Politechnika Białostocka
Wydział Elektryczny
Katedra Elektrotechniki Teoretycznej i Metrologii
Instrukcja do zaj laboratoryjnych
BADANIE OBWODU TRÓJFAZOWEGO
Z ODBIORNIKIEM
POŁ CZONYM W TRÓJK T
Numer wiczenia
E10
Opracowanie:
dr in . Jarosław Forenc
Białystok 2009
- 2 -
Spis tre ci
1. Wprowadzenie ...................................................................................... 3
1.1. Obci enie niesymetryczne ............................................................. 4
1.2. Obci enie symetryczne .................................................................. 5
1.3. Pomiar mocy - układ Arona............................................................. 7
2. Pomiary ................................................................................................. 9
2.1. Układ pomiarowy............................................................................. 9
2.2. Przebieg pomiarów ........................................................................ 10
3. Opracowanie wyników....................................................................... 10
4. Wymagania BHP ................................................................................ 10
5. Pytania kontrolne ............................................................................... 11
6. Literatura ............................................................................................ 12
7. Dodatek - wyja nienia do budowania wykresu wektorowego ....... 13
_____________
Materiały dydaktyczne przeznaczone dla studentów Wydziału Elektrycznego PB.
© Wydział Elektryczny, Politechnika Białostocka, 2009
Wszelkie prawa zastrze one.
adna cz
ę
ś
ć
tej publikacji nie mo e by
ć
kopiowana i
odtwarzana w jakiejkolwiek formie i przy u yciu jakichkolwiek
ś
rodków bez zgody
posiadacza praw autorskich.
- 3 -
Cel wiczenia:
Celem wiczenia jest poznanie podstawowych wła ciwo ci układów
trójfazowych trójk towych symetrycznych i niesymetrycznych, z ich
wykresami wektorowymi oraz zachowaniem si układów w przypadku
ró nych rodzajów niesymetrii, zarówno w obci eniu jak i zasilaniu.
1. Wprowadzenie
Poł czenie generatora lub odbiornika trójfazowego w trójk t powstaje
przez poł czenie kolejno ko ca jednej fazy z pocz tkiem nast pnej fazy.
Zatem obwód trójfazowy trójk towy otrzymuje si wtedy, gdy fazy
generatora i odbiornika s wł czone odpowiednio mi dzy przewody
układu trójfazowego (rys. 1).
A
B
C
E
AB
E
CA
E
BC
Z
CA
Z
AB
Z
BC
I
A
I
B
I
C
A’
B’
C’
I
CA
I
BC
I
AB
U
CA
U
AB
U
BC
Rys. 1. Schemat poł czenia generatora i odbiornika trójfazowego w trójk t.
W przypadku powy szego obwodu wielko ciami fazowymi s :
napi cia
- E
AB
, E
BC
, E
CA
, U
AB
, U
BC
, U
CA
,
pr dy
- I
AB
, I
BC
, I
CA
i analogiczne pr dy w generatorze,
za wielko ciami przewodowymi:
napi cia
- E
AB
, E
BC
, E
CA
, U
AB
, U
BC
, U
CA
,
pr dy
- I
A
, I
B
, I
C
.
- 4 -
1.1. Obci
enie niesymetryczne
W układzie trójfazowym trójk towym, przy pomini ciu impedancji
przewodów i ródeł, napi cia fazowe s równe przewodowym:
p
f
U
U
=
(1)
st d:
CA
CA
BC
BC
AB
AB
E
U
,
E
U
,
E
U
=
=
=
(2)
W przypadku odbiornika niesymetrycznego impedancje Z
AB
, Z
BC
, Z
CA
s niejednakowe:
CA
BC
AB
Z
Z
Z
≠
≠
(3)
Pr dy i napi cia poszczególnych faz s przesuni te wzgl dem siebie
o ró ne k ty, a ich warto ci skuteczne s ró ne. Pr dy fazowe obliczamy
korzystaj c z prawa Ohma:
CA
CA
CA
BC
BC
BC
AB
AB
AB
Z
U
I
,
Z
U
I
,
Z
U
I
=
=
=
(4)
j
BC
j
CA
j
AB
I
C
I
B
I
A
I
AB
I
BC
I
CA
-I
CA
I
A
U
AB
= E
AB
U
BC
= E
BC
U
CA
= E
CA
Rys. 2. Wykresy wektorowe dla niesymetrycznego odbiornika
w układzie trójfazowym trójk towym.
