w alkoholu metylowym i octanie,
twardniejącego w strumieniu gorącego powietrza powodującego odparowanie
rozpuszczalnika.

Włókna kazeinowe (lanital) produkowane z białek zawartych w mleku (kazeina),
wytrącanych w postaci twarogu i rozpuszczalnych w roztworze wodorotlenku sodu
a wyciskanych przez dysze do kąpieli koagulacyjnej z: kwasu siarkowego, siarczanu sodu
i siarczanu glinu w temperaturze 50 stopni C.

Włókna  syntetyczne  są  to  włókna  produkowane  sposobami  chemicznymi  z  tworzyw
sztucznych  uplastycznionych  przez  termiczne  stopienie  lub  rozpuszczenie,  wyciskanych
przez  otwory  kapilarne  dyszy  w  strumień  zimnego  powietrza  lub  do  kąpieli
koagulacyjnej,  w  której  masa  twardnieje,  tworząc  ciągłą  nić  nawijaną  na  odpowiednią
szpulę.

Technologia przędzalnictwa

Przędzeniem nazywamy produkcję z luźnych włókien naturalnych lub sztucznych

przędzy  (nici)  o  znacznej  długości,  niewielkiej  grubości,  określonym  skręcie  i  odpowiedniej
wytrzymałości  na  rozrywanie.  Współczesne  przędzalnictwo  maszynowe  opiera  się  na
dawnych  wzorach  przędzenia  ręcznego,  obejmującego  kilka  równoległych  czynności,  jak
wyciąganie, skręcanie i nawijanie.

W przędzeniu maszynowym wyróŜnia się pięć kolejnych etapów przerobu:

−

czyszczenie sprasowanych włókien,

−

porządkowanie i rozdzielanie na taśmę,

−

wygładzanie i ujednolicanie przez kolejne składanie i rozciąganie,

−

przędzenie wstępne przez składanie, rozciąganie i lekkie skręcanie na tzw. niedoprzęd,

−

przędzenie właściwe przez łączenie, rozciąganie, skręcanie i zwijanie na gotową przędzę
odpowiadającą określonym wymaganiom.
Stosownie do metody produkcji przędzę dzielimy na: zgrzebną, czesankową,

obrączkową,  selfaktorową.  Musi  ona  odpowiadać  określonym  wymaganiom  takim  jak:
grubość,  skręt,  wytrzymałość,  gładkość,  spręŜystość  i  równomierność.  W  celu  ścisłego
określenia tych cech stosuje się odpowiednie wskaźniki:

−

grubość przędzy określa się mianem metrycznym lub angielskim oznaczającym długość
jednostki wagowej przędzy,

−

skręt przędzy - określa się liczbę skrętów przypadających na jednostkę długości przędzy.
Kierunek skrętów moŜe być lewy lub prawy. Stopień skręcenia przędzy określa jej
spręŜystość i wytrzymałość,

−

spręŜystość przędzy zaleŜy od rodzaju surowca. Najbardziej spręŜysta jest przędza
jedwabna, następnie bawełniana, wełniana i lniana. Cecha ta ma duŜe znaczenie
w tkactwie; im bardziej spręŜysta przędza tym odporniejsza na zrywanie,

−

wytrzymałość przędzy określa tzw. samozrywacz. Przy odpowiednich długościach
przędza zrywa się pod własnym cięŜarem,

−

równomierność przędzy oznacza stopień zachowania stałej grubości obok jej określonej
gładkości. Przędza taka jest łatwiejsza do tkania i wpływa na jakość materiału.

Technologia tkactwa i dziewiarstwa

Tkactwem nazywamy produkcję z wcześniej przygotowanej przędzy tkanin o określonym

splocie i odpowiednich właściwościach warunkujących moŜliwości ich zastosowania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Współczesne tkactwo maszynowe obejmuje trzy równoległe czynności:

Ruch osnowy w kierunku podłuŜnym.

Ruchy osnowy w kierunku pionowym tworzące tzw. przesmyk dla wątku.

Ruchy wątku w kierunku poprzecznym w celu wytworzenia splotu.
Procesu tkania dokonuje się na krosnach mechanicznych (warsztatach tkackich), w których

osnowa, złoŜona z kilku układów podłuŜnych nici krzyŜujących się w określonej kolejności
z przebiegającym

poprzecznie

wątkiem,

tworzy

tkaninę

określonym

splocie

charakteryzującym  właściwości  materiału.  Przesuwająca  się  w  kierunku  podłuŜnym  osnowa
z nawiniętej  na  odpowiedni  wał  przędzy  tworzy  przenikające  się  wzajemnie  układy
równoległych  nici  kierowanych  nicielnicami  wykonującymi  naprzemienne  ruchy  pionowe.
Powoduje  to  cykliczne  rozchylenie  się  odpowiednich  układów  przędzy  tworzących  wolną
przestrzeń (przesmyk) dla przeprowadzenia wątku przebijanego do części utkanej uderzeniami
płochy, wydłuŜającymi o kolejne wątki wytworzoną tkaninę nawijaną na tzw. wałek towarowy.

Splotem tkackim nazywamy porządek krzyŜujących się elementów tkaniny

uwarunkowanych cyklem ruchu nicielnic prowadzących układy osnowy względem przebiegu
wątku. Wynika z niego rodzaj wzoru i faktura tkaniny oraz jej niektóre właściwości.
Do najwaŜniejszych splotów tkackich zaliczamy:

−

płócienny,

−

skośny,

−

atłasowy.

Splot płócienny

Jest to splot, w którym kaŜda nitka osnowy pokrywa, co drugą nitkę wątku i odwrotnie

(nitka wątku przebiega kolejno pod jedną i nad jedną nitką osnowy. Jest to splot gładki,
jednakowy po obu stronach, najmocniejszy (największa liczba skrzyŜowań), wytrzymały na
wyciąganie i wyszarpywanie. WyróŜniamy dwie odmiany:

−

ryps - w którym łączy się znacznie grubszy wątek (lub kilka nitek wątku) ze zwykłą
osnową (ryps osnowowy albo poprzeczny) bądź znacznie grubszą osnowę (lub kilka nitek
osnowy) ze zwykłym wątkiem (ryps wątkowy, albo podłuŜny),

−

panama – splot w którym krzyŜują się dwie lub więcej nitek osnowy z taką sama liczbą
nitek wątku, przy czym wątek jest zwykle wełniany a osnowa z bawełny. Jest to splot
deseniowany w kwadraciki, bardziej porowaty i miękki,

Tkaniny o splocie płóciennym to np.: batyst, donegal, fresko, muślin, tafta, tiul, woal.

Rys. 1. Schemat splotu płóciennego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Splot skośny (rządkowy)

Jest to splot, w którym nitka wątku przebiega kolejno ponad i pod kilkoma nitkami

osnowy,  przesuwając  się  o  jedną  nitkę  osnowy  w  następujących  nawrotach.  Jest  to  splot
skośnie  prąŜkowany,  róŜny  po  stronie  prawej  i  lewej  przy  róŜnicy  barw  wątku  i  osnowy
róŜnobarwny.
WyróŜniamy dwie odmiany splotu:

−

splot skośny osnowowy w którym nitka wątku przebiega kolejno pod trzema i nad jedną
nitką osnowy, przesuwając się o jedną nitkę w następnych nawrotach,

−

splot skośny łamany (jodełka), w którym kierunek skosu miesza się w regularnych
odstępach na przeciwny. SłuŜy to do wzmacniania splotu skośnego.

Tkaninami o splocie skośnym są np.: szewiot, drelich, gabardyna.

Rys. 2. Schemat splotu skośnego

Splot atłasowy

Jest to splot, w którym wątek przebiega ponad lub pod większą liczbą nitek osnowy

(większa  liczba  nitek  osnowy  jest  wolna,  nie  związana),  a  punkty  skrzyŜowania  są  rzadko
rozmieszczone (rozproszone) w określonym porządku i wobec tego niewidoczne. Jest to splot
o  duŜej  gładkości  i  połysku  powierzchni,  ale  stosunkowo  słaby  –  im  więcej  nitek  nie
związanych tym większa wiotkość i mniejsza trwałość tkaniny.
WyróŜnia się w nim:

−

splot satynowy (atłas wątkowy), w miejscu skrzyŜowania osnowa pokrywa wątek,
a pozostałą powierzchnię splotu pokrywają luźne nitki wątkowe,

−

splot osnowowy (właściwy splot atłasowy), w którym w miejscu skrzyŜowania wątek
pokrywa osnowę, a pozostałą powierzchnię splotu pokrywają luźne nitki osnowy.

Tkaniny atłasowe to np.: satyna, moleskin, charmelaine.

Rys. 3. Schemat splotu atłasowego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Dzianiem nazywamy produkcję z wcześniej przygotowanej przędzy – dzianin

o określonym  splocie  i  odpowiednich  właściwościach  warunkujących  moŜliwość  ich
zastosowania.  Proces  taki  polega  na  łączeniu  jednej  lub  wielu  nitek  za  pomocą  tzw.  oczek
(pętli).

Pętle stanowiące główny element struktury dzianiny są luźne we wszystkich kierunkach,

a  w  przeciwieństwie  do  materiałów  tkanych  nie  są  umocowane  w  miejscach  skrzyŜowania.
Dzianiny  są  rozciągliwe,  a  przy  tym  spręŜyste,  wracające  do  pierwotnej  postaci.  Na  skutek
występowania między nimi warstwy powietrza wyróŜniają się właściwościami izolacyjnymi.
Do produkcji wyrobów dzianych słuŜą maszyny dziewiarskie.

Splotem dziewiarskim nazywamy porządek ułoŜenia oczek w dzianinie, tzn. układ oczek

utworzonych przez jedną lub więcej nitek. Do najwaŜniejszych splotów dziewiarskich
zaliczamy rządkowy i kolumienkowy.

Splot rządkowy – jest to splot, w którym poszczególne oczka są ułoŜone w rządku jednej

nitki

Splot kolumienkowy – jest to splot, w którym oczka z poszczególnych nitek osnowy są

ułoŜone w kolumienkach nitek, a więc zawiera on tyle nitek ile jest kolumienek w raporcie
splotu.

