plik

224

DOI: 10.15557/PiPK.2014.0032

Piotr Ścisło

, Karina Badura-Brzoza

, Michał Błachut

Piotr Gorczyca

, Łukasz Kilarski

, Robert Teodor Hese

Psychiatria konsultacyjna – historia i współczesność
Consultation psychiatry – history and the present time

Oddział Psychiatryczny, Wielospecjalistyczny Szpital Powiatowy w Tarnowskich Górach. Ordynator: dr hab. n. med. Piotr Gorczyca

Katedra i Oddział Kliniczny Psychiatrii w Tarnowskich Górach, Wydział Lekarski z Oddziałem Lekarsko-Dentystycznym w Zabrzu,

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach. Kierownik: dr hab. n. med. Piotr Gorczyca

Wyższa Szkoła Nauk Stosowanych w Rudzie Śląskiej

Correspondence to: Piotr Ścisło, Oddział Kliniczny Psychiatrii, ul. Pyskowicka 49, 42-600 Tarnowskie Góry, e-mail: piosci1@poczta.onet.pl

Source of financing: Department own sources

Streszczenie

Publikacja ma na celu przybliżenie zagadnienia psychiatrii konsultacyjnej. Prezentuje jej definicję, cele i zadania,
działalność edukacyjną oraz historię – od starożytności do czasów nowożytnych, ze szczególnym uwzględnieniem
rozwoju tej dziedziny w Polsce. Na podstawie dostępnego piśmiennictwa przedstawiono funkcjonowanie
psychiatrii konsultacyjnej w poszczególnych krajach; szczególny nacisk położono na zasady szkolenia i edukacji.
Ponadto wymieniono wyzwania stojące przed omawianą dyscypliną. Jej rozwój wiąże się z rozwojem medycyny,
m.in. w dziedzinie transplantologii, onkologii, pandemii chorób zakaźnych i biomedycyny, więc wraz z postępem
medycznym będą się pojawiać nowe psychologiczne i emocjonalne wyzwania, które staną się obszarem działań
psychiatrii konsultacyjnej. Omówiono jej wpływ na inne dziedziny medycyny: zgłoszone i przeprowadzone konsultacje
psychiatryczne znacząco skracają długość pobytu w szpitalu (istnieje bezpośredni związek między czasem zgłoszenia
konsultacji a długością hospitalizacji), pomagają obniżyć koszty opieki medycznej, oferują lepszy dostęp do opieki
psychiatrycznej, zwiększają wykrywalność chorób psychicznych, których część może stanowić zagrożenie dla życia,
oraz wpływają na jakość życia pacjentów. We wnioskach ujęto pięć głównych zadań psychiatrii konsultacyjnej.
Są to: diagnostyczna ocena, identyfikacja barier powrotu do zdrowia, identyfikacja ponownego pogorszenia, krótka
psychoterapia skoncentrowana na problemie i leczenie farmakologiczne.

Słowa kluczowe:

psychiatria konsultacyjna, historia, wyzwania, edukacja, aspekt finansowy

Summary

The publication aims to discuss and present the subject of consultation psychiatry. It presents the definition, objectives
and tasks, educational activities and history of the concept of consultation psychiatry from antiquity to modern times,
with emphasis on the development of this domain in Poland. Literature also presents issues related to consultation
psychiatry in different countries, paying special attention to the principles of training and education. The publication
presents also the challenges to which consultation psychiatry is exposed. This domain is associated with the progress
of medicine, including such specialties as transplantation, oncology, infectious diseases and biomedicine.
With advances in medical there will be more psychological and emotional challenges that will create an area for
consultation psychiatry. Furthermore, the article discusses the impact of consultation psychiatry on other fields of
medicine: notified and performed psychiatric consultations considerably reduce the length of hospitalisation (there
is a direct relationship between the time of notification of consultation and the length of hospitalization), they help
to reduce the healthcare costs and provide a better access to mental health care, increase the detection of mental
diseases, some of which may be life-threatening, and affect the patients’ quality of life. The conclusions present five
major tasks for consultation psychiatry: diagnostic assessment, identification of barriers to recovery, identification of
relapse, brief psychotherapy focused on the problem and pharmacological treatment.