- 5 -
Pr dy przewodowe obliczamy natomiast korzystaj c z pr dowego
prawa Kirchhoffa:
BC
CA
C
AB
BC
B
CA
AB
A
I
I
I
,
I
I
I
,
I
I
I
−
=
−
=
−
=
(5)
Pr dy przewodowe spełniaj zale no ci:
0
I
I
I
,
I
I
I
C
B
A
C
B
A
=
+
+
≠
≠
(6)
Moc czynna odbiornika jest sum mocy pobieranej przez ka d z faz:
CA
CA
CA
BC
BC
BC
AB
AB
AB
cos
I
U
cos
I
U
cos
I
U
P
ϕ
+
ϕ
+
ϕ
=
(7)
1.2. Obci
enie symetryczne
W przypadku obci enia symetrycznego wszystkie impedancje
odbiornika s sobie równe:
Z
Z
Z
Z
CA
BC
AB
=
=
=
(8)
Napi cia fazowe s równe napi ciom przewodowym i przesuni te
odpowiednio w fazie wzgl dem siebie o 120
°
:
°
−
°
−
=
=
=
=
=
240
j
AB
CA
CA
120
j
AB
BC
BC
AB
AB
e
E
E
U
,
e
E
E
U
,
E
U
(9)
Podobnie jest z pr dami - pr dy fazowe i pr dy przewodowe s
przesuni te odpowiednio w fazie wzgl dem siebie o 120
°
a ich warto ci
skuteczne s równe. Pr dy fazowe obliczamy korzystaj c z prawa Ohma:
°
−
°
−
=
=
=
=
=
=
240
j
AB
CA
CA
120
j
AB
BC
BC
AB
AB
AB
e
Z
E
Z
U
I
,
e
Z
E
Z
U
I
,
Z
E
Z
U
I
(10)
Analizuj c powy szy wzór łatwo zauwa y , e moduły (warto ci
skuteczne) pr dów fazowych s sobie równe:
f
CA
BC
AB
I
I
I
I
=
=
=
(11)
Pr dy przewodowe obliczamy korzystaj c z pr dowego prawa
Kirchhoffa:
BC
CA
C
AB
BC
B
CA
AB
A
I
I
I
,
I
I
I
,
I
I
I
−
=
−
=
−
=
(12)
Mi dzy warto ciami skutecznymi pr dów fazowych i przewodowych
zachodzi prosta zale no (rys. 3):
f
p
I
3
I
⋅
=
(13)
- 6 -
Dla warto ci skutecznych zespolonych zale no pomi dzy tymi pr dami
ma posta (rys. 3):
°
−
⋅
=
30
j
f
p
e
I
3
I
(14)
Z zale no ci (11) i (14) wynika, e moduły (warto ci skuteczne) pr dów
przewodowych s sobie równe:
p
C
B
A
I
I
I
I
=
=
=
(15)
U
BC
= E
BC
U
CA
= E
CA
j
j
j
I
C
I
B
I
A
I
AB
I
BC
I
CA
-I
CA
I
A
U
AB
= E
AB
30
30
30
Rys. 3. Wykresy wektorowe dla symetrycznego odbiornika
w układzie trójfazowym trójk towym.
Z pr dowego prawa Kirchhoffa dla fragmentu obwodu wynika:
0
I
I
I
C
B
A
=
+
+
(16)
Przy poł czeniu odbiornika w trójk t jego moc czynn , w przypadku
ogólnym, wyznacza si z zale no ci (7). W przypadku symetrii obwodu
zachodzi:
ϕ
=
ϕ
=
cos
I
U
3
cos
I
U
3
P
p
p
f
f
(17)
- 7 -
Nale y zwróci uwag , e w przypadku symetrycznym trójk t pr dów
przewodowych jest równoboczny (rys. 3). Stwierdzenie to nie jest
prawdziwe przy niesymetrycznym obci eniu generatora (rys. 2). Jednak
z powodu zale no ci (6) i (16) wskazy I
A
, I
B
, I
C
zawsze utworz trójk t.
1.3. Pomiar mocy - układ Arona
W praktyce, w przypadku obwodu trójfazowego z odbiornikiem
poł czonym w trójk t, jego moc czynn mierzy si dwoma watomierzami
odpowiednio wł czonymi do obwodu (rys. 4).
W układzie trójfazowym trójk towym moc chwilowa okre lona jest
wyra eniem:
)
t
(
i
)
t
(
u
)
t
(
i
)
t
(
u
)
t
(
i
)
t
(
u
)
t
(
p
CA
CA
BC
BC
AB
AB
+
+
=
(18)
Zgodnie z II prawem Kirchhoffa:
)
t
(
u
)
t
(
u
)
t
(
u
BC
CA
AB
−
−
=
(19)
A’
B’
C’
Z
AB
Z
BC
Z
CA
I
AB
I
CA
A
B
C
I
A
I
B
I
C
W
1
W
2
U
AB
U
BC
U
CA
*
*
*
*
I
BC
Rys. 4. Pomiar mocy dwoma watomierzami (układ Arona).
Podstawiaj c (19) do (18) otrzymujemy:
)
t
(
i
)
t
(
u
)
t
(
i
)
t
(
u
]
)
t
(
i
)
t
(
i
)[
t
(
u
]
)
t
(
i
)
t
(
i
)[
t
(
u
)
t
(
i
)
t
(
u
)
t
(
i
)
t
(
u
)]
t
(
u
)
t
(
u
)[
t
(
i
)
t
(
p
B
BC
A
CA
)
t
(
i
AB
BC
BC
)
t
(
i
CA
AB
CA
CA
CA
BC
BC
BC
CA
AB
B
A
+
−
=
=
−
+
−
−
=
=
+
+
−
−
=
4
4 3
4
4 2
1
4
4 3
4
4 2
1
(20)
- 8 -
Poniewa :
)
t
(
u
)
t
(
u
AC
CA
=
−
(21)
to ostateczna posta wzoru na moc jest nast puj ca:
)
t
(
i
)
t
(
u
)
t
(
i
)
t
(
u
)
t
(
p
B
BC
A
AC
+
=
(22)
Moc czynna, czyli warto rednia mocy chwilowej za jeden okres
przebiegu sinusoidalnego, wynosi:
2
1
2
B
BC
1
A
AC
T
0
P
P
cos
I
U
cos
I
U
dt
)
t
(
p
T
1
P
+
=
ψ
+
ψ
=
=
∫
(23)
gdzie:
2
B
BC
2
1
A
AC
1
cos
I
U
P
,
cos
I
U
P
ψ
=
ψ
=
(24)
Metod dwóch watomierzy (układ Arona) mo na stosowa tylko
w przypadku, gdy w obwodzie spełniony jest warunek:
0
I
I
I
C
B
A
=
+
+
,
(25)
co wynika z pr dowego prawa Kirchhoffa dla odbiornika.
Na podstawie wzoru (23) nale y wnioskowa , e pr dowe cewki
watomierzy powinno si wł cza w dwie linie fazy, za napi ciowe cewki
mi dzy dan i trzeci faz . Ilustruje to rys. 4.
- 9 -
2. Pomiary
2.1. Układ pomiarowy
A
AB
A
BC
R
1
C
1
C
2
R
2
K
2
V
CA
V
AB
V
BC
A
B
A
A
A
C
K
1
W
2
A
CA
R
3
C
3
W
1
AT
A (R)
B (S)
C (T)
K
*
*
*
*
Rys. 5. Układ pomiarowy.
Oznaczenia:
AT - autotransformator trójfazowy,
R
1
, R
2
, R
3
- oporniki suwakowe
Ω
100
,
C
1
, C
2
, C
3
- kondensatory 10
µ
F
,
W
1
, W
2
- watomierze ferrodynamiczne
V
400
/
200
/
100
,
A
5
/
5
,
2
,
A
A
, A
B
, A
C
- amperomierze elektromagnetyczne
A
5
/
5
,
2
,
A
AB
, A
BC
, A
CA
- amperomierze elektromagnetyczne
A
2
/
1
,
V
AB
, V
BC
, V
CA
- woltomierze elektromagnetyczne
V
300
/
150
,
K - wył cznik trójbiegunowy,
K
1
, K
2
- wył czniki jednobiegunowe.
Uwaga: Zaleca si stosowa niskie napi cie przewodowe, np. U
p
= 100V.
Wskazane jest te u ycie podwójnych oporników R
1
, R
2
, R
3
o wi kszej wytrzymało ci pr dowej.
- 10 -
2.2. Przebieg pomiarów
Pomierzy napi cia, pr dy i moce dla nast puj cych przypadków:
a) obci enie symetryczne: przy zamkni tych wył cznikach K
1
i K
2
oporniki R
1
, R
2
, R
3
wyregulowa tak, aby wskazania amperomierzy
A
AB
, A
BC
, A
CA
były jednakowe,
b) obci enie symetryczne, przerwa w fazie odbiornika: otworzy
wył cznik K
2
przy zamkni tym wył czniku K
1
,
c) obci enie symetryczne, przerwa w przewodzie zasilaj cym: otworzy
wył cznik K
1
przy zamkni tym wył czniku K
2
,
d) obci enie niesymetryczne: przy zamkni tych wył cznikach K
1
i K
2
oporniki suwakowe R
1
, R
2
, R
3
wyregulowa tak, aby wskazania
amperomierzy A
AB
, A
BC
, A
CA
były ró ne.
3. Opracowanie wyników
1. Omówi krótko podstawy teoretyczne dotycz ce układów trójfazowych
trójk towych symetrycznych i niesymetrycznych.
2. Poda przykładowe obliczenia.
3. Wykona
wykresy
wektorowe
dla
układu
symetrycznego,
symetrycznego z przerw w odbiorniku, symetrycznego z przerw
w zasilaniu i niesymetrycznego.
4. Omówi
ró nice
wyst puj ce
mi dzy
wynikami
pomiarów
i rozwa aniami teoretycznymi.
Uwagi:
•
wszystkie wykresy nale y wykona na papierze milimetrowym
formatu A4
•
na wykresach poda przyj t skal dla napi cia i przyj t skal
dla pr du
4. Wymagania BHP
Warunkiem przyst pienia do praktycznej realizacji wiczenia jest
zapoznanie si z instrukcj BHP i instrukcj przeciwpo arow oraz
przestrzeganie zasad w nich zawartych. Wybrane urz dzenia dost pne na
- 11 -
stanowisku laboratoryjnym mog posiada instrukcje stanowiskowe. Przed
rozpocz ciem pracy nale y zapozna si z instrukcjami stanowiskowymi
wskazanymi przez prowadz cego.
W trakcie zaj laboratoryjnych nale y przestrzega nast puj cych
zasad:
♦
Sprawdzi , czy urz dzenia dost pne na stanowisku laboratoryjnym
s w stanie kompletnym, nie wskazuj cym na fizyczne uszkodzenie.
♦
Sprawdzi prawidłowo poł cze urz dze .
♦
Zał czenie napi cia do układu pomiarowego mo e si odbywa po
wyra eniu zgody przez prowadz cego.
♦
Przyrz dy pomiarowe nale y ustawi w sposób zapewniaj cy stał
obserwacj , bez konieczno ci nachylania si nad innymi elementami
układu znajduj cymi si pod napi ciem.
♦
Zabronione jest dokonywanie jakichkolwiek przeł cze oraz
wymiana elementów składowych stanowiska pod napi ciem.
♦
Zmiana konfiguracji stanowiska i poł cze w badanym układzie
mo e si odbywa wył cznie w porozumieniu z prowadz cym
zaj cia.
♦
W przypadku zaniku napi cia zasilaj cego nale y niezwłocznie
wył czy wszystkie urz dzenia.
♦
Stwierdzone wszelkie braki w wyposa eniu stanowiska oraz
nieprawidłowo ci w funkcjonowaniu sprz tu nale y przekazywa
prowadz cemu zaj cia.
♦
Zabrania si samodzielnego wł czania, manipulowania i korzystania
z urz dze nie nale cych do danego wiczenia.
W przypadku wyst pienia pora enia pr dem elektrycznym nale y
niezwłocznie wył czy zasilanie stanowisk laboratoryjnych za pomoc
wył cznika bezpiecze stwa, dost pnego na ka dej tablicy rozdzielczej
w laboratorium. Przed odł czeniem napi cia nie dotyka pora onego.
5. Pytania kontrolne
1. Narysuj układ trójfazowy trójk towy, zaznacz odpowiednie napi cia
i pr dy.
2. Podaj tok oblicze układów trójk towych symetrycznych.
3. Podaj tok oblicze układów trójk towych niesymetrycznych.
- 12 -
4. Narysuj wykres wektorowy dla symetrycznego układu trójfazowego
trójk towego.
5. Narysuj wykresy wektorowe dla ró nych przypadków niesymetrii
w obwodach trójk towych.
6. Moc w układach trójfazowych i metody jej pomiaru. Układ Arona.
7. Wyja nij, dlaczego cz ciej stosowany jest układ gwiazdowy ni
trójk towy?
8. Podaj zale no ci opisuj ce zamian gwiazdy pasywnej na trójk t
pasywny i odwrotnie w obwodach pr du sinusoidalnego.
9. Podaj zale no ci opisuj ce zamian gwiazdy aktywnej na trójk t
aktywny i odwrotnie w obwodach pr du sinusoidalnego.
10.Wyja nij jak zmieni si pobierana moc, gdy odbiornik symetryczny
zostanie przeł czony z gwiazdy na trójk t.
6. Literatura
1. Bolkowski S.:
Teoria obwodów elektrycznych. WNT, Warszawa, 2008.
2. Krakowski M.:
Elektrotechnika teoretyczna. Tom 1. Obwody liniowe
i nieliniowe. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 1999.
3. Gierczak E., Tokarzewski J., Włodarczyk M.:
Podstawy elektrotechniki
teoretycznej. Cz
I. Wydawnictwo Politechniki
wi tokrzyskiej,
Kielce, 2005.
4. Cichowska Z., Pasko M.:
Wykłady z elektrotechniki teoretycznej. Cz
II: pr dy sinusoidalnie zmienne. Wydawnictwo Politechniki l skiej,
Gliwice, 2004.
5. Pasko M., Pi tek Z., Topór-Kami ski L.:
Elektrotechnika ogólna. Cz
1. Wydawnictwo Politechniki l skiej, Gliwice, 2004.
- 13 -
7. Dodatek - wyja nienia do budowania wykresu
wektorowego
Napi cie zasilaj ce jest symetryczne trójfazowe, wi c napi cia
przewodowe tworz symetryczn gwiazd (rys. 6).
U
AB
U
BC
U
CA
120
°
120
°
120
°
Rys. 6. Napi cia przewodowe tworz ce symetryczn gwiazd .
Maj c gwiazd napi przewodowych mo emy na wykres nanie
pr dy przewodowe. W tym celu korzystamy ze wskaza watomierzy i na
podstawie wzorów (24) wyznaczamy k ty
1
ψ
oraz
2
ψ
:
A
AC
1
1
A
AC
1
1
I
U
P
cos
arc
,
I
U
P
cos
=
ψ
=
ψ
B
BC
2
2
B
BC
2
2
I
U
P
cos
arc
,
I
U
P
cos
=
ψ
=
ψ
K t
1
ψ
jest k tem przesuni cia napi cia U
AC
wzgl dem pr du I
A
, a k t
2
ψ
- k tem przesuni cia napi cia U
BC
wzgl dem pr du I
B
. Znaj c k ty
1
ψ
i
2
ψ
nanosimy na wykres pr dy I
A
i I
B
(rys. 7).
- 14 -
U
AB
U
BC
U
CA
U
AC
I
A
ψ
1
I
B
ψ
2
Rys. 7. Naniesienie na wykresie wektorowym pr dów I
A
i I
B
.
Do wyznaczenia wskazu pr du I
C
wykorzystujemy zale no pr dów
w układach trójprzewodowych:
0
I
I
I
C
B
A
=
+
+
sk d
)
I
I
(
I
B
A
C
+
−
=
Pr d I
C
jest zatem równy wypadkowej pr dów I
A
i I
B
z przeciwnym
znakiem (rys. 8).
U
AB
U
BC
U
CA
U
AC
I
A
ψ
1
I
B
ψ
2
I
A
+I
B
I
C
Rys. 8. Naniesienie na wykresie wektorowym pr du I
C
.
- 1
5
-
cos
ψ
2
[ - ]
cos
ψ
1
[ - ]
P
[W]
P
2
[W]
P
1
[W]
I
C
[A]
I
B
[A]
I
A
[A]
I
CA
[A]
I
BC
[A]
I
AB
[A]
U
CA
[V]
U
BC
[V]
U
AB
[V]
Rodzaj
obci enia
Symetryczne
Symetryczne,
przerwa
w odbiorniku
Symetryczne,
przerwa
w zasilaniu
Niesymetryczne
TABELA POMIAROWA
L.p.
1.
2.
3.
4.
- 16 -