Wojciech Jóźwiak Biblia szamanów 1999

Było to w roku 1960. Michael Harner, dziś czołowa postać ruchu neoszamańskiego, a wówczas początkujący
młody  antropolog,  przebywał  na  swojej  pierwszej  badawczej  wyprawie  w  lasach  ekwadorskiej  części
Amazonii.  Gościł  u  Indian  Conibo  i  kiedy  wypytywał  ich  o  ich  wyobrażenia  religijne,  został  -  zamiast
odpowiedzi  -  poczęstowany  przez  wioskowego  znachora  napojem  z  halucynogennej  rośliny

ayahuasca

. Jego

pierwsze  doświadczenie  z  ayahuaską  było  dramatyczne:  był  przekonany,  że  dawka,  którą  dostał,  była
śmiertelna  i  że  właśnie  umiera  -  tym  bardziej,  że  podczas  wizji,  których  był  świadkiem,  zostało  mu
powiedziane, iż oto otrzymuje przekaz wiedzy, który jest zastrzeżony tylko dla zmarłych. Istoty, które mu to
opowiadały,  były  podobnymi  do  smoków  kombinacjami  nietoperza  i  węża,  i  ogłaszały  się  prawdziwymi
władcami  świata  i  stwórcami  życia  na  ziemi.  Zaś  w  centrum  obrazu,  który  wyświetlił  mu  się  z  porażonego
halucynogenem  mózgu,  stał,  wpatrzony  w  niego  i  złośliwie  uśmiechnięty,  gigantyczny  gad  o  paszczy
krokodyla,  z  której  wylewał  się  istny  potop  szumiącej  wody...  Następnego  dnia  Harner  wybrał  się  łodzią  do
niedalekiej misji, aby o swoich wizjach opowiedzieć białym ludziom. Misjonarze słysząc jego relację sięgnęli
do Biblii, gdzie w Apokalipsie Św. Jana napisano:

I wypuścił wąż z paszczy swojej wodę jako rzekę...

(Obj. Jan. 12, 15)

Tak  oto  nieoczekiwanie  wizje  wykreowane  przez  indiański  halucynogen  znalazły  swoje  potwierdzenie
w słowach Biblii... Dodajmy jeszcze, że kiedy niedługo potem Harner wybrał się po radę do pewnego starego
i niewidomego już szamana Conibów, ten, nie czekając, aż Amerykanin opowie mu swoje wizje do końca, na
wiadomość  o  skrzydlatych  wężo-gackach,  które  tytułowały  się  "władcami  świata",  wtrącił  szybko
i  z  uśmiechem:  "A  tak,  one  zawsze  to  mówią!"  I  wyjaśnił:  "Ale  one  są  tylko  władcami  Ciemności
Zewnętrznej".

Czy  chcemy  tego,  czy  nie,  Pismo  Święte,  zarówno  Starego,  jak  i  Nowego  Testamentu,  w  wielu  miejscach
zawiera  wizje,  które  okazują  się  zaskakująco  podobne  do  pewnych  prastarych  mitów  i  mitologicznych
wyobrażeń,  do  wierzeń  ludów  uważanych  do  niedawna  za  "prymitywne",  a  także  do  obrazów  widywanych
również dziś: w snach, pod wpływem halucynogenów oraz przez szamanów podczas ich magicznych podróży.
Wiele wskazuje, iż jest to przekaz, który przychodzi z mało wciąż zbadanych, nieświadomych głębin naszego
umysłu. Te obrazy, wizje, mitologie są stale w nas; niekiedy wydobywają się na powierzchnię i dobijają się do
naszej  świadomości.  Wielu  ludzi,  także  spośród  tych,  którzy  do  dziś  uważani  są  za  religijne  autorytety,
dostrzegało w nich przekaz od Boga.

Tytuł  "Biblia  szamanów"  oczywiście  nie  oznacza,  że  oto  właśnie  została  napisana  lub  odnaleziona  jakaś
Księga, zawierająca szamańską mądrość. Takiej księgi nie było i nie będzie, gdyż szamanizm obywał się bez
pisma.  Tradycja  ta  jest  starsza  niż  sztuka  pisania,  która  pojawiła  się  w  dość  późnej  fazie  rozwoju  ludzkiej
kultury  i  długo  przez  wiele  ludów,  skądinąd  cywilizowanych  i  rozwiniętych,  była  traktowana  z  dużą
nieufnością.  I  tak  na  przykład  Ariowie,  zdobywcy  Indii,  przez  długie  wieki  nie  spisywali  swoich  świętych
hymnów i eposów, a przekazywali je wyłącznie ucząc się ich na pamięć. Tylko w pamięci wtajemniczonych-
druidów  istniała  bogata  literatura,  mitologia,  kosmologia  Celtów  -  i  wraz  z  druidami  przepadła.  Podobnie,
niedaleko od kraju, który będzie przedmiotem zainteresowania tej książki, a więc w starożytnym Iranie, długo
nie  umiano  zdecydować  się  na  spisanie  nauk  proroka  Zaratusztry,  chociaż  Persowie  i  Medowie  zewsząd
sąsiadowali z ludami - Semitami, Elamitami i Grekami - które od wieków pisma używały nie tylko do celów
uroczystych i sakralnych, ale i w codziennym życiu.

Pisanie i przechowywanie ksiąg było zrazu luksusem i miało miejsce tam, gdzie były zorganizowane państwa,
królewskie dwory, świątynie i kolegia kapłanów. Szamani działali raczej z dala od centrów władzy i do dziś
zachowali się tylko w odległych i rzadko zaludnionych okolicach świata. Tym cenniejsza jest ich wiedza, która
do naszych czasów przetrwała w umysłach tubylczych mieszkańców Syberii, Australii czy obu Ameryk.

Pod tytułem tej książki, "Biblia szamanów", kryje się więc zamiar dużo skromniejszy. Chodzi o przyjrzenie się
Biblii pod nietypowym dla niej kątem: czy i w tej księdze, świętej najpierw dla narodu żydowskiego, później
zaś dla chrześcijan, nie przetrwały ślady dawnego, mitologicznego i szamanistycznego pojmowania
rzeczywistości?

Gdy  czyta  się  Biblię,  powstaje  wrażenie,  że  jej  autorzy  w  ostatniej  chwili  usiłowali  utrwalić  na  papirusie
duchowy  przekaz,  który  już  wygasał.  Dawni  szamani  mieli  żywy  kontakt  z  duchami,  przodkami,  bogami.
Później żydowscy prorocy, ich spadkobiercy, rozmawiali i spierali się z Jahwe, swoim opiekuńczym bóstwem.
Potem ta gorąca linia między niebem a ziemią przestała działać jak należy. Ludzie zaczęli szukać głosu bogów
w  książkach,  nie  w  swoim  czakramie  serca.  Pozostały  spisane  fragmenty  legend,  mitów...  Ale  to  nie  bajki.
Skoro w obecnych czasach magowie Indian, Buszmenów, australijskich tubylców kontaktują się z duchowymi
istotami,  nie  można  wątpić,  że  również  dawni  Żydzi  mieli  szamanistyczne  doświadczenia,  których  odbicie
znalazło się w Biblii.

Słowo szaman bywa używane mało odpowiedzialnie. Dlatego warto przypomnieć jego pochodzenie: zostało
zapożyczone z języka Ewenków, zwanych inaczej Tunguzami. Są to mieszkańcy Syberii, używający języka
z rodziny ałtajskiej, podrodziny tunguskiej; językowi bliscy krewni Mandżurów, dalsi zaś krewni Mongołów,
Jakutów, Tatarów i Turków. Ewenkowie, a także inne ludy Syberii, mają swoich specjalistów od kontaktowania
się z innym światem, światem duchów, bóstw, demonów - i nazywają ich szamanami. Słowo to zostało przejęte
przez Rosjan, a od nich stało się terminem o międzynarodowym zasięgu.

Syberyjskie pochodzenie słowa szaman zobowiązuje do tego, aby wierzenia i praktyki ludów Syberii traktować
jako wzorzec szamanizmu. Warto o tym pamiętać szczególnie dlatego, że dziś głównym ośrodkiem mody na
szamanizm  są  Stany  Zjednoczone  i  szerzej:  świat  angielskojęzyczny,  Amerykanie  zaś  mają  skłonność,
z  powodów,  które  można  nazwać  patriotycznymi,  utożsamiać  szamanizm  z  religijnym  i  duchowym  życiem
Indian Północnej Ameryki. Tymczasem kultura Indian zawiera tylko niektóre elementy szamanizmu. Podobnie,
z  racji  syberyjskiego  pochodzenia,  nie  należy  terminu  szaman  zbytnio  uogólniać  i  nie  nazywać  wszelkich
plemiennych wierzeń i obrzędów - "szamanizmem"; jako że wszystkie ludy, zarówno te żyjące w plemionach,
jak i te cywilizowane, zorganizowane w państwa, miały i mają swoich specjalistów od tamtego świata, ale nie
wszystkich można nazwać szamanami.

Szamana  wyróżnia  przede  wszystkim  to,  że  posiada  on  umiejętność  wchodzenia  w  trans,  w  zmieniony  stan
świadomości,  w  którym  bezpośrednio  kontaktuje  się  z  rzeczywistością  duchów,  bóstw  i  innych  istot
ponadnaturalnych,  oraz  z  ich  mocami.  Swoje  wyobrażenia  religijne  czerpie  on  więc  z  pierwszej  ręki,
z  bezpośredniego  doświadczenia.  Tym  różni  się  od  innych  specjalistów,  którym  bardziej  należy  się  miano
kapłanów (oraz religioznawców!), którzy swoją wiedzę wynoszą z lektur lub wykładów i na takiej pojęciowej
wiedzy  poprzestają,  choć  to  wystarcza,  aby  w  większości  społeczeństw  byli  jedynymi  przewodnikami  po
świecie ducha.

Czytelnicy moi chcą pewnie wiedzieć, czy starożytni Żydzi, autorzy Biblii, rzeczywiście byli... szamanistami?
Odpowiedź brzmi, oczywiście - NIE! Szamani żyją w intymnej zażyłości z naturą, kontaktują się z jej mocami
i duchami, znają język zwierząt - to znaczy potrafią się kontaktować z opiekuńczymi duchami zwierzęcych
gatunków. Judaizm czyli kult Jahwe, przeciwnie, był w istocie zerwaniem z naturą. Żydowskich proroków
obchodził człowiek, i to tylko ten, który należał do Narodu Wybranego - oraz Bóg, ten najwyższy i jedyny. Dla
bóstw pomniejszych, duchów przyrody, dla zwierząt już zabrakło miejsca, przestali być ważni...

Jeżeli piszę o "Biblii szamanów" to dlatego, iż chcę pokazać, że nawet w żydowskiej religii pozostały echa
dawnej, naturalnej magii.

Cytaty z Biblii:

z I Księgi Mojżeszowej: według Artura Sandauera, "Bóg, szatan, mesjasz i...", Kraków 1977;
pozostałe: "Biblia, nowy przekład" Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne, Warszawa 1990.

w raju

Bóg stworzył z pyłu ziemi Pierwszego Człowieka, Adama, i na wschodzie świata urządził dlań ogród w Edenie.
Potem z jego żebra stworzył Ewę.  Oboje byli nadzy, lecz nie wstydzili się tego. W samym środku rajskiego
ogrodu rosło drzewo, którego owoce były tabu: Bóg zabronił Adamowi i Ewie zrywać je i zjadać. Był w Edenie
też Wąż, który był najinteligentniejszym za wszystkich stworzeń. Wąż tak powiedział do Kobiety: Jeśli zjecie
zakazany owoc, nie umrzecie wcale, jak twierdził Bóg, ale otworzą się wasze oczy i staniecie się równi bogom.
Ewa  posłuchała  Węża,  sama  zjadła  owoc  i  dała  jeść  Adamowi.  Pierwszym  skutkiem  nabycia  mądrości  po
zjedzeniu owocu było to, iż spostrzegli, że są nadzy i poczuli się zawstydzeni. Sporządzili sobie więc zasłony
z  liści  figowych.  Potem  ujrzeli  Boga  przechadzającego  się  w  powiewach  wiatru,  poczuli  lęk  i  schowali  się
przed nim. Przed okiem Boga niczego nie dało się ukryć: Stwórca przeklął Węża i ogłosił go nieprzyjacielem
ludzi, kobietę skazał na rodzenie dzieci w bólach i poddał ją władzy męża, Adama zaś ukarał dożywotnią ciężką
pracą na nieurodzajnej ziemi. Wygnał oboje z raju, a u bram Edenu postawił na straży cheruba z płomienistym
mieczem.

Wiele rzeczy dziejących się w głębinach umysłu układa się w czwórki. Siedemdziesiąt lat temu Elsie Wheeler
z San Diego w Kalifornii zobaczyła fragment innego mitu. Piszę "zobaczyła", bo można wyobrazić sobie, iż
mity stanowią równoległą rzeczywistość, która niekiedy odsłania się przed oczyma jasnowidzów. Ogród Edenu
z Adamem i Ewa zapewne został przed tysiącleciami podobnie "zobaczony" czyimś jasnowidzącym okiem.
Pani Wheeler ujrzała co następuje: "Kobieta wynurza się z oceanu, w ślad za nią zaś foka, która obejmuje ją"
Była to pierwsza wizja z serii 360 tak zwanych Symboli Sabiańskich. Wizja ta składa się z czterech elementów:
widzimy twórcze Wody oraz Powietrze, czyli przestrzeń ponad wodą; dalej Pierwszą Kobietę, i po czwarte -
Fokę, która wciąga ją do wody z powrotem. Zwykle w czwórce jest jeden element, który odstaje od pozostałych
i zakłóca harmonię. Tutaj tym negatywnym elementem jest Foka. W micie Edenu jest nim Wąż.

Bohaterowie tego dramatu również układają się w czwórkę. Pierwszy jest Bóg, drugi Adam, trzecia Ewa,
czwarty jest Wąż. Pamiętajmy jednak, że jest to Wąż, a nie Szatan. Kiedy powstawała opowieść o stworzeniu
świata, Żydzi nie znali jeszcze postaci zwanej Szatanem. Później dopiero zaczęto zgadywać, że ów Zły Duch
wcielił się w Węża. Nie łączmy więc Węża z Diabłem.

Kim  w  takim  razie jest Wąż?  Psychologowie  zwierząt  stwierdzili,  że  niektóre przynajmniej  gatunki  zwierząt
mają w genach zapisany wrodzony obraz swoich gatunkowych wrogów. Pisklę pokrzewki od wyklucia z jaja
syczy  na  widok  łasicy,  także  wypchanej.  Wszystkie  ptaki  nieruchomieją,  widząc  na  niebie  sylwetkę  orła  lub
jastrzębia  i  reagują  agresją  na  sowy.  Wydaje  się,  że  z  nami  jest  podobnie.  Przodkowie  ludzi  mieli  dwóch
przysięgłych wrogów swojego gatunku. Były nimi wielkie koty, jak lew, lampart czy tygrys - oraz węże. Dwa
obrazy  budzą  w  nas  pierwotny,  zwierzęcy  lęk:  otwarta  paszcza,  wystające  kły  i  oczy  z  wąskimi  źrenicami,
a więc zapowiedź pożerającej paszczy lwa lub lamparta - oraz wijące się ruchy i syk węża.

Indianie z Amazonii odkryli i zastosowali w swojej magii roślinę zwaną ayahuasca, najpotężniejszy ze znanych
środków halucynogennych. Długo można by opowiadać o dziwach, jakie dzieją się pod wpływem napoju z tej
rośliny. Z pewnością uruchamia ona, oprócz innych mocy duchowych, również te komórki w mózgu, które

przechowują najstarsze, wrodzone obrazy świata. Tym, którzy zażyli ayahuaskę, pojawiają się wizje wielkich
drapieżnych kotów i gigantycznych węży. Podobno któryś z badaczy eksperymentował z Eskimosami, ciekaw,
co oni, nie znający ani węży, ani tygrysów, zobaczą po ayahuasce. Zobaczyli... to samo: stwory, które określili
jako "długie ryby" i "wielkie koty".

Stanisław Ignacy Witkiewicz-Witkacy, kiedy zażył inny indiański halucynogen, pejotl, ujrzał całe krajobrazy,
całe góry, po horyzont zbudowane z żywych węży. Magiczny obraz węża mocno tkwi w naszej psychice.

Sąsiedzi  Żydów,  Egipcjanie,  mieli  wśród  swoich  bogów  również  węża.  Nosił  on  imię  Apopis  i  był  od
prawieków przeciwnikiem dobrych, słonecznych bogów, czuwających nad porządkiem, światłem i dobrobytem.
Apopis mieszka gdzieś daleko, w wodach otaczających świat (a może sam jest owymi groźnymi Wodami?), na
granicy  tego  co  Istnieje  i  tego,  co  Nie  Istnieje.  Co  noc  Re-Słońce  musi  staczać  walkę  na  śmierć  i  życie
z  Wężem-Apopisem.  Re  zwycięża,  Słońce  wstaje  każdego  poranka,  ale  Wąż  odradza  się  wciąż  na  nowo,
ponieważ,  jako  istota  na  wpół  tylko  istniejąca,  nie  podlega  on  śmierci.  Bogowie  (tak  wierzyli  Egipcjanie)
kiedyś  umrą,  a  on,  Wąż  -  nie.  Wąż  jest  zarazem  Czasem  i  zachowały  się  malowidła  przedstawiające  Węża
połykającego Godziny.

Wąż był nie tylko wrogiem człowieka, stworzeniem niosącym śmierć i budzącym grozę. Węże zamieszkiwały
jamy  i  zakamarki,  miejsca  chłodne,  wilgotne  i  ukryte.  Był  więc  Wąż  naturalnym  strażnikiem  tajemnic
i skarbów. Zazdroszczono wężom tego, że potrafią zmieniać skórę, a więc odradzać się do nowego życia. Także
ów  egipski  Wąż  Kosmiczny  był  nieśmiertelny,  bardziej  żywotny  niż  bogowie.  Do  dziś  wąż  jest  godłem
medyków  i  aptekarzy.  Wąż  wreszcie  przypominał  swoim  kształtem  i  sprężystością  męski  członek,  był  więc
symbolem seksu. Ale to nie koniec jego znaczeń. Indyjscy jogini widzieli swoją moc - a nie mamy powodu, aby
im  nie  wierzyć,  bowiem  wielu  było  wśród  nich  jasnowidzów  -  jako  węża  właśnie,  imieniem  Kundalini,
zamieszkującego  wilgotny  kanał  wewnątrz  kręgosłupa.  Dziś  wiemy,  że  mieści  się  tam  rdzeń  kręgowy,  drugi
obok mózgu sterujący system nerwowy. I rzeczywiście ma on kształt węża.

Większość  ludów  żyjących  blisko  natury  znała  i  praktykowała  obyczaj  inicjacji.  Inicjacji  poddawano
dorastającą młodzież. Jedne rytuały inicjacyjne były dla chłopców, inne dla dziewcząt. W tych obrzędach każda
płeć  miała  swoją  własną  ścieżkę.  Ktoś,  kto  nie przeszedł  inicjacji,  nie był  uważany  za  człowieka.  Być  może
Indianie czy Australijczycy patrzyli na nas, Białych, jak na wielkie dzieci, nie inicjowane, a więc zatrzymane
w  rozwoju...  Inicjacja  była  pasowaniem  na  dorosłego  członka  plemienia.  Wiązała  się  z  niełatwymi  próbami.
U wielu ludów młody człowiek udawał się na pustkowie, gdzie pościł, nie spał, poddawał się umartwieniom.
Wyczerpany,  na  skraju  fizycznej  wytrzymałości,  dostępował  najwyższej  łaski:  przybywały  do  niego  istoty,
które  udzielały  mu  nauk  i  podtrzymywały  na  duchu.  Często  byli  to  mityczni  przodkowie  plemienia,  którzy
zachowali  zwierzęcą  postać.  Zjawiali  się  jako  kangur  lub  krokodyl,  jako  jeleń,  kruk,  wąż...  Przychodzili
z tamtej strony, znad granicy widzialnego świata. Po takim doświadczeniu młody człowiek był przygotowany,
aby wysłuchać z ust starców opowieści, kryjące duchowe tajemnice swego plemienia.

Jahwe stwarza ogród Edenu jako doskonałą całość, a Pierwszych Ludzi jako szczęśliwe dzieci. Są nadzy, ale
o tym nie wiedzą. Nie zagraża im śmierć ani choroba, wolni są od pracy i troski o potomstwo. Ale nie wiedzą,
nie mają wiedzy, jak dzieci pozostają w stanie błogiej nieświadomości. Aby wyrwać ich z tego szczęśliwego
odrętwienia, musi zjawić się inna istota niż Bóg. Ma ona postać zwierzęcego przodka-totemu, w rodzaju tych,
o których opowiadali starcy Australijczyków czy Buszmenów. Jest Wężem. Ta istota każe Ewie (żydowscy
mędrcy widać uważali kobiety za bardziej od mężczyzn wrażliwe na nowości) złamać tabu, czyli boski zakaz.
W tym momencie kończy się rajskie dzieciństwo, a zaczyna twarda rzeczywistość dorosłego życia.