Key words:

consultation psychiatry, history, challenges, education, financial aspect

225

Psychiatria konsultacyjna – historia i współczesność / Consultation psychiatry – history and the present time

WSTĘP

sychiatria konsultacyjna to dział psychiatrii zajmu-
jący się:

• konsultowaniem (diagnozowaniem, leczeniem, pro-

filaktyką) zaburzeń psychicznych u pacjentów chorych
somatycznie, ze szczególnym uwzględnieniem cho-
rób i objawów somatycznych powstających z udziałem
czynników psychospołecznych (choroby psychosoma-
tyczne);

• budowaniem związków psychiatrii z medycyną (liaison)

przez nauczanie i szkolenie personelu medycznego w za-
kresie psychiatrii, ochrony zdrowia psychicznego oraz
psychologicznych i społecznych aspektów chorób so-
matycznych, a także prowadzeniem obserwacji i badań
naukowych dotyczących pogranicza oraz wzajemnych
wpływów psychiatrii, psychologii i medycyny psychoso-
matycznej

(1–3)

Pojęcie psychiatrii konsultacyjnej odnajdujemy też
w dwóch innych określeniach: psychiatria w medycynie
ogólnej (consultation psychiatry) oraz psychiatria związków
z medycyną (liaison psychiatry). Pierwszy termin obejmu-
je świadczenie usług klinicznych, pomoc w rozwiązywaniu
psychologicznych, psychiatrycznych czy psychospołecz-
nych problemów pacjenta, a drugi – tworzenie i rozwijanie
współpracy oraz integrowanie wiedzy z zakresu nauk bio-
logicznych, psychologicznych i społecznych. Jest to rów-
nież działalność edukacyjna w stosunku do lekarzy innych
specjalności i pozostałych pracowników niepsychiatrycznej
służby zdrowia (liaison education) oraz prowadzenie ba-
dań naukowych nad problematyką psychiatryczną w me-
dycynie somatycznej i odwrotnie (liaison research)

(4)

CELE I ZADANIA

PSYCHIATRII KONSULTACYJNEJ

W działalności klinicznej psychiatry konsultanta można
wyróżnić kilka modeli konsultacji. Są to:
• konsultacja ukierunkowana na pacjenta – obejmuje nie

tylko diagnozę, lecz także ocenę osobowości pacjenta
i sposobu reagowania na chorobę;

• konsultacja nastawiona na kryzys – zawiera analizę źró-

deł i skutków kryzysu, w jakim znalazł się pacjent, okre-
ślenie rodzaju mechanizmów radzenia sobie oraz roko-
wań, łączy się z interwencją psychoterapeutyczną;

• konsultacja zorientowana na sytuację – koncentruje się

na interakcjach między pacjentem a zespołem leczącym;

• konsultacja ukierunkowana na lekarza prowadzącego

lub zespół leczący – główne cele działania konsultanta
to lekarz zamawiający konsultację i jego problemy z pro-
wadzeniem pacjenta;

• konsultacja rozszerzona – obejmuje pacjenta wraz z całą ro-

dziną, pacjent jest postrzegany jako osoba centralna w gru-
pie złożonej z członków rodziny i personelu medycznego.

Z praktycznego punktu widzenia konsultacje dzieli się na
planowe, pilne i natychmiastowe. Działanie psychiatry

konsultanta (bądź zespołu interdyscyplinarnego) ma na
celu m.in. ułatwienie wypisu ze szpitala, ustalenie miejsca
i metod dalszej terapii oraz kontakt z lekarzem rodzinnym
w celu ułatwienia ciągłości opieki

(4–6)

Do zainteresowań psychiatrii konsultacyjnej należy rów-
nież zależność między chorobą psychiczną a somatyczną.
Współistnienie choroby psychicznej i somatycznej to istotny
problem kliniczny – nie zawsze dostrzegany. Wśród pacjen-
tów z ciężką chorobą psychiczną obserwuje się wyższą za-
chorowalność i częstość przedwczesnych zgonów niż w po-
pulacji ogólnej. Osoby cierpiące na choroby psychiczne żyją
o 13–20 lat krócej niż osoby wolne od tych chorób

(7)

HISTORIA PSYCHIATRII KONSULTACYJNEJ

Istotą współczesnych koncepcji psychiatrii konsultacyjnej
jest integracja nauk biomedycznych i behawioralnych, ma-
jąca na celu zrozumienie stanu zdrowia i promowanie po-
zytywnych efektów zdrowotnych. Połączenie ciała i umy-
słu, choć często postrzegane jako nowoczesna koncepcja,
okazuje się ideą bardzo starą.
W starożytnych Chinach, Indiach i Egipcie zaburzenia fi-
zyczne i psychiczne postrzegano jako jednolite. W antycz-
nej Grecji istniała opinia o ścisłym związku między strefą
somatyczną i czynnościami fizjologicznymi a strefą psy-
chiczną (duszą) i stanem emocjonalnym człowieka.
Mniej magiczne, bardziej racjonalne podejście charakte-
ryzuje tradycję medyczną Hipokratesa, w której zarówno
psychiczne, jak i fizyczne warunki były postrzegane jako
konsekwencje określonego statusu płynów ciała: krwi, żół-
ci, flegmy. Hipokrates powiązał indywidualne cechy oso-
bowości z czynnikami humoralnymi i skłonnością do
pewnych chorób. Galen, żyjący w starożytnym Rzymie,
również był zwolennikiem łączenia psychiki z funkcjono-
waniem ciała: uważał, że choroby duszy oddziałują na
funkcje narządów i odwrotnie.
Wraz z nadejściem renesansu, wzrostem racjonalizmu
i medycyny naukowej powstała koncepcja dualizmu cia-
ła i umysłu, która wywarła znaczący wpływ na medycy-
nę

(2,8,9)

. W późniejszych czasach wnikliwe badania auto-

rów takich jak Mirsky czy Weiner i ich współpracowników
doprowadziły do opracowania nowego, interaktywnego
modelu zaburzeń psychosomatycznych. Integruje on cia-
ło i umysł – jako funkcjonalnie powiązane części systemu.
Prototyp tego podejścia opisano w klasycznym badaniu
dotyczącym choroby wrzodowej, gdzie omówiono czyn-
nik biomedyczny i psychologiczny. Praca ta stworzyła pod-
waliny dla biopsychospołecznego modelu choroby, repre-
zentującego podstawową zasadę współczesnej psychiatrii
konsultacyjnej

(2)

Pojęcia psychosomatyczny użył po raz pierwszy Johann
Christian Heinroth, w dyskusji na temat bezsenności
z 1818 roku. Pełna fraza medycyna psychosomatyczna po-
jawiła się zaś około 1922 roku u Feliksa Deutscha. Swój
wkład w rozwój medycyny psychosomatycznej mieli też
twórcy hipnozy, tacy jak Franz Mesmer i Jean-Martin

226

Psychiatria konsultacyjna – historia i współczesność / Consultation psychiatry – history and the present time

Charcot, oraz psychoanalizy: m.in. Zygmunt Freud, Sán-
dor Ferenczi, Michael Balint, Georg Groddeck i Franz
Aleksander.
Za początki psychiatrii konsultacyjnej uznaje się lata 20.
i 30. ubiegłego stulecia. Georg W. Henry opublikował wów-
czas pracę na temat psychiatrii w szpitalnej opiece ogól-
nomedycznej, a Edward Billings pioniersko posłużył się
terminem psychiatria związków z medycyną i wydał w 1939
roku jedną z pierwszych książek dotyczących tej tematy-
ki – A Handbook of Elementary Psychobiology and Psychia-
try. Z kolei Edward Weiss i Spurgeon English opublikowali
w 1943 roku podręcznik Psychosomatic Medicine. U pod-
staw psychiatrii konsultacyjnej leżą również holistyczne
koncepcje A. Meyera i W.A. White’a.
W 1929 roku Henry wzywał do zatrudniania psychiatrów
w szpitalach ogólnych – do celów dydaktycznych. Na po-
czątku 1930 roku Helen Flanders Dunbar, należąca do klu-
czowych twórców „ruchu psychosomatycznego”, przed-
stawiła znaczące publikacje na temat relacji czynników
fizycznych i psychicznych w chorobach. Dunbar i Hen-
ry byli pierwszymi konsultantami psychiatrii w szpitalach
ogólnych w Stanach Zjednoczonych.
Od zakończenia II wojny światowej do lat 80. psychiatria
konsultacyjna rozwijała działalność edukacyjną i badaw-
czą. Otwierano kolejne oddziały psychiatrii w szpitalach
ogólnych, powstawały zespoły konsultacyjne o charakte-
rze interdyscyplinarnym – złożone z przedstawicieli perso-
nelu medycznego i niemedycznego (pracownicy socjalni,
socjolodzy, duchowni, wolontariusze).
W 1974 roku amerykański Narodowy Instytut Zdrowia
Psychicznego (National Institute of Mental Health, NIMH)
oficjalnie zaakceptował psychiatrę konsultacyjną jako dzie-
dzinę medycyny, a od roku 2004 funkcjonuje ona w Amery-
ce jako subspecjalizacja. Rozwój psychiatrii konsultacyjnej
w Stanach Zjednoczonych umożliwiły przede wszyst-
kim ogromne nakłady finansowe Fundacji Rockefellera
(1934–1945) i Narodowego Instytutu Zdrowia Psychicz-
nego (1970–1977).
Psychiatria konsultacyjna przeszła przez cztery fazy. Faza
wstępna, rozpoczęta krótko przed 1900 rokiem i trwająca
do roku 1930, była stymulowana przez otwieranie oddzia-
łów psychiatrii w szpitalach ogólnych. Faza pionierska, od
1930 roku do lat 50., wyróżniała się wprowadzaniem pro-
gramów edukacyjnych w szpitalach uniwersyteckich. Na-
stępna faza rozwojowa, zainicjowana w 1980 roku, charak-
teryzowała się działalnością badawczą oraz programami
szkoleniowymi dla studentów i lekarzy. Obecnie psychia-
tra konsultacyjna znajduje się w czwartej fazie – konsoli-
dacji i ograniczania wydatków

(2,5,8,10–13)

PSYCHIATRIA KONSULTACYJNA

W POLSCE

Pierwsze doniesienia na temat psychiatrii konsultacyjnej
w Polsce pojawiły się w latach 60. i 70. ubiegłego wieku. Na
podstawie doświadczeń jednego z pierwszych oddziałów

psychiatrycznych przy szpitalu wielospecjalistycznym
w południowej Polsce Hese i wsp. już w 1968 roku spi-
sali swoje przemyślenia na temat roli psychiatrii konsul-
tacyjnej

(14–17)

. Kolejną pracę opublikowała Wardaszko-Ły-

skowska w 1971 roku. W 1976 roku XXXII Zjazd Polskiego
Towarzystwa Psychiatrycznego poświęcono właśnie za-
gadnieniom psychiatrii konsultacyjnej, medycynie psy-
chosomatycznej i roli psychiatrów w systemie podsta-
wowej opieki zdrowotnej. W następnych latach powstało
kilka stowarzyszeń psychosomatycznych: Sekcja Medycy-
ny Psychosomatycznej Polskiego Towarzystwa Lekarskie-
go (1984) i Polskiego Towarzystwa Psychoonkologiczne-
go (1992), Komisja ds. Psychiatrii w Medycynie Ogólnej
w ramach Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (1993)
oraz Sekcja Psychodermatologii w ramach Polskiego To-
warzystwa Dermatologicznego (2008). Ostatnie wydarze-
nia związane z omawianą dyscypliną to XLII Zjazd PTP
(2007), podczas którego podkreślono związek zaburzeń
psychicznych z problemami somatycznymi, oraz III Mię-
dzynarodowy Kongres w Wiśle (2009)

(18)

W Polsce brakuje strukturalnych związków między medy-
cyną a psychiatrią. W szpitalach wielospecjalistycznych
nie ma obligatoryjnych etatów dla psychiatry i psycholo-
ga, choć psychologa najczęściej się zatrudnia. Na III roku
specjalizacji z psychiatrii wymagane jest odbycie dwóch
miesięcy stażu z psychiatrii konsultacyjnej na oddziale psy-
chiatrii w szpitalu ogólnym, wraz z nabyciem umiejętności
wykonywania konsultacji

(5)

. Psychiatrii konsultacyjnej nie

uważa się obecnie za odrębną podspecjalność.
Z analizy przeprowadzonej przez Wandziela (1996) wy-
nika, że konsultacji psychiatrycznej udzielają najczęściej
psychiatrzy zatrudnieni w ramach etatu w PZP, pracują-
cy w szpitalu ogólnym bądź szpitalu psychiatrycznym. Jak
zaznacza autor, najkorzystniejszym modelem są konsul-
tacje wykonywane przez psychiatrów zatrudnianych na
stałe w szpitalu wielospecjalistycznym. Wandziel zwraca
również uwagę na brak systematycznych szkoleń przed-
i podyplomowych w zakresie psychiatrii konsultacyjnej

(19)

PSYCHIATRIA KONSULTACYJNA

NA ŚWIECIE

W Europie Zachodniej psychiatria konsultacyjna jest obec-
na od około 50 lat. Ogólna analiza wskazuje na znaczne
zróżnicowanie poziomu rozwoju tej dyscypliny i świadczo-
nych przez nią usług oraz na brak zorganizowania. Podsta-
wowa różnica między psychiatrią konsultacyjną w Euro-
pie i w USA polega na tym, że w żadnym z krajów Starego
Kontynentu dyscyplina nie korzystała w swoim rozwoju
z tak znaczącego wsparcia finansowego ze strony państwa,
jak miało to miejsce w Stanach Zjednoczonych, głównie
w latach 1960–1970.
We Francji historia omawianej dziedziny sięga XIX wie-
ku. W ostatnim czasie pod wpływem Europejskiej Grupy
Roboczej ds. Psychiatrii Konsultacyjnej (European Consul-
tation-Liaison Workgroup, ECLW) powstała odpowiednia

227

Psychiatria konsultacyjna – historia i współczesność / Consultation psychiatry – history and the present time

sekcja przy Francuskim Towarzystwie Psychiatrii i Patolo-
gii Społecznej. Większość konsultacji wykonują psychia-
trzy pracujący na oddziałach psychiatrycznych szpitali
ogólnych. Dyscyplina ta jest przedmiotem zalecanym, ale
nie obowiązkowym do zdobycia specjalizacji z psychiatrii.
W Niemczech w 1975 roku parlament zdecydował o ko-
nieczności tworzenia oddziałów psychiatrycznych na te-
renie szpitali ogólnych, ale jednocześnie pominął ko-
nieczność istnienia psychiatrii konsultacyjnej. System
specjalizacyjny zawiera trzy oddzielne specjalizacje: psy-
chiatrię, psychoterapię oraz psychosomatykę i psycholo-
gię medyczną, co wyróżnia Niemców na tle innych kra-
jów europejskich. Konsultacje wykonują przede wszystkim
dyżurujący lekarze oddziałów psychosomatycznych i psy-
chiatrycznych. Część szpitali korzysta z kontraktowych
konsultantów, istnieją tylko nieliczne oddziały odpowiada-
jące medical-psychiatric units z USA. Przy szpitalach ogól-
nych funkcjonują oddziały ogólnopsychiatryczne, ale tak-
że oddziały psychoterapii medycznej i psychosomatyczne.
W Holandii początki omawianej dyscypliny datuje się na
lata 60. XX wieku. Później powstało wiele oddziałów psy-
chiatrycznych przy szpitalach ogólnych. Szkolenie z psy-
chiatrii konsultacyjnej w trakcie specjalizacji jest w niektó-
rych ośrodkach fakultatywne, w innych – obowiązkowe.
Na uwagę zasługują normy zatrudnienia wynegocjowane
z rządem, np. na szpital mający 400 łóżek i 10 tys. przyjęć
rocznie ma przypadać 1–1,5 etatu konsultującego.
W Wielkiej Brytanii pierwsze ambulatoria psychiatrycz-
ne przy szpitalach ogólnych utworzono w latach 30. Łóż-
ka dla pacjentów psychiatrycznych pojawiły się na terenie
szpitali ogólnych około 1948 roku, a od roku 1945 zaczę-
to formować zespoły konsultacyjne przy szpitalach uni-
wersyteckich. Psychiatria konsultacyjna to część szkolenia
studentów medycyny i przedmiot zalecany osobom spe-
cjalizującym się w psychiatrii. Konsultacje są wykonywane
przez psychiatrów z oddziału psychiatrycznego, ambulato-
rium lub innej placówki. Specyficzną cechą systemu opie-
ki zdrowotnej w Wielkiej Brytanii jest podstawowa rola le-
karza ogólnego (general practitioner, GP).
W Hiszpanii psychiatria konsultacyjna cechowała się
w ostatnich dziesięcioleciach szybkim rozwojem. Kraj ten
wypada korzystnie na tle większości państw europejskich.
Kliniczne programy psychiatrii konsultacyjnej mają oficjal-
ną akredytację w części krajowych lub regionalnych pla-
nów opieki medycznej, a szkolenie w tej dyscyplinie jest
obowiązkowe w oficjalnym programie Narodowej Komisji
ds. Specjalizacji z Psychiatrii. Jednakże niedawne badania
wykazały, że tylko połowa szpitali ogólnych w narodowym
systemie dysponuje jednostką psychiatrii (liaison-psychoso-
matic psychiatry unit, LPPU).
We Włoszech każdy pacjent ma zagwarantowaną opiekę
lekarza podstawowej opieki. Opieka w zakresie psychiatrii
świadczona jest przez Community Mental Health Centres
(CMHCs) – zespoły obejmujące psychiatrów, psycholo-
gów, pielęgniarki, pracowników społecznych i terapeutów
zajęciowych, które opiekują się głównie osobami z ostrymi

i trwałymi zaburzeniami psychicznymi. Niemniej jednak
CMHCs są łatwo dostępne dla obywateli – bez skierowa-
nia od lekarza rodzinnego. Programy współpracy lekarzy
podstawowej opieki z psychiatrami zostały opracowane
pod koniec 1990 roku. Wcześniej taki rodzaj współpracy
dostępny był tylko na prośbę, na potrzeby okazjonalnych
konsultacji – bez wspólnego projektu. Podejście to okaza-
ło się nieskuteczne

(5,20–25)

W Szwajcarii psychiatria ma długą tradycję, ale psychiatria
konsultacyjna jest dość nowym zjawiskiem. Mimo obser-
wowanego ostatnio stałego spadku liczby łóżek w szpita-
lach psychiatrycznych psychiatria konsultacyjna wciąż się
rozwija. Usługi konsultacyjne są świadczone w szpitalach
ogólnych, nawet małych i wiejskich. Za ważny krok należy
uznać niedawne uznanie psychiatrii konsultacyjnej za pod-
specjalizację psychiatrii dorosłych

(26)

DZIAŁALNOŚĆ EDUKACYJNA,

STOWARZYSZENIA, ASPEKT FINANSOWY

Edukacja w psychiatrii konsultacyjnej (liasion) jest wpi-
sana w samą definicję dyscypliny. Odnosi się do naucza-
nia i szkolenia personelu medycznego w zakresie psychia-
trii, ochrony zdrowia psychicznego oraz psychologicznych
i społecznych aspektów chorób somatycznych, a także pro-
wadzenia obserwacji i badań naukowych dotyczących po-
granicza oraz wzajemnych wpływów psychiatrii, psycholo-
gii i medycyny psychosomatycznej

(1–3,27)

W Australii, Kanadzie, Nowej Zelandii i USA opracowa-
no i wdrożono szczegółowe zasady szkolenia z psychiatrii
konsultacyjnej dla lekarzy. W Europie sytuacja jest bardzo
zróżnicowana. Narodowe programy szkolenia powsta-
ły w Wielkiej Brytanii, Niemczech i Holandii. Z badania
przeprowadzonego w 2001 roku w Unii Europejskiej wy-
nika, że staż z psychiatrii konsultacyjnej jest obowiązkowy
w Hiszpanii (4 miesiące), Portugalii (3 miesiące) i Polsce
(2 miesiące) oraz zalecany w Wielkiej Brytanii (6 miesię-
cy), Niemczech (3–6 miesięcy) i Norwegii (6 miesięcy).
W Niemczech wymaga się również odbycia 20 godzin kon-
sultacji pod nadzorem, we Włoszech – 25 godzin. Liczba
obligatoryjnych godzin seminariów bądź konferencji wyno-
si w zależności od kraju od 10 do 125. W Norwegii, Niem-
czech i Austrii funkcjonuje specjalizacja „medycyna psy-
chosomatyczna”. W trakcie jej zdobywania należy odbyć
roczny staż na oddziale internistycznym

(28)

W Europie i na świecie działa wiele organizacji zrzeszają-
cych osoby zainteresowane psychiatrią konsultacyjną lub
związane z nią zawodowo:
• sekcja psychiatrii konsultacyjnej w Europejskim Towa-

rzystwie Psychiatrycznym (European Psychiatric Associa-
tion, EPA);

• Europejskie Towarzystwo Psychiatrii Konsultacyjnej

i Psychosomatyki (The European Association for Consul-
tation Liaison Psychiatry and Psychosomatics, EACLPP);

• Akademia Medycyny Psychosomatycznej (Academy of

Psychosomatic Medicine, APM);

228

Psychiatria konsultacyjna – historia i współczesność / Consultation psychiatry – history and the present time

• Amerykańskie Towarzystwo Psychosomatyczne (Ameri-

can Psychosomatic Society, APS);

• Royal College of Psychiatrists, Faculty of Liaison Psy-

chiatry.

W 1991 roku w krajach należących do Wspólnoty Europej-
skiej utworzono Europejską Grupę Roboczą ds. Psychiatrii
Konsultacyjnej (ECLW), a w 1993 roku powstała Komisja
ds. Psychiatrii w Medycynie Ogólnej Polskiego Towarzy-
stwa Psychiatrycznego

(5,8)

Polska wpisała się w rozwój omawianej dziedziny poprzez
organizowanie krajowych zjazdów psychiatrów (zjazdy
Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego) poświęconych
jej zagadnieniom:
• Zjazd XXXII (4–6 IX 1976 r., Szczecin) – „Medycyna

psychosomatyczna. Psychiatria konsultacyjna”;

• Zjazd XXXVI (22–24 VI 1989 r., Łódź) – „Psychiatria

jako nauka interdyscyplinarna”;

• Zjazd XLII (14–16 VI 2007 r., Szczecin) – „Miejsce psy-

chiatrii wśród nauk medycznych”.

Strategie wczesnego wykrywania pacjentów wysokiego ry-
zyka i zwiększanie świadomości lekarzy co do znaczenia
czasu zgłoszenia konsultacji są bardzo ważne dla lepszej
i efektywnej finansowo opieki nad pacjentem. Wcześniej
zgłoszone i przeprowadzone konsultacje znacząco skraca-
ją długość pobytu w szpitalu. Istnieje bezpośredni związek
między czasem zgłoszenia a długością hospitalizacji, dlate-
go ważna jest identyfikacja pacjentów wymagających szyb-
kiej interwencji psychiatrycznej

(29,30)

Wykazano, że w przypadku lekarza podstawowej opie-
ki zdrowotnej krótka pisemna konsultacja przekładała się
na zmniejszenie wykorzystania usług medycznych, a także
skrócenie średniego rocznego kosztu opieki. Dodatkową
redukcję kosztów związanych ze współistnieniem chorób
ogólnomedycznych i psychiatrycznych wykazano wśród
pacjentów z zaburzeniami występującymi pod postacią
somatyczną, którzy są narażeni na wiele – często niepo-
trzebnych diagnostycznie – badań. Stwierdzono też zwią-
zek między współistnieniem chorób psychicznych a długo-
ścią pobytu w szpitalu

(31–34)

W innym badaniu zauważono, że dzięki doświadczeniu
konsultanta można zmniejszyć koszt świadczenia pra-
cy opiekuna dla pacjentów wymagających ścisłej opieki
w domu

(33)

. W badaniu przeprowadzonym na oddziale or-

topedycznym każdy pacjent po 65. roku życia dopuszczo-
ny do chirurgicznego leczenia złamań kości udowej został
skonsultowany po operacji. Badanie wykazało, że dzięki
konsultacji i leczeniu zaburzeń psychicznych da się skró-
cić pobyt i obniżyć koszty leczenia

(35,36)

Wiele badań z ostatniego dziesięciolecia wykazało, że kon-
sultacje psychiatryczne pomagają obniżyć koszty opieki
medycznej i oferują lepszy dostęp do opieki psychiatrycz-
nej. Co jednak najważniejsze, zwiększają wykrywalność
chorób psychicznych, których część może stanowić za-
grożenie dla życia. To oczywiste, że współistnienie do-
datkowych schorzeń – niewykrytych i nieleczonych – wy-
dłuża czas pobytu w szpitalu (i zawyża koszty leczenia),

nawet gdy bierze się pod uwagę czynniki demograficzne,
diagnozę i powody przyjęcia do szpitala. Konsultacje psy-
chiatryczne w szpitalu obniżają wskaźnik zachorowalno-
ści i śmiertelności, skracają pobyt i obniżają koszty opieki
poprzez wcześniejsze rozpoznanie i leczenie zaburzeń psy-
chicznych; wpływają także na jakość życia pacjenta.
Powyższe wnioski nakazują kształcić kadry, wyszukiwać
przypadki w drodze przesiewowych badań psychiatrycz-
nych i rozwijać usługi oferowane przez konsultujących psy-
chiatrów

(37)

PRZYSZŁOŚĆ PSYCHIATRII

KONSULTACYJNEJ

Psychiatria konsultacyjna tworzy pomost między psychia-
trią a innymi specjalnościami medycyny. Wraz z postępem
medycznym pojawiają się nowe psychologiczne i emocjo-
nalne wyzwania, które staną się obszarem działań psy-
chiatrii konsultacyjnej. Omawiana dziedzina zaczyna się
dzielić na specjalizacje – właśnie po to, by uwzględnić roz-
wój medyczny. Jej przyszłość wiąże się z postępem trans-
plantologii, onkologii, pandemii chorób zakaźnych, bio-
me dycyny

(38)

W ostatnim stuleciu nastąpiły istotne zmiany demograficz-
ne: wzrosła średnia długość życia, a ciężar w epidemiolo-
gii przeniósł się z chorób zakaźnych i ostrych chorób na
choroby przewlekłe i zwyrodnieniowe (np. choroby układu
krążenia, nowotwory, choroby układu oddechowego, cu-
krzyca, choroba Alzheimera). Doprowadziło to do poważ-
nych modyfikacji w praktyce medycznej, powstały nowe
dyscypliny mające na celu poprawę stanu zdrowia osób
starszych, np. geriatria, ortopedia geriatryczna, psychoge-
riatria. W Wielkiej Brytanii psychiatria konsultacyjna dla
osób starszych (liaison psychiatry for older adults, LPOA)
stała się w ostatnich 8–10 latach nową dyscypliną psycho-
geriatrii

(39)

. Chorobom somatycznym towarzyszy zwykle

pogorszenie stanu psychicznego pacjentów w podeszłym
wieku: depresja po udarach, chorobach serca czy urazie
biodra, zaburzenia świadomości z powodu różnych pro-
blemów fizycznych, a przede wszystkim zaburzenia czyn-
ności poznawczych, leżące u podłoża odniesionych ura-
zów i predysponujące do zaburzeń świadomości

(26)

Zaburzenia psychiczne u osób starszych występują
3–4 razy częściej w szpitalach niż w społeczeństwie; 80%
procent zachorowań psychicznych to zaburzenia świa-
domości, otępienia i depresja. Jak wynika z przeglądu pi-
śmiennictwa, częstość występowania depresji sięga 29%,
zaburzeń świadomości – 20%, otępienia – 31%. W litera-
turze dotyczącej osób starszych ze złamaniem szyjki ko-
ści udowej depresję odnotowywano u 9–47% pacjentów,
zaburzenia świadomości – u 43–61%, a zaburzenia po-
znawcze – u 31–88%

(28)

. Anderson i Holmes podają we

wnioskach, że u 60% osób starszych przyjętych do szpita-
la współistnieją choroby psychiczne. Są one niezależnym
czynnikiem gorszego rokowania – można jednak im za-
pobiegać i skutecznie je leczyć, co poprawia rokowanie.

229

Psychiatria konsultacyjna – historia i współczesność / Consultation psychiatry – history and the present time

Jak zaznaczają autorzy, powodzenie w leczeniu współist-
niejących chorób psychicznych w szpitalu ogólnym zapew-
nia edukacja personelