W pustyni i w puszczy - Motyw przyrody

Przyroda to niezwykle ważny element powieści Sienkiewicza. Autor opisuje przyrodę afrykańską z 
niezwykłą dokładnością. Badacze twórczości polskiego Noblisty doszukali się na kartach książki 
ponad 150 nazw różnych gatunków roślin i mniej więcej tyle samo nazw gatunków zwierząt - 
wszystkie autentyczne.

Przyroda odgrywa istotną rolę w życiu i przygodach bohaterów powieści. Staś zabija 
najgroźniejszego przedstawiciela fauny afrykańskiej – lwa, by ratować życie swoje i swej małej 
towarzyszki. Nel karmi wielkiego afrykańskiego słonia, który został uwięziony w rozpadlinie 
skalnej. Dzieci ratują zwierzę z pułapki, ucząc się przy tym odpowiedzialności za drugą istotę. 
Najwierniejszym przyjacielem dzieci jest pies Saba – mastif angielski. Pies w wielu 
okolicznościach pomaga parze małych przyjaciół – ostrzega przed niebezpieczeństwem, ratuje z 
opresji, bawi się, rozśmiesza, ale także otacza opieką i broni. 

Czasem przyroda staje po stronie człowieka, częściej jest przeciwko niemu. Wśród rozłożystych 
drzew dzieci znajdują schronienie, ale burza piaskowa o mały włos ich nie zabija. Doskonale 
charakter przyrody afrykańskiej oddają słowa Stasia: „No! Widzieliśmy coś takiego, czego nie 
widziały nigdy oczy żadnego Europejczyka. I wiesz co myślę – że jeśli dojdziemy szczęśliwie do 
oceanu, to nikt nam nie uwierzy, gdy powiem, że są w Afryce słonie wodne”.

Afryka przedstawiona przez polskiego noblistę to kontynent egzotyczny i jednocześnie 
niebezpieczny. Czytelnik odkrywa na kartach powieści lokalne zwyczaje, poznaje nieznaną 
przyrodę, odwiedza egzotyczne miasta i kraje, których nazwy brzmią baśniowo – Port-Said, 
Chartum, Omdurman, Egipt, Sudan, El-Fajum. Dokładne opisy różnych tradycyjnych zachowań 
plemion afrykańskich zawdzięczamy niezwykle żmudnej pracy Sienkiewicza, który podczas pobytu 
w Afryce robił niezwykle dokładne notatki na temat wyglądu, zachowań, mentalności rdzennych 
mieszkańców Czarnego Lądu. Ale trzeba pamiętać, że poza wspaniałymi krajobrazami, 
niezwykłymi roślinami, wręcz magicznymi postaciami, Afryka to jeden z najbardziej 
niebezpiecznych kontynentów tego świata. Tropikalne choroby, których opisy odnajdujemy w 
powieści są śmiertelnym niebezpieczeństwem nie tylko dla przybyłych, ale także dla tubylców (opis 
febry, na którą zachorowała Nel, czy tajemniczej gorączki, która pochłonęła życie wielu 
Murzynów).