Z mitu o Adamie i Ewie wynika, że gatunek ludzki miał dwóch twórców, dwóch ojców. Boga, który stworzył
ich dziećmi, i Węża, który dał im mądrość wieku dorosłego. Wąż był pierwszym nauczycielem, a scena
kuszenia była w rzeczywistości inicjacją. Podczas niej Adam i Ewa stwierdzili, że są nadzy,

a więc dzięki

wężowej mądrości odkryli także smak seksu. Odwrotną stroną tej inicjacji był gniew Stwórcy, który obdarował
Pierwszych Ludzi cierpieniem i śmiercią.

Przypisy

1.Jezus Zwycięzca pokonujący Lwa i Węża

Mozaika  z  Rawenny.  W  chrześcijańskiej  ikonografii  ujawnia  się  prastary  obraz  gatunkowych  wrogów
ludzkości.
Napis w otwartej księdze: "Ego sum via, veritas et vita" - "Ja jestem drogą, prawdą i życiem".

2.Zwierzęca sierść Adama i Ewy

Tysiąc  lat  temu  z  okładem,  opowieść  o  Adamie  i  Ewie,  skuszonych  przez  Węża  mieszkańcach  raju,  została
przyniesiona na północ Azji przez nestoriańskich i manichejskich misjonarzy. W ten sposób mit o Pierwszych
Ludziach dotarł do matecznika szamanizmu w górach południowej Syberii. Tureckie plemiona zamieszkujące
ten  region  zadziwiająco  trafnie  zinterpretowały  ów  mit  jako  opowieść  o  inicjacji.  Ałtajscy  odpowiednicy
Adama  i  Ewy  spostrzegają  bowiem,  iż  są  nadzy,  ponieważ...  opada  z  nich  zwierzęca  sierść!

Toeruengej przechadzał się ze swoją żoną, Eże. Erlik powiedział im: "skosztujcie owoców."
Toeruengej nie chciał, lecz jego żona zjadła. Owoc bardzo jej smakował. Włożyła go więc mężowi do
ust. Wtedy z obojga spadło owłosienie. Zostali całkiem nadzy. Zawstydzeni, ukryli się miedzy
drzewami.

(Małgorzata Łabęcka-Koechnerowa, "Mitologia ludów tureckich", Warszawa 1998. Fragment mitu

ałtajskiego zapisanego przez W. W. Radłowa.). W opowieści tej Toeruengej i Eże są pierwszymi ludźmi, Erlik
jest współstwórcą świata, a zarazem postacią typu trikstera.

Utrata zwierzęcej sierści przez Adama i Ewę

odsyła  nas  do  najstarszego  epickiego  dzieła  literackiego  -  do  sumerskiej  opowieści  o  Gilgameszu.  To  samo
stało  się  bowiem  z  Enkidu,  dzikim  człowiekiem  i  przyszłym  towarzyszem  Gilgamesza,  kiedy  został  przez
świątynną prostytutkę i kapłankę bogini miłości Isztar wprowadzony w arkana seksu, a owa erotyczna inicjacja
była  w  istocie  uczłowieczeniem  dzikiego  Enkidu:

Ciało swe włochate wziął i obmacał, starł z siebie

Enkidu sierść kudłatą, olejkiem się namaścił, do ludzi stał się podobny...

("Gilgamesz", tłum. Robert

Stiller,  Warszawa  1967,  str.  13.).  Ponieważ  dopiero  dzięki  inicjacji  młodzież  staje  się  pełnoprawnymi
członkami  plemienia,  a  więc  w  istocie,  ludźmi,  symboliczne  przedstawienie  tego  przejścia  jako  utraty
zwierzęcej, czyli nie-ludzkiej sierści, jest jak najbardziej zrozumiałe.

3. Postać trikstera, czyli Boskiego Oszusta, rozpoznali antropolodzy po raz pierwszy w mitach

północnoamerykańskich. Mircea Eliade (M Eliade, "W poszukiwaniu historii i znaczenia religii", Warszawa
1997; ss. 213-214.) tak streszcza jego właściwości:

...W większości tradycji mitologicznych Oszusta

(Trickstera) obarcza się odpowiedzialnością za nastanie śmierci i obecną kondycję świata. Ale jest on
także  tym,  który  ...  ukradł  ogień  i  inne  użyteczne  przedmioty,  zniszczył  także  potwory,  które
pustoszyły ziemię. ...Kiedy kradnie ogień czy jakiś inny przedmiot, ... Słońce, Wodę, grę, rybę..., który
jest zazdrośnie strzeżony przez boską istotę, zwycięża nie tylko męstwem, lecz także przebiegłością
i oszustwem. ...Kolejnym rysem charakterystycznym jest ambiwalentny stosunek Oszusta do sacrum.
Trikster  parodiuje  ...obrzędy  odprawiane  przez  kapłanów,  ...parodiuje  też  ekstatyczny  lot  szamana,
choć  w  jego  przypadku  lot  ów  kończy  się  upadkiem;  ...  drwi  sobie  z  religii.  [Niekiedy]  okazuje  się
postacią  ...w  równym  stopniu  inteligentną,  co  głupią  -  pokrewną  bogom  dzięki  swej  "pierwotności"
i własnym mocom, ale jeszcze bliższą ludziom przez swój żarłoczny apetyt, nadmierny popęd płciowy
i  amoralność.  ...[W  innych  mitologiach,  trikster]  sprzeciwia  się  decyzji  Boga,  by  uczynić  człowieka
nieśmiertelnym. ...Porządkuje [też] i doprowadza do końca stworzenie świata, ale popełnia przy tym
tyle omyłek i błędów, że ostatecznie nic nie wychodzi tak, jak powinno.

Tak szeroko zdefiniowaną postać

trikstera  rozpoznajemy  w  wielu  mitach  z  kręgu  kulturowego  Europy  i  Śródziemnomorza.  Rysy  trikstera  ma
Prometeusz, który Zeusowi ukradł ogień dla ludzi, ale i Wąż, który skusił Ewę i przez to ściągnął na nią i na
Adama  śmiertelną  klątwę  Boga  Ojca.  Trikstera  przypomina  Faeton,  który  wyłudza  od  Apollina-Heliosa  jego
słoneczny  rydwan,  aby  swoją  kawalkadę  zakończyć  kosmiczną  katastrofą.  "Triksteroidalnymi"  postaciami  są

Syzyf (który uwięził Śmierć), chytry Odyseusz, lubieżne satyry, Szatan z Księgi Hioba, knujący ramię w ramię
z Bogiem intrygi przeciw sprawiedliwym; czy strącony w otchłań książę upadłych aniołów. Triksterem par
excellance jest skandynawski bóg-złośliwiec Loki, ale jest nim także Święty Piotr z ludowych apokryfów
polskich i ruskich. (Pan Jezus pospołu ze Św. Piotrem stwarzają świat, ale co Jezus zrobi, Piotr w swojej głupiej
naiwności psuje).

Kruk, potop i arka Noego

Jednym z bohaterów dramatu w raju jest

wąż

. Mało kto wie, jakie następne zwierzę Biblia wymienia z imienia?

Otóż jest nim... kruk. A kruk pojawia się w Świętych Księgach przy okazji potopu i arki Noego. Przypomnijmy
sobie tę opowieść.

Pewnego razu Bóg doszedł do wniosku, że na świecie, tak niedawno przezeń stworzonym, nazbierało się zbyt
wiele niegodziwości. Postanowił zatem dokonać radykalnej odnowy i zniszczyć całe swoje stworzenie  - lądy,
ludzi i zwierzęta  - a  zostawić jednego tylko Noego  z rodziną. Rzekł więc tak Jehowa do Noego: Zrób sobie
statek z drzewa cyprysowego i uszczelnij go smołą (tu Biblia podaje  długą i szczegółową instrukcję budowy,
wraz  z  wymiarami  arki).  Wszystko  bowiem  zginie,  prócz  ciebie,  twoich  synów  i  ich  żon.  Weźmiesz  też  na
statek po parze każdego zwierzęcia i żywność dla wszystkich. Noe zdążył zbudować arkę, gdy Bóg otworzył
"upusty" w niebie i zaczął świat zalewać wodą. W falach potopu znikło wszystko, aż po szczyty najwyższych
gór. Zagładę przeżyły tylko istoty schowane w arce. Aż w końcu wody zaczęły opadać i statek osiadł na górze
Ararat. Wówczas Noe wysłał na zwiady kruka, aby sprawdził, czy jest gdzieś ziemia, która nadawałaby się do
zamieszkania.  Kruk  wylatywał  wiele  razy,  lecz  suchej  ziemi  nie  znalazł.  Wtedy  Noe  wypuścił  gołębia,  i  ten
wrócił z gałązka oliwną w dziobie. Był to znak, że ziemia obeschła i można opuścić arkę. Noe wkrótce po tym
upił się do nieprzytomności i zległ nagi w swoim namiocie...

O co właściwie chodzi w tej historii? Budzi ona mnóstwo wątpliwości i jej sens gubi się jak w mgle jakiejś.
Przede wszystkim Biblia nie tłumaczy dlaczego, za jakie grzechy postanowił Jahwe tak straszliwie pokarać
wszystkich mieszkańców Ziemi? Wygląda na to, że mit o potopie jest przeróbką dawniejszych opowieści, które
być może były bardziej logiczne, ale z jakichś powodów redaktorom Biblii się nie podobały.

Wiele  ludów  znało  doroczne  święta  chaosu  i  ciemności.  Celtowie  około  pierwszego  maja  obchodzili  święto
Beltane,  kiedy  wygaszano  ognie,  na jedną  noc  świat pogrążony  był  w  ciemnościach i  rządy  obejmowały  złe
moce, o świcie zaś następnego dnia krzesano nowy ogień i wraz z nim świat podlegał oczyszczającej odnowie.
U Słowian podobnym świętem była Noc Kupały. Rzymianie mieli swoje Saturnalia, których pozostałością jest
karnawał.  Święta  takie  wynikały  z  wiary,  że  przez  rok  żywotne  siły  świata  ulegają  zużyciu  i  coraz  więcej
gromadzi się zła. Lekarstwem na to może być tylko powrót do pierwotnego chaosu i ciemności, aby przywołać
czasy  stworzenia  świata  wraz  z  ich  całym  życiodajnym  potencjałem.  Wydaje  się,  że  historia  o  potopie
opowiada właśnie o takim nawrocie chaosu.

Kiedy  podczas  dorocznego  święta  wracał  stan  początkowego  chaosu,  przestawały  obowiązywać  normalne
prawa.  Stan  świętego  nieporządku  obejmował  również  życie  seksualne  i  zwykle  takie  święto  ciemności
i  odrodzenia  było  jedną  wielką  orgią.  To  wyjaśnia  zagadkowe  zakończenie  historii  Noego.  Dostojnego
patriarchę  żegnamy,  kiedy  leży  pijany  i  z  obnażonym  przyrodzeniem.  To  pewny  dowód,  że  również
przodkowie  Żydów  czcili  pamięć  potopu,  czyli  powrotu  chaosu,  nieskrępowaną  radością,  rytualnym
pijaństwem i rozpustą.

Ale  co  w  tym  towarzystwie  robi  kruk?  Przede  wszystkim  widać,  że  żydowskim  prorokom  jakoś  ten  kruk
przeszkadzał,  skoro  historię  wysyłania  ptaka  na  zwiady  opowiedzieli  w  Biblii  dwa  razy  i  za  drugim  razem
zastąpili kruka - gołębiem. Otóż według prawa Mojżeszowego gołąb był zwierzęciem czystym i można go było
składać  w  ofierze  Bogu,  zaś  kruk  był  nieczysty  i  niedotykalny,  podobnie  jak  świnia.  Jednak  musiała  istnieć
pamięć o związkach kruka z potopem, skoro nie udało się go całkiem usunąć z kart Księgi.

Kruki towarzyszą człowiekowi (lub towarzyszyły dawniej) na całej północnej półkuli. Żyją zarówno na
piaskach Sahary, jak i w lodach Grenlandii. Gromadziły się przy jaskiniach dawnych łowców i ciągnęły za
wojskami na pola bitwy. Znakomicie nadawały się do roli ptaków wieszczych, a to dlatego, że są inteligentne,

szybko i w charakterystyczny sposób reagują na to, co się dzieje w dole i wprawny obserwator z ich lotu
odgadnie, co wydarzyło się wiele kilometrów dalej.

Kruk swoimi czarnymi piórami przypomina o czasach ciemności, czyli pierwotnego chaosu. Czerń - nigredo -
to pierwsza faza przemiany materii, jakiej dokonywali alchemicy. W ich tyglach materia czerniała, aby wrócić
do stanu pierwotnej żyzności, rozrodczej mocy. Dopiero po tym mogła zrodzić upragnione złoto. Otóż kruk
symbolizował ów ciemny etap alchemicznej przemiany.

Ten mit o mrocznym, lecz życiodajnym kruku jakoś trwa do dziś w naszej podświadomości. Znam sny kobiet,
w których kruk zjawia się, aby zapowiedzieć urodzenie dziecka.

Liczne ludy północnej półkuli - Indianie, Celtowie, mieszkańcy Syberii - znały opowieść o tym, jak to kruk
właśnie podczas stworzenia świata pierwszy wyłowił z wody lub odnalazł w ciemnościach pierwszy skrawek
lądu nadający się do zamieszkania.

Zapewne więc i przodkowie Żydów opowiadali sobie, jak to w wielkim kosmicznym cyklu bogowie zatapiają
zepsuty świat - po to, by mógł się odrodzić jeszcze wspanialszy. Boskim wysłannikiem, który pierwszy wraca
z dobrą nowiną, że oto ziemia wynurzyła się z fal, jest czarny kruk z gałązką w dziobie. Wtedy ci, którzy jak
Noe ocaleli z potopu, mogą bezzwłocznie oddać się pijaństwu i orgiom, aby obudzić płodne siły ziemi.

W dąbrowie Mamre

Święte księgi Żydów są jak ziemia pod starymi miastami: można w nich kopać tak, jak archeologowie
przekopują ziemię, i znajdować wciąż nowe ślady danych epok. Biblia pełna jest takich śladów. Jednym z nich
są święte dęby.

Kto czytał Biblię wie, że nie tworzy ona ciągłego wątku. Zaczyna się od historii stworzenia świata, Adama,
Ewy i

Węża

, potem jest mord

Kaina

na Ablu - i następuje lista ich potomków, którzy niczym wielkim się nie

wsławili. Później na chwilę z mroków niepamięci wyłania się

Noe

z synami i znowu przychodzi wyliczanka

przodków znanych tylko z imienia. Potem następuje historia czterech patriarchów: Abrahama, Izaaka, chytrego

Jakuba

i Józefa, który zrobił ministerialną karierę w Egipcie (każdy z nich był synem poprzedniego.) Po

Józefie wątek rwie się znów na lat czterysta, po czym historia narodu żydowskiego zaczyna się jeszcze raz na
nowo, tym razem od

Mojżesza

Z Abrahamem (który z początku nosi imię Abram) związany jest pewien mało znany wątek. Ów dostojny mąż
żył w mieście Ur, w Mezopotamii. Tam objawił mu się Jahwe i kazał powędrować na zachód, do Ziemi
Obiecanej, do Kanaanu.

I przeszedł Abram tą ziemią do Szkhem (Sychem), aż do wróżebnego dębu.

(Ks. Rodz. 12, 6)

Tam Bóg ukazuje mu się znowu, a Abram-Abraham wznosi Mu ołtarz. Później, z powodu klęski głodu,
patriarcha ze swymi ludźmi chroni się w Egipcie, po czym rozdziela się ze swym bratankiem Lotem, który
osiedlił się w Sodomie, a sam znów wraca na wyżyny Kanaanu:

I zwinął Abram namioty, wyruszył, osiadł w dąbrowie Mamre w Hebronie i wzniósł tam ołtarz Bogu.

(Ks. Rodz. 13, 18)

Nie jest to jedyny fragment Biblii, gdzie dęby ocieniają święte miejsca i są świadkami wiekopomnych
wydarzeń. W rozdziale 35 Księgi Rodzaju czytamy, jak to wnuk Abrahama Jakub pod wpływem kolejnego
widzenia Jehowy nakazuje wszystkim członkom swego plemienia, by pozbyli się obcych bogów, a właściwie
ich złotych wizerunków i amuletów:

Wydali więc Jakubowi wszystkie obce bogi, jaki mieli, i kolczyki z uszu, a Jakub zakopał je w pobliżu
Sychem pod dębem.

(Ks. Rodz. 35, 4) Kilka wierszy dalej czytamy:

Kiedy zmarła mamka Rebeki,

Debora, pochowano ją pod dębem w pobliżu Betel i nazwano go Dębem Płaczu.

(Ks. Rodz. 35, 8)

Obyczaj chowania zmarłych pod dębami istniał jeszcze kilkaset lat później. Kiedy król Saul zginął w bitwie
z Filistynami, wówczas:

...Zerwali się wszyscy dzielni mężowie, zabrali zwłoki Saula i zwłoki jego

synów, sprowadzili je do Jabesz i pogrzebali ic

h kości pod dębem w Jabesz, i pościli przez siedem

dni.

(1 Ks. Kronik, 10, 12)

Dąb w Szkhem-Sychem jest świadkiem nadania praw Jozuemu, następcy Mojżesza:

I rzekł lud do Jozuego:

Panu, Bogu naszemu, służyć będziemy i głosu jego słuchać. I zawarł Jozue tego dnia przymierze
z ludem, i nadał mu w Sychem przepisy i prawo. Jozue spisał też te słowa w księdze zakonu Bożego
oraz wziął wielki kamień i postawił go tam pod dębem, który był przy świątyni Pana.

(Ks. Jozuego, 24,

24-26)

Niewiele lat później Izraelczycy muszą raz jeszcze walczyć o swoją ziemię i wolność. Kiedy Bóg powołuje
nowego wodza, Gedeona, jego anioł-wysłannik pojawia się znów właśnie pod dębem.

Pewnego razu

przyszedł anioł Pański i usiadł pod dębem, który był w Ofra, a należał do Joasza (...), podczas gdy
Gedeon, jego syn, młócił pszenicę (...). I ukazał mu się anioł Pański i rzekł do niego: Pan z tobą,
mężu waleczny.

(Ks. Sędziów, 6, 11-12.) Następnie anioł dowiódł swojej mocy cudownie zapalając pokarm

ofiarny.

Przypomnijmy w tym miejscu, że kiedy Biblia była spisywana, aniołów, czyli boskich posłańców, wyobrażano
sobie inaczej niż teraz: jako mężczyzn bez skrzydeł. Zaczęli oni przypominać dziewczęta ze skrzydłami dopiero
pod wpływem greckiej bogini Nike i podobnie wyobrażanych duchów perskich i mezopotamskich.

Ale  wróćmy  do  Abrahama.  Nie  może  być  przypadkiem,  że  kiedy  idąc  za  głosem  Jehowy  powędrował  do
Kanaanu, zatrzymywał się i wznosił ołtarze ofiarne właśnie pod dębami. Wzywał go jego Bóg-opiekun, więc
zapewne  Abraham  właśnie  pod  dębami  w  nowej  ziemi  spodziewał  się  Go  spotkać.  O  Abrahamie  Biblia
opowiada, że nie tylko widywał Boga w wizjach i snach, jak inni patriarchowie i prorocy, ale rozmawiał z nim
niemal jak  równy  z  równym,  kiedy  stali  obaj  na  wzgórzach  pod  Hebronem. Te opowieści  wydają się  echem
praktyk, które mogły mieć miejsce naprawdę. Jest prawdopodobne, że w miejscach mocy w dawnym Kanaanie
wtajemniczeni  jasnowidze  mogli  widywać  boga  tych  miejsc,  być  może  nawet  pod  postacią  siwowłosego,
potężnego starca. I nie przypadkiem działo się w cieniu dębów.

Wzmianki  o  świętych  dębach  w  Biblii  włączają  historię  Żydów  w  wielkie  pole  siłowe,  które  kiedyś
rozpościerało  się  nad  znaczną  częścią  Europy,  obejmując  też  kraje  śródziemnomorskie,  Bliski  Wschód
i  Amerykę  Północną.  Wszędzie  tam  rosły  dębowe  lasy  i  wszędzie  dąb  był  drzewem  świętym,  przedmiotem
kultu. Wszędzie w dębach zamieszkiwała boska moc.

Około stu gatunków dębu rośnie w umiarkowanej strefie półkuli północnej. W wielu krajach, również w Polsce,
dębowe lasy były dominującym typem roślinności, póki nie padły pod siekierami rolników i pasterzy. Dla ludzi
pierwotnych  dąbrowa  była  środowiskiem  niezwykle  przychylnym:  pod  drzewami  rosła  trawa  karmiąca
zwierzęta, a owoce dębu, żołędzie, ulubione przez świnie, same też były pokarmem dla ludzi. Zanim człowiek
nauczył  się  uprawiać  zboża,  zbierał  żołędzie.  Jeszcze  dwieście  lat  temu  żołędziami  żywili  się  Indianie
w  Kalifornii.  W  epoce  rolnictwa  i  pasterstwa  dębowe  lasy  były  wskaźnikiem,  że  gleba  w  danej  okolicy  jest
żyzna i ma dość wilgoci.

Długowieczne, wiekowe dęby wydają się odporne na upływ czasu i służą jako naturalny punkt orientacyjny,
żywy pomnik dla wielu kolejnych pokoleń. Drewno dębu jest odporne na gnicie, a w dębowych naczyniach
konserwują się pokarmy i napoje. Garbnik zawarty w korze i liściach dębu chroni przed rozkładem; jest też
używany przy wyprawianiu skór. Kora dębu służyła do barwienia wełny na czarno. Wszystkie te właściwości
dębu każą w nim widzieć naturalny symbol trwałości i wieczności, a także męskiej, ochronnej siły.

Dąb  był  najświętszym  z  drzew  u  wszystkich  ludów,  które  żyły  w  jego  zasięgu.  Był  czczony  przez  Greków,
Rzymian,  Celtów,  semickie  ludy  z  terenu  obecnej  Palestyny  i  Syrii,  czyli  przodków  Izraelitów,  przez
Germanów,  Słowian  i  Bałtów.  Zanim  zaczęto  budować  świątynie,  wszędzie  w  tych  krajach  oddawano  cześć
bogom w dębowych gajach.

Zachował się rzymski mit, że pierwsi ludzie wyłonili się z dębu. Również mieszkańcy greckiej Arkadii uważali
się za potomków dębu - a więc dąb był ich totemem.

Dęby, na których korze spotykano liczne ślady piorunów, zostały skojarzone z ogniem, burzą i błyskawicą. Dąb
bywał siedzibą bogów objawiających się w burzy, tak jak ich ptakiem-wysłannikiem był orzeł. Kiedy nasz
mityczny praprzodek, Lech, przywędrował był nad Wartę (jak Abraham do Kanaanu), także wybrał na swą
siedzibę wzgórze, gdzie na dębie było gniazdo orła i od gniazda nazwał to miejsce Gnieznem.

Żydowscy mędrcy, którzy stworzyli religię opartą na przymierzu Ludu Wybranego z Bogiem o imieniu Jahwe
lub  Jehowa,  korzystali  z  wcześniejszych  idei  i  doświadczeń  duchowych.  Jahwe,  zanim  dla  Żydów  stał  się
Bogiem Jedynym, Stworzycielem i Sędzią świata, był wcześniej ich bogiem plemiennym, bogiem ognia i burzy
i  pod  wieloma  względami  przypominał  bogów  innych  ludów,  a  właściwie  jednego  i  tego  samego  Boga,
czczonego przez różne ludy pod różnymi imionami: Zeusa, Ahuramazdę, Jowisza, Thora, Taranisa, Perkunasa
lub  Peruna.  I  kiedy  Jahwe  został  przez  Mojżesza  rozpoznany  jako  Bóg  Jedyny,  nadal  zachował  cechy  boga
ognia i burzy. Objawiał się jako

ogień

: w płonącym krzaku, jako unosząca się pochodnia, jako ogień zstępujący

z nieba. Także w burzy: poprzez błyskawice i chmury na niebie. Miejscem jego objawień były wysokie góry;
Synaj, gdzie ukazał się Mojżeszowi, przypomina grecki Olimp, siedzibę Zeusa.

Bogowie  gniewnego  nieba  i  burzy  mieli  swoje  święte  miejsca,  gdzie  objawiali  ludziom  swoją  wolę.  Owe
wyrocznie mieściły się pod wiekowymi dębami. Tak było w greckiej Dodonie, gdzie była wyrocznia Zeusa; tak
było też u Celtów, u Słowian, Litwinów i Prusów, gdzie wtajemniczeni wróżyli z szumu dębowych liści. Moje
własne  skromne  doświadczenia  wykazują,  że  ów  dźwięk  równie  skutecznie  wprowadza  w  stan  zmienionej
świadomości, jak bicie w bębny lub dźwięk grzechotki. Wzmianki w Biblii wskazują, że w dawnym Kanaanie
istniały wyroczne dęby, gdzie Bóg objawiał swoje słowa uwrażliwionemu słuchowi ówczesnych wizjonerów,
a  być  może  niektórym  z  nich  ukazywał  się  widocznie.  Ku  takim  świętym  dąbrowom,  w  Sychem  i  Mamre,
skierował swoje kroki Jego wyznawca, Abraham.

Samson,
czyli lew, miód i moc mieszkająca we włosach

Opowieść  o  Samsonie  jest  częścią  Księgi  Sędziów,  siódmej  z  ksiąg  Starego  Testamentu.  Jej  bohater  jest
zapewne postacią legendarną, ale autorzy Biblii kazali mu żyć w określonej epoce historycznej. Kiedy to było?
Wieki  całe  minęły już  od czasów  Abrahama  i jego  potomków,  pierwszych  patriarchów.  Żydzi  mieli  za  sobą
niewolę w Egipcie i ucieczkę przez pustynię pod wodzą Mojżesza. Znali Dziesięć Przykazań, które otrzymali
od Jehowy na Synaju i świadomi byli swego Prawa. Od wielu pokoleń żyli w ziemi obiecanej, w Kanaanie. Ale
nie byli tam sami. W miastach i żyznych dolinach siedzieli po staremu Kananejczycy, czciciele Baala i Astarte,
nadmorską równinę (tam gdzie dziś są wielkie miasta, Tel Aviv i Gaza) zajął zaś lud Filistynów, wojowniczych
przybyszów  z  północy.  Przypuszcza  się,  że  Filistyni  byli  pokrewni  Grekom,  którzy  właśnie  w  owej  epoce
rozpoczynali swój chwalebny marsz przez karty historii. Kiedy to było? - tysiąc sto lub tysiąc dwieście lat przed
Chrystusem. Po przeciwnej stronie azjatyckiego bezkresu, nad Żółtą Rzeką, uwięziony przez swoich wrogów
król Wen spisywał wtedy mówiącą księgę, I-Cing.

Narodziny  Samsona  objawił  jego  ojcu  i  matce  anioł,  wysłannik  Boga.  Chłopiec,  który  miał  się  urodzić,
zawczasu  został  przeznaczony  do  ślubów  nazyreatu. Nazyrejczycy,  o  których  zachowało  się  kilka  wzmianek
w  Biblii,  byli  bractwem  religijnym,  które  od  reszty  wyznawców  odróżniało  się  tym,  że  nie  pili  wina  i  nie
strzygli  włosów.  Samson  wyrósł  na  młodzieńca  obdarzonego  nadludzką  siłą  i  wielce  kochliwego.  Kiedyś
zakochał  się  w  pewnej  filistyńskiej  dziewczynie  z  miasta  Timna,  a  kiedy  szedł  się  jej  oświadczyć,  drogę
zastąpił mu lew.

Jego zaś ogarnął Duch Pański, toteż rozdarł lwa na dwoje, choć nic nie miał w ręku.

(Ks. Sędziów 14, 6)

Kiedy wkrótce szedł do Timny po raz drugi, by dziewczynę pojąć za żonę,

zboczył z drogi, aby obejrzeć

padlinę lwa, a oto rój pszczół był w cielsku lwa oraz miód. Nabrawszy go nieco do swoich dłoni,
poszedł dalej i idąc jadł (...)

(Ks. Sędziów 14, 8)

Na weselu Samson zadał Filistynom zagadkę, która brzmiała:

Z pożeracza wyszedł żer, a z mocnego

wyszła słodycz.

(Ks. Sędziów 14, 14)

Nikt jej przez trzy dni nie mógł rozwiązać, aż wreszcie bohater, który miał słabość do kobiet, wszystko wygadał
przed żoną: że chodziło o jego przygodę z lwem i miodem - ta zaś opowiedziała swoim krewnym. Że zaś
zagadka była rozwiązana, więc wedle umowy miał Filistynom dać w prezencie trzydzieści szat lnianych,
których nie miał, więc by je zdobyć zabił trzydziestu mieszkańców innego filistyńskiego miasta, ci zaczęli się
mścić - i tak zaczęła się prywatna wojna Samsona z Filistynami.

Bardziej znany jest Samson z innej przygody, tym razem dla niego tragicznej i ostatniej. Kolejną jego wybranką
była Dalila, Filistynka a może Kananejka. Samson tymczasem, choć walczył sam jeden, stał się prawdziwym
postrachem swych wrogów. Książęta filistyńscy przekupili Dalilę, aby wydobyła od swojego męża tajemnicę
jego nadludzkiej siły. Zrazu Samson zbywał ja fałszywymi odpowiedziami, a fortele, które stosowali w myśl jej
wskazówek Filistyni, przynosiły im kolejne porażki. Dalila jednak nie dawała za wygraną i tak długo zanudzała
Samsona, że ten w końcu wyjawił jej prawdę:

Brzytwa nie przeszła jeszcze po mojej głowie, gdyż jestem nazyrejczykiem Bożym od mego
urodzenia; jeśliby mnie ogolono, odeszłaby mnie moja siła i osłabłbym, i stałbym się jak każdy inny
człowiek.

(Ks. Sędziów 16, 17)

Dalila uśpiła Samsona na własnych kolanach, kazała słudze ogolić mu głowę, i wezwała jego wrogów.

A gdy

[Samson] ocknął się ze snu, pomyślał sobie: Wyrwę się im, jak za każdym razem dotąd, i otrząsnę
się. Nie wiedział jednak, że Pan odstąpił od niego. Wtedy pochwycili go Filistyńczycy, wyłupili mu
oczy i sprowadzili do Gazy związawszy go dwoma spiżowymi łańcuchami, i musiał mleć w więzieniu.

(Ks. Sędziów 16, 21)

Czyżby dumny bohater miał dokonać żywota jako oślepiony niewolnik, obracający żarna? Kiedyś zebrali się
książęta filistyńscy, aby składać ofiary swemu bogu Dagonowi. Do świątyni, gdzie trzy tysiące ludzi zebrało się
na ucztę, ściągnięto nieszczęsnego Samsona, aby swoim widokiem bawił gapiów. Nikt nie zauważył, że
więźniowi odrosły już włosy... Samson tymczasem stanął przy dwóch kolumnach, podtrzymujących dach
świątyni i wezwawszy Bożej pomocy, obalił kolumny i zginął pod walącym się sklepieniem razem ze swymi
wrogami.

Czytając opowieść o Samsonie przeczuwamy, że zawarte jest w niej jakieś ukryte i od dawna zapomniane
przesłanie; z czasów tak dawnych, że już ci, którzy spisywali Biblię sami go nie rozumieli. Mocarny bohater,
lew, pszczoły, miód, zagadki i siła zawarta we włosach - oto rebus, który musimy rozwiązać. Dodajmy jeszcze,
że imię bohatera, nam znane jako Samson, po hebrajsku brzmi Szimszon, czyli 'słoneczny', od szemesz - słońce.

Młody  Samson  gołymi  rękami  zabija lwa.  Czyn  ten ma  wszelkie  cechy  wojowniczej  męskiej  inicjacji.  Przez
tysiąclecia,  wśród  ludów  całej  kuli  ziemskiej,  istniały  obyczaje,  których  sens  polegał  na  tym,  że  dorosłym
mężczyzną zostawało się dopiero po rytualnych próbach. Przejście przez próg dorosłości wymagało egzaminu
z  odwagi,  zręczności  i  inteligencji.  Młodzieniec  podczas  inicjacji  stawał  oko  w  oko  ze  śmiertelnym
niebezpieczeństwem, po czym zostawał wprowadzony w święte tajemnice plemienia. U różnych ludów chłopcy
byli wystawiani na głód, upał, zimno i samotność, wyprawiali się po głowy do wrogiej wioski lub potykali się
z  dzikimi  zwierzętami.  Jeszcze  niedawno  chłopak  z  afrykańskiego  ludu  Masajów  zostawał  mężczyzną-
wojownikiem dopiero, kiedy upolował lwa.

Samson zabija lwa. Po paru dniach wraca do trupa zwierzęcia i w jego paszczy znajduje gniazdo pszczół. Otóż
w wierzeniach ludów znad Morza Śródziemnego te trzy istoty: lew, pszczoła i Słońce były ściśle powiązane,
jakby przejawiała się w nich ta sama energia. Lew był wizerunkiem Słońca i słonecznych bogów w świecie
zwierząt. Lwy widywano, jak chętnie grzeją się na skalistych wzgórzach w promieniach wschodzącego lub
zachodzącego Słońca. Okrągła głowa lwa, otoczona złocistą grzywą, przypominała promienistą tarczę Słońca.
Lwa uważano za króla zwierząt, tak jak królowie ludzcy byli żywą obecnością słonecznych bogów pomiędzy
ludźmi. Związek między lwem a Słońcem przetrwał w astrologii, gdzie znak Lwa podlega władzy Słońca.

Z kolei pszczoła była słonecznym owadem, pośrednikiem między ziemią a niebem. Obserwowano, jak pszczoły
pracują podczas słonecznego upału, a ich produkt - miód - wydawał się słoneczną substancją, słodką esencją
Słońca.

W starożytności wierzono, że muchy lęgną się ze zwłok padłych zwierząt. Słoneczny owad - pszczoła - w myśl
tych samych pojęć, wylęgał się z ciała słonecznego zwierza - lwa.

Scena,  kiedy  Samson-"Słoneczny"  wyciąga  z  lwiego  trupa  miód  i  oblizuje  dłonie,  wygląda  jak  komunia.
W wierzeniach wielu ludów przewija się wątek nazwany przez etnografów totemizmem. Pewne plemiona lub
rody  wierzyły,  że  wywodzą  się  od  zwierzęcych  przodków  -  totemów.  Ludzie  z  takiego  rodu  czuli  się
spokrewnieni  ze  swoim  totemem,  a  więc  (przykładowo)  kangurem,  foką  czy  jadalną  gąsienicą.  Wierzyli,  że
potrafią się z nim porozumieć. Znali tajemnice swojego świętego zwierzęcia i poprzez swe obrzędy czuwali nad
nim.  Spożywanie  totemu  było  czynnością  świętą,  było  łączeniem  się  z  jego  energią.  Wydaje  się  więc,  że
Samson jedząc miód od pszczół mieszkających w lwie, łączy się ze swoim totemem-lwem, którego wcześniej
rytualnie upolował, a poprzez niego z siłą nadrzędną, Słońcem.

Zszedłszy potem do miasta Timna, Samson zadaje jego mieszkańcom zagadkę, która jest w istocie opisem jego
własnej inicjacyjnej przygody. Zagadki były nieodłączną częścią praktyk inicjacyjnych. Były testem na
inteligencję; ci zaś, którzy znali rozwiązanie, stanowili grono wtajemniczonych.

Filistyni jednak, miast uznać wyższość Samsona, zaczynają grać nie fair i przekupują kobietę, która wyłudza od
bohatera  prawidłową  odpowiedź.  Historia  ze  zdradziecką  kobietą  powtórzy  się  jeszcze  raz  i  wtedy  Dalila
doprowadzi  do  oślepienie  i  śmierci  Samsona.  Heros,  którego  nie  pokonał  lew  i  który  kpił  sobie  z  wrogiego
wojska,  ulega  przebiegłej  kobiecie.  Ten  antyfeministyczny  wątek  legendy  znowu  kojarzy  się  z  dawnymi
tajnymi bractwami, męskimi klubami w obrębie plemion, których członkowie swoich tajemnic ściślej chronili
przez własnymi żonami niż przed wrogimi sąsiadami. Pierwotne ludy zawsze dbały, aby między męska i żeńską
połową  ludności  panowało  energetyzujące  napięcie;  aby  obie  płci  widziały  w  sobie  nawzajem  nosicieli
tajemnicy i świętości.

Pozostają włosy. Logika magicznego myślenia wymagała, aby heros, w którym mieszka energia lwa i Słońca,
nosił bujne włosy, jak lew grzywę i Słońce promienie. Pozbawiony włosów, przestawał być sobą i tracił swą
moc. Że moc mieszka we włosach, to pogląd powszechny wśród szamanów. Do dziś magowie spośród Indian
i ludów Syberii hodują długie włosy, które są mieszkaniem dla całych rojów ich opiekuńczych duchów.

Drabina Jakubowa, czyli miejsce mocy

Stary  Testament,  czyli  święta  księga  -  a  raczej  święta  biblioteka  -  Żydów,  jest  przede  wszystkim  historią
zawiłych  stosunków  między  Bogiem  Jahwe,  a  jego  wybranym  i  umiłowanym  przezeń  narodem  żydowskim,
który  jednakże  przez  większą  część  biblijnych  opowieści  nie  dochowuje  swojemu  Bogu  wierności,  lecz  na
prawo  i  lewo  dopuszcza  się  bałwochwalstwa,  nie  przestrzega  szabatu  oraz  lubuje  się  w  innych
niegodziwościach,  przez  co  bywa  przez  Jahwe  okrutnie  karany,  karą  Bożą  zaś  jest  z  reguły  wydanie  ludu
izraelskiego na pastwę potężniejszych, choć nie korzystających z protekcji Jehowy sąsiadów, z Egiptem, Asyrią
i Babilonem na czele.

Biblijna historia zaczyna się od

Adama i Ewy

, stworzonych w ogrodach Edenu, następnie mamy pierwsze

zabójstwo, popełnione przez

Kaina

na Ablu, dalej czytamy o potopie, z którego Bóg wyratował

Noego

z rodziną. Pra-pra-pra... wnukiem Noego był zaś

Abraham

, któremu Bóg nakazał udać się znad rzeki Eufrat na

zachód, ku krainie Kanaan, gdzie toczyć się będzie dalszy ciąg historii narodu żydowskiego. Synem Abrahama
był  nieszczęsny  Izaak,  którego  ojciec  (za  boskim  poduszczeniem)  chciał  zabić  i  spalić  jego  ciało  w  ofierze
Bogu. Ale to osobna historia... Synem Izaaka i Rebeki był Jakub, zwany też imieniem Izrael, co się wykłada
"walczący z Bogiem", z czym związana jest kolejna historia. Ów to Jakub uważany był dopiero za właściwego
protoplastę Żydów, ponieważ od Abrahama wywodziły swój ród inne jeszcze półpustynne semickie ludy: jako
to  Edomici  czy  Izmaelici,  w  późniejszych  wiekach  znani  częściej  pod  mianem  Arabów.  Jakub  był  ojcem
dwunastu  synów,  którzy  z  kolei  stali  się  przodkami  dwunastu  plemion,  na  jakie  dzielił  się  naród  żydowski.
Współcześni badacze starożytności żydowskich widzą tę sprawę z odwrotnej strony: otóż zapewne było tak, że
dawni Żydzi dzielili się na dwanaście plemion (dwunastka jest liczbą doskonałą i świętą), zaś własną jedność
i  wzajemne  pokrewieństwa  rozumieli  jako  pochodzenie  od  dwunastu  mitycznych  synów  jednego  praojca,
Jakuba.  Podobnie  kiedyś  dla  oddania  pokrewieństw  między  Słowianami  ułożono  opowieść  o  trzech  braciach
imieniem Lech, Czech i Rus, co prawda przemilczając imię ich ojca.

Otóż w dziejach Jakuba przewijają się wątki tak stare, że obecne w mitologiach również innych ludów
i sięgające aż do szamańskich korzeni wszelkich religii. Najsłynniejszym z tych wątków jest historia drabiny
Jakubowej. Znacie? To posłuchajcie...

Wyruszył Jakub z Beer-Szeby i ruszył do Haranu. Trafił na miejsce, gdzie miał nocować, bo słońce
zaszło, wziął jeden z tamtejszych kamieni, podłożył go sobie pod głowę i na tym miejscu zasnął.
I śniło mu się, że na ziemi stoi drabina, której szczyt sięga niebios, a wysłannicy boży wstępują po
niej i zstępują. Oto zaś staje nad nim Bóg i rzecze...

(I Mojż. 28, 10-13)

Tu Bóg, który ukazał się Jakubowi we śnie, powtórzył mu błogosławieństwo, obietnicę potęgi jego ludu i słowa
przymierza, które wcześniej udzielał był Noemu i Abrahamowi. To nocne widzenie poruszyło umysłem Jakuba:

Ocknął się ze snu Jakub i powiada: Zaiste, Bóg jest w tym miejscu, a ja nie wiedziałem. Przeraził się
i powiada: "Jakże straszne jest to miejsce! Nic innego, jeno dom to boży i brama do nieba." Wstał
Jakub o świcie, wziął ów kamień, który sobie podłożył pod głowę, ustawił go jako pomnik i nalał oliwy
na jego wierzch. I nazwał miejsce to Betel (Dom Boży).

(I Mojż. 28, 16-18)

W  dalszym  ciągu  tego  zdarzenia  (wszystko  to  miało  miejsce  jednego  poranka)  Jakub  ślubował,  że  jeżeli
szczęśliwie wróci do domu (był bowiem, jak pamiętamy, w podróży), to owe bóstwo, które objawiło mu się we
śnie,  przyjmie  za  swego  własnego  boga  i  ze  wszystkiego,  co  będzie  miał,  będzie  mu  dawał  dziesięcinę.  Sen
Jakuba  o  drabinie  pojawia  się  w  szczególnym  momencie  jego  życia:  kiedy  mianowicie  odbywa  podróż
w poszukiwaniu dla siebie małżonki. I wkrótce ją znajduje: jest nią Rachela, córka jego wuja Labana - ta, która
(po pewnych przygodach, ale to także osobna historia) stanie się pramatką dwunastu żydowskich plemion.

Z tej krótkiej, liczącej kilkadziesiąt słów opowieści, wyciągnąć można masę wniosków.

Zauważmy  przede  wszystkim,  że  pochodzić  ona  musi  z  czasów,  kiedy  Jahwe  nie  był  jeszcze  narodowym
bogiem  Izraela.  Po  pierwsze  dlatego,  że  sam  naród  żydowski,  od  Jakuba  się  wywodzący,  jeszcze  wówczas
właściwie  nie  istniał.  Po  drugie,  sam  Jakub  wydaje  się  mocno  zaskoczony  owym  nocnym  objawieniem,  tak
jakby  jeszcze  o  Jehowie  niewiele,  a  może  i  nic  nie  słyszał.  Możemy  stąd  wnioskować,  że  opowieść  ta  jest
echem czasów, kiedy poszczególni naczelnicy semickich rodów i koczujących plemion, mieli swoich własnych
bogów. Bogów w pewnym sensie osobistych, ale również rozciągających swoją władzę na potomstwo, służbę
i lenników głowy rodu. Ale i ludzie niższej rangi mieli swoich bogów, że tak powiem, podręcznych. Nie kto
inny  przecież,  jak  sam  Jakub,  w  wiele  lat  później,  rozkaże  wszystkim  swoim  ludziom:

Usuńcie obcych

bogów spośród siebie

(I Mojż. 35, 2), co polegało wszakże na tym, że:

Oddali Jakubowi wszystkich

obcych bogów jakie mieli, i kolczyki, które mieli w uszach, Jakub zaś zakopał je pod dębem koło
Sychemu.

(I Mojż. 35, 4) Z tego fragmentu jawnie wynika, że owi "bogowie" mieli w istocie postać amuletów,

noszonych przy sobie wisiorków czy opasek. Cóż zresztą innego mógł ze sobą wozić koczownik? A mentalność
ówczesnych ludzi słabo odróżniała boga jako transcendentalnego ducha od wizerunku uczynionego ze złota,
brązu czy jaspisu. Tego, że bóg nie jest identyczny ze swoim wizerunkiem, mieli się dopiero Żydzi uczyć przez
długie wieki; i stąd się brało wielkie wyczulenie religijnych przywódców Izraela na "bałwochwalstwo", czyli
oddawanie religijnej czci posągom i wizerunkom - choćby nawet owe rzeźby czy malowidła przedstawiały
samego Jahwe pod jedną z jego wielu postaci.

W cytowanych fragmentach spotykamy więc Jakuba, kiedy wyrusza na wędrówkę w podwójnym
poszukiwaniu: dziewczyny, która zostałaby jego żoną, oraz boga, który byłby go prowadził i służył opieką.
Oboje powinien znaleźć, jeśli stać się ma ojcem-założycielem nowego narodu. O pierwszym celu wie, o tym
drugim dowiaduje się znienacka, podczas sennego objawienia, gdyż to w istocie nie on szuka swego boga, ale
Jahwe jego sobie upatruje na swego wyznawcę.

Jakub jednak, zauważmy, ma do tego objawienia stosunek racjonalny i rzec można handlowy. Bogu ujrzanemu
we śnie oddaje należny szacunek: ustawia kamień-pomnik, ale i postanawia Go sprawdzić, wypróbować; mówi:
jeżeli Ty umożliwisz mi szczęśliwy powrót do domu (a w tym czasie jego brat Ezaw dybał na jego życie), to ja
Ciebie uznam za swego boga. Od tego targu wzięło się zapewne istniejące również naszym języku przysłowie:
"Jak Kuba Bogu, tak Bóg Kubie". Skoro zaś Jehowa wywiązał się z umowy, to i Jakub został jego wiernym
czcicielem.

Uważny czytelnik tej opowieści nie przeoczy również innego znamiennego faktu. Otóż jako "dom Boży", jako
miejsce pobytu bóstwa, nie śni się Jakubowi wcale ani świątynia, ani ozdobna skrzynia-arka, która przez kilka
późniejszych wieków służyła izraelskiemu Bogu za mieszkanie. Ten szczegół sprawia, że rośnie nasze zaufanie
do tej historii. Być może nie istniał konkretny, historyczny naczelnik rodu, imieniem Jakub, który byłby
przodkiem Żydów, ale jednak przygoda, której jest bohaterem, zawiera dane autentyczne i wywodzić się musi
właśnie z tamtych pradawnych czasów. Zawiera relacje o wierzeniach i praktykach religijnych dawniejszych
niż Salomon (ok. 950 r. pne.), który zbudował pierwszą w Izraelu świątynię, i dawniejszych niż Mojżesz (ok.
1250 r. pne.), który budował dla Jahwe złotą, przenośną skrzynię, Arkę Przymierza.

W czasach Jakuba pustynni Semici nie znali jeszcze świątyń ani złotych skrzyń i dlatego święte miejsce,
miejsce, gdzie spoczął Bóg, wyrażało im się poprzez jeden z najstarszych religijnych obrazów w świecie: obraz
pomostu pomiędzy Niebem a Ziemią.

Celowo napisałem "pomostu", jako że niekoniecznie musiała to być drabina. We wszystkich regionach świata,
gdzie tylko zachowały się najstarsze, szamańskie wyobrażenia i wierzenia, szaman, czyli wybrany, powołany
przez duchy członek plemiennej społeczności, dostawał od nich dar odbywania podróży pomiędzy różnymi
poziomami świata. W swoich duchowych podróżach udawał się do nieba, świata nadziemskiego - i do
podziemi, świata ukrytego. Sposoby podróżowania bywały rozmaite. Szamani mogli używać różnych pojazdów
lub być unoszeni przez magiczne zwierzęta. Najczęściej jednak wspinali się do niebios po pniu Kosmicznego
Drzewa, po łuku tęczy, po linie lub - jak we śnie Jakuba - po drabinie. Oczywiście, nie mogło to być zwyczajne
drzewo, lina lub drabina. Pomost taki musiał sięgać niebios.

Tak więc wyobrażenie pomostu do nieba bliskie jest wyobrażeniu Osi Świata, czyli kosmicznego słupa, który
łączy  poszczególne  poziomy  świata,  a  także  jest  osią,  wokół  której  obraca  się  całe  niebo  wraz  ze  Słońcem,
Księżycem i gwiazdami.  Miejsce, w którym  Oś Świata styka się z powierzchnią ziemi, jest środkiem  Ziemi,
środkiem  świata  i  jego  pępkiem,  jego  mistycznym  Centrum.  Oczywistym  jest,  że  w  takim  jedynym
i wyróżnionym punkcie rezyduje Bóg, jak również to miejsce jest punktem skupienia i źródłem Mocy,  która
może być udzielana także ludziom.

Tak dotarliśmy do idei Miejsca Mocy. W myśl tego wyobrażenia powierzchnia Ziemi, krajobraz, nie jest czymś
jednolitym  i  w  swojej  jednolitości  obojętnym.  Są  w  nim  miejsca  mniej  i  bardziej  ważne.  Są  także  miejsca
o  szczególnych  właściwościach:  takie,  które  leczą,  uzdrawiają,  regenerują  siły  ludzi  i  zwierząt.  Są  miejsca,
które  pamiętają,  są  same  przez  się  świadkami,  a  więc  szczególnie  nadają  się  na  to,  by  ogłaszać  tam  śluby
i  zawierać  umowy.  (Pozostałością  wiary  w  takie  miejsca  jest  nasz  obyczaj  wrzucania  monet  do  źródeł
i  wodotrysków.)  W  wyobraźni  dawnych  ludów  istniały  miejsca,  w  których  kobiety  łatwiej  poczynały  dzieci
i takie miejsca, które nadawały się do obierania władców. I wreszcie były miejsca, które obdarzone były pełnią
mocy. Te miejsca były mieszkaniem bogów, tam najłatwiej można było się z Nimi kontaktować (na przykład
przez wieszcze sny) i były uważane za środek świata.

Miłośnicy opowieści Carlosa Castanedy pamiętają, jak wyglądał początek jego praktyki u indiańskiego
czarownika, Don Juana Matusa: miał za zadanie znaleźć w pobliżu domu swego mistrza własne miejsce mocy,
w którym byłby niezwyciężony.

W rozważanym tu fragmencie Biblii Jakub natrafia właśnie na potężne miejsce mocy,  które jednak na pozór
niczym  szczególnym  się  nie  wyróżnia  i  on  sam  jest  zdziwiony  i  strwożony  tym,  co  odnalazł.  Odkrywa,  że
kamień, na którym opierał głowę podczas snu (niech ta kamienna poduszka będzie miarą zdrowej surowości
tamtych  czasów)  jest  punktem  przyłożenia  Mocy  Bożej,  owej  drabiny  wiodącej  do  nieba,  po  której  kursują
duchy-wysłannicy  Boga.  W  dalszym  ciągu  swej  historii  będzie  jeszcze  Jakub  wielokrotnie  wracał  do  tego
miejsca, do Betel, aby wysłuchać głosu Pana.

Dziś, kiedy świat tak bardzo potrzebuje odnowienia kontaktu z Bogiem (i z Bogami) warto rozejrzeć się także
po naszym kraju - czy czasem gdzieś nie kryją się nie rozpoznane dotąd - albo zapomniane - miejsca mocy,
skąd do niebios i ich mieszkańców byłoby bliżej niż z innych punktów ziemi...

Mandala Ezechiela

Zgasła świetność Izraela. Babiloński król Nabukadnezar najechał resztki potężnego kiedyś państwa, zdobył
i zburzył Jeruzalem, wziął do niewoli ostatniego króla żydowskiego, Jojachina; wielką świątynię, wzniesioną
niegdyś przez Salomona, zburzył i spalił, a lud Izraela wysiedlił

nad Eufrat. Czyżby nie było już żadnej

nadziei?  Czy  Bóg,  który  kiedyś  obiecywał  Abrahamowi,  Jakubowi,  Mojżeszowi  opiekę  nad  ich  potomkami,
doszczętnie już swój lud opuścił? W tamtej epoce, kiedy każde państwo i każde plemię miało swoich bogów-
patronów,  naród opuszczony  przez  swego  boga  nie  miał już  żadnych  szans  na  przeżycie  pośród  drapieżnych
sąsiadów.  Spróbujmy  sobie  wyobrazić,  jak  czuli  się  Żydzi,  pognani  w  niewolę  do  Babilonu.  Opuszczeni,
oszukani. Czyżby już nie było dla nich miejsca na ziemi?

Zabrakło  królów;  kapłani  ze  świątyni  Salomona,  jeśli  przeżyli,  byli  już  zbędni  i  bez  zajęcia.  Pięć  lat  po  tej
katastrofie,  w  Babilonie  nad  rzeką  Kebar,  jeden  z  takich  bezrobotnych  kapłanów  imieniem  Ezechiel  miał
widzenie,  które  odmieniło  zarówno  jego  życie,  jak  i  dalsze  dzieje  narodu  izraelskiego.  Objawił  mu  się  Bóg,
oznajmiając, że dotychczasowe klęski były karą, jaką Sam zesłał na naród Żydów, aby ukarać go za odstępstwa
od  prawdziwej  wiary  i  dać  mu  szansę  odbudować,  od  zera,  religię  Mojżesza,  państwo  Dawida  i  świątynię
Salomona.

To,  co  zobaczył  Ezechiel,  jest  jednym  z  najdziwniejszych  i  najtrudniejszych  do  zrozumienia  fragmentów
w  Biblii.  Opis  rydwanu  Boga,  wspartego  na  "czterech  żywych  istotach"  pokusił  nawet  Daenikena  i  jego
zwolennika Blumricha do ogłoszenia rewelacji, iż był to... pojazd kosmitów! Ale nie wierzmy Daenikenowi:
jeżeli  to  byli  przybysze  z  kosmosu,  to  dlaczego  przekazali  Ezechielowi  tak  żarliwą  krytykę  postępowania
Izraelitów? I niby skąd znali się na szczegółach wyposażenia świątyni jerozolimskiej?

Czworoskrzydłe geniusze i demony (pośrodku słynny
Pazuzu), wyobrażane przez mieszkańców Mezopotamii,
były zapewne wzorem dla czworoskrzydłych "żywych
istot" widzianych przez Ezechiela.

Widzenie Ezechiela było dziwne, ale składało się na obraz, który był zrozumiały dla ówczesnych Żydów,
którzy przecież przyjęli jego opowieść jako dowód na spotkanie z Bogiem, ich Bogiem - a nie jakimś
pomniejszym pustynnym demonem. A więc, przypomnijmy sobie, cóż takiego ujrzał Ezechiel...

I spojrzałem, a oto gwałtowny wiatr powiał z północy i pojawił się wielki obłok, płomienny ogień i blask
dokoła niego, a z jego środka spośród ognia lśniło coś jakby błysk polerowanego kruszcu.

(Ez. 1, 4)

Wewnątrz blasku ujrzał Ezechiel coś, co uznał za "cztery żywe istoty". Były podobne do człowieka, lecz każda
z  nich  miała  cztery  twarze  i  czworo  skrzydeł.  Twarze  każdej  istoty  były  takie  same:  z  przodu  była  to  twarz
człowieka, z prawej strony twarz lwa, z lewej - byka, z tyłu zaś widać było oblicze orła. Z ich czworga skrzydeł
dwa  okrywały  ciało  każdej  postaci,  dwa  zaś  wznosiły  się  ku  górze  i  stykały  razem.  Pod  skrzydłami  miały
ramiona,  a  ich  twarze,  gdy  cały  ów  pojazd  sunął  naprzód,  nie  zerkały  na  boki.  Nogi  miały  proste,  a  stopy
podobne do kopyt lśniących jak brąz. Na ziemi Ezechiel ujrzał cztery koła, po jednym obok każdej z istot. Koła
posuwały się, lecz nie obracały; wyglądały jakby to było "koło w kole", a kiedy pojazd sunął, każde z kół mimo
to  posuwało się  w  swoim  własnym  kierunku.  Obręcze  kół  pełne  były  oczu.  Cały  ów  niepojęty  rydwan  mógł
zarówno  poruszać  się  po  ziemi,  jak  i  wznosić  w  powietrze.  Czytając  ten  fragment  Księgi  Ezechiela  ma  się
wrażenie, iż prorok z trudem dobierał słowa, aby opisać coś, co w żaden sposób nie dawało się wyrazić...

Pomiędzy czterema istotami jarzył się ogień, blask, który z trudem znosiło ludzkie oko; a ze środka tej jasności
strzelały błyskawice. Skrzydła istot wydawały przy tym

szum, jak szum wielkich wód, jak hałas tłumu, jak

wrzawa wojska

. (Ez. 1, 24) Nie koniec na tym: nad czterema cherubami (tak przyjęło się nazywać owe

skrzydlate istoty) spoczywało tęczowe lub kryształowe sklepienie, a ponad nim wnosił się tron z szafiru, na
którym Ezechiel ujrzał świetlisto-płomienistą postać o ludzkich kształtach. Uznawszy, że nie może to być nikt,
tylko sam Bóg, Ezechiel padł na twarz...

Opisana za Biblią wizja Bożego tronu to tylko początek Księgi Ezechiela, jednej z najdłuższych
i najtreściwszych w Starym Testamencie. Zaczynał się nowy i trudny okres w życiu Narodu Wybranego,
i Jahwe poprzez Ezechiela musiał udzielić mu nowych pouczeń, które składają się na treść owej księgi.

Nas interesuje jednak samo Widzenie. Wypada żałować, że obraz Boga, siedzącego na tronie ponad głowami
i skrzydłami czterech cherubów i wiezionego przez cztery podwójne koła, tak rzadko był przedstawiany przez
malarzy. Uczniowie Ezechiela spisali słowa jego opowieści; czytając ją odnosimy jednak wrażenie, że
najpotężniejszy przekaz był nie słownego, lecz plastycznego, wizualnego rodzaju.

Najmniej w tym obrazie dziwi ognista natura Boga, jako że również wcześniej Jahwe ukazywał się pod postacią
ognia: jako unosząca się w powietrzu pochodnia - Abrahamowi, jako płonący krzew pustynny i jako słup ognia
-  Mojżeszowi;  oraz  jako  ogień  spadający  z  nieba  -  Elizeuszowi.  Warto  w  tym  miejscu  zauważyć,  iż  sąsiedzi
i  sprzymierzeńcy  Żydów,  Persowie,  którzy  ich  w  końcu  wyratowali  z  niewoli  w  Babilonie,  swojego
Najwyższego  Boga  imieniem  Ahuramazda  czcili  właśnie  pod  widzialną  postacią  ognia,  który  wiecznie
podtrzymywali w Jego świątyniach.

Skąd się wywodzi i co symbolizuje obraz czworolicych cherubów? Tym samym słowem Biblia nazywa posągi,
którymi  Mojżesz  ozdobił  przenośną  siedzibę  Boga,  czyli  Arkę  Przymierza.  Podobne  posągi  skrzydlatych
strażników  stały  u  wejścia  do  świątyń  w  Babilonie  i  Asyrii.  W  Mezopotamii  były  to  skrzydlate  lwy,  smoki,
byki, często z ludzkimi twarzami. Cheruby na Arce Przymierza miały zapewne postać skrzydlatych ludzi - jak
nasze anioły. Owe cheruby były wyjątkiem wśród kultowych przedmiotów żydowskich, gdyż, jak pamiętamy,
w Izraelu obowiązywał surowy zakaz sporządzania jakichkolwiek wizerunków zwierząt, ludzi i podobnych do
nich  istot.  W  rydwanie  Ezechiela  cheruby  też  mają  postać  skrzydlatych  ludzi,  wyglądających  jakby  odlane
z brązu.

Najważniejszą  ich  cechą  jest  jednakże  ich  czworolicość.  Cheruby  są  cztery,  każdy  ma  cztery  skrzydła
i  czterema  twarzami  patrzy  na  świat.  Nam,  Słowianom,  bliskie  są  takie  wyobrażenia,  jako  że  nasi
przedchrześcijańscy  przodkowie  oddawali  cześć  takim  właśnie  czworolicym  bóstwom,  zwanym
"Światowidami".

Tego typu postacią był też rzymski bóg Janus, który miał dwie twarze, patrzące naprzód

i wstecz. Oczywiście czworolicość jest oznaką wszechwiedzy, a raczej wszechwidzenia, ogarniania jednym
spojrzeniem całego widnokręgu. Ale cztery twarze są jednocześnie oznaką tego, że kolisty widnokrąg został
podzielony na cztery kierunki, cztery strony świata.

Cztery  kierunki  i  podział  przestrzeni  na  czworo  wydaje  się  nam  czymś  zwyczajnym  i  banalnym.  Żyjemy
przecież  w  świecie,  w  którym  jest  aż  za  wiele  narożników  i  kątów  prostych; i oswojeni jesteśmy  z  mapami,
które dzielą świat prostokątną siatką geograficzną. Ale dla ludzi żyjących u początków cywilizacji, więc także
dla  dawnych  Semitów,  umiejętność  wyróżniania  czterech  kierunków  przestrzeni  w  terenie  była  sprawą
najwyższej wagi. Świat wydawał się zrazu chaosem równin, wzgórz, wąwozów. Ten, kto umiał w tej plątaninie
wyróżnić  wschód,  południe,  zachód  i  północ,  miał  poczucie  panowania  nad  chaosem  przestrzeni;  miał
poczucie, że wrogi świat przemienia się w przyjazny mu dom - albo wręcz w Dom Boga.

Zauważmy też, że rydwan Boga, który zobaczył Ezechiel, jest mandalą, czyli obrazem Całości Świata. Cztery
czworolice cheruby symbolizują ziemię, która - jako rozpięta na czterech kierunkach - musi być czworoboczna.
Ich  skrzydła  wskazują  na  żywioł  powietrza.  Kryształowa,  okrągła  kopuła  ponad  nimi  jest  obrazem  nieba.
Podobny  symboliczny  obraz  świata  widzieli  dawni  Chińczycy  w  postaci  żółwia:  cztery  łapy  tego  zwierzęcia
kojarzyły im się z ziemią, sklepiona skorupa przypominała kopułę niebios. Dlatego skorup żółwi używali do
wróżenia.  Klasyczne  mandale  używane  jako  wzór  do  medytacji  w  Indiach  i  w  Tybecie  mają  postać  koła
wpisanego  w  kwadrat:  koło  to  niebo,  kwadrat  -  ziemia.  Jeden  z  twórców  psychoanalizy,  Carl  Gustaw  Jung
odkrył, że obraz ten jest wrodzony ludzkiemu umysłowi i bywa rysowany nawet przez osoby, które nigdy się
czegoś podobnego nie uczyły.

Znaczące są też zwierzęta, które użyczyły twarzy cherubom. Lew i byk są typowymi kultowymi zwierzętami na
całym Bliskim Wschodzie. Byk był najpotężniejszym z zwierząt, które hodował człowiek; które było w jego
mocy (chociaż mogło się mu wymknąć). Hodowcy bydła byli zakochani w swoich potężnych bykach

i znakomicie ich uczucia rozumiemy! Lew z kolei był najpotężniejszym spośród zwierząt dzikich i drapieżnych;
także jedynym, którego mógł się obawiać byk. Lew był odwiecznym symbolem Słońca, byk zaś, ze swoimi
półksiężycowymi rogami, był pojmowany jako symbol Księżyca. Razem tworzyły parę dopełniających się

przeciwieństw, które są tak pomocne w zrozumieniu Porządku, jaki panuje pod niebem! Lwy, dodajmy tu na
marginesie, w czasach Biblii i jeszcze długo potem żyły w znacznej liczbie w Palestynie, w Syrii, w Egipcie.
Człowiek wytępił je dopiero niedawno, kiedy uzbroił się w broń palną.

Miano Byka i Lwa nosiły też dwa majestatyczne gwiazdozbiory leżące na rocznej drodze Słońca przez niebo.
W tamtych odległych czasach

Słońce wchodziło do Lwa, kiedy rozpoczynało się lato, a do Byka wcześniej,

z początkiem wiosny. Ślady tego porządku przetrwały do dziś w astrologii. Orzeł, kolejne zwierzę z wizji
Ezechiela, to inna nazwa gwiazdozbioru dziś zwanego Skorpionem; wejście tam Słońca było początkiem
jesieni. Zima zaś związana była z gwiazdozbiorem Wodnika, który w tamtej epoce, podobnie jak i dziś, bywał
wyobrażany jako postać ludzka. Stąd ludzka czwarta twarz cherubów.

Cztery twarze cherubów są więc obrazem czterech tak zwanych punktów kardynalnych nieba; symbolizują
zatem całość i pełnię nie tylko Ziemi, ale i Nieba. A ponieważ każde ze zwierząt (plus człowiek-Wodnik
czwarty) oznacza jedną z czterech pór roku, to cztery twarze symbolizują również całość i pełnię Czasu, jego
cyklicznych przemian.

I właśnie o zaznaczenie owej całości i pełni chodziło w wizji, w jakiej Jahwe ukazał się Ezechielowi. I właśnie
owa pełnia była dowodem dla wiernych, którzy słuchali opowieści Ezechiela, że to nie jakiś pustynny demon
go zwodził, ale że ujrzał Chwałę Pana we własnej osobie.

Bóg  podróżował  czworobocznym  rydwanem.  Również  przyszła  świątynia,  której  plany  objawił  Ezechielowi
miała  zostać  wzniesiona  na  planie  kwadratu  zorientowanego  według  czterech  stron  świata.  (I  dziś,  kiedy
budujemy  domy,  zwykle  dbamy,  by  ich  ściany  były  równoległe  do  czterech  kierunków!)  Ale,  jak  to  zawsze
dzieje się z czwórką, jeden jej element był wyróżniony i odmienny od innych. Oto jedna spośród czterech bram
świątyni  -  wschodnia  -  miała  być  stale  zamknięta,  gdyż  właśnie  ze  wschodu miał  przybyć  do  niej Jahwe  na
swoim  cherubowym  rydwanie  i  zamieszkać  w  jej  wnętrzu  na  zawsze.  A  na  pamiątkę  tego  wydarzenia  spod
wschodniej bramy świątyni (jak powiada w dalszym ciągu Księga Ezechiela) miał wytrysnąć strumień czystej
i uzdrawiającej wody i wzbierając z każdą milą popłynąć na wschód, by użyźnić pustynię.

Praktyka  symbolicznego  zaznaczania  Czterech  Kierunków,  oddawania  im  czci  i  łączenia  z  nimi  magicznych
zwierząt  i  innych  symboli,  jest  rozpowszechniona  w  wielu  rejonach  świata.  Wspomnę  tu  tylko  dla  porządku
o  Indianach  z  ludu  Lakota,  u  których  świętym  zwierzęciem  kierunku  wschodniego  jest  Orzeł,  kierunku
południowego  -  psotny  Kojot,  zachodu  -  Niedźwiedź  (lub  Kruk),  Północy  zaś  -  Biała  Krowa  Bizona.
Kierunkom  tym  odpowiadają  też  cztery  kolory:  żółty,  czerwony,  czarny  i  biały;  a  także  poranek,  południe,
wieczór  i  noc;  wiosna,  lato,  jesień  i  zima,  oraz  początek,  dojrzałość,  schyłek  i  mądrość.  Kiedy  sam  brałem
udział  w  pewnych  obrzędach  rodem  z  dawnych  prerii  Ameryki,  miałem  wrażenie,  że  byłem  niedaleko  wizji
Ezechiela. I dwa spośród zwierząt mocy, patronujących czterem kierunkom, były te same lub prawie te same:
chodzi o Orła i Byka-Bizona.

Przypisy

4. Wspomniane wydarzenia miały miejsce w roku 597 pne. Wówczas to władca imperium

nowobabilońskiego,  Nabukadnezar  (imię  to  bywa  pisane  też  Nabuchodonozor)  zdobył  Jerozolimę,  wziął  do
niewoli  króla  judzkiego  Jojachina,  a  wraz  z  nimi  uprowadził  do  Babilonu  kilka  tysięcy  ludzi  spośród
żydowskiej  elity.  Wśród  wysiedlonych  był  Ezechiel.  Nie  był  to  jednak  koniec  tragedii  Jerozolimy.
Nabukadnezar ustanowił w Jerozolimie marionetkowego władcę Sedekiasza. Gdy ten zaczął być nieposłuszny -
11  lat  później,  w  roku  586  pne.  -  babiloński  wódz  Jerozolimę  zburzył,  spalił  świątynię,  dokonał  rzezi
mieszkańców, a ocalałą ludność żydowską wysiedlił nad Eufrat. Zdarzenia te są wspomniane w dalszej części
Księgi  Ezechiela,  gdyż  opisane  w  niej  objawienia  prorok  otrzymywał  od  Jahwe  na  przestrzeni  ponad
dwudziestu lat.

5. Imię Światowid w istocie wzięło się z błędnego odczytania zapisanego w niemieckich kronikach imienia

Zuanthevit  =  Świętowit  -  gdyż  tak  nazywało  się  jedno  z  bóstw  czczonych  przez  Słowian  z  zachodniego
Pomorza.  Imię  Światowid rozumiemy  jako: "ten,  który  widzi  świat";  natomiast Świętowit  znaczyło: "święty,
potężny". Imię Światowid przylgnęło do kamiennego posągu-słupa o czterech twarzach, który wydobyty z rzeki
Zbrucz na Podolu, przechowywany jest w Muzeum Archeologicznym w Krakowie. Bardzo prawdopodobne, że
jest to wyobrażenie czwórcy słowiańskich bogów, z których naczelnym był Perun.

6. Zanim w Izraelu upowszechnił się zakaz sporządzania posągów Boga, Jahwe bywał czczony pod postacią

byka. Ślady tego kultu wspomina Biblia mówiąc uszczypliwie o posągach "złotego cielca". Aby uczynić zadość
kojarzeniu Boga z bykiem, Salomon w swojej świątyni umieścił kadzie oparte na posągach byków z brązu.

7. Dziś Słońce na początku lata jest w Bliźniętach; 2000 lat temu lato zaczynało się od wejścia Słońca do

Raka. To przesuwanie się gwiazdozbiorów względem położenia Słońca w różnych porach roku jest skutkiem
precesji osi obrotu Ziemi. Cały cykl precesji liczy około 26 tysięcy lat.

8. Nieco psuje ten klarowny obraz kolejność twarzy, inna niż niebieskich gwiazdozbiorów. Południowa

twarz cheruba była człowiecza, czyli zimowy znak  Wodnika był skierowany ku południowi. Lew ("z prawej
strony")  patrzył  więc  na  wschód,  Byk  ("z  lewej")  patrzył  na  zachód,  a  Skorpion-Orzeł  ("z  tyłu")  na  północ.
Jednak  gdy  gwiazdozbiór  Wodnika  widoczny  jest  na  południu,  to  Skorpion  jest  na  zachodzie,  Lew
(niewidoczny) na północy i Byk na wschodzie.

Kain

Opowieść o tym, jak syn Adama, Kain, zabił swego brata Abla, znają chyba wszyscy - tak samo jak historię
o skuszeniu Adama i Ewy przez węża w Edenie. Przypomnijmy sobie jednak główne fakty:

Dwóch  synów  mieli  Adam  i  Ewa:  Kaina,  który  był  rolnikiem,  i  Abla  -  pasterza.  Pewnego  razu  obaj  złożyli
Bogu ofiary: Kain z plonów rolnych, Abel  - z pierwszych zwierząt, które mu się urodziły. Bóg przyjął ofiarę
Abla, Kainowej zaś nie przyjął. Kiedy Kain przyszedł do Boga z protestem, ten oświadczył mu, że on, Bóg, ma
prawo  robić  co  chce,  i  nie  Kainowa  sprawa  osądzać  Boże  wyroki.  Kain  wyładował  swoją  złość  na  bracie:

I wszczął Kain kłótnię z bratem swym Ablem, a gdy pewnego dnia byli w polu, rzucił się na brata Abla
i zabił go.

(Ks. Rodz. 4, 8) Bóg pyta:

Gdzie jest brat twój?

A Kain odpowiedział słynnym zdaniem:

Czyż

jestem stróżem brata mego?

(Tamże, 4, 9) Bóg wymierzył Kainowi sprawiedliwość: wyklął go ze swej

ziemi i skazał na tułaczkę. Kain zaprotestował przeciw temu wyrokowi, mówiąc:

Każdy, kogo spotkam,

zabije mnie.

(Tamże, 4, 14) Więc Bóg uczynił Kainowi znak, który miał go chronić przed zabójcami. Kain

wyniósł się z Bożej ziemi i zamieszkał w kraju Nod, czyli "Tułactwo", na wschód od Edenu. Tam ożenił się,
spłodził syna imieniem Henoch, a jego imieniem nazwał miasto, które założył.

Myślę,  że  każdy  współczesny  czytelnik,  czytając  tę  opowieść,  trzyma  stronę  Kaina.  Bo  chociaż  nie  jest  to
bohater pozytywny  - zabił przecież rodzonego brata  - to jakże tragiczny. Opowieść ta posiada klimat greckiej
tragedii, w której śmiertelnicy cierpią dlatego, że nieopatrznie ściągnęli na siebie zawistne oko bogów. Kainowi
dzieje  się  przecież  niezasłużona  niesprawiedliwość:  oto  Bóg,  nie  wiadomo  dlaczego,  nie  chce  przyjąć  jego
ofiary  i  przemawia  do  niego  jak  do  kogoś  z  góry  potępionego.  Gniewu,  jaki  w  nim  wzbiera,  Kain  nie  może
wyładować na Bogu, więc obrywa się jego bratu. Chcemy wierzyć, że nie było to morderstwo z premedytacją,
ale  wypadek  podczas  sprzeczki.  Po  prostu  Kain  miał  silniejszą  rękę...  Bóg  zapewne  też  nie  uważał  go  za
skończonego  zbrodniarza,  bo  ukarał  go  raczej  lekko:  wygnał  go  "sprzed  swego  oblicza"  (Co  oznacza,  że
historia  ta  pochodzi  z  owych  dawnych  czasów,  kiedy  Żydzi  sądzili,  że  gdzieś  na  Jordanie  kończy  się  kraj,
którego Jahwe dogląda ze swego tronu...)

Opowieść ta jest utkana sprzecznościami. Kogo niby bał się Kain, skoro oprócz niego i jego rodziców jeszcze
żadnych ludzi nie było na ziemi? Skąd się wzięła dziewczyna, którą poślubił, i czy przypadkiem nie była jego
siostrą? Temu, kto by śmiał uderzyć Kaina, Bóg grozi siedmiokrotną zemstą. Dlaczego? I dlaczego w trakcie
rozprawy nad Kainem zmienia front i zamiast potępić zabójcę, zaczyna go chronić? I wreszcie, o co się pobili
bracia - o względy Boga, czy może o coś innego? A przede wszystkim, nie wiadomo, jaki jest morał całej tej
historii. W końcu Kain okazuje się przecież człowiekiem sukcesu: zakłada swój ród (rzecz bardzo ważna dla
ludów starożytnych) i buduje pierwsze miasto. Kain-bratobójca okazuje się pierwszym twórcą cywilizacji!

Historia Kaina wydaje nam się niedokończona lub niepełna. Zapewne w czasach, kiedy ją zapisywano, lud
Izraela znał ją w całości jako ustne podanie, a pewnie nawet opowiadał sobie wiele wariantów tej sagi. Dziś ta
tradycja wygasła i jesteśmy zdani na domysły.

Na Kainie nie kończą się zagadki. Dalszy ciąg czwartego rozdziału Księgi Rodzaju jest wykazem kolejnych
jego potomków. Piąty z kolei (prawnuk jego wnuka) ma na imię Lamech. Ów Lamech ma synów: Jabala, który

jest pasterzem, Jubala, który jest muzykiem, i jeszcze z drugiej żony ma syna Tubal-Kaina - kowala, oraz
piękną córkę imieniem Naama, co znaczy "Urodziwa". W wersecie 23 tego samego rozdziału, Lamech do
swych żon wypowiada takie oto dramatyczne zdanie:

Zabiłem męża na ranę moją i młodzieńca na bliznę

moją. Bo siedmiokroć pomszczony będzie Kain, ale Lamech - siedemdziesiąt siedem razy.

I nic

więcej! Rozdział się kończy, zaś autorzy Biblii zaczynają opowiadać o dziejach rodu nieznanego dotąd syna
Adama, imieniem Set. Znowu uważny czytelnik zauważa tu ślad jakiejś skrywanej rodzinnej tajemnicy.

Genialny polski badacz Biblii, Artur Sandauer, odkrył, że zapewne obie te historie opowiadały o tym samym.
Była to opowieść o kazirodczej miłości brata do siostry: Tubal-Kain (lub Kain) pokochał swoją rodzoną siostrę,
Naamę, do której większe prawa miał jej brat przyrodni, Jabal (albo Abel, imiona są łudząco podobne). Kain
(lub  Tubal-Kain)  zabił  Abla  (lub  Jabala),  zaś  ojciec  obu  braci,  Lamech,  był  zmuszony  wymierzyć
sprawiedliwość  zabójcy  -  i  śmiercią  ukarał  własnego  syna,  Kaina.  Zbrodnia  Kaina  (Tubal-Kaina)  wołała
o  siedmiokrotną  pomstę  do  nieba,  ale  jego  własny,  Lamecha,  krwawy  czyn  -  wołał  o  pomstę...
siedemdziesięciosiedmiokrotną!

Z jakichś powodów redaktor, który spisywał Księgę Rodzaju, postanowił przerobić ów mroczny i tragiczny (jak
u Greków) mit - w umoralniająca przypowieść o pierwszym zabójstwie.

Ale  to  nie  koniec:  dzieje  Kaina  odkrywają,  niby  starożytne  wykopalisko,  kolejne  piętra  zabytków  pod  sobą.
Moglibyśmy  przerwać  nasze  dociekania,  gdyby  nie  padło  wcześniej  słowo  "kowal".  Tubal-Kain,  czyli  jakby
drugie wydanie Kaina, jest przecież kowalem. Również samo imię Kain jest znaczące i w pewnych językach
semickich znaczy właśnie: kowal. To jest ważny ślad: Kain zapewne był w pierwotnych odmianach tego mitu
nie  rolnikiem,  ale  kowalem.  A  skoro  był  kowalem,  to  od  razu  rozumiemy,  dlaczego  także  był  założycielem
miasta. Kuźnie i huty-dymarki miały przecież swoje stałe siedziby i gromadziły ludzi, którzy ani nie koczowali
wraz ze swym bydłem, ani nie uprawiali roli, bo nie mieli czasu ni warunków po temu w swoich skalistych,
lecz  obfitujących  w  rudy  górach.  Kowale-metalurgowie  byli  zarazem  budowniczymi  miast!  I  obie  te  rzeczy:
stałe,  umocnione  miasta,  oraz  broń  i  sprzęty  z  metalu,  razem  składają  się  na  cywilizację.  Już  zaczynamy
rozumieć, skąd brała się nasza sympatia do Kaina. Tylko dlaczego Bóg go tak nie lubił?

Znowu  wyjaśnia  to  jego  zawód  -  kowal.  Przypomnijmy  sobie  inną  postać  ze  starożytnych  opowieści,
najbardziej znanego spośród boskich kowali, greckiego Hefajstosa. Jego również Bóg Najwyższy, czyli Zeus,
dziwnie  nie  lubi.  Nie  lubi  go  także  jego  matka,  boska  Hera.  Najpierw  Hera,  a  później  Zeus,  z  błahych
powodów, srodze go karzą, zrzucając na ziemię ze szczytu siedziby bogów, Olimpu. (Czyż nie przypomina to
nam do złudzenia Kaina, wygnanego przez Jehowę do przeklętej ziemi Nod?) Hefajstos, strącony przez Zeusa,
podczas  upadku  na  ziemię,  łamie  sobie  obie  nogi  i  odtąd  pozostaje  kulawy.  (Cielesna  skaza  Kaina  jest
łagodniejsza - ma tylko "znak" od Boga; domyślano się, że było to piętno na czole).

Po tych przykrych przygodach z bogami Hefajstos staje się złośliwy. Zabawia się kosztem niebian, chwytając
ich i krępując niewidzialnymi sieciami. Tak dręczy swoją matkę Herę, tak mści się na swojej żonie Afrodycie,
która zdradziła go z Aresem.

A więc jest to bóg-psotnik i złośliwiec, trikster - bo tak nazwali fachowo

i z angielska etnografowie tę postać, występującą w mitach wielu ludów. Ale trikster bywa zwykle też
zręcznym twórcą, rzemieślnikiem-artystą - i takim właśnie jest Hefajstos, który dla bogów i herosów wykuwa
broń, zbroje i kosztowności. Zapewne także Jehowa oszczędził Kaina i obłożył zabójcę ochronną klątwą, czyli
tabu, bowiem ów, jako zręczny rzemieślnik, był dlań użyteczny.

W mitach, nie tylko greckich, niechęć bogów nieba do kowali ma postać błędnego koła: ci dlatego, że są nie
lubiani przez bogów, czynią im przykrości, a niebianie, jakby na wyrost i zawczasu, wypędzają ich ze swoich
siedzib i skazują na poniewierkę. Kain trafia do pustynnego Nod, Hefajstos na cuchnącą siarką Etnę. Oba te
miejsca nie nadawały się do zamieszkania przez ludzi.

Boscy kowale z różnych mitologii są zazwyczaj kulawi. Nie musi to wcale oznaczać, że dawni władcy swoim
rzemieślnikom rzeczywiście łamali nogi. Przyczyna jest raczej symboliczna. Kowale-bogowie, albo herosi, jak
Kain, są odbiciem rzeczywistych kowali i metalurgów, jacy działali w zamierzchłej starożytności i wytapiali
najpierw  miedź,  cynę  i  brąz,  także  srebro  i  złoto,  a  później  również  żelazo.  To  była  prawdziwa  magia!
Wyobraźmy  sobie:  do  tej  pory  mężczyźni  sporządzali  narzędzia  z  kamienia,  łupiąc  go  i  wygładzając,  a  tu
zjawiają się tajemniczy przybysze, którzy budują piece, w nich przemieniają kamień w ognistą ciecz, a z niej
formują  ostre,  śmiercionośne,  połyskliwe  jak  piorun  na  niebie  narzędzia...  To  była  przecież  umiejętność

nadludzka.  Wtedy  to  mogła  się  zrodzić  legenda  o  alchemikach,  potrafiących  z  "kamienia  filozoficznego"
wytworzyć  dowolne  bogactwa.  Umiejętności  kowali-metalurgów  musiały  się  wydawać  jakąś  tajemnicą
wykradzioną  bogom

z niebios; i z pewnością sami kowale, stowarzyszeni w tajemne bractwa, dobrze

pilnowali swoich sekretów, a nowych czeladników pouczali przy pomocy mitycznych opowieści.

Echem tych samych wyobrażeń jest inny grecki mit, o Prometeuszu, który wykradł bogom z nieba ogień,
a w odwecie za ten czyn Zeus przykuł go do skały.

Kowale czynili cuda, które wyglądały jak stosowana w praktyce wiedza niebiańskich bogów, ale zarazem byli
najściślej związani z ziemią. Ryli, niby krety jakieś, korytarze pod ziemią, by wydobyć z nich rudę. Tę ziemistą
substancję za pomocą boskiego ognia przemieniali w coś jakby błyskawica: w metal. Przywiązanie kowali do
ziemi, ich związek z żywiołem ziemi, symbolicznie wyrażano w opowieściach poprzez ich kulawość.
Zauważmy, że wszelkie potwory, które wyłaniają się z ziemi, mają słabe nogi, chwieją się na nogach, ciężko
stąpają lub są kulawe. Chwiejnie stąpał uczyniony z gliny Golem. Śladem tego jest też powiedzenie "kolos na
glinianych nogach".

Kowale, magiczni robotnicy ziemi, mieli swoje sekretne obrzędy, całą osobną religię. Ostro oddzielali się od
reszty społeczności swoich czasów. Stąd już krok do wniosku, że byli oddzieleni także od niebieskich bogów,
których czcił pasterz i rolnik. Oddzieleni - a więc wyklęci. Klątwa może być śladem dawnego grzechu, zbrodni
- tak jak morderstwo Kaina i niejasna przewina Tubal-Kaina. Owo oskarżenie kowali o przestępstwa
przerodziło się następnie w przypisanie im skłonności do złośliwych figlów.

Ogień był narzędziem i wysłannikiem bogów Nieba, do których należał także bóg Semitów, zwany El, Baal
i wreszcie Jahwe. Ogień służył im do pożerania ofiar, które składali im ludzie. Kowale, jak wyobrażano sobie,
skradli ten ogień bogom razem z ich wiedzą i użyli go do własnych praktyk. Dlatego Jahwe nie przyjął ofiary,
którą przy pomocy przywłaszczonego ognia usiłował mu złożyć Kain.

Po czym Kain musiał, zgodnie ze swoim losem kowala, wyruszyć w miejsca nieużyteczne ani dla bogów ani
dla ludzi, i tam zbudował swoje miasto.

Przypisy

9. Hefajstos, Afrodyta i Ares stanowią podobny "trójkąt" jak Tubal-Kain, Naama i Jabal. Tak samo są

rodzeństwem (wszyscy byli dziećmi Zeusa), a bracia rywalizują o względy siostry, przy czym jeden z nich ma
większe od drugiego do niej prawa. Imię Afrodyta bywało rozumiane jako "podniecająca", podobnie jak Naama
to "urodziwa".

10. Istnieje też w mitach wątek, że kowal (lub bóg-kowal) był stwórcą świata, lub porządku na świecie, że

stworzył Słońce itp. Fakt ten pozwala dodatkowo zrozumieć, dlaczego istniała sprzeczność i konflikt pomiędzy
kowalem a resztą bogów. Pojmowanie kowala jako stwórcy przetrwało przysłowiu "każdy jest kowalem
swojego losu", które jest rzymskiego pochodzenia.

11. Mityczny kowal, jako istota kulawa i na wpół podziemna, przypomina wyobrażenie diabła. Ten również

zamieszkuje podziemie (piekło i kuźnia to miejsca niezmiernie podobne!) i ma nogi ptasie, kozie lub końskie -
albo tylko jedną nogę taką. Znowu mitologiczna myśl zatacza koło, gdyż Kain był uważany, obok Judasza, za
jedną z postaci diabelskich i przeklętych.

12. Ostatnie trzy stulecia dopisały nieoczekiwany dalszy ciąg historii demonicznego kowala Kaina. Jak Kain

wygnany na pustynną ziemię Nod zbudował w niej pierwsze miasto, tak rozwijająca się w Europie od 18 wieku
cywilizacja przemysłowa zakładała swoje górniczo-hutnicze ośrodki zrazu w miejscach odległych, odludnych
i wcześniej bezużytecznych: w górach wschodniej Anglii, u nas w pustych lasach nad Przemszą na Górnym
Śląsku, i w Rosji na ziemiach wcześniej zwanych Dzikimi Polami.

Warto też przypomnieć w tym miejscu, że marksiści, jawnie nazywający swój ruch "prometejskim" (czyli
nawiązujący do mitu o kowalu zbuntowanym przeciw bogom) swoją siłę czerpali z kainicznego przemysłu
ciężkiego, do ostatka i ponad miarę inwestując w wielkie piece i zbrojenia, co ich ostatecznie zgubiło.

Mojżesz,
czyli dziecko wyjęte z wody

Nikt w takim stopniu jak Mojżesz nie wpłynął na losy narodu żydowskiego. Biblia kreśli jego wyrazisty obraz
jako męża bożego, jako proroka, którego ustami przemawia sam Jahwe, jako czarodzieja słynnego licznymi
cudami; a także jako wodza, który wyprowadził Żydów "z ziemi egipskiej, z domu niewoli", oraz prawodawcy,
który nadał im prawo, któremu do dziś pozostają posłuszni.

Jeśli jednak przyjrzeć się bliżej wersetom Biblii, zauważymy, że jest to postać tajemnicza. Autorzy Świętych
Ksiąg, tak rozmiłowani w genealogiach, w owych długich wyliczankach kto mianowicie kogo spłodził,
o przodkach Mojżesza milczą. Jego ojciec i matka nie są wymienieni z imienia. Wiadomo też, że miał syna
i córkę, ale o jego dalszych potomkach historia Izraela również milczy, co oznacza, że w późniejszych czasach
nikt z Żydów nie uważał się jego potomka. Nie wiadomo też w jakich okolicznościach zmarł i gdzie jest lub był
jego grób. Mojżesz pojawia się nieomal znikąd, dopełnia swego wielkiego dzieła - objawienia Żydom ich Boga
- po czym odchodzi znowu w nicość. Również jego narodziny były niezwykłe i o tym właśnie tutaj opowiemy.

Od kilku pokoleń Żydzi mieszkali w Egipcie, dokąd przyprowadził ich Józef, syn Jakuba. Było ich coraz więcej
i  królowie  egipscy  zaczęli  ich  prześladować.  W  końcu  faraon  nakazał  zabijać  wszystkich  nowonarodzonych
chłopców.  Pewna  kobieta z  plemienia  Lewiego  urodziła  syna.  Najpierw  ukrywała  go  przez  trzy  miesiące,  aż
w końcu sporządziła koszyk z trzciny, uszczelniła go żywicą i smołą, włożyła dziecko do tej trzcinowej łódki
i spuściła do rzeki. Posłała jednak swoją starszą córkę, by ta obserwowała, co się stanie. Koszyk, który utkwił
w  sitowiu,  spostrzegła  egipska  królewna,  która  wraz  ze  swymi  dwórkami  przyszła  w  to  miejsce.  Królewna
znalazła  dziecko,  dała  mu  na  imię  Mojżesz,  co  oznaczało  "wyciągnęłam  go  z  wody",

zaś bystra siostra

uratowanego bezzwłocznie poleciła swoją i jego matkę jako mamkę, która mogłaby wykarmić niemowlę. Tak
też się stało, i Mojżesz trafił najpierw z powrotem w objęcia swej rodzonej matki, a potem, z przybraną matką-
królewną - na dwór

faraona...

Ileż niesamowitości w tej historii! Okrutny tyran każe zabijać wszystkich nowonarodzonych, jak później Herod.
Mały bohater zostaje cudem ocalony od niechybnej zagłady, jak później Jezus. Dziecko dostaje dwie matki, jak
mały Budda. I wreszcie ten motyw opowieści, który nas najbardziej interesuje: rzucenie w koszu do wody
i wyłowienie dziecka z rzeki.

Otóż  opowieść  o  dziecku  wyłowionym  z  rzeki  powtarza  się  w  mitologiach  wielu  ludów.  Niemal  identyczną
sagę  opowiadano  o  Romulusie,  założycielu  Rzymu.  Był  on  dzieckiem  westalki  imieniem  Rea  Silvia.
Westalkom, jak wiadomo, nie wolno było pod karą śmierci współżyć z mężczyznami, ale Silvia poczęła synów
nie z żadnym śmiertelnikiem, a z bogiem Marsem. Synów - gdyż porodziła bliźnięta, Romulusa i Remusa. Nie
mogąc  ich  wychowywać,  ukryła  niemowlęta  w  korycie,  które  spuściła  z  nurtem  Tybru.  Ta  łódka  z  dziećmi
utknęła  w  korzeniach  figowca,  a  malcami  zaopiekowały  się  zwierzęta  przysłane  przez  Marsa:  dzięcioł  oraz
wilczyca, która je wykarmiła. (Potem Romulus założył Rzym, a podczas tej uroczystości zabił brata jak Kain,
ale to już inna historia...)

Mojżesz żył około 3300 lat temu. Początki Rzymu to czasy około 2700 lat temu. Lecz w zupełnie innej epoce:
400 lat temu, i w świecie, który nic nie wiedział ani o dawnych Żydach, ani o Rzymie - w mroźnej Mandżurii -
opowiadano taką historię o początkach królewskiego rodu, który wydał władców, którzy podbili sąsiednie
i potężne Chiny...

Daleko,  w  Białych  Górach  jest  źródło,  które  rozlewa  się  w  jezioro.  Przylatują  tam  niebianki,  aby  się  kąpać.
Pewnego  razu,  kiedy  trzy  Córki  Nieba  zażywały  kąpieli,  przyleciała  Sroka  i  na  szatach  najmłodszej  z  nich
położyła cudowną brzoskwinię. Boginka nie chciała się dzielić z siostrami i kazała im lecieć najpierw, a sama
została i zjadła owoc. A kiedy próbowała sama unieść się w powietrze, okazało się, że jest to niemożliwe - była
zbyt  ciężka  i  zrozumiała,  że  poczęła  dziecko.  Musiała  pozostać  w  górach  i  czekać,  aż  urodzi,  a  dziecko
podrośnie.  Urodziła  chłopca,  który  na  szczęście  szybko  się  rozwijał,  tak  iż  po  trzech  miesiącach  umiał  już
mówić. Wtedy matka sporządziła skrzynkę z kory, w środku umieściła dziecko i skrzynkę spuściła z biegiem
rzeki,  a  sama  uniosła  się  wreszcie  do  nieba.  Dziecko  wyłowił  i  wychował  pewien  starzec,  a  syn  niebianki  -
imieniem Bukuri Jongszon - został pierwszym władcą Mandżurów.

Różne  epoki,  kraje,  strefy  klimatyczne  -  a  historie  są  łudząco  podobne.  Cudowne  dziecko,  które  wyrasta  na
herosa-założyciela  państwa  (lub  narodu  czy  religii),  nie  przychodzi  na  świat  w  zwykły  sposób.  Ludziom
objawia się jako wyłowione z wody. Przybywa do swego ludu niesione nurtem rzeki, w koszyku, do którego
złożyła  je  zapobiegliwa  matka.  Historie  te  czynią  wręcz  wrażenie,  że  właściwą  rodzicielką  tego  dziecka  jest
sama  woda.  Ciekawe,  że  ten  mityczny  wątek  jest  żywy  do  dziś:  znam  współcześnie  śnione  sny,  w  którym
pojawia się dziecko płynące z nurtem rzeki, dziecko wyłowione z wody.

Jaka idea wyraża się poprzez te opowieści? W języku mitów, który jest jednocześnie językiem naszych snów,
a więc także głosem naszej podświadomości, woda ma szczególne znaczenie. Woda jest obrazem pierwotnego
chaosu: jest pierwotną pra-substancją, z której wyłonił się wszelki ład i wszelkie życie. Woda jest zarazem
przeogromnym zbiornikiem ożywiającej mocy. Skoro kiedyś, na początku świata (kiedy "duch Boży unosił się
nad wodami"), wszystko co istnieje, wynurzyło się z wody, rodząc się z niej, to i teraz, w zwykłych czasach,
woda ma moc oczyszczania rzeczy z ich skażeń i zanieczyszczeń, a więc ma także moc przywracania
pierwotnego porządku, tego porządku istnienia, kiedy wszystkie byty były nowe, świeże, potężne i pełne sobie
właściwej istoty.

Dlatego właśnie Tetis, matka Achillesa, chcąc zapewnić swemu synkowi nieśmiertelność, zanurzyła go
w wodzie - w szczególnej wodzie, w rzece Styks, która rozdziela światy żywych i umarłych (ale niestety
zapomniała zanurzyć jego pięty, która pozostała śmiertelna).

Dlatego też - z powodu oczyszczających i przywracających do życia mocy wód - Zaratusztra, wielki prorok
Persów, pierwsze swoje objawienie, podczas którego stanął u stóp Boga Ahuramazdy, miał pośrodku nurtu
rzeki, przez którą brodził. Podobnie, Jezus swoją misję rozpoczął od chrztu w nurcie Jordanu. Taki też sens ma
dzisiejszy sakrament chrztu, którym jest u katolików symboliczne tylko polanie głowy - ale już np. Świadkowie
Jehowy zanurzają w wodzie całe ciało.

Rozumiemy  już  teraz,  że  kiedy  na świat  przychodzi  wielki człowiek,  którego  zadaniem  jest  ustanowić  nowy
porządek w świecie, nie wystarcza, by po prostu urodził się z ojca i matki jak wszyscy ludzie. Musi jeszcze
zaczerpnąć owej oczyszczającej i ożywiającej mocy wód. Musi po raz drugi narodzić się z wody  - być w nią
rzucony, oddany jej falom i ponownie wynurzyć się z jej odmętów. Kontakt z wodą, czyli z żywiołem chaosu,
który jest jednocześnie źródłem wszelkiej mocy, jest konieczny do tego, aby dzieło, które ów bohater powoła
do  życia  -  czy  to  religia  Żydów,  państwo  Rzymian  czy  dynastia  Mandżurów  -  było  silne  tą  samą  siłą,  która
powołała do życia cały kosmos, a która to siła zawiera się w wodach.

Przypisy

13. Po hebrajsku moszeh znaczy "wyjęty z wody". Imię Mojżesz zapewne jednak pochodzi od egipskiego

słowa mesu - "dziecko, syn"; i być może jest skrótem dłuższego imienia podobnego do Ra-mesu ("syn boga
Re" - Ramzes) czy Tot-mesu ("syn boga Tota" - Tutmozis).

14. Wg. II Księgi Mojżeszowej, 2.1-10.

15. Mandżurowie zajęli Pekin w roku 1644.

16. Wg.: J. Tulisów, "Legendy ludów Mandżurii, Warszawa 1997.

Jahwe, Bóg Ognia

Bóg w religii żydowskiej nie ma ludzkiej postaci, w jakiej lubili sobie wyobrażać swoich bogów Grecy, nie ma
tym bardziej postaci zwierzęcej ani ludzko-zwierzęcej, pod jaką czcili swoje bóstwa Egipcjanie, a niekiedy
także mieszkańcy Mezopotamii lub Hindusi. Bóg Żydów przemawiał do swych proroków jako Głos, ukazywał
im widzenia; a ci nieliczni, którzy, jak Ezechiel, dostąpili do oglądania go, w istocie widzieli tylko otaczających
go aniołów i towarzyszące mu nieziemskie zjawiska - On sam pozostawał blaskiem, przy którym ślepły ludzkie
oczy. W Dziesięciu Przykazaniach, które Mojżesz otrzymał odeń na Synaju, zostało wyraźnie nakazane Żydom,
aby powstrzymali się od sporządzania wizerunków swojego Boga:

Nie będziesz miał innych bogów obok

mnie. Nie czyń sobie podobizny rzeźbionej czegokolwiek (...) Nie będziesz im się kłaniał i nie
będziesz im służył (...)

(II Księga Mojżeszowa, 20, 3-5). We fragmencie tym zakłada się, że wszelkie

naoczne, rzeźbione podobizny, a zapewne i malowane, są automatycznie wizerunkami obcych bogów, których
Żydom nie wolno stawiać obok ich Boga. Jahwe życzył sobie pozostać bez widzialnej postaci.

Jednakże  w  Biblii  znaleźć można  mnóstwo  fragmentów  świadczących  o  tym,  że  Przedwieczny  ukazywał  się
swoim wyznawcom i prorokom, a ci widzieli go; i wydaje się, że najchętniej Jahwe przybierał wtedy postać
ognia.  Czy  to  wystarczy,  by  określić  Go  mianem  Boga  Ognia?  Na  pewno  nie.  Ani  Mojżesz,  ani  późniejsi
prorocy,  nie  zgodziliby  się  na  to,  aby  stwórcę  całego  świata  uznać  za  szczególnego  patrona  jednego  tylko
żywiołu.  Wydałoby  im  się  to  z  pewnością  jakimś  niedopuszczalnym  ograniczeniem  Jego  potęgi.  Ale  dziś
wiemy, że Żydzi, zanim stali się wyznawcami Jedynego Boga, przeszli długą drogę i ich religijne wyobrażenia
zmieniały się. Kiedy czytamy  Biblię, co raz znajdujemy ślady dawniejszych wierzeń, całe ich warstwy, niby
kolejne pokłady zabytków wykopywanych przez archeologów.

Odczytując te ślady możemy przypuszczać, że Jahwe, zanim stał się dla swych wyznawców bogiem naczelnym,
potem zaś jedynym, był zrazu istotą pełną mocy, ale ściśle związaną z przejawami żywiołu ognia: płomieniem
i światłem, także burzą, a może również z wybuchami wulkanów. Semiccy koczownicy z Bliskiego Wschodu,
spośród których wyodrębnili się Izraelici, przyjęli wiele wpływów od ludów indoeuropejskich, którzy również
pierwotnie  byli  wędrownymi  pasterzami,  hodowcami  owiec,  bydła  i  koni,  a  także  mistrzami  walki  orężem
z brązu na szybkich rydwanach. Na ziemie Syrii i Palestyny, aż po Egipt, docierali Hetyci, lud indoeuropejski,
który czcił Boga Ognia i Burzy,  znanego pod wieloma imionami, z  których Teszub jest najbardziej znanym.
Później,  za  czasów  legendarnego  Samsona,  najechali  Ziemię  Świętą  Filistyni,  krewni  Greków  i  jak  oni,
Indoeuropejczycy. Wreszcie w czasach, kiedy Żydów pognano w niewolę do Babilonu, zza gór na wschodzie
wynurzył  się  inny  potężny  indoeuropejski  lud  -  Persowie,  których  wyobraźnią  zawładnął  prorok  Zaratustra
i głoszony przezeń Bóg Ahura Mazda, bóg światła, czczony pod widzialną postacią wiecznie płonących ogni:
Baga Wazyrka Ahuramazda...

Persowie przyjęli Żydów jak swoich: najwyraźniej słysząc o Jahwe uznali, że

pod tym imieniem kryje się Istota nie różna od ich świetlistego bóstwa. Inaczej nie uwolniliby Żydów
z babilońskiej niewoli. Pomijając inne względy, zorganizowanie ich powrotu do Jerozolimy było kosztowne
i obciążało skarb perskich królów...

Znajdźmy więc w Biblii fragmenty świadczące o ognistej naturze Jehowy.

Dawno świat już został stworzony, minęły czasy praojca

Adama

, odszedł w mrok historii

potop

, z którego

uratował się Noe - gdy do Kanaanu przywędrował

Abraham

. Abraham zawiera z Jahwe szereg przymierzy,

a  najważniejsze  ma  miejsce  gdzieś  pod  Sodomą,  z  której  królem  stoczył  właśnie  zwycięską  bitwę.  Jahwe
nakazuje Patriarsze zabić zwierzęta na ofiarę, a z ich rozciętych połówek uczynić jakby krwawą ulicę, po której
Abraham,  przechodząc,  wezwie  na  swą  głowę  podobny  los,  gdyby  miał  przysięgi  nie  dotrzymać.  Abraham
obiecywał  Bogu  wierność,  Jahwe  jemu  -  ziemię  i  wspieranie  swą  opiekuńczą  mocą.  Abraham  zwierzęta

...rozciął pośrodku i położył jedną ćwierć naprzeciw drugiej, ptaków zaś nie ćwiartował. I spadł sęp na
ścierwo, ale go Abram przepłoszył. Miało się zaś ku zachodowi, sen zmorzył Abrama (...) Słońce
zaszło, mrok nastał, aż oto - popatrz! - dym jak z pieca i płomienna żagiew zaczęła się przesuwać
między częściami mięsiwa. Dnia tego zawarł Bóg przymierze z Abramem...

(I Ks. Mojż. 15, 9-18)

Rytuał składania przysiąg na połowy rozrąbanego zwierzęcia był szeroko znany na Stepach Azji - w historii
władcy Mongołów, Czyngiz Chana, czytamy o bardzo podobnych obrzędach. Tu jednak drugą stroną
przymierza jest Bóg: pod postacią płonącej i dymiącej pochodni, która unosiła się w powietrzu.

W dalszej części Księgi Rodzaju czytamy, jak Bóg gubi miasto Sodomę przy pomocy ognia - ale że wcześniej,
z okazji potopu, zdarzało mu się już ludzkość wytracać wodą, więc tego przypadku nie należy uważać za
dowód jego ognistej natury.

Wiele danych wskazuje na to, że właściwym twórcą religii żydowskiej był Mojżesz i że to on właśnie wskazał
współplemieńcom Jahwe jako ich właściwego boga. Dopiero po objawieniach, jakie miały miejsce za
Mojżesza, Żydzi doszli do wniosku, że tego samego boga czcili również ich dawniejsi praojcowie, wśród nich
Noe, Abraham i

Jakub

. A jak wyglądało pierwsze spotkanie Mojżesza z Bogiem? Przyszły wódz Żydów

zaczynał swą karierę jako wygnaniec z Egiptu, żyjący na pustyni:

Gdy Mojżesz pasał trzodę teścia swego Jetry, kapłana Midianitów, pognał raz trzodę poza pustynię
i przybył do góry Bożej, do Horebu. Wtem ukazał mu się anioł Pański w płomieniu ognia ze środka
krzewu;  i  spojrzał  [Mojżesz],  a  oto  krzew  płonął  ogniem,  jednakże  krzew  nie  spłonął.  Wtedy  rzekł
Mojżesz:  Podejdę,  aby  zobaczyć  to  wielkie  zjawisko  (..)  Gdy  Pan  widział,  że  podchodzi,  aby
zobaczyć,  zawołał  nań  Bóg  spośród  krzewu  i  rzekł:  Mojżeszu!  Mojżeszu!  A  on  odpowiedział:  Oto
jestem!  Wtedy  rzekł  [Bóg]:  Nie  zbliżaj  się  tu!  Zdejm  z  nóg  sandały  swoje,  bo  miejsce,  na  którym
stoisz, jest ziemią świętą. (...) Wtedy zakrył Mojżesz oblicze swoje, bał się bowiem patrzyć na Boga.

(II Ks. Mojż. 3.1-6)

Mojżesz dostaje wtedy polecenie, by wyprowadził swój lud z egipskiej niewoli. Jahwe przekazuje także
prorokowi kilka magicznych darów, które przydadzą mu się w pertraktacjach z Egipcjanami: uczy go zamieniać
laskę w węża (co wraz z innymi wzmiankami w Biblii jest dla nas poszlaką, iż pierwotnie Jahwe miał wiele
wspólnego nie tylko z ogniem ale i z

wężem

); uczy leczyć trąd, ale i porażać tą chorobą; uczy wreszcie

zamieniać wodę w krew. Jednej tylko rzeczy, o jaką go Mojżesz prosił, Bóg mu odmówił: daru wymowy, jako
że Mojżesz jąkał się - przypadłość dla wodza i polityka wielce niedogodna. Tu jednakże Bóg wolał, aby
Mojżesz radził sobie bez żadnych cudów.

Zauważmy jeszcze, że w przytoczonym fragmencie raz jest mowa, że to Bóg sam zasiadał w płonącym krzewie,
a raz, że tylko Jego anioł. Można się domyślać, że wzmianki o aniołach, czyli "wysłannikach", zostały dodane
później. Podobnie raz jest mowa o aniele, raz o samym Jahwe w relacji z wyjścia Żydów z Egiptu:

I wyruszyli z Sukkot, i rozłożyli się obozem w Etam, na skraju pustyni. A Pan szedł przed nimi w dzień
w słupie obłoku, a w nocy w słupie ognia, aby im świecić, żeby mogli iść dniem i nocą.

(jw. 13.21-22).

Trudno dobitniej wyrazić ideę, iż Jehowa był najzupełniej materialnie opiekunem Izraelitów, służąc im w dzień
jako przewodnik po pustyni, w nocy za źródło światła. I Biblia nie pozostawia wątpliwości, że Bóg w tej roli
występował pod postacią ognia. (A za dnia - dymu.)

Ognisty Bóg wielokrotnie w następnych dniach wspiera swój lud; tak jest przy słynnym przejściu Żydów przez
morze, rozegnane na tę okazję przez sprowadzony przezeń wiatr.

A anioł Boży, który kroczył przed obozem

Izraela, przesunął się i szedł za nimi. I ruszył słup obłoku sprzed oblicza ich i stanął za nimi, tak iż
wsunął się między obóz Egipcjan i obóz Izraela. Z jednej strony obłok był ciemnością, z drugiej zaś
strony rozświetlał noc. I nie zbliżyli się przez całą noc jedni do drugich.

Po czym rano Żydzi przeszli po

dnie suchą stopą, zaś na Egipcjan obruszyły się spiętrzone chwilowo wody.

A nad ranem spojrzał Pan na

wojsko Egipcjan ze słupa ognia i obłoku i wzniecił popłoch w wojsku egipskim.

(jw. 14.19-24)

Wyobrażano więc sobie, że Jahwe w swej ognistej postaci nie tylko płoszył konie Egipcjan, ale i stanął
pomiędzy nimi a Izraelem w charakterze - dosłownie - zasłony dymnej!

I wreszcie przychodzi ów przeuroczysty moment, kiedy Mojżesz przychodzi do Pana, aby odnowić z Nim
Przymierze. Zostaje wezwany na górę Synaj, którą Bóg ogłasza za świętą, czyli naładowaną mocą, tak iż

każdy, kto się dotknie góry, zginie.

(jw. 19.12) Mojżesz każe się ludowi przebrać w nowe szaty i przez trzy

dni "nie dotykać kobiet". A wtedy...

Trzeciego dnia, z nastaniem poranku, pojawiły się grzmoty i

błyskawice, i gęsty obłok nad górą, i donośny głos trąby (...) A góra Synaj cała dymiła, gdyż Pan
zstąpił na nią w ogniu. Jej dym unosił się jak dym z pieca, a cała góra trzęsła się bardzo.

Na tej

skąpanej w ogniu (czyżby wulkanicznej?) górze Bóg wręczył Mojżeszowi tablice Dziesięciu Przykazań.

Tu  warto  zauważyć,  że  opowieść  o  wstąpieniu  Mojżesza  na  Górę  Synaj  rozpoczynana  jest  kilkakrotnie
w  różnych  odmianach,  tak  jakby  spisujący  Pismo  Święte  słuchali  nie  jednego  człowieka,  lecz  całego  tłumu,
z którego każdy chce się przepchnąć z własną wersją wydarzeń. Tak więc w jednych fragmentach mowa jest
o  tym,  że  jeden  Mojżesz  oglądał  Boga  (a  i  to  nie  ma  pewności,  gdyż  skrywały  ich  chmury),  w  innym  zaś
miejscu Pismo stwierdza, iż

Wstąpił Mojżesz i Aaron, Nadab i Ahibu, oraz siedemdziesięciu starszych

Izraela na górę. I ujrzeli Boga Izraela, a pod jego stopami jakby twór z płyt szafirowych, błękitny jak
samo niebo.

(jw. 24.9-10) I jeszcze autor tego fragmentu się zastrzega przed wątpiącymi w jego słowa, że owi

mężowie wrócili sprzed oblicza Pana żywi i bez krzywdy. Niewiarygodne - choć sama ta błękitna mandala,
która jakoby otaczała Boga, godna jest najwyższej uwagi badaczy. Najwidoczniej była wśród Żydów "szkoła"
uważająca, że Bóg bardziej jest podobny do Kamienia niż do Ognia, i że Błękit bardziej mu przystoi aniżeli
Czerwień.

Jednak kilka zdań później mowa jest znów wyraźnie o tym, że Mojżesz sam (ewentualnie z jednym sługą) udał
się na bożą Górę, a starszyznę odprawił. A wówczas:

...Zamieszkała chwała

Pana na górze Synaj (...)

A chwała Pana wyglądała w oczach synów izraelskich jak ogień trawiący na szczycie góry.

(jw. 24.16-

17)

Po zejściu z Góry Mojżesz buduje Przybytek, czyli ceremonialną skrzynię, w której zamieszkuje Bóg, i znowu
ognista natura Jahwe staje się widoczna:

A w dniu, kiedy wzniesiono przybytek, obłok zakrył przybytek nad Namiotem Świadectwa. Od
wieczora zaś aż do rana wyglądał on jak blask ognia nad przybytkiem. Tak było stale: obłok okrywał
go w dzień, w nocy zaś blask ognia.

(IV Ks. Mojż. 9.15-16) Znajdujemy też w Biblii przepis, że na

ołtarzach ofiarnych ogień - podobnie jak w świątyniach Ahuramazdy - ma płonąć nieustannie:

Ogień będzie

stale płonął na ołtarzu i nie wygaśnie.

(II Ks. Mojż. 6.12-13)

Przytoczone cytaty dostatecznie jasno świadczą, iż pierwsi wyznawcy Jahwe, towarzysze Mojżesza, postrzegali
obecność swego Boga i jego energię jako ogień; albo też ogień ze wszystkich żywiołów wydawał im się
najbardziej godny tego, aby na ziemi przybliżać zmysłom widok Boga. Co dowodzi pierwotnego
pokrewieństwa Jehowy z ogniem.

Przypisy

17. "Baga Wazyrka Ahuramazda" - początek inskrypcji króla Persów Kserksesa z Persepolis; "Bóg Wielki

Ahuramazda".

18. Bogowie ucieleśnieni w burzy byli czczeni także przez Sumerów i Semitów z Mezopotamii i ich kult był

rodzimy, nie przyniesiony przez późniejszych przybyszów indoeuropejskich.

19. Chwała Pana: Koncepcję "chwały" Boga, jako czegoś odrębnego od jego właściwej osoby, przejęli

Żydzi, jak wiele innych elementów swojej religii, od Persów. Po staroirańsku słowo na boską chwałę brzmi
chvarena - przypadkowa (a może nieprzypadkowa?) zbieżność brzmienia z polskim.

Eliasz, władca burzy

W  historii  Eliasza  biorą  udział  trzy  osoby:  sam  prorok  Eliasz,  Achab  król  Izraela,  i  żona  króla,  główna
przeciwniczka  proroka,  imieniem  Izebel.  Kiedy  to  było?  Achab  panował  w  latach  około  869-850  przed
Chrystusem, a Eliasz zapewne był jego rówieśnikiem. Co działo się w tej epoce bliżej nas, w Europie? Historia
milczy o tym. Rzym nie był jeszcze założony, grodzisko w naszym Biskupinie zostanie zbudowane dopiero za
sto  lat;  również  Grecy  mogli  być  śmiało  w  owych  czasach  uważani  za  lud  mocno  zacofany.  Cywilizowany
świat ograniczał się wtedy do Egiptu i Mezopotamii, które miały już za sobą dwa tysiące lat pisanej historii.
Gdzieś  daleko  stamtąd  budowali  miasta  i  spisywali  czyny  bohaterów  mieszkańcy  Indii  i  Chin,  ale  to  były
osobne światy, nic nie wiedzące o sobie. Pomiędzy Egiptem a Mezopotamią leżały zaś dwa kraje o prawie tak
samo  starej  kulturze  jak  tamte:  Syria,  oraz  Kanaan,  nazywany  też  Palestyną  lub  Izraelem.  Izrael  lata  swojej
największej świetności miał już za sobą. Kilka pokoleń wcześniej władali nim królowie-mocarze: Dawid i jego
syn  Salomon.

Teraz kraj rozpadł się na dwa skłócone państewka, południowe i północne, najeżdżali go

wojowniczy sąsiedzi i niepokoili buntownicy.

Eliasz śmiało mógłby uchodzić za takiego buntownika. Był nim rzeczywiście: toczył długą wojnę z Achabem
i Izebel i w końcu wygrał: osadził na tronie człowieka, którego sam wyznaczył na króla. Nie był sam, musiał
mieć za sobą zastępy wiernych i zbrojnych stronników - ale Biblia o nich nie mówi. Jednakże dla autorów
świętych ksiąg żydowskich to Achab jest uzurpatorem, Eliasz zaś - przedstawicielem Prawdy. Bo Eliasz czcił
Jehowę,

Achab zaś i Izebel byli wyznawcami Baala.

Wydaje się, że w tej epoce wiara w Boga Jedynego, wyniesiona przez Mojżesza z pustyni Synaju, po pięciuset
latach osłabła i chyliła się ku upadkowi. Królowie Izraela woleli innych bogów, przede wszystkim Baala

i Aszerę-Isztar. Byli politeistami jak prawie cały ówczesny cywilizowany świat, uprawiali kulty płodności,
bogactwa i mocy. Przy wierze w Jahwe pozostali tylko prorocy, wędrowni mistycy, kryjący się po pustelniach,
górach i pustyni.

Eliasz był jednym z nich. Co więcej, w oczach późniejszych Żydów i chrześcijan wyrósł na największego
z proroków, niemal równie świętego i zasłużonego jak Mojżesz. Dla nas jednak najciekawszym jest, że kiedy
Biblia mówi o Eliaszu, opowieść ta odrywa się od dotychczasowego stylu i wątku Ksiąg Królewskich,

które mają charakter historycznej kroniki, nasyca się cudownościami i zaczyna brzmieć jak baśń albo mit. My,
którzy w Biblii szukamy szmanistycznych wątków, nastawiamy w takich miejscach ucha. A jest o czym
posłuchać.

Postać  proroka  Eliasza  zjawia  się  na  kartach  Biblii  w  dramatycznym  momencie,  kiedy  oto  oznajmia  on
Achabowi,  iż  odtąd  w  Izraelu  nie  spadnie  kropla  deszczu,  chyba  że  "na  jego  -  Eliasza  -  słowo".  Achab
oczywiście  zrozumiał  to  tak,  że  prorok  go  przeklął  -  więc  Eliasz  musiał  ratować  się  ucieczką  na  pustynne
ziemie na wschód od Jordanu, gdzie władza króla nie sięgała. Tam, nad potokiem Kerit, żywiły go kruki, które
rano i wieczorem przynosiły mu mięso i chleb.

Wzmianka  o  krukach  każe  nam  z  wielką  uwagą  śledzić  tekst  Pisma,  jako  że  kruk  wcale  nie  był  ulubionym
ptakiem  Żydów.  Przeciwnie,  był  ptakiem  nieczystym,  obłożonym  tabu,  a  więc  przeklętym.  I  chociaż  Noe ze
swego statku-arki wypuszczał kruka jako wysłannika, to zawiódł się na nim, gdyż kruk wolał padlinę na ziemi
wynurzonej z potopu, aniżeli powrót do arki. Kruki żywiące Eliasza świadczą o tym, że prorok był dla swoich
współplemieńców  postacią  niezwykłą,  należącą  do  innego  świata.  Dalsza  lektura  utwierdzi  nas  w  tym
przekonaniu.

Po  pewnym  czasie  potok,  z  którego  pił  Eliasz,  wysechł,  bo  susza  trwała  i  prorok  schronił  się  w  jednym
z  miasteczek  w  Fenicji.  Tam  zamieszkał  u  ubogiej  wdowy;  mieli  co  jeść,  gdyż  Eliasz  wyczarował  garnek
z  mąką i bańkę z oliwą, z których  nie ubywało pożywienia. Ożywił też synka wdowy, kiedy ten zachorował
i  nie  dawał  już  znaku  życia.  (Pomnażanie  pokarmu  i  wskrzeszanie  zmarłych  uderzająco  przypomina  czyny,
z których kilka stuleci później zasłynął Jezus.)

Powoli  zbliżamy  się  do  najsłynniejszego  dzieła  Eliasza.  Po  trzech  latach  katastrofalnej  suszy,  postanawia
(z natchnienia Boga) wyzwać Achaba i jego kapłanów na jedyny w swoim rodzaju pojedynek. Na górze Karmel
każe ustawić dwa ołtarze. Przy jednym z nich czciciele Baala będą składać ofiarę z bydła swemu bóstwu, przy
drugim, samotny Eliasz złoży takąż ofiarę Bogu Jedynemu. Jedni i drudzy wezwą swoich bogów. Ten, który
próśb  wysłucha,  okaże  się  prawdziwym  Bogiem.  Ciekawe,  że  już  nikt  nigdy  po  Eliaszu  nie  próbował  w  ten
prosty sposób udowodnić istnienia i mocy swego boga. A wyniki takich eksperymentów  mogłyby być nader
interesujące...

Baal nie wysłuchał modłów swych kapłanów, chociaż wołali wielkim głosem, tańczyli wokół ołtarza i rytualnie
kaleczyli swoje ciała ostrzami. Eliasz zaś prawił im różne złośliwości. I tak minął prawie cały dzień, kiedy
Eliasz ułożył wreszcie drwa na stosie, poćwiartował młodego byczka i kazał dla utrudnienia sobie zadania całą
ofiarę, ołtarz i rów wokoło obficie polać wodą. Po czym wypowiedział trzy proste zdania prośby, po których

spadł ogień Pana i strawił ofiarę całopalną, i drwa, i kamienie, i ziemię, a wodę, która była w rowie,
wysuszył.

Próba wypadła jednoznacznie. Jahwe objawił się jako Bóg prawdziwy, Baal skompromitował się. Eliaszowi nie
wystarczyło moralne pokonanie przeciwników: kazał ludowi zabić wszystkich kapłanów Baala nad pobliskim
potokiem  Kiszon.  (Co  jak  się  zdaje  jest  wskazówką,  że  naprawdę  rozegrała  się  wtedy  bitwa  pomiędzy
wojskiem  króla  a  powstańcami  Eliasza.  Osiem  i  pół  setki  mężczyzn  -  a  tylu  było  jakoby  kapłanów  Baala
i Aszery  - nie dałoby się przecież pozarzynać bez walki. Zapewne jedna strona i druga przed bitwą podnosiła
się  na  duchu  i  straszyła  przeciwników  odprawiając  ceremonie  ofiarne  i  to  stało  się  początkiem  legendy
o cudownym ogniu z nieba.)

Kiedy zwycięstwo się dokonało, Eliasz uroczyście zapowiedział Achabowi, że zaraz spadnie deszcz. A niebo
było czyste, ani chmury. I oto po słowach Eliasza znad morza (z wyżyny Karmelu widać Morze Śródziemne)
podniosła się maleńka chmurka, za nią następne, i w końcu lunął upragniony deszcz. Achab rydwanem ruszył

do swej niedalekiej stolicy, Eliasz zaś, owładnięty mocą Pana, nagi, tylko z przepaską na biodrach, biegł przed
jego zaprzęgiem aż do bram miasta.

Przyjrzyjmy się jeszcze raz całej opowieści. Eliasz ogłasza zatrzymanie padania deszczu, zatrzymanie
życiodajnego obiegu wody. Nie jest to jego prywatna klątwa

- domyślamy się, że to Bóg nałożył taką karę

na kraj Achaba za to, że król odstąpił od prawdziwej wiary i poszedł za bożkami, demonami. Następnie Eliasz
stacza walkę z wrogimi siłami: z kapłanami Baala i z ich fałszywym bóstwem. Walkę tę wygrywa, używając
pioruna. (Rozumiano, że ów "ogień zesłany przez Pana" był piorunem.) Oczywiście, Eliasz nie rzuca gromów
sam: piorun pada, gdyż jego działania są zharmonizowane z wyrokami Boga. Wrogowie, czciciele Baala,
zostają zabici, z niebios zaś pada ulewny deszcz.

Historia Eliasza łudząco przypomina pewien prastary mit. W owej świętej opowieści Bóg Władca Gromu, albo
wysłany przez niego heros, zabija Smoka, który zagrażał ładowi w świecie przez to, że więził wody,
powstrzymywał płynięcie rzek i padanie deszczu. Zwycięstwo Gromowładcy nad Smokiem objawia się na
świecie poprzez padanie wiosennych deszczów, dzięki którym ziemia może wydać plony.

Czyny Eliasza wyglądają jak przeróbka tego mitu.

Smokiem są czciciele Baala. Sami oni wprawdzie nie

więżą wód, ale swoim bałwochwalstwem prowokują Boga do słusznego gniewu, do zatrzymania deszczu.
W rolę Gromowładcy wciela się Eliasz. Sam wprawdzie nie bierze pioruna do rąk, ale działa jako istny "miecz
Boży" i jego prawa ręka. Wreszcie różnica jest taka, że piorun z nieba nie razi wroga bezpośrednio, lecz
podpalając ołtarz dowodzi, po czyjej stronie jest prawda. Zemsty zaś na wrogu dopełnia lud podburzony przez
Eliasza. Wynik jest jednak taki sam, jak w oryginalnym micie: na ziemię spada deszcz.

Mit  o  walce  Gromowładcy  ze  Smokiem  był  najważniejszą  świętą  opowieścią  ludów  indoeuropejskich.
W  czasach  Eliasza  i  Achaba  Indoeuropejczycy  od  dawna  obecni  byli  na  arenie  historii.  Ich  praojczyzną  był
Wielki  Step  -  morze  traw  na  równinach  pomiędzy  Karpatami,  Morzem  Czarnym,  Kaukazem  i  Ałtajem.
Odpryski tego ludu wielokrotnie najeżdżały kraje sąsiednie, narzucały im swoją władzę, kolonizowały ościenne
ziemie.  Z  indoeuropejskiego  matecznika  wyszli  (nie  licząc  pomniejszych  plemion)  -  Hetyci,  Irańczycy,
Indowie,  Grecy,  Celtowie,  Italikowie  (przodkowie  Rzymian),  Germanowie  i  najpóźniej  ze  wszystkich  -
Słowianie.  Spośród  wymienionych,  Hetyci  pierwsi  opuścili  ojczyste  stepy,  weszli  w  styczność  ze  starymi
cywilizacjami Bliskiego Wschodu i założyli swoje imperium w obecnej Turcji. W czasach Achaba ich miasta
leżały  już  w  gruzach,  ale  wcześniej  ich  plemiona  osiedlały  się  również  w  Kanaanie  i  były  jednym  ze
składników, z których uformował się późniejszy naród żydowski, naród wyznawców Jahwe.

Jest  znanym  zjawiskiem  w  historii  języków,  że  kiedy  dwa  ludy  wchodzą  w  ścisłą  styczność,  a  ich  języki
mieszają  się,  wychodzi  z  tego  nowy  język,  znacznie  w  porównaniu  ze  swoimi  poprzednikami  uproszczony
i  łatwiejszy.  Tak  np.  z  pomieszania  staroangielskiego  i  francuskiego  powstał  nowoczesny  język  angielski.
Z  pomieszania  angielskiego  i  dialektów  Melanezji  powstał  jeszcze  prostszy  język  "pidżin-english".  Można
zgadywać, że coś podobnego stało się z religiami. Indoeuropejczycy nieśli ze sobą kult męskich, ojcowskich
bogów  nieba  i  burzy,  bogów  ustanawiających  prawo  i  pokonujących  ciemne  demony  i  smoki.  Otaczające  je
ludy  czciły  za  to  Boginie-Matki  i  służących  im  Boskich  Królów,  bóstwa  roślin  i  urodzaju,  którzy  co  roku
umierali  i  powstawali  z  martwych.  Taka  Boginią-Matką  była  Aszera,  zaś  zmartwychwstającym  bóstwem
urodzaju był Baal. Żydzi znali oba te rodzaje religii. Nie wybrali jednak żadnej z nich, lecz stworzyli własną,
prostszą i surową. Dzięki objawieniom Mojżesza i późniejszych proroków stworzyli religię jednego Boga.

Echa indoeuropejskiego mitu pozostały w opowieści o Eliaszu.

A co działo się dalej z Eliaszem? Gdyby król Achab był sam, pewnie uznałby się za pokonanego przez
proroka. Ale królowa Izebel, jak wszystkie silne kobiety, była nieugięta. Eliasz musiał po raz drugi
uciekać z kraju, daleko na południe, aż na górę Horeb, tę samą, na której Mojżesz otrzymał Prawo od
Boga.

W końcu zwyciężył, a "krew Izebel lizały psy".

Eliasz nie umarł jak wszyscy śmiertelnicy. Biblia (Druga Księga Królewska) opowiada, że prorok
został wzięty do nieba. Kiedy szedł nad Jordanem wraz ze swoim uczniem Elizeuszem, nagle zerwała
się burza, i "oto rydwan ognisty i konie ogniste oddzieliły ich od siebie i Eliasz pośród burzy wstąpił

do nieba". Znów mamy scenę wypisz wymaluj z indoeuropejskiego mitu, w którym bogowie-władcy
burzy pędzili po przestworzu niebios w ognistych wozach zaprzężonych w płomienne rumaki.

Minęło  lat  mniej  więcej  tysiąc  dziewięćset  i  inne  już  ludy  zamieszkiwały  ziemię.  Religia  narodzona
w pustyniach Palestyny i odnowiona przez Chrystusa zawędrowała daleko na północ - nad Dniepr i inne leniwe
rzeki  kraju  Słowian.  Jako  rodowici  Indoeuropejczycy  czcili  oni  Boga  Burzy  Smokobójcę,  nazywając  go
wieloma  imionami,  z  których  najlepiej  zapamiętano imię  Perun.  Na  miejscu  dawnych  sanktuariów,  świętych
gajów i gór, chrześcijańscy misjonarze budowali kościoły i cerkwie. Czynili tak celowo, aby przejąć dla nowej
religii  dawne  miejsca  mocy.  Podobnie  postępowali  ze  świętym  czasem:  z  dniami  w  roku,  które  dotąd
poświęcone były pogańskim bóstwom. I tak święto płodności około letniego przesilenia słonecznego (Kupała)
stało się świętem św. Jana Chrzciciela.

Prorok Eliasz zastąpił Peruna. Słowiańskie główne święto Peruna było w połowie lata, tuż przed żniwami.
Eliasza - czyli św. Ilię - czczono w tym samym czasie, 20 lipca. Rychło w wyobraźni ludu obaj herosi zrośli się
w jedną postać: mieszkańca niebios, jeżdżącego ognistym wozem, porażającego smoki i uwalniającego deszcze.
Nasi przodkowie sprzed tysiąca lat bezbłędnie odczytali wspólną strukturę mitów: Eliasza i Peruna.

Przypisy

20. Istnieje pogląd, że świetne państwo Dawida i Salomona nie istniało, było tworem wyobraźni lub raczej

politycznej propagandy czasów późniejszych. Wykopaliska wskazują, że Jerozolimą w czasach Dawida
i Salomona władali władcy zaskakująco skromni.

21. czcił Jahwe... Nawet imię proroka ma "propagandowy" sens: Eliasz, po hebrajsku El-iyahu znaczy

"moim Bogiem jest Jahwe". Niewykluczone, że imię to było przydomkiem politycznym, przybranym
w dorosłym wieku.

22. O Eliaszu piszą: I Księga Królewska 17-19, 21; II Ks. Królewska 1; II Ks. Kronik 21.

23. prywatna klątwa Eliasza... Ale Achab uważa, że tak właśnie jest!

24. Inną, znaną w Polsce, przeróbką tego mitu jest spisana przez Wincentego Kadłubka (i potem w Kronice

Wielkopolskiej) legenda o Smoku Wawelskim. Władca Krakowa, król Krak (lub jego sługa Skuba) uśmierca
Smoka nie piorunem, ale łatwopalną smołą i siarką w skórze zwierzęcej podrzuconą bestii. Smok próbuje się
ratować wypijając rzekę - tu ujawnia się jego zdolność do powstrzymywania wód.

25. uciekać... na górę Horeb. Epizod ten przypomina motyw rozpowszechniony w polskich legendach

herbowych, gdzie heros-założyciel rodu zrazu ponosi klęskę, ale ratuje się ucieczką do lasu, będącego zarazem
zaświatami,  siedzibą  bogów  i  duchów  przodków,  i  otrzymawszy  od  nich  pomoc,  na  nowo,  często  w  nocy
i  w  pozornie  nie  sprzyjających  warunkach  uderza  na  wroga  i  tym  razem  zwycięża.  W  opowieści  o  Eliaszu
zamiast  lasu  występuje  pustynia,  siedziba  Boga.  (Patrz  M.  Cetwiński,  M.  Derwich,  "Herby,  legendy,  dawne
mity", Wrocław 1989.)

Klątwa nad Wieżą Babel

dopisane jesienią 2000

Wnukowie Noego postanowili zbudować wieżę sięgającą nieba. Jahwe, zaniepokojony tym, że kiedy im się to
uda, to już

nic nie będzie dla nich niemożliwe

(Ks. Rodzaju, XI.6) pokarał ich pomieszaniem języków.

Była to trzecia z wielkich kar, które Stwórca zesłał na ludzkość: pierwszą było wygnanie Prarodziców z raju,
drugą potop, z którego uratował się tylko Noe z rodziną. Ciekawe, że ową klęskę pomieszania języków Dobry
Bóg zesłał wkrótce potem, kiedy po Potopie zapowiedział, że już więcej nie będzie ludzi dręczyć. Czyżby nie
dotrzymał słowa? Dosłownie Jego słowa rozumiejąc - dotrzymał, bowiem Noemu obiecał tylko nie karać
ludzkości drugim potopem; o innych ewentualnych plagach zaś dyplomatycznie nie wspomniał. Dla porządku

przypomnijmy jeszcze jedną małą karę, która miała nastąpić jeszcze później. Małą - bo dotyczyła tylko jednej
doliny, a nie całego świata. Chodzi o spalenie ogniem niebieskim Gomory i Sodomy.

Jakie przesłanie niesie opowieść o wieży Babel i czy jest w niej coś aktualnego do dzisiaj? Nie będziemy tu
wdawać się w rozważania, iż była to boska kara za ludzką pychę, że to niby po tej wieży chciano szturmować
niebo materialistycznie, technicznymi środkami. Nie uwierzymy też dosłownemu tekstowi Biblii, gdzie stoi
napisane, że Bóg Jehowa przestraszył się ludzi: że skoro udaje im się wznieść taką wieżę, to "nic nie będzie dla
nich niemożliwe", czyli oto powstanie konkurencja dla boskiej Wszechmocy.

Nie  będziemy  też  śladem  Zenona  Kosidowskiego  zauważać,  że  najwyraźniej  prawzorem  Wieży  Babel  były
babilońskie  zikkuraty,  "wieże  bogów",  budowane  tak  samo  jak  Wieża  Babel  z  cegieł  spajanych  smołą.  Zaś
akadyjska  nazwa  Babilonu,  bab-ilu,  co  się  wykłada  "brama  boga",  dziwnie  w  uszach  Hebrajczyków
przypominała  ich  własne  słowo  balal,  czyli  "mieszać",  co  Artur  Sandauer  zgrabnie  tłumaczy  na  polski
podobnym brzmieniem słowa "bełtać"; więc mogła w ich umysłach powstać fantazja, iż Babilon to w istocie
miasto pomieszanych języków, co zresztą było prawdą w przypadku tej kosmopolitycznej metropolii. Dodajmy
jeszcze, że akadyjski język Babilonu, pokrewny hebrajskiemu, śmieszył zapewne Żydów tak jak czeski śmieszy
Polaków i odwrotnie.

Nas interesuje ewentualny żywy przekaz, jaki mógł być zawarty w tej opowieści; ten przekaz, który sprawił, że
ta naiwna historyjka znalazła się w Świętych Księgach Narodu Żydowskiego, a i dziś zalicza się do najbardziej
w świecie znanych opowieści biblijnych, znanych także tym, którzy Biblii nigdy nie czytali. (Zauważmy też, że
powiedzenia "Wieża Babel" i "pomieszanie języków" należą do zestawu utartych zwrotów językowych
o biblijnym pochodzeniu, podobnie jak "ziemia obiecana", "Sodoma i Gomora" albo "jak Kuba Bogu, tak Bóg
Kubie".)

Możemy  bowiem  założyć,  że  mity  -  a  historia  Wieży  Babel  jest  mitem  w  całej  okazałości  -  przemawiają
bezpośrednio do podświadomości, do tego twórczego, ale kapryśnego innego umysłu, który w nas siedzi obok
naszego  własnego  codziennego  poczciwego  rozsądku;  a  bez  wsparcia  którego  ów  nasz  rozsądek  ma  krótkie
nogi  niby  kłamstwo.  Mity,  co  więcej,  informują  nieświadomy  umysł,  a  więc  nadają  mu  formę,  urabiają  go,
wdrukowują  weń  treści,  reakcje  i  zachowania.  Więc  być  może  wplecenie  Wieży  Babel  w  nie  związany
z  tematem  wywód  Genesis  -  bo  fragment  ten  przerywa  genealogię  potomków  Noego  -  było  nie  dość  że
celowym, to i chytrym zabiegiem redaktorów Biblii? Albo ich Nieświadomości, doda ktoś, kto będzie chciał ich
usprawiedliwić.

Są  w  świecie  cztery  rodzaje  stosunku  między  bogami  a  ludźmi.  Pierwszy  jest  taki,  że  bogowie  schodzą  na
ziemię  i  pojawiają  się  w  materialnym  świecie,  zwykle  wstępując  w  ciała  wybrańców  spośród  swoich
wyznawców. Klasycznym przykładem takiej "religii opętania", jak się je czasem nazywa, jest haitańska religia
wudu. A więc tu bóg schodzi do ludzi. W drugim przypadku jest dokładnie odwrotnie: człowiek wstępuje do
świata  bóstw  i  duchów  i  obcuje  z  nimi  twarzą  w  twarz,  a  niekiedy  stacza  z  nimi  śmiertelne  walki.  To
szamanizm, w najdobitniejszej formie znany ludom Syberii. Można wreszcie (to po trzecie) z bogami uprawiać
handel  wymienny  i  tak  działo  się  w  większości  religii,  kiedy  składano  im  ofiary,  spodziewając  się  od  nich
w zamian różnych korzyści. Czwarty rodzaj stosunku ludzi i boga, to poddanie się bóstwu, poddanie się woli
bożej,  na  wzór  tego,  jak  niewolnik  poddaje  się  i  służy  panu,  rezygnując  ze  swego  "ja".  Jedna  z  religii
realizujących  ten  wzór  sama  nawet  nazwała  się  "poddaniem  się",  bo  takie  właśnie  jest  znaczenie  arabskiego
słowa islam.

Religia starożytnych Żydów z początku była "handlem wymiennym", z nielicznymi wspomnieniami po
szamanizmie, ale od objawień Mojżesza poczynając rozwijała się w kierunku "islamu" czyli poddania się Bogu.
Księgi (Biblię) zaczęto spisywać tuż przed niewolą babilońską i w jej czasie, i były one wyrazem propagandy
idei poddania się Bogu.

Mając to wszystko w przytomności, wróćmy do Wieży Babel.

Budowanie wieży jest działaniem szamańskim. Oczywiście, materialna wieża z cegły, kamienia czy drewna, po
której można wspiąć się w górę w kierunku nieba, jest tylko symbolem i materialną imitacją prawdziwej Drogi
Do Nieba, tej która otwiera się w świecie niematerialnym, w twórczej wyobraźni szamana, jako że tam
szamańskie praktyki odbywają się naprawdę, a tu na ziemi widzimy - jak w jaskini Platona - tylko ich cienie.

Szamańskie podróże do nieba odbywają się po linach, niciach, drabinach i kosmicznych Drzewach Sięgających
Niebios. Wieża zaś, jak powiedzieliśmy, jest materialnym obrazem tych pomostów.

Wyobraźmy  sobie  teraz  różne  mityczne  opowieści  o  wieżach  i  ich  budowaniu,  o  sięganiu  wieżami  w  stronę
nieba.  Co  mógłby  zrobić  jeden  lub  drugi  bóg  widząc,  jak  z  ziemi  po  wieży  w  górę  wspina  się  do  niego
wycieczka?  O  czymś  takim  opowiada  pewien  współczesny  mit,  czyli  sen  (bo  dobre  sny  są  także  mitami)
pewnej  młodej  mieszkanki  Puław.  Śniła  ona,  że  idzie  do  Częstochowy  i  wchodzi  na  wieżę  Klasztoru
Jasnogórskiego, a kiedy jest już na szczycie budowli, wysuwa się z nieba i zjeżdża ku niej drabina, po której
ona, wraz z innymi ludźmi, wspina się do Górnego Świata.

A więc szamański opiekuńczy bóg pomaga ludziom w ich drodze do nieba i widząc jak wykonali pierwszy
wysiłek, wznosząc wieżę i wchodząc na jej szczyt, czyni gest współdziałający z wysiłkiem ludzi: spuszcza
drabinę. Oczywiście nie jest aż tak nadopiekuńczy, żeby wwieźć ich windą: tak dobrze nie jest; Śniąca z Puław
żali się na swoje otarte do krwi podczas tej wspinaczki dłonie i stopy; droga do nieba wymaga zawsze od ludzi
ogromnego wysiłku i poświęcenia.

Jahwe, widząc Wieżę Babel, robi coś przeciwnego: wpada w złość i karze ludzi mieszając im języki. Pokazuje
wspinaczom do nieba wielką figę!

I to jest właśnie ów tajemny, adresowany do podświadomości mityczny przekaz opowieści o Wieży Babel. Ten
mit odcina szamańską drogę do bogów i do mocy. Mówi wyraźnie: Bóg nie życzy sobie, aby kontaktować się
z nim na wzór szamański, przez podniesienie świadomości na wyższy poziom i stanięcie przed nim w jego
Górnym Świecie. Ale to logiczne: skoro od Mojżesza poprzez reformy Jozjasza i Chilkiasza religia
wyznawców Jahwe szła w kierunku poddania się Bogu, to o żadnych szamańskich praktykach nie mogło być
mowy. Musiał w tekście pisma znaleźć się zapis potępiający te praktyki. Takim zapisem była właśnie opowieść
o pomieszaniu języków na Wieży Babel.

Ale skąd to pomieszanie języków, dlaczego taki rodzaj kary? Czemu Jahwe nie rzucił po prostu pioruna na
śmiałków lub nie spuścił ognia, co zwykł robić? Jaka informacja została tu zaszyfrowana?

Chodzi tu o różnicę miedzy jednością a wielością. Religia poddania się bogu musi być monoteistyczna; bóg ów
musi być jeden i słuszna nauka musi być jedna. (Stąd oczywiście wojny i wzajemna niemożność akceptacji
pomiędzy różnymi monoteizmami.) Szamani za to przemawiają różnymi językami. Opowieści przynoszonych
z wypraw do alternatywnych duchowych światów są niezliczone roje. Szamańsko-pogańskich ceremonii, nauk,
mitów, kosmologii i linii przekazu jest bezlik. I nie może być inaczej, skoro masa indywiduów szturmuje bramy
duchowych światów. A szczery poddańczy monoteista nie mógł widzieć w tym nic innego, jak skutek... kary
boskiej za samowolne wycieczki do niebios.

Na koniec przypomnijmy sobie, jak to z tą Wieżą Babel było:

Byli zaś wszyscy ludzie tego samego języka i mowy tej samej. Gdy zaś ruszyli ze wschodu, znaleźli
kotlinę w ziemi Sinear i tam osiedli. I rzekli jeden do drugiego: "Nuże, weźmy się lepić cegły i wypalać
na palenisku". A była im cegła tyle co głaz, a smoła tyle samo co wapno. I rzekli: "Nuże, zbudujmy
miasto i wieżę, której szczyt sięgnąłby niebios samych, a rozsławimy imię swe, byśmy snadź nie
rozproszyli się po ziemi tam i sam. Zstąpił zaś Bóg, by przyjrzeć się miastu i wieży, które ludzie
zbudowal

i. I rzekł Bóg: "Oto jednym ludem są i język ten sam mają. A toć dopiero początek ich dzieła:

odtąd zaś, cokolwiek zamyślą, nic nie będzie dla nich niemożliwe. Nuże, zstąpmy i zbełtajmy im
języki, by nie rozumieli jeden mowy drugiego". I rozproszył ich Bóg po całym świecie i przestali
budować miasto. Przeto nadano mu imię Babel, bo tu zbełtał Bóg języki wszem ludziom i rozproszył
ich tam i sam po świecie.

(I Mojż. XI 1-9)

Przypisy

26. Cały ten sen i jego omówienie znajdziesz na stronie "

Szamańska Częstochowa

posłowie

Książkę tę pisałem od wiosny 1996. Jej rozdziały były drukowane w tygodniku "Gwiazdy Mówią";
zamieszczałem je też, jeszcze ciepłe, w mojej internetowej witrynie, w wirtualnym miesięczniku

TARAKA

który wtedy właśnie zacząłem wydawać. Próbowałem zainteresować nią zwykłych, papierowych wydawców,
lecz nie mogłem przebić się przez powszechną w takich transakcjach nieufność przedsiębiorcy, który zanim
książkę wyda i sprzeda, ryzykuje własnymi, tak drogimi mu pieniędzmi. Postanowiłem więc rozpowszechniać
"Biblię" w postaci wirtualnej, która swojego czytelnika znajdzie przez Internet.

Zwykle we wstępach i posłowiach jak to, autorzy dziękują różnym osobom, które przyczyniły się do powstania
ich  dzieł.  Ja  też  jestem  wdzięczny.  Komu?  Jest  to,  jako  pierwszy,  Robert  Bly,  z  którego  sławnej  książki
"Żelazny Jan" jedno zdanie wbiło mi się w mózg i kazało, bym do niego dopisał ciąg dalszy: że według "Księgi
Rodzaju" ludzkość  ma  dwóch  ojców  -  a  tym  drugim,  po  Bogu, jest Wąż.  Dalej  Mircea  Eliade,  który  chyba
wszystkie  z  wymienionych  w  "Biblii  Szamanów"  wątków  zgłębił  i  opisał,  i  zrobił  to  oczywiście  na  dużo
wyższym poziomie niż mogłem to zrobić ja, ostatecznie w dziedzinie studiów biblijnych i antropologii kultury
amator  i  dyletant.  Trzeci  z  wymienionych  zainspirował  mnie  czymś  innym  niż  książka  -  mianowicie
dyskretnym  prowadzeniem.  Był  nim  David  Thomson,  którego  szamańskie  warsztaty  natchnęły  mnie
przekonaniem,  że  starożytni  Żydzi,  których  wierzeń  i  kultury  dalekim  echem  jest  Biblia,  byli  równie  bliscy
Ziemi, jak dzisiejsi Indianie i inne ludy w głębokim sensie tego słowa autochtoniczne, czyli z własną Ziemią
zrośniętą.  Jeden  z  rozdziałów,  ten  o  dębach  w  Mamre,  dosłownie  powstał  w  mojej  głowie  na  jednym|
z  warsztatów  Davida,  podczas  wyprawy  po  wizje,  którą  odbyłem  pod  dębami.  Mazowieckimi,  nie
kanaanejskimi,  ale  dąb  wszędzie  jest  dębem...  I  oczywiście  moim  Wielkim  Mistrzem  podczas  pisania  stale
pozostawał Artur Sandauer, którego genialne okno na Biblię, jakim jest jego książka "Bóg, Szatan, Mesjasz
i...?"  jest  dla  mnie  niedościgłym  wzorem  myślenia  o  starożytnościach  żydowskich  i  zarazem  naszych
korzeniach.

Temat i  wątek "Biblii Szamanów" nie został wyczerpany i tej książce daleko jest do końca. Nie poruszyłem
motywu  Drzewa  Kosmicznego,  które  rosło  w  środku  Edenu.  Więcej  dałoby  się  opowiedzieć  o  Wygnaniu
z Raju. O Stworzeniu Świata. Nie napisałem nic o Ogniu, którym Jahwe, Bóg Ognia przecież, spalił Sodomę.
Nie  wspomniałem  o  Trzech  Gościach  odwiedzających  Abrahama,  którzy  mają  przecież  odpowiedniki
i  w  chińskiej  Księdze  Przemian,  i  w  naszej  legendzie  o  Piaście.  Bez  komentarza  pozostawiłem  potworną
przygodę, jaką zainscenizował Jahwe Abrahamowi, każąc mu ofiarnie zamordować własnego syna  - a jest to
przecież  zobowiązanie  (klątwa?  wyrok?),  które  wciąż,  do  dziś  ciąży  nad  potomstwem  Izaaka,  narodem
żydowskim. Nie pisałem nic o tak jawnym szamaństwie, jakiego się dopuszczał Mojżesz, czyniąc swoje cuda
z  wężami  i  źródłami  wody.  Przemilczałem  wycieczkę  Jonasza  w  wielorybim  brzuchu  i  "wyprawę  po  moc",
którą  Tobiasz  odbywał  u  boku  anioła  Rafaela.  Sprawę  obrzezania,  niejedzenia  świń  i  nierozlewania  krwi...
I wiele innych wątków. Może jeszcze kiedyś do nich wrócę.

A kiedy się czyta Starą, żydowską Biblię, nie sposób nie myśleć też o tej Nowej, chrześcijańskiej. O czynach
Jezusa i o żywotach Jego świętych. Ale to temat na inną książkę. Na razie tylko obmyśliłem dla niej tytuł:
"Kościół szamanów".

I to tyle. Ciekaw jestem, co o tej wirtualnej książce sądzisz. Zawsze możesz do mnie napisać. Oto mój adres:

taraka@taraka.pl

Wojciech Jóźwiak

Milanówek, 3 października 1999