G
G
A
A
L
L
E
E
R
R
I
I
A
A
T
T
O
O
L
L
E
E
R
R
A
A
N
N
C
C
J
J
I
I
Projekt jest dofinansowywany ze środków Wspólnoty Europejskiej i Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej
www.galeriatolerancji.org.pl
1
Święta, obrzędy i obyczaje
Święta, obrzędy i obyczaje Ŝydowskie są bardzo stare i zróŜnicowane.
Część z nich ma rodowód rolniczy, wszystkie głęboko tkwią w historii,
upamiętniając róŜne wydarzenia z dziejów narodu. Historia jest
wszechobecna w Ŝydowskich rytuałach i obrzędach. Dlatego jej znajomość
jest tak waŜna dla ich zrozumienia.
Święta Ŝydowskie moŜna podzielić na dwie główne kategorie:
nakazane przez Pięcioksiąg i te dodane później. Do najwaŜniejszych naleŜą:
Szabat, Jom Kipur (Dzień Pojednania), Sukot (Święto Szałasów), Pesach
(Pascha), Chanuka (Święto Świateł), Rosz ha-Szana (Nowy Rok) i Purim
(Święto
Lasów).
PoniewaŜ
kalendarz
Ŝydowski
jest
kalendarzem
księŜycowo-słonecznym, w którym dostosowanie roku księŜycowego
do kalendarza słonecznego zachodzi w cyklach 19-letnich, dlatego daty
świąt Ŝydowskich w kalendarzu gregoriańskim są ruchome. Święta
obchodzono przy muzyce, śpiewach i w odpowiedniej oprawie plastycznej.
Odgrywały waŜną rolę w kształtowaniu toŜsamości Ŝydowskiej niezaleŜnie
od miejsca osiedlenia śydów.
Jestem dorosły - Bar micwa i Bat micwa
Chłopiec po ukończeniu trzynastego roku Ŝycia staje się według
Ŝydowskiego prawa religijnego osobą dorosłą. Wtedy odbywa się
uroczystość bar micwy („syn przykazania”). W obecności rodziny,
znajomych i swojego nauczyciela odczytuje w synagodze fragment Tory
i wygłasza samodzielnie przygotowany komentarz do przeczytanego
fragmentu. To czyni go pełnoprawnym członkiem gminy, obowiązanym
do przestrzegania wszystkich przykazań. Od tej chwili sam odpowiada
za swoje grzechy i moŜe wchodzić w skład minjanu. Od XIX wieku coraz
częściej obchodzi się takŜe uroczystość bat micwy („córka przykazania”),
podczas której przyjmuje się do dorosłej społeczności dziewczęta (w wieku
12 lat). Przy tej okazji sadzi się sosny, z których gałęzi potem zrobione
zostaną drąŜki do ślubnego baldachimu, pod którym w przyszłości
dziewczyna zawierać będzie związek małŜeński.
G
G
A
A
L
L
E
E
R
R
I
I
A
A
T
T
O
O
L
L
E
E
R
R
A
A
N
N
C
C
J
J
I
I
Projekt jest dofinansowywany ze środków Wspólnoty Europejskiej i Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej
www.galeriatolerancji.org.pl
2
Pod ślubnym baldachimem
śydzi bardzo cenią instytucję małŜeństwa. NiezamęŜne kobiety
i nieŜonaci męŜczyźni nie cieszą się szacunkiem. Wybór Ŝony uznawano
za rzecz bardzo waŜną i dlatego przestrzegano przed pochopnymi
decyzjami. MałŜeństwa często zawierano w młodym wieku. Kojarzeniem par
zajmował na ogół się swat lub swatka. W rodzinach bardzo religijnych
młodzi często nie znali się przed ślubem. Swat przeprowadzał decydujące
rozmowy z rodzicami, po których zarządzano tzw. oględziny, podczas
których młodzi mogli się zobaczyć. Często po raz pierwszy. Mieli moŜliwość
odrzucić ofertę, a jeŜeli tego nie zrobili, rodzice spisywali warunki umowy
ślubnej. Ceremoniał ślubny odbywał się zgodnie z obyczajem i nakazami
prawa Ŝydowskiego. PoniewaŜ wesela często trwały kilka dni, za najlepszą
porę do zawierania małŜeństw uwaŜano wiosnę lub jesień, a najbardziej
odpowiednimi dniami były wtorek lub piątek. Obrzęd ślubu Ŝydowskiego nie
ma charakteru ani ściśle religijnego, ani urzędowego. Jednak aby był waŜny,
musiał się odbyć publicznie i wymagał sporządzenia kontraktu ślubnego
zwanego ketubą (hebr. „dokument”). MąŜ gwarantował w nim Ŝonie
mieszkanie, utrzymanie i opiekę. Ketuba była i jest gwarancją majątku
kobiety i jej statusu prawnego. W ostatnią sobotę przed ślubem odbywały
się przyjęcia dla przyjaciół, wieczorki kawalerskie i panieńskie. W dniu ślubu
młodzi zobowiązani byli do zachowania postu. Podczas ceremonii powinni
mieć na sobie nowe ubrania w białym kolorze. Narzeczona zasłaniała twarz
welonem. Ceremonia odbywała się często na dziedzińcu synagogi, pod
baldachimem zwanym chupą (hebr. „ślub”).
Swat w towarzystwie krewnych wprowadzał narzeczonego pod chupę.
Drugi orszak z muzyką i śpiewem prowadził narzeczoną. Następnie rabin
odmawiał błogosławieństwo nad winem, które potem narzeczeni kosztowali
z kielicha. Pan młody wkładał narzeczonej na wskazujący palec pierścionek
i wypowiadał słowa: „oto jesteś mi poślubiona zgodnie z wiarą MojŜesza
i Izraela”. Po czym następowało odczytanie ketuby. Przed i po jej odczytaniu
odmawiano błogosławieństwa. Na zakończenie ceremonii młodzi wypijali
wspólnie kielich wina i tłukli go. Gest ten miał przypominać o zburzeniu
Świątyni Jerozolimskiej. Zebrani goście składali Ŝyczenia pomyślności,
wypowiadając głośno słowa „mazel tow” (hebr. „dobra gwiazda”). Młodych
G
G
A
A
L
L
E
E
R
R
I
I
A
A
T
T
O
O
L
L
E
E
R
R
A
A
N
N
C
C
J
J
I
I
Projekt jest dofinansowywany ze środków Wspólnoty Europejskiej i Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej
www.galeriatolerancji.org.pl
3
obrzucano ziarnami pszenicy, ryŜu lub orzechami. Po powrocie do domu
młodzi zjadali swój pierwszy posiłek. Pan młody wygłaszał krótki wykład
talmudyczny. Goście wręczali prezenty i rozpoczynały się tańce. Wśród
chasydów męŜczyźni i kobiety tańczyli osobno. Jedynie panna młoda mogła
tańczyć ze swym męŜem. Nocą młodzi udawali się do sypialni, a goście
bawili się dalej, czasem nawet przez kilka dni. W ortodoksyjnych
środowiskach Ŝydowskich dziewczętom po ślubie ścinano włosy, a często
nawet golono głowy. Jako męŜatki nosiły peruki. W opinii chrześcijan
małŜeństwa Ŝydowskie cieszyły się uznaniem, przewaŜało mniemanie,
Ŝe poŜycie małŜeńskie wśród śydów jest udane, choć zdarzały się równieŜ
uwagi, Ŝe zawierane są w zbyt młodym wieku.
Śmierć i pogrzeb
W przeciwieństwie do wesela pogrzeby były bardzo skromne,
odbywały się najczęściej w dniu śmierci zmarłego lub nazajutrz.
Obowiązkiem moralnym i religijnym śydów było czuwanie przy łoŜu cięŜko
chorego. Modlono się, starano się przynieść mu ulgę. W chwili stwierdzenia
zgonu zmarłemu zamykano oczy i kładziono na nie gliniane skorupki
z rozbitego naczynia. Urządzaniem pogrzebów zajmowały się bractwa
pogrzebowe tzw. Chewra Kadisza (aram. „święte bractwo”). PrzynaleŜność
do niego była dobrowolna i nieodpłatna, członkostwo uwaŜano za zaszczyt.
Bractwo to miało za zadanie zapewnienie wszystkim śydom – członkom
gminy, pogrzebu zgodnego z tradycją. Jego członkowie opiekowali się
chorymi, czuwali przy umierających i zajmowali się wszystkim, co dotyczyło
przygotowania pogrzebu. Trumna powinna być wykonana z nie heblowanych
desek, bez gwoździ. Składano ją i stawiano bezpośrednio przy grobie.
Na miejsce spoczynku zmarłego odprowadzał kondukt pogrzebowy.
Chowano go w grobie pojedynczym, nie zabudowanym. Starano się,
aby pierwsza garść rzuconej na trumnę ziemi pochodziła z Palestyny, przez
co moŜna było uwaŜać, Ŝe zmarłego pochowano w Ziemi Świętej.
Po zasypaniu grobu odmawiano modlitwę za zmarłych zwaną kadisz.
Pogrzeb kończyła stypa, podczas której podawano m. in. soczewicę i jajka
na twardo, w wierzeniach Ŝydowskich symbolizujące Ŝałobę. śałoba
obowiązywała bliskich krewnych zmarłego. Jej charakter i czas trwania był
G
G
A
A
L
L
E
E
R
R
I
I
A
A
T
T
O
O
L
L
E
E
R
R
A
A
N
N
C
C
J
J
I
I
Projekt jest dofinansowywany ze środków Wspólnoty Europejskiej i Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej
www.galeriatolerancji.org.pl
4
zróŜnicowany w zaleŜności od stopnia pokrewieństwa. W przypadku śmierci
rodziców Ŝałoba trwała przez cały rok.
Cmentarze Ŝydowskie miały specyficzny wygląd. Stały na nich
kamienne płyty nagrobne – macewy. Wielkim uczonym i cadykom
budowano na cmentarzu ohele.
Pamięć zmarłych śydzi czczą poprzez zapalanie na grobach świeczek
i kładzenie kamieni. W tradycji Ŝydowskiej światło symbolizuje duszę
zmarłego. Z kolei kamienie, to prawdopodobnie stary obyczaj pochodzący
z czasów, gdy za ich pomocą oznaczano groby na pustyni.
Charakterystycznym zwyczajem jest takŜe zostawianie na grobach
wybitnych ludzi, szczególnie znanych rabinów lub cadyków, małych kartek
z prośbami do Boga. śydzi wierzą, Ŝe pośrednictwo tych osób pomaga
w spełnianiu próśb kierowanych do Boga. Groby krewnych odwiedza się albo
w rocznicę ich śmierci albo w rocznicę zburzenia Świątyni, która przypada
na przełomie lipca i sierpnia. W tradycji Ŝydowskiej cmentarz to miejsce
rytualnie nieczyste, dlatego po opuszczeniu go naleŜy umyć ręce. Jedną
z waŜniejszych zasad religii Ŝydowskiej jest zasada nienaruszalności zwłok,
dlatego jej złamanie uwaŜane jest za cięŜkie przestępstwo. Cmentarz jest
miejscem świętym dla śydów. Znajdujące się tam prochy zmarłych powinny
pozostać tam w stanie nienaruszonym aŜ do czasu przyjścia Mesjasza, który
przywróci ich do Ŝycia.
Jak się ubierano - tradycyjny strój Ŝydowski
W Polsce do końca XV wieku śydzi nie wyróŜniali się zbytnio swym
strojem od otoczenia. Tradycyjny ich strój (czarne bekiesze i chałaty)
i odmienne od chrześcijan uczesanie (długie brody i pejsy) pojawiły się
w Polsce dopiero w następnym stuleciu.
Do dnia dzisiejszego tylko śydzi ortodoksyjni, głównie chasydzi, pozostali
wierni tradycji noszenia na co dzień charakterystycznego stroju
Ŝydowskiego, który jest zewnętrznym wyrazem ich przywiązania do tradycji.
W okresie poprzedzającym Holokaust zdecydowana większość śydów
swoim ubiorem nie róŜniła się od chrześcijan. Jedynie w czasie modlitw
w synagodze zakładali oni specjalne szaty i przedmioty liturgiczne
wymagane przez rytuał religijny. NajwaŜniejsze przedmioty liturgiczne to:
G
G
A
A
L
L
E
E
R
R
I
I
A
A
T
T
O
O
L
L
E
E
R
R
A
A
N
N
C
C
J
J
I
I
Projekt jest dofinansowywany ze środków Wspólnoty Europejskiej i Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej
www.galeriatolerancji.org.pl
5
chusty modlitewne (talit, tałes) oraz filakterie, zakładane przez dorosłych
męŜczyzn do porannej modlitwy w dni powszednie.
Materiał pochodzi z warsztatów dla trenerów, poprowadzonych przez
Katarzynę śytkiewicz – Ludwiniak, realizowanych w ramach Galerii Tolerancji.