Rys. 4.Układ oczek w rządku i w kolumience

Podstawowe typy tkanin

Materiały włókiennicze dzieli się ogólnie na tkaniny, dzianiny i włókniny, wśród których

wyróŜnia się jeszcze dalsze rodzaje i gatunki.

Tkaniny bawełniane

Wśród tkanin bawełnianych o splocie włókiennym wyróŜniamy:
1.

Tkaniny grube – krośniak, płótno prześcieradłowe i surówka, wykonywane z gorszych
gatunków bawełny, a stosowane na prześcieradła, bieliznę pościelową, pieluszki,
bandaŜe, ścierki.

Tkaniny średnie – silesia, szyrting i madenpolam, naleŜące do najbardziej cenionych
i rozpowszechnionych płócien bawełnianych.

Tkaniny cienkie – szyfon, nansuk i płótno angielskie, batyst (etamina, markizeta, woal,
opal, muślin), tiul, gaza, kanwa, organtyna.

Do najwaŜniejszych tkanin bawełnianych o splocie skośnym zaliczamy:

−

drelich lub khaki,

−

gabardynę bawełnianą,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

satynę, fular, indeskin,

−

ubraniową flanelę, flanelkę, barchan, multon, baję,

Wśród tkanin bawełnianych o splocie atłasowym wyróŜniamy pikę zwaną teŜ rypsem, tkaniny
obrusowo-ręcznikowe, adamaszek, welwet (manczester) imitujący plusz, aksamit i dywetynę.

Tkaniny lniane

Wśród tkanin lnianych wyróŜniamy:

−

tkaniny grube – płótno workowe, szare, surowe, półbielone na prześcieradła,
samodziałowe na ubrania, ścierkowe i grube na poszewki,

−

tkaniny średnie bieliźniane z najlepszych lnów czesanych, wybielone, maglowane
i gładzone,

−

tkaniny cienkie – weba, batyst, drelich lniany, tkaniny ręcznikowe, wzorzysty adamaszek.

Osobną grupę stanowią tkaniny impregnowane (brezent).

Tkaniny wełniane.

Tkaniny wełniane rozróŜniamy według:

−

gatunku wełny (zgrzebna, czesankowa, ponowna, półwełna itp.),

−

rodzaju splotu,

−

sposobu produkcji (ręczna lub mechaniczna),

−

wykończenia.

Wśród tkanin wełnianych wyróŜniamy trzy główne odmiany:
1.

Samodziały – sporządzane całkowicie z wełny Ŝywej i sukna, samodziałowe, stosunkowo
ciepłe, uŜywane głównie na płaszcze, kurtki. Odmianą jest welur.

Tkaniny z wełny czesankowej (szewiotowej) – ubraniowe jak krepa i gabardyna lub
boston, lekka letnia alpaga i włochaty plusz.

Tkaniny z wełny zgrzebnej – sukna o duŜym bogactwie typów i gatunków.

Tkaniny jedwabne

Wśród tkanin jedwabnych wyróŜniamy tkaniny z jedwabiu naturalnego lub sztucznego

oraz tkaniny mieszane z jedwabiu naturalnego i sztucznego (tafta, szyfon, ŜorŜeta, fular,
mora, brokat, aksamit i plusz jedwabny).

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co nazywamy surowcem włókienniczym?

Jakie znasz rodzaje włókien naturalnych?

Jakie znasz rodzaje włókien sztucznych?

Jaka jest róŜnica między włóknem naturalnym a sztucznym?

Co nazywamy przędzeniem?

Jakie znasz cechy przędzy?

Co nazywamy tkactwem?

Jakie znasz rodzaje splotów tkackich?

Jakie znasz podstawowe typy tkanin?

10.

Jakie tkaniny wyróŜniamy w zaleŜności od splotu?

11.

Co nazywamy dzianiną?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Sporządź wykaz naturalnych surowców i głównych wyrobów włókienniczych. Dokonaj

ich charakterystyki.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje na temat surowców i wyrobów
włókienniczych,

sporządzić wykaz naturalnych surowców włókienniczych,

scharakteryzować poszczególne surowce.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier formatu A4, flamastry,

–

poradnik dla ucznia,

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Dokonaj podziału materiałów włókienniczych. Scharakteryzuj tkaniny.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje na temat postaci uŜytkowych
materiałów włókienniczych,

sporządzić wykaz postaci uŜytkowych materiałów włókienniczych,

scharakteryzować poszczególne tkaniny,

określić przydatność tkanin w produkcji przedmiotów ortopedycznych.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

zdefiniować surowce włókiennicze?

sklasyfikować surowce włókiennicze?

przedstawić rodzaje włókien sztucznych?

zdefiniować przędzenie?

przedstawić cechy przędzy?

wyjaśnić sposoby otrzymywania przędzy?

zdefiniować tkactwo?

wyjaśnić technologię tkactwa i dziewiarstwa?

nazwać rodzaje splotów tkackich?

10)

scharakteryzować podstawowe typy tkanin?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.

Ortopedyczne materiały włókiennicze

4.2.1. Materiał nauczania

Odpowiedni dobór materiału do wykonania przedmiotów ortopedycznych ma zasadnicze

znaczenie dla ich funkcjonalności. Dlatego teŜ dobiera się je starannie, stosownie do
charakteru i przeznaczenia projektowanego przedmiotu.
Tkaniny ortopedyczne uŜywane do wyrobu przedmiotów ortopedycznych to:
1.

Dreliszek lniany (surówka) cienka tkanina lniana stosowana do wyrobu pasów
brzusznych i aparatów ortopedycznych.

Dreliszek półlniany (płótno) cienka tkanina mieszana z bawełny z dodatkiem wełny
celulozowej (16-20%) – do wyrobu pasów brzusznych i aparatów ortopedycznych.

Dreliszek bawełniany – cienka tkanina mieszana z bawełny z dodatkiem wełny
celulozowej (16-20%). Stosowana do lŜejszych pasów brzusznych suspensoriów.

Dreliszek bawełniany – nieco grubsza tkanina mieszana – stosowana jako wyściółka do
obuwia.

Satyna – cienka tkanina mieszana stosowana do wyrobu lekkich pasów brzusznych i jako
wyściółka pasów brzusznych wykonanych z dreliszku.

Surówka (płótno niebielone) – gruba tkanina mieszana – stosowana jako materiał
wyściółkowy.

Płótno Schirling – gruba tkanina mieszana z bawełny z dodatkiem wełny celulozowej
(16-20%). Stosowana jako materiał wyściółkowy.

Silny moleskin (zamsz) lub plusz – gruba tkanina runowa o składzie mieszanym,
stosowana jako materiał zastępczy skóry zamszowej i wyściółkowej.

Moleskin – tkanina runowa o składzie mieszanym stosowana do wyrobu pasów
przepuklinowych.

10.

Lekki moleskin – lŜejsza tkanina runowa o składzie mieszanym; stosowana do wyrobu
pasów przepuklinowych.

11.

Kałmuk – gruba tkanina mieszana stosowana na podkłady, np. do pelot.

12.

Multon – gruba tkanina mieszana z przędzy o rzadszym utkaniu stosowana na lekkie
podkłady np. do pelot.

Osobną  grupę  stanowią  tkaniny  na  materiały  opatrunkowe;  cienki  przejrzysty  muślin  (gaza)
z przędzy  bawełnianej  z  dodatkiem  wełny  celulozowej  (16–20%),  stosowane  na  opaski
gipsowe w technice ortopedycznej. Opaska elastyczna do opatrunków uciskowych.

Pasmanteria ortopedyczna

Do pasmanterii ortopedycznej naleŜą:

−

taśmy i gurty wąskie,

−

wyroby tkane lub plecione o najróŜniejszych splotach i duŜej wytrzymałości często
z wzmocnionym obrzeŜem lub elastyczne wykonywane z nici gumowych. Stosowane są
do wzmocnień konstrukcyjnych elementów z tkaniny lub skóry, na szelki i zawieszenie,
podciągi, lub wyrzutnie kolanowe,

−

taśmy szerokie (100–300mm) na wstawki do sznurówek i pasów brzusznych,

−

pasmanteria pleciona stosowana jako sznury lub taśmy na sznurowadła, niekiedy
wykonywane z przędz platerowanych (pokrywanych cienką warstwą tworzywa o innych
właściwościach) o zwiększonym poślizgu, co ułatwia ich stosowanie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Dzianiny ortopedyczne

Największe zastosowanie mają pończochy kikutowe i róŜnego rodzaju węŜe trykotowe.
1.

Pończochy  kikutowe  są  to  odpowiadające  kształtowi  kikuta  pończochy  bez  stóp,
wykonywane  z  delikatnej  niebielonej  wełny  czesankowej,  czasem  z  dodatkiem  włókna
chemicznego  (stilon),  z  dzianiny  falowanej  bez  wzoru  o  splocie  rządkowym  i  duŜej
rozciągliwości.

Pończochy  kikutowe  DAW  –  są  to  specjalne  pończochy  kikutowe,  eliminujące  tarcie
między  skórą  kikuta  a  lejem  czy  tuleją  i  wynikające  stąd  powikłania.  Wykonuje  się  je
zwykle  z  dwóch  warstw  platerowanej  dzianiny  z  multonu,  z  których  wewnętrzna  ściśle
obejmuje kikut, zewnętrzna zaś przylega do ściany leja czy tulei udowej. Tarcie zachodzi,
więc wyłącznie między warstwami pończochy, chroniąc od ocierania powierzchnię skóry
kikuta będącą w kontakcie z elementami protezy. Górna krawędź pończochy kończy się
szerokim umocowanym łańcuszkowo obrąbkiem.

WęŜe  dzianinowe  –  są  to  elastyczne  ciągliwe  rury  o  róŜnych  średnicach,  wykonywane
z dzianiny  bawełnianej,  często  z  dodatkiem  włókien  chemicznych  lub  całkowicie
z włókien syntetycznych i sztucznych, produkowane w metrach bieŜących. Stosuje się je
powszechnie  jako  warstwy  zbrojeniowe  do  wykonywania  laminatów  z  tworzyw
sztucznych,  rzadziej  jako  pończochy  kikutowe  zwłaszcza  do  nakładania  lejów
pełnokontaktowych.

Włókniny ortopedyczne

Zaliczamy do nich filce bite wykonywane z wełny Ŝywej (15–20%), wyczesków, włókien

sztucznych,  włókien  parowych  i  innych  takich  jak  sierści  kozie  lub  bydlęce,  włókno
poliamidowe itp.
Powstają  one  przez  spilśnienie  włókien  runa  pod  działaniem  ciśnienia,  wody  i  temperatury
oraz  stwardzania,  szlifowania  i  odkurzania.  Filców  tkanych  (technicznych)  nie  uŜywa  się.
Filce o grubości 2 i 3 mm uŜywa się jako materiały podściółkowe, filce o grubości 10–12 mm
stosuje się do podklejania stóp drewnianych, na peloty, wkładki ortopedyczne. Filc blokowy,
zwykle w blokach o wymiarach 600x400x100 mm produkowany jest z najlepszych gatunków
Ŝ

ywej wełny w kolorze białym. Filc ten uŜywa się do produkcji rąk i stóp filcowych lub

półfilcowych. Obecnie stosuje się go rzadziej, wypierany jest przez tworzywa sztuczne,
łatwiejsze w uŜyciu i bardziej praktyczne.

Maszyny, urządzenia i przybory do obróbki materiałów włókienniczych

Narzędzia i przybory najczęściej stosowane w ręcznej obróbce materiałów

włókienniczych to:

−

stół do rozkroju materiałów jest to specjalny stół o wymiarach 150x80 cm, wysokości
80x100 cm, mający płytę z miękkiego drewna,

−

wzorniki, szablony poszczególnych wykrojów wykonywane z blachy, celuloidu, tektury
lub fibry o brzegach wzmocnionych w celu ochrony przed uszkodzeniem noŜem w czasie
rozkroju materiału,

−

noŜyce do ręcznego rozkroju tkanin, dzianin i cienkich włókien na podstawie konturów
nakreślonych na materiale kredą lub ołówkiem; bardzo istotne w produkcji jednostkowej,

−

noŜe  do  ręcznego  rozkroju  tkanin,  dzianin  i  cienkich  włókien,  przy  uŜyciu  wzorników
prowadzących  linie  cięcia  wzdłuŜ  brzegów  wykroju,  stosuje  się  najczęściej  w  produkcji
seryjnej,

−

maszyny krojcze,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

maszyny szyjące do łączenia zwartym ściegiem maszynowym części składowych
wykrojów (wyrobu),

−

liniał drewniany o brzegach wzmocnionych metalem, miara z podziałką,

−

igły róŜnego rodzaju do szycia ręcznego i maszynowego.

Rys. 5. Przemysłowe maszyny do szycia płaskie jednoigłowe

Rys. 6. NoŜe krojcze i taśmowa maszyna krojcza

W warunkach przemysłowych w produkcji masowej stosuje się róŜnego rodzaju maszyny

jako ciąg produkujący, najczęściej są one sterowane komputerowo. NaleŜą do nich: wycinarki,
krajarki krawieckie, maszyny szyjące, dziergarki, rozciągarki, przebijarki, przeszywarki,
zgrzewarki i inne, mające zastosowanie w róŜnych operacjach przy produkcji przedmiotów
ortopedycznych lub elementów przedmiotów ortopedycznych i rehabilitacyjnych.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakich tkanin uŜywa się do wyrobu przedmiotów ortopedycznych?

Jakie materiały zalicza się do dzianin ortopedycznych?

Do wyrobu, jakich przedmiotów ortopedycznych moŜna zastosować dzianiny?

Co zalicza się do pasmanterii ortopedycznej?

Co to są włókniny ortopedyczne i do czego słuŜą?

Jakie maszyny, narzędzia i przybory słuŜą do obróbki materiałów włókienniczych?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Opracuj wykaz materiałów włókienniczych, z których mogą być wykonane pasy

lędźwiowo-krzyŜowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje na temat materiałów włókienniczych
wykorzystywanych do produkcji przedmiotów ortopedycznych,

sporządzić listę materiałów z których mogą być wykonywane pasy lędźwiowo-krzyŜowe,

określić zalety i wady poszczególnych materiałów włókienniczych.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Opracuj standard wyposaŜenia pracowni krawieckiej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje na temat maszyn, urządzeń
i przyborów do obróbki materiałów włókienniczych wykorzystywanych do produkcji
przedmiotów ortopedycznych,

opracować wykaz maszyn, urządzeń i przyborów do obróbki materiałów włókienniczych,
w które powinna być wyposaŜona pracownia krawiecka,

określić przeznaczenie poszczególnych elementów wyposaŜenia pracowni.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

scharakteryzować ortopedyczne materiały włókiennicze?

dobrać materiały włókiennicze do konstrukcji przedmiotów
ortopedycznych i sprzętu rehabilitacyjnego ?

dobrać maszyny, narzędzia i przybory do obróbki materiałów
włókienniczych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.

Rozkrój i formowanie materiałów włókienniczych

4.3.1.

Materiał nauczania

Zasady modelowania form płaskich

Kształt przedmiotu wykonywanego z tkaniny lub dzianiny zaleŜy głównie od kroju, czyli

formy  wykrojów  z  materiału  składających  się  na  całość  wyrobu.  Zespół  czynności
technologicznych,  mających  na  celu  podział  materiałów  płaskich  na  części  o  określonych
konturach  i  wymiarach  nazywamy  rozkrojem.  W  produkcji  jednostkowej  ma  zastosowanie
wyłącznie rozkrój ręczny za pomocą noŜyc według opracowanych indywidualnie form.
W  produkcji  seryjnej  stosuje  się  rozkrój  mechaniczny  według  przygotowanych  szablonów
(wzorników) mechanicznie za pomocą wycinarki lub krajarki taśmowej, układając materiał do
rozkroju warstwowo w stosy. Brzegi stosu o wysokości nie przekraczającej 25 mm spina się
klamrami,  co  uniemoŜliwia  przesuwanie  stosu  w  czasie  wycinania.  JeŜeli  rozkroju  dokonuje
się  przy  materiale  rozłoŜonym,  wówczas  układa  się  wszystkie  elementy  równieŜ
w rozłoŜeniu. JeŜeli na materiale złoŜonym to wszystkie elementy układa się w połowie.

Opracowując formy indywidualne, opieramy się na wymiarach zdjętych z osoby

zaopatrywanej, wśród których wyróŜniamy:

−

wymiary zasadnicze – długości, szerokości i obwody określające główne wymiary
elementu,

−

wymiary kontrolne – długości brzeŜne (boku), obrysy (podcięcia) i zaszewki precyzujące
wszystkie szczegóły wykonania.

Podstawą wszystkich wymiarów i wykonanych według nich form (szablonów,

wzorników)  musi  być  staranna  analiza  sylwetki  osoby  zaopatrywanej.  Przy  poszczególnych
wadach  budowy  konieczna  jest  indywidualna  konstrukcja  formy  oraz  pobieranie
dodatkowych  wymiarów  kontrolnych.  MoŜna  korzystać  z  typowych  form  papierowych
jednorazowego uŜytku przygotowaną metodą mechaniczną, dostosowując je indywidualnie do
sylwetki  zaopatrywanego.  W  razie  konieczności  stosuje  się  dodatkowe  zaszewki,  cięcia
z przodu i z tyłu oraz kliny wstawiane w rozcięcia materiału, których nie naleŜy umieszczać
nad  miejscami  bolesnymi  i  wraŜliwymi  aby  nie  powodować  odczynów  skórnych
u zaopatrywanego.

W zaleŜności od kroju przedmiotu wyróŜnia się wykroje:

−

jednoczęściowe - są to miękkie tutory i niektóre typy sznurówek i pasów brzusznych
złoŜone z jednego elementu,

−

dwuczęściowe lub wieloczęściowe – są to składające się z dwóch lub więcej elementów,
trudniejsze konstrukcyjnie gorsety i sznurówki.
Przy projektowaniu i krojeniu elementów naleŜy uwzględnić kierunki ciągliwości

materiału. Tkaniny wykazują najmniejszą ciągliwość w kierunku podłuŜnym a największą
w kierunku skośnym. Dzianiny i filce bite nie wykazują róŜnic.

W czasie pobierania miar i przymiarek naleŜy zadbać o to, aby zaopatrywany stał

spokojnie w naturalnej pozycji, poniewaŜ zmiana układu ciała moŜe wpłynąć na powstanie
błędów w dopasowaniu co będzie miało odzwierciedlenie w jakości przedmiotu
ortopedycznego, a nawet zaszkodzić zaopatrywanemu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zasady modelowania form przestrzennych

Za pomocą modelowania płaskiego moŜna uzyskać dobre dopasowanie nawet do

sylwetek bardzo złoŜonych. Niekiedy w przypadkach trudniejszych trzeba zastosować
modelowanie trójwymiarowe na bryle o określonym kształcie i wymiarach, które nazywamy
modelowaniem przestrzennym. Modelowanie przestrzenne pozwala na uzyskiwanie bardziej
precyzyjnych

kształtów,

daje

moŜliwość

lepszego

dopasowania,

zmniejsza

prawdopodobieństwo pomyłek i ewentualnych poprawek przy przymiarkach. Modelowanie
przestrzenne przeprowadza się na manekinach.

Modelowanie przestrzenne rozpoczyna się od zaznaczenia na pozytywie lub manekinie

linii  pionowych  i  poziomych,  (środkowe  linie  przodu  i  tyłu,  linie  piersi,  pasa  i bioder)
ułatwiających  modelowanie  i  dokładne  umiejscowienie  cięć,  brzegów  wykonywanego
przedmiotu. Następnie przygotowuje się odpowiednie kawałki tkaniny i przypina je szpilkami
zgodnie  z  oznaczonymi  liniami,  wycinając  zbywające  fragmenty  materiału  i  upinając
zaszewki  na  głębokość  zaleŜną  od  rodzaju  figury.  MoŜna  teŜ  wprowadzić  dodatkowe  cięcia
i wstawić w rozcięcia materiału kliny, które pozwolą na dokładne dopasowanie materiału do
powierzchni  modelu.  Przycinając  zbywające  fragmenty  tkaniny,  naleŜy  pozostawić  nadmiar
ok. 20 mm na szwy. Tak uzyskane wykroje spina się lub fastryguje prowizorycznym ręcznym
szwem  prostym,  by  moŜna  było  zdjąć  przedmiot  z pozytywu  (manekina),  zaznaczając
uprzednio  linie  połączeń  części.  Następnie  rozkłada  się  przedmiot,  wyrównuje  brzegi
uzyskanych  wykrojów,  przycina  zbywające  fragmenty,  zostawiając  20  mm  na  połączenia,
sprawdza z wymiarami i fastryguje całość do przymiarki.

Linie ciała są to linie utworzone przez przecięcie się płaszczyzny ciała z powierzchnią ciała.
Podstawowe linie ciała ludzkiego:

−

rodkowa tylna, przechodzi pionowo wzdłuŜ kręgosłupa przez wyrostki kolczyste,

−

rodkowa przednia, przechodzi pionowo przez środek mostka,

−

boczna, przechodzi pionowo przez główki kości ramiennych,

−

pachowa tylna, przechodzi pionowo przez wcięcie pachy z tyłu,

−

pachowa przednia, przechodzi pionowo przez wcięcie pachy z przodu,

−

wierzchołkowa głowy, przechodzi poziomo przez wierzchołek głowy,

−

szyi, przechodzi poziomo przez siódmy kręg szyjny,

−

barków, przechodzi poziomo przez główki kości ramiennych,

−

pachy, przechodzi poziomo pod pachami,

−

piersi, przechodzi poziomo przez brodawki piersiowe,

−

talii, przechodzi poziomo w największym przewęŜeniu tułowia,

−

bioder, przechodzi poziomo przez największą wypukłość pośladków,

−

krocza, przechodzi poziomo przez najwyŜszy punkt krocza,

−

kolana, przechodzi poziomo przez górne krawędzie kości piszczelowych,

−

kostki stopy, przechodzi poziomo przez największą wypukłość kostek przyśrodkowych, podstawy.

WyróŜniamy następujące grupy pomiarów ciała ludzkiego: wysokości, obwody, łuki,
szerokości.
1.

Wysokości
–

wzrost mierzy się od podstawy do punktu wierzchołkowego głowy,

–

wysokość talii mierzy się od podstawy do punktu bocznego talii,

–

wysokość krocza mierzy się od podstawy do punktu krocza,

–

wysokość kolana mierzy się od podstawy do punktu kolanowego przyśrodkowego,

–

wysokość kostki mierzy się od podstawy do punktu kostkowego przyśrodkowego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Obwody
–

obwód szyi mierzy się z przodu, poniŜej chrząstki tarczykowej, a z tyłu powyŜej
punktu karkowego,

–

obwód klatki piersiowej mierzy się poziomo, przez punkty brodawkowe,

–

obwód pasa mierzy się w miejscu największego przewęŜenia tułowia,

–

obwód  bioder  z  uwzględnieniem  wypukłości  brzucha  mierzy  się  poziomo  z  tyłu
przez  największą  wypukłość  pośladków  a  z  przodu  przez  tekturę  przyłoŜoną  do
największej wypukłości brzucha,

–

obwód uda mierzy się poziomo tuŜ pod wcięciem pośladka,

–

obwód kolana mierzy się poziomo przez rzepkę kolanową,

–

obwód łydki mierzy się poziomo przez największą wypukłość łydki,

–

obwód podudzia mierzy się poziomo powyŜej linii kostki stopy,

–

obwód ramienia mierzy się poziomo przez największe zgrubienie ramienia,

–

obwód najmniejszy przedramienia mierzy się poziomo powyŜej punktu rylcowego
przedniego.

Łuki
–

łuk szerokości barków tyłu mierzy się poziomo między punktami ramiennymi,

–

łuk szerokości tyłu na wysokości piersi mierzy się poziomo między punktami
tylnymi bocznymi,

–

łuk długości pleców mierzy się od punktu karkowego przez linijkę opartą statycznie
o punkty łopatkowe do punktu tylnego talii,

–

łuk długości przodu do piersi mierzy się od punktu karkowego, przez punkt boczny
do punktu brodawkowego,

–

łuk długości przodu do talii – mierzy się od punktu karkowego przez punkty szyjny,
boczny i brodawkowy, pionowo do punktu podpiersiowego talii,

–

łuk długości kończyny górnej mierzy się od punktu ramiennego do punktu rylcowego
bocznego,

–

łuk pachy mierzy się od punktu pachowego tylnego przez punkt ramienny, do punktu
pachowego przedniego.

Szerokości
–

szerokość pachy mierzy się poziomo między punktami tylnym pachowym i przednim
pachowym,

–

szerokość między piersiowa mierzy się poziomo między punktami brodawkowymi.

Filce bite w arkuszach wykrawa się noŜem lub krajarką mechaniczną, a modeluje zwykle

na  mokro,  rozpinając  na  czas  wysychania  na  powierzchni  pozytywu.  Często  wystarcza
przyklejenie  płaskiego  wykroju  do  przestrzennej  powierzchni  przedmiotu  bez  wstępnego
modelowania.  Twarde  filce  blokowe  obrabia  się  skrawaniem  -  ręcznie  noŜem,  pilnikiem
i papierem ściernym lub mechanicznie za pomocą odpowiednich obrabiarek.
Po  wypolerowaniu  powierzchni  obrobionych  naleŜy  posypać  je  talkiem,  co  czyni  je
gładszymi i odporniejszymi na zabrudzenie.

Wykonywanie form samomodelujących

Przedmiot ortopedyczny powinien być w pełni funkcjonalny, indywidualnie

wymodelowany dla kaŜdego pacjenta. Przy róŜnicach w kształtach ciała, szczególnie u kobiet
zastosowanie  uniwersalnych  przedmiotów  ortopedycznych  nie  jest  wskazane  lub  wymaga
zastosowania specjalnych rozwiązań. W przypadku zastosowania przedmiotu ortopedycznego
uniwersalnego  moŜna  go  modyfikować  i  dostosować  do  potrzeb  i  sylwetki  zaopatrywanego.
W  tym  celu  stosuje  się  elastyczne  wstawki  samomodelujące  z  tkaniny  gumowej,
zapewniające  dokładne  dopasowanie  przedmiotu.  Tkaninę  samomodelującą  umieszcza  się

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

pod  sutkami,  nad  spojeniem  łonowym  i  okolicą  krzyŜową  (wersja  damska),  lub  nad  udami
(wersja  męska),  po  bokach,  w  liniach  pachowych  ciała.  Wykonuje  się  równieŜ  przedmioty
wytwarzane w całości z materiałów elastycznych, które dzięki swej rozciągliwości doskonale
układają  się  na  ciele  zaopatrywanego  pacjenta.  Rozkrój  materiałów  elastycznych,
(szczególnie taśmy lub tkaniny gumowe) musi uwzględnić kierunek rozciągania wzdłuŜ linii
nici  gumowych  (w  kierunku  osnowowym).  Jeśli  to  moŜliwe  nie  naleŜy  ścinać  brzegów
tkaniny,  moŜe  to  skończyć  się  samoistnym  wystrzępieniem  materiału.  W  przypadkach
wymagających zastosowania wstawek trapezowych lepiej jest stosować ustawione pod kątem
szerokie  taśmy  gumowe  lub  prostokątne  płaty  tkaniny  gumowej,  nakładające  się  częściowo
w pobliŜu  środka  wstawki.  Innym  sposobem  jest  stosowanie  umieszczonych  po  bokach,
w liniach  pachowych  ciała,  rozchylanych  fałd  krytych  o  brzegach  zaopatrzonych  w  oczka
z naciągami sznurowadłowymi rozkładającymi równomiernie siły  ciągu sznurowania wzdłuŜ
obu  brzegów  fałdy,  zbliŜanych  do  siebie  w  stopniu  zaleŜnym  od  obwodów  ciała.  Jest  to
rozwiązanie

nierozciągliwe,

sztywniejsze,

ale

dające

moŜliwość

samoistnego

dopasowywania. Sztywność tę rekompensuje się częściowo, zaopatrując górny i dolny brzeg
przedmiotu w niewielkie wstawki elastyczne.

Łączenie materiałów włókienniczych

MontaŜ wyrobów z tkanin lub dzianin polega na łączeniu poszczególnych fragmentów

w gotowy wyrób lub element konstrukcyjny.

Łączenie na zakładkę

Najczęściej stosowanym łączeniem jest połączenie na zakładkę z nałoŜeniem na siebie

brzegów  stanowiących  powierzchnię  kontaktową,  zawijanych  przed  przeszyciem  w  sposób
zapewniający  ukrycie  odciętego  brzegu  w  celu  zapobiegania  samoistnemu  wystrzępianiu
materiału.  Rzadziej  stosuje  się  połączenia  na  styk  boczny  z  późniejszym  odwróceniem
elementu, kryjącym w środku zszyte bez zawijania brzegi.

Szycie.

Miejsce połączenia za pomocą ściegów nazywamy szwem. WyróŜniamy kilka odmian

szwów:

−

prosty (za igłą) niezbyt mocny ze ściegami na przemian po obu stronach szwu,

−

łańcuszkowy (przed igłą), mocny tworzący rząd ściegów zamkniętych ze zdwojeniami
nici po stronie lewej,

−

okrętkowy, tworzący rząd poprzecznych, okręŜnych ściegów otwartych, na kształt spirali,
niezbyt wytrzymały.

W szyciu maszynowym wyróŜniamy trzy rodzaje szwów maszynowych:

−

naszywany - przeszycie ułoŜonych na zakładkę brzegów jednym lub dwoma rzędami
ś

ciegów,

−

zszywany - przeszycie złoŜonych na styk bocznych brzegów jednym rzędem ściegów
z późniejszym odwróceniem elementu,

−

zygzakowy - przeszycie złoŜonych brzegów jednym rzędem prowadzonych zygzakiem
ś

ciegów.

Wszystkie szwy są stosowane do łączenia tkanin i dzianin; wyjątkowo tylko w obuwnictwie
stosuje się szwy ozdobne, zawsze jednak słuŜące jako szwy łączące.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 1. Łączenie tkanin za pomocą szwów – rodzaje szwów.

Klejenie w technologii materiałów włókienniczych stosuje się rzadko. Zwykle jest to klejenie
punktowe. Czasem stosuje się wstępne klejenie elementów przed połączeniem ich za pomocą
szycia, tworząc łączenie mieszane.

Innymi rzadziej stosowanymi rodzajami łączeń są:

−

nitowanie,

−

łączenie śrubami i wkrętami stosowane głównie do łączenia elementów tkaninowych
z metalem, drewnem lub tworzywami sztucznymi głównie w produkcji wózków
inwalidzkich i sprzętu rehabilitacyjnego.

Filce  arkuszowe o  grubości 2–3 mm łączy się za pomocą szycia maszynowego lub klejenia.
Grubsze  filce  bite  o  grubości  10–12  mm  lub  filce  blokowe  łączy  się  niemal  wyłącznie  za
pomocą  klejenia  powierzchniowego,  podsuszając  wstępnie  klej  przed  nałoŜeniem
powierzchni łączonych, co ma duŜy wpływ na trwałość późniejszej spoiny.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co nazywamy rozkrojem materiału włókienniczego?

Na czym polega modelowanie form płaskich?

Na czym polega modelowanie form przestrzennych?

Jakie miary pobiera się do wytworzenia przedmiotu ortopedycznego?

Co to są materiały włókiennicze samomodelujące i jakie jest ich zastosowanie?

Jak łączy się tkaniny?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Opracuj wykaz sprzętu, przyrządów i narzędzi niezbędnych do wykonania rozkroju

materiałów włókienniczych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje na temat sprzętu, narzędzi
i przyrządów niezbędny do wykonania rozkroju i modelowania materiałów
włókienniczych,

sporządzić wykaz sprzętu, przyrządów i narzędzi niezbędnych do wykonania rozkroju
materiałów włókienniczych.

określić przeznaczenie sprzętu, przyrządów i narzędzi do wykonania rozkroju materiałów
włókienniczych.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Wykonaj formę płaską do rozkroju materiałów na sznurówkę półgorsetową wg Hohmana.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące modelowania form
płaskich i przestrzennych oraz zasad zdejmowania miar,

zdjąć miarę na manekinie lub odlewie gipsowym,

zapisać pomiary na papierze,

wykonać kontury formy płaskiej na papierze,

wyciąć formy sznurówki półgorsetowej wg Hohmana.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

arkusze papieru,

−

ołówek, gumka, noŜyce,

−

stół krawiecki do rozkroju materiału,

−

manekin lub odlew gipsowy,

−

miarka krawiecka,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 3

Wykonaj rozkrój materiałów włókienniczych do wykonania sznurówki półgorsetowej wg

Hohmana na podstawie przygotowanej formy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące rozkroju materiałów
włókienniczych,

dokonać analizy form płaskich wykonanych na papierze,

dobrać rodzaj materiału włókienniczego niezbędnego do wykonania sznurówki,

upiąć formę na materiale rozłoŜonym,

wyciąć poszczególne elementy sznurówki.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

noŜyce,

−

stół krawiecki do rozkroju materiału,

−

miarka krawiecka,

−

materiał włókienniczy na sznurówkę,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 4

Wykonaj modelowanie przestrzenne na manekinie do wykonania sznurówki

półgorsetowej wg Hohmana.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące zasad modelowania
przestrzennego,

dokonać analizy form płaskich wykonanych na papierze,

dobrać rodzaj materiału włókienniczego niezbędnego do wykonania sznurówki,

upiąć kawałki tkaniny na manekinie i dopasować do powierzchni modelu,

spiąć lub sfastrygować poszczególne wykroje, zdjąć z manekina,

wyrównać brzegi uzyskanych wykrojów, przyciąć zbywające fragmenty,

sprawdzić z wymiarami i przygotować do przymiarki.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

manekin,

−

noŜyce, szpilki,

−

stół krawiecki do rozkroju materiału,

−

miarka krawiecka,

−

formy płaskie sznurówki,

−

schematy sznurówki,

−

materiał włókienniczy na sznurówkę,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 5

Wykonaj szycie maszynowe materiału włókienniczego przeznaczonego na wykonanie

sznurówki ortopedycznej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące łączenia materiałów
włókienniczych,

przygotować materiał do połączenia,

wybrać rodzaj szwów maszynowych, którymi połączysz materiał,

przygotować maszynę do szycia,

wykonać szycie.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

wyposaŜenie pracowni krawieckiej (stoły do prac krawieckich, maszyny do szycia),

−

próbki materiałów włókienniczych (płótno, bawełna, tkanina gorsetowa, atłas, taśmy
wykończeniowe, guma, o róŜnej szerokości, filc.),

−

stanowisko do prasowania (stół do prasowania, Ŝelazko),

−

tablica poglądowa - rodzaje szwów,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wyjaśnić zasady modelowania form płaskich i przestrzennych?

dokonać rozkroju materiałów włókienniczych?

wykonać modelowanie przestrzenne?

wyjaśnić zasady wykonywania form samomodelujących?

zastosować

materiały

samomodelujące

rozwiązaniach

konstrukcyjnych przedmiotów ortopedycznych?

zastosować róŜne techniki łączenia materiałów włókienniczych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.

Zastosowanie materiałów włókienniczych w konstrukcjach
przedmiotów ortopedycznych

4.4.1. Materiał nauczania

Materiały włókiennicze stosuje się głównie w konstrukcjach miękkich (sznurówkach,

gorsetach,  stabilizatorach  miękkich,  kołnierzach  itp.).  W  konstrukcjach  szkieletowych  słuŜą
głównie  do  pokrywania  szyn  i  opasek  metalowych,  przy  czym  od  strony  ciała  stosuje  się
zwykle  naturalne  zamsze,  dwoiny  bydlęce  lub  filce  bite  2–3  mm  oraz  sztuczną  skórę  lub
polcorfam,  niekiedy  deseniowany.  Elementy  lub  ich  strony  nie  mające  kontaktu  z  ciałem
pozostawia  się  często  niezabezpieczone.  Szkieletowe  konstrukcje  z  tworzyw  sztucznych
wyściela  się  często  od  wewnątrz  miękką  pianką,  natomiast  od  zewnątrz  nie  wymagają
pokrycia.

Osprzęt dodatkowy i elementy zawieszania takie jak szelki, pasy biodrowe, paski

i obsady do sprzączek, ochraniacze i wyrzutnie kolanowe, fartuchy, obszywki tulei i koszów
oraz gorsetów, wykonuje się z naturalnej skóry blankowej bądź juchtowej lub plecionej taśmy

parcianej.  Wąskie  taśmy,  mające  kontakt  z  ciałem  poszerza  się  w  miejscach  największego
nacisku szerokimi, miękkimi podkładami z filcu bitego lub miękkiej skóry juchtowej pokrytej
miękką  pianką  i  zamszem  lub  skórą  podszewkową.  Są  one  zwykle  połączone  ruchomo,
umoŜliwiając  dowolne  przesunięcie  w  celu  dopasowania.  Doskonałym  przykładem
zastosowania materiałów włókienniczych są gorsety, stabilizatory i ortezy.

Ryc.1. Sznurówki i pasy ortopedyczne

Rys. 2. Przedmioty ortopedyczne wykonane z materiałów włókienniczych

Nowoczesne materiały syntetyczne stosowane do wyrobów przedmiotów ortopedycznych.

Coraz częściej stosowane są produkty z certyfikatem Öko – Tex 100. Produkty te nie

zawierają szkodliwych substancji takich jak: formaldehyd, rakotwórcze barwniki, pestycydy,
oraz metale cięŜkie. Są one przyjazne dla zdrowia uŜytkownika, antyalergiczne, i nie stanowią
zagroŜenia dla środowiska. Mogą być stosowany w kontakcie ze skórą wraŜliwą. NaleŜą do
nich:

1.

SpaceTex – specjalna 3D tkanina rozpręŜająca o następujących właściwościach (rys. 3):
–

doskonałe działanie jako wyścielenie,

–

odprowadzenie wilgoci od skóry, przepuszczanie powietrza,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

nie ulega odkształceniom,

–

wysoki komfort uŜytkowania.

Rys. 3. Zastosowanie materiału SpaceTex w ortezie nadgarstka

Tactel – materiał odprowadzający pot i wilgoć od skóry.
Zalety materiału Tactel:
–

przepuszczający powietrze i przyjazny dla skóry,

–

wygodny w uŜytkowaniu,

–

idealne rozwiązanie dla osób z alergiami skórnymi.

Darlexx  -  podstawowym  materiałem  jest  perforowana  błona  PV  (rys.  4).  W  trakcie
skomplikowanego  procesu  błona  ta  zostaje  przekształcona  w  materiał  Darlexx  (długi
proces biotechnologiczny).
Zalety:
–

materiał elastyczny,

–

przyjazny dla skóry,

–

znacząco usprawnia wygodę i mikroklimat uŜytkowania

Rys. 4. Orteza kolana wykonana z darlexxu

Lycra – bardzo rozciągliwy materiał, nie ulega przekształceniom, przystosowuje się do
anatomicznego kształtu ciała bez tworzenia Ŝadnych zmarszczek.
Zaletą materiału jest:

−

trwałość,

−

odporność na zabrudzenia,

−

wytrzymałość,

−

wygoda w uŜytkowaniu.

Wiskoza  –  lekkie  i  miękkie  włókna  celulozowe,  higieniczne  dzięki  zdolności  zasysania
wilgoci. Doskonałe dopasowanie dzięki materiałowi kauczukowemu.
Zalety materiału to:

−

rozciągliwość,

−

odporność na odkształcenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

PCM – ang. phase change material - materiał termoregulujący (rys. 5). Technologia
materiału PCM została początkowo opracowana w technologii kosmicznej jako element
równowaŜenia

temperatury

skafandrów

kosmicznych.

Materiał

ten

zawiera

mikroskopijne  granulki,  które  zachowują  stały  stan  skupienia  do  temperatury  37ºC.
Kiedy  temperatura  wzrośnie  powyŜej  37º  C  następuje  upłynnienie  granulek.  W  tym
procesie  pochłaniają  one  ciepło,  tym  samym  chłodząc  skórę.  Trwale  otoczone
kapsułkami,  granulki  zachowują  swoje  działanie  nawet  po  długotrwałym  uŜytkowaniu
materiału  i  wielokrotnym  czyszczeniu.  Stosowany  jest  do  wyrobu  kołnierzy
ocieplających, wkładek termoregulacyjnych w gorsetach.

Rys. 5. Kołnierz ortopedyczny wykonany z materiału PCM

Neopren  -  kauczuk  syntetyczny  (rys.  6).  Zmodyfikowany  neopren  wykorzystuje  się  do
produkcji  odzieŜy  do  uprawiania  sportów  wodnych  i  opasek  rehabilitacyjnych.  Poddaje
się  go  wówczas  obróbce,  w  wyniku,  której  uwięzione  zostają  w  jego  strukturze
pęcherzyki gazu, co powoduje dobrą elastyczną i termiczną ochronę.

Rys. 6. Orteza kolana wykonana z neoprenu

Thermoprene  –  wysokiej  jakości  czysty  neopren,  (99,97%)  bez  domieszek.  Wilgoć  nie
moŜe  dostać  się  do  materiału  ze  względu  na  strukturę  zamkniętych  komórek.  Materiał
izolujący  wilgoć  i  przyjazny  dla  skóry.  Materiał  thermoprene  lekko  uciska  i  absorbuje
wstrząsy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Materiały sztywniejące

Połączenie materiałów opatrunkowych z tworzywami sztywniejącymi dały stosowane

w technice ortopedycznej materiały sztywniejące.
1.

Opaski  krochmalne  -  są  to  opaski  gazowe,  zwykle  tkane,  przysypane  krochmalem,
tworzące po zmoczeniu w gorącej wodzie masę kleistą twardniejącą po wyschnięciu, co
zapewnia zachowanie sztywności i kształtu, gdy same opaski, często zbrojone kartonem,
tworzą szkielet wytrzymałościowy. Nakłada się je na cienką warstwę dzianiny, tworzącą
później  wewnętrzną  wyściółkę  przedmiotu  lub  bezpośrednio  na  ciało  chorego.  MoŜna
z nich  wykonywać  sztywne  opatrunki  na  kończyny,  tutory,  a  nawet  prowizoryczne
gorsety ortopedyczne. Niekiedy stosuje się opaski krochmalno-gipsowe.

Opaski  Ŝelatynowe  -  są  to  opaski  tkane  lub  dziane,  przesycone  Ŝelatyną,  tworzącą  po
zmoczeniu we wrzącej wodzie masę kleistą, twardniejącą po schłodzeniu i odparowaniu
rozpuszczalnika,  nadającą  sztywność,  a  wraz  z  warstwami  zbrojeniowymi  z  silnej
dzianiny  lub  tkaniny  -  wytrzymałość  konstrukcyjną.  Nakłada  się  je  na  cienką  warstwę
dzianiny, chroniącą skórę przed odparzeniem lub bezpośrednio na ciało chorego. MoŜna
z  nich  takŜe  wykonywać  długo  utrzymywane  opatrunki  sztywne  na  kończyny,  tutory,
róŜnego typu łuski, a nawet lekkie gorsety ortopedyczne.

Opaski  szklane  -  są  to  opaski  nasycone  szkłem  wodnym  (stęŜony  roztwór  wodny
krzemianu  sodowego,  rzadziej  potasowego),  nakładane  obwojami  bądź  podłuŜnikami
bezpośrednio  na  ciało  chorego,  chronione  warstwą  dzianiny.  Opatrunek  z  opasek
moczonych  w  szkle  wodnym  bezpośrednio  przed  nałoŜeniem  twardnieje  po  12–18
godzinach,  tworząc  silną  elastyczną  powłokę,  niekiedy  zbrojoną  paskami  drewna  lub
tworzywa  sztucznego.  MoŜna  z  nich  wykonywać  lekkie  łuski  i  opatrunki  zamknięte,
a nawet proste ortezy kończyn i gorsety ortopedyczne. Oklejone od zewnątrz tkaniną lub
dzianiną zyskują pod względem kosmetycznym.

Opaski  sztywniejące  Boforsa  -  są  to  opaski  z  dzianiny  bawełnianej  (lub  z  tworzyw
sztucznych), nasycone emulsją termoplastycznego tworzywa sztucznego (polimetakrylan
metylu, polistyren; polioctan winylu itp.), tworzącą wraŜenie przesypania proszkiem. Po
zanurzeniu  w  rozpuszczalniku  organicznym  (acetonie)  stają  się  plastyczne  i  kleiste,
pozwalając  się  formować  na  pozytywie  gipsowym  lub  bezpośrednio  na  ciele  chorego,
chronionym  paroma  warstwami  dzianiny.  Kształt  ten  zachowuje  się  dokładnie  po
odparowaniu  rozpuszczalnika  i  wyschnięciu  (od  l  do  5  godzin).  Ponowne  zmoczenie
acetonem przywraca przejściowo plastyczność laminatu.

Opaski  sztywniejące  I.W  -  opaski  sztywniejące  Instytutu  Włókiennictwa  w  Łodzi  są  to
opaski  z  dzianiny,  wytworzone  z  włączeniem  tworzywa  sztywniejącego  w  formie
rozpuszczalnej przędzy w zasadniczy splot dziewiarski. Są wykonane z dwóch rodzajów
przędzy:  dwuoctanowej  i  poliamidowej.  Pierwsza,  twardniejąc  po  odparowaniu
rozpuszczalnika (acetonu), zapewnia sztywność i zachowanie kształtu, druga zaś stanowi
szkielet  laminatu.  Przedmioty  z  tych  opasek  formuje  się  na  pozytywach  gipsowych,
impregnowanych  wazeliną  lub  parafiną.  Odparowywanie  rozpuszczalnika  i  wysychanie
trwa  ok.  24  godzin,  a  ponowne  zmoczenie  acetonem  przywraca  plastyczność  laminatu.
Zwraca uwagę pewna kurczliwość tego materiału.

Opaski sztywniejące Verplex - są to opaski z dzianiny, składające się z włókien:
szklanego i acetylocelulozowego (octan celulozy), impregnowanych dodatkowo
polimetakrylanem metylu. Po rozpuszczeniu w acetonie lub mieszaninie acetonu z eterem

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

w proporcjach 2:1 acetyloceluloza tworzy kleistą maź, która w miarę odparowywania
rozpuszczalnika (20-30 min) przekształca się w twardą elastyczną masę,
a nierozpuszczalne

włókna

szklane

tworzą

warstwę

zbrojeniową

laminatu,

modelowanego bezpośrednio na ciele pacjenta po nałoŜeniu ochronnej warstwy dzianiny.
MoŜna teŜ wzmacniać całość taśmami metalowymi. Zastosowanie tych opasek jest
podobne do omówionych wyŜej.

Płyty,  sztywniejące  Atlas  AGO  -  wykonywane  są  w  formie  arkuszy  o  róŜnej  grubości
(l,2–2,7  mm)  z  warstw  multonu  (tkanina  bawełniana  podobna  do  flaneli,  dwustronnie
drapana, o splocie płóciennym lub skośnym), przesyconego celuloidem, rozpuszczalnym
w  acetonie.  Są  one  porowate,  nie  wymagają  perforowania.  MoŜna  z  nich  wykonywać
róŜnego  rodzaju  wkładki  i  laminaty,  szyny  nocne,  łóŜeczka  i  gorsety  oraz  elementy  do
protez.  WyróŜniają  się  one  prostotą  i  łatwością  formowania.  Wykroje  naleŜy  wykrawać
skośnie  do  osnowy  i  wątku,  co  warunkuje  ciągliwość  we  wszystkich  kierunkach.
Modelowania dokonuje się po 2-3-sekundowym zanurzeniu w acetonie, bezpośrednio na
ciele  chorego,  nakładając  liczbę  warstw  stosowaną  do  typu  zaopatrzenia.  MoŜna  teŜ
dokonywać późniejszych korekt po miejscowym zmoczeniu rozpuszczalnikiem.

Przedmioty z materiałów sztywniejących moŜna wykonywać w formie typowych

przedmiotów  ortopedycznych,  oklejając  ich  brzegi  przylepcem,  flanelą  albo  naturalną  lub
sztuczną  skórą  wyściółkową  oraz  zaopatrując  je  w  oczka  do  sznurowania  lub  paski  do
zapinania, co ułatwia ich eksploatację. Tworzywa te dobrze łączą się z metalami, co pozwala
wykonywać  z  nich  elementy  do  prostych  protez  tymczasowych  i  aparatów  ortopedycznych
wytwarzanych niekiedy na kaŜdym oddziale i w kaŜdej przychodni specjalistycznej.

Magazynowanie materiałów i gotowych wyrobów włókienniczych

Wyroby bawełniane są łatwopalne i wraŜliwe na wilgoć. Zmoczona bawełna moŜe

powodować  samozapłon.  Dlatego  rozładunek  nie  powinien  odbywać  się  podczas  opadów
atmosferycznych.  Niedopuszczalne  jest  składowanie  wyrobów  włókienniczych  w  miejscach
wilgotnych  i  niezadaszonych,  a  takŜe  w  wysokiej  temperaturze.  Składowanie  moŜe  mieć
miejsce  tylko  i  wyłącznie  w  miejscach  suchych,  w  temperaturze  pokojowej.  Nie  naleŜy
układać materiałów włókienniczych luzem lub w kartonach bezpośrednio na podłodze i przy
oknach. NaleŜy przechowywać je z dala od grzejników i urządzeń iskrzących. Pomieszczenie
powinno mieć odpowiednią wentylację.
Magazyn  przeznaczony  do  składowania  materiałów  włókienniczych  powinien  być
wyposaŜony  w  specjalne,  łatwo  dostępne,  półki  do  składowania  towarów  w  oryginalnych
opakowaniach.  Opakowania  powinny  być  oryginalne,  zaopatrzone  w  odpowiednie  atesty
i certyfikaty. Materiał powinien być segregowany zgodnie z przeznaczeniem. Gotowe wyroby
z materiałów włókienniczych powinny być składowane oddzielnie.
Magazyn powinien być wyposaŜony w instrukcję przeciwpoŜarową i sprzęt gaśniczy.

Bezpieczeństwo i higiena pracy podczas wykonywania prac krawieckich

Uwagi ogólne:
1.

Do samodzielnej obsługi maszyny szwalniczej moŜe przystąpić uczeń, który:

−

odbył instruktaŜ wstępny ogólny, stanowiskowy bhp,

−

został przeszkolony w zakresie ochrony przeciwpoŜarowej,

−

uzyskał pozwolenie nauczyciela prowadzącego zajęcia na obsługę maszyny
szwalniczej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Nie wolno podejmować pracy, jeŜeli ma się jakiekolwiek wątpliwości, co do jej
bezpiecznego wykonania.

NaleŜy zawsze zgłaszać się do nauczyciela prowadzącego zajęcia po odpowiednie
i wyczerpujące wytyczne oraz wskazówki dla rozwiązania nieprzewidzianych utrudnień
lub wątpliwości dotyczących bezpiecznego wykonania powierzonego zadania.

Do pracy przy maszynach szwalniczych moŜe przystąpić uczeń wypoczęty, właściwie
ubrany (fartuch roboczy bez zwisających jego elementów, buty lekkie, przystosowane do
warunków pracowni).

Praca w pracowni krawieckiej moŜliwa jest tylko i wyłącznie pod nadzorem nauczyciela
prowadzącego zajęcia.

Czynności przed rozpoczęciem pracy:
Uczeń przed rozpoczęciem pracy powinien:
1.

Zapoznać się z zadaniami na aktualny dzień i przedyskutować z nauczycielem
prowadzącym zajęcia fachowe i bezpieczne wykonanie powierzonego zadania.

Sprawdzić stan techniczny maszyny, a przede wszystkim:

−

działanie instalacji oświetleniowej,

−

działanie mechanizmów głowicy: tworzenia ściegu, regulacji, sterowania,

−

system nawijania nici na szpuleczkę bębenka,

−

prowadzenie nici ze szpulki do uszka igły,

−

układ włączania i wyłączania transportera.

−

sprawdzić prawidłowość działania mechanizmu:

−

igielnicy,

−

chwytacza (wahadłowego lub obrotowego).

−

podciągacza nici,

−

transportera.

−

skontrolować działanie zespołu regulacji:

−

długości, szerokości ściegu,

−

kierunku szycia,

−

docisku zszywanej warstwy materiałów,

−

napięcia nici.

Przygotować materiały podstawowe do operacji szycia.

Upewnić się czy uruchomienie maszyny nie stworzy Ŝadnych zagroŜeń.

Zasadnicze czynności podczas realizacji pracy:
Uczeń obsługujący maszynę powinien:
1.

Prawidłowo dobierać igły i nici, według szczegółowej instrukcji obsługi maszyny,
podanej przez producenta, gdyŜ od ich doboru zaleŜy między innymi:

−

wiązanie nici,

−

układanie się ściegu,

−

szerokości ściegów.

Przygotować materiały podstawowe do operacji szycia.

Upewnić się, Ŝe uruchomienie maszyny nie stworzy Ŝadnych zagroŜeń, a jeŜeli nie ma
innych przeciwwskazań, rozpocząć wykonywanie powierzonego zadania.

Poprawnie doprowadzać nić górną o Ŝądanym napięciu do uszka igły przez układ
prowadników, podciągacz nici i regulator napięcia.

Ustalić i ustawić:

−

nacisk stopki na warstwę zszywanych materiałów (uzaleŜniony jest on od rodzaju
materiałów i ich grubości),

−

odpowiednie napięcie nici tworzących ścieg,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

długość i kierunek ściegu za pomocą elementów sterujących (pokrętła i dźwigni),

−

wystawienie transportera nad płytką ściegową,

−

wyregulowanie połoŜenia igielnicy, aby spełniała warunki współdziałania igły
z chwytaczem.

Regulację  połoŜenia  i  szerokości  ściegu  zygzakowego  dokonywać  przez  nastawienie
elementów  sterujących  maszyny  na  Ŝądane  połoŜenie  ściegu  (lewe,  symetryczne,  prawe)
i jego szerokość.
6.

Szycie moŜna rozpocząć:

−

gdy przeznaczona do zszywania warstwa materiału jest juŜ ułoŜona pod stopką,
odpowiednio dociśnięta,

−

gdy podciągacz nici zajmuje górne połoŜenie, gdyŜ wtedy jego oczko jest najwyŜej
(przy innym ustawieniu łatwo spowodować zerwanie nici górnej, przytrzymywanej
stopką).

WaŜne:

−

przy włączonym wale głównym maszyny, nie naleŜy obracać koła napędowego
w przeciwnym kierunku,

−

pociąganie za zszywane warstwy materiału moŜe spowodować wygięcie, a w konsekwencji
złamanie igły - zagraŜa to bezpieczeństwu szyjącego. Delikatne regulowanie przesuwu
zszywanej tkaniny (poprzez lekkie pociąganie tkaniny za stopką) dozwolone jest przy
szyciu bardzo cienkich materiałów by zapobiec marszczeniu się jej w obrębie szwu,

−

przy zmianie kierunku szwu, maszynę naleŜy zatrzymać w takiej pozycji, aby igła tkwiła
w zszywanej warstwie materiału, a dopiero wtedy opuścić stopkę i kontynuować szycie,

−

naleŜy odpowiednio ograniczać prędkość szycia przy grubych i twardych materiałach,
gdyŜ istnieje duŜe prawdopodobieństwo wygięcia lub złamania igły.

Aby poprawnie zakończyć szycie naleŜy wykonać następujące czynności:

−

doprowadzić podciągacz nici do jego górnego połoŜenia,

−

podnieść stopkę,

−

lekko wyciągnąć zszytą warstwę materiału (do tyłu),

−

odciąć nici kilka centymetrów od uszka igły.

Czynności zakazane pracownikowi:
Obsługującemu maszynę do szycia zabrania się przede wszystkim:
1.

UŜywania maszyny:

−

gdy są zdjęte jej zabezpieczenia,

−

przy niedostatecznym oświetleniu stanowiska roboczego.

Zezwalania na obsługiwanie maszyny przez osoby postronne.

LekcewaŜenia szczegółowych instrukcji obsługi maszyny, podanej przez jej producenta
w DTR (Dokumentacji Techniczno-Ruchowej).

Dokonywania napraw maszyny we własnym zakresie. Naprawy moŜe dokonywać osoba
odpowiednio przeszkolona, jednocześnie legitymująca się odpowiednimi uprawnieniami.

Korzystania z maszyny, gdy jest ona w złym stanie technicznym.

Nie zachowywania na swoim stanowisku czystości i porządku.

Tolerowania, aby na stanowisku pracy podłoga była zatarasowana, śliska.

Palenia papierosów na stanowisku roboczym.

WaŜne:
Obsługujący maszynę winien zadbać o to, by we właściwych terminach ( wskazanych przez
producenta) była wykonywana konserwacja maszyny, tak by była zapewniona właściwa
eksploatacja maszyny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Po zakończeniu pracy z maszyną naleŜy:
1.

Wyłączyć maszynę z zasilania.

Oczyścić maszynę oraz uporządkować całe stanowisko robocze, w tym odłoŜyć zszyte
materiały na ustalone miejsce.

W przypadku powstania poŜaru naleŜy:

−

ostrzec osoby znajdujące się w obrębie zagroŜenia,

−

wyłączyć zasilanie budynku w energię elektryczną, równocześnie:

−

zaalarmować straŜ poŜarną,

−

powiadomić przełoŜonych o poŜarze,

−

podjąć decyzję o ewakuacji ludzi,

−

przystąpić do prowadzenia akcji gaśniczej za pomocą podręcznego sprzętu gaśniczego.
Podczas akcji gaśniczej obowiązuje zasada podporządkowania się poleceniom

kierującego akcją ratowniczo-gaśniczą.

W przypadku zaistnienia wypadku:

−

udzielić poszkodowanemu pierwszej pomocy,

−

w razie potrzeby wezwać pomoc lekarską,

−

powiadomić przełoŜonych.

Uwaga
1)

W razie wątpliwości, co do zachowania warunków bezpieczeństwa pracy uczeń ma
prawo przerwać pracę i zwrócić się do przełoŜonego o wyjaśnienie sytuacji.

W przypadku znalezienia się wobec bezpośredniego niebezpieczeństwa powstrzymać się
wobec wykonywania pracy.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Do wykonania, jakiego zaopatrzenia ortopedycznego uŜywa się materiałów
włókienniczych?

Jakie nowoczesne materiały stosuje się do wyrobu zaopatrzenia ortopedycznego?

Czym charakteryzują się materiały sztywniejące?

Do wyrobu, jakich przedmiotów ortopedycznych moŜna zastosować materiały
sztywniejące?

W jaki sposób magazynuje się materiały i gotowe wyroby włókiennicze?

Jakie przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy muszą być przestrzegane na stanowisku
pracy w pracowni krawieckiej?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonaj elementy gorsetu Jewetta z materiałów włókienniczych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać rysunek rozłoŜeniowy gorsetu Jewetta,

odszukać opis wykonania gorsetu Jewetta,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

dobrać materiały włókiennicze do pokrycia części metalowych gorsetu,

wyciąć odpowiedniej wielkości elementy (wraz z zapasem), które posłuŜą do
zabezpieczenia pelot i obszycia metalowej ramy gorsetu,

połączyć materiały włókiennicze z częściami metalowymi gorsetu za pomocą kleju,

obszyć ramy gorsetu Jewetta przygotowanym materiałem,

przygotować paski do połączenia obu ram,

połączyć paski z ramą gorsetu.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

maszyna do szycia,

−

materiał włókienniczy,

−

elementy metalowe gorsetu Jewetta,

−

nici, igły, noŜyczki, klej,

−

plansze gorsetu Jewetta,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Wykonaj z lekkiej, bawełnianej gumy ortopedycznej niską sznurówkę ortopedyczną

wzmacniającą odcinek lędźwiowo-krzyŜowy kręgosłupa, wyposaŜoną w komplet
elastycznych stalek ortopedycznych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące ortopedycznych
materiałów włókienniczych i konstrukcji sznurówek ortopedycznych,

wykonać formy płaskie sznurówki,

przygotować bawełnianą gumę ortopedyczną, pas VELCRO, stalki ortopedyczne, piankę
poliuretanową, dzianinę welurową,

wyciąć odpowiedniej wielkości części sznurówki,

umocować stalki do sznurówki za pomocą taśmy,

przygotować pelotę lędźwiowo-krzyŜową i połączyć ze sznurówką,

połączyć poszczególne części sznurówki.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

maszyna do szycia,

−

materiały włókiennicze,

−

elastyczne stalki ortopedyczne,

−

nici, igły, noŜyczki, klej,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wskazać rodzaje zaopatrzenia ortopedycznego wykonywanego
z materiałów włókienniczych?

zastosować materiały włókiennicze w konstrukcji przedmiotów
ortopedycznych?

scharakteryzować nowoczesne materiały syntetyczne uŜywane do
wykonania przedmiotów ortopedycznych?

scharakteryzować materiały sztywniejące?

zmagazynować materiały i gotowe wyroby włókiennicze?

wykonać prace krawieckie zgodnie z przepisami bezpieczeństwa
i higieny pracy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Test zawiera 20 zadań.

Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwości odpowiedzi. Tylko jedna jest
prawidłowa.

Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce
znak X.

W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

Jeśli udzielenie odpowiedzi na któreś zadanie będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ
jego rozwiązanie na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

10.

Na rozwiązanie testu masz 45 minut.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

Przetwórstwo surowców włókienniczych obejmuje głównie
a)

moczenie, tkactwo, przędzalnictwo, wykańczalnictwo włókiennicze.

przędzalnictwo, tkactwo, dziewiarstwo, wykańczalnictwo włókiennicze.

tkactwo, bielenie, dziewiarstwo, przędzalnictwo.

dziewiarstwo, bieliźniarstwo, wykańczalnictwo włókiennicze, przędzalnictwo.

Włóknami naturalnymi są
a)

len, jedwab naturalny, bawełna.

wełna, len, włókna celulozowe, bawełna.

włókna wiskozowe, len, bawełna, jedwab naturalny.

len, wełna, bawełna, włókna syntetyczne.

Wskaźniki stosowane do oceny przędzy
a)

grubość, skręt, sztywność, gładkość, równomierność.

grubość, skręt, gładkość, spręŜystość, równomierność.

gładkość, spręŜystość, równomierność, elastyczność, skręt.

skręt, grubość, równomierność, spręŜystość, miękkość.

Zasadniczymi splotami tkackimi są
a)

płócienny, ryps, skośny.

płócienny, skośny, rządkowy, atłasowy.

płócienny, satynowy, skośny.

płócienny, skośny, atłasowy.

Do wyrobów ortopedycznych stosowane są następujące tkaniny
a)

surówka, płótno, kałmuk, zamsz.

płótno, surówka, wełna, zamsz.

zamsz, kałmuk, len, płótno.

len, surówka, wełna, kałmuk.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rozkrojem materiału nazywamy
a)

zespół czynności technologicznych, mających na celu podział materiałów płaskich
na części o określonych konturach i wymiarach.

zespół czynności technologicznych mających na celu podział materiałów na części
określonych konturów.

zespół czynności technologicznych mających na celu podział materiału i zszycie.

zespół czynności technologicznych mających na celu podział materiałów na części
i połączenie tych części poprzez krojenie.

Do wykonania form płaskich, do rozkroju materiału potrzebujesz
a)

noŜyczki, papier, igły, maszynę do szycia.

noŜyczki, papier, ołówek, centymetr krawiecki, stół krawiecki.

noŜyczki, materiał włókienniczy, maszyna do szycia, kreda.

noŜyczki, papier, ołówek, materiał włókienniczy.

Masz wykonać gorset i musisz wykonać modelowanie przestrzenne, aby gorset był
dobrze dopasowany i funkcjonalny. Do wykonania modelowania będą Ci potrzebne
a)

manekin, formy płaskie (szablony), szpilki, noŜyczki, ołówek.

manekin, materiał włókienniczy, igły, nici, noŜyczki.

manekin, igły, noŜyce, papier, ołówek.

manekin, centymetr, noŜyce, materiały włókiennicze.

Przedmiot ortopedyczny musi być w pełni funkcjonalny, bardzo dobrze dopasowany.
W tym celu stosujemy materiały samomodelujące, takie jak
a)

taśmy gumowe, płaty tkaniny gumowej, taśmy sznurowania, wstawki elastyczne.

taśmy gumowe, filc, zamsz, skóra.

płaty tkaniny gumowej, filc, skórę, wstawki elastyczne.

taśmy gumowe, bawełnę, filc, skórę.

10.

Materiały włókiennicze łączymy następującymi sposobami
a)

szycie, klejenie, zgrzewanie.

krojenie, nitowanie, zgrzewanie.

szycie, klejenie na zakładki.

szycie, klejenie, nitowanie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

11.

Materiał termoregulacyjny, stosowany do wyrobu przedmiotów ortopedycznych,
oprócz, swojej funkcji korekcyjnej i stabilizującej ma za zadanie utrzymanie stałej
temperatury w zmiennych warunkach mikroklimatu. Działanie to polega na

12.

Gorset Jewetta składa się z następujących elementów
a)

rama przednia i tylna, dwie peloty, ramy boczne.

rama przednia i tylna, paski łączące ramy, dwie peloty.

rama przednia, paski łączące ramę, dwie peloty.

dwie peloty, rama przednia, rama tylna, pasek okręŜny.

13.

Podstawowymi materiałami włókienniczymi do wykonania gorsetu Jewetta są
a)

skóra, derma, flanela, nici.

skóra, bawełna, derma, nici.

derma, flanela, filc, nici.

skóra, filc, nici, derma.

14.

Do wytwarzania pasów przepuklinowych moŜna zastosować
a)

dzianinę.

jedwab gorsetowy.

zamsz bawełniany.

pończochy typu DAW.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

15.

Materiały włókiennicze naleŜy przechowywać w pomieszczeniu charakteryzującym się
a)

odpowiednią temperaturą i wilgotnością.

kontrolowana temperaturą i ciśnieniem.

podwyŜszoną temperaturą i ciśnieniem.

kontrolowaną temperatura lub wilgotnością.

16.

Do obróbki tkanin ortopedycznych stosuje się róŜne maszyny i urządzenia. NaleŜą do
nich
a)

maszyny szyjące i wycinarki mechaniczne.

dziergarki i zacięgarki.

krajarki krawieckie i przebijarki.

przeszywarki i zgrzewarki.

17.

Uczeń stwierdzając zakłócenia w pracy maszyny do szycia powinien w pierwszej
kolejności
a)

próbować naprawić maszynę.

zawiadomić o awarii nauczyciela.

wyłączyć maszynę z zasilania energią elektryczną.

włączyć i ponownie uruchomić maszynę.

18.

Wykonując elementy z materiałów włókienniczych w gorsecie Jewetta naleŜy połączyć
tkaninę ze skórą
a)

za pomocą klejenia.

na zakładkę.

za pomocą szwu – ścieg prosty.

za pomocą śrub.

19.

Rysunek rozłoŜeniowy przedmiotu ortopedycznego jest to
a)

rzut z przodu gorsetu.

rzut z góry gorsetu.

rozrysowanie kaŜdego elementu oddzielnie.

rozrysowanie elementów połączonych ze sobą.

20.

Peloty w gorsecie Jewetta wykonane są ze stali. NaleŜy je obszyć materiałem
włókienniczym i do tego uŜyjesz
a)

flicu.

dzianiny.

miękkiej pianki oblepionej flanelą.

pasmanterii.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Wykonywanie elementów przedmiotów ortopedycznych z materiałów
włókienniczych

Zakreśl poprawną odpowiedź

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

LITERATURA

Dretkiewicz–Więch J.: Materiałoznawstwo. OBRPN i SSz, Warszawa 1993

Marciniak W., Szulc A.: Wiktora Degi ortopedia i rehabilitacja. PZWL, Warszawa 2004

Myśliborski T.: Zaopatrzenie ortopedyczne. PZWL, Warszawa 1985

Plewiński Z.: Materiałoznawstwo włókiennicze. WSiP, Warszawa 1972

Prosnak M.: Podstawy protetyki ortopedycznej (materiały pomocnicze). Centrum
Metodyczne Dosknalenia nauczycieli Średniego Szkolnictwa Medycznego, Warszawa
1987

Prosnak

M.:

Podstawy

technologii

ortopedycznej

(materiały

pomocnicze),

CMDNSSz.Med. Warszawa 1988

Przeździak B.: Zaopatrzenie rehabilitacyjne. Via Media, Gdańsk 2003

Katalog handlowy Ortofach, Szczecin 2005

Katalog handlowy Otto Bock, 2005

10.

Katalog handlowy Zakłady Ortopedyczne Kraków 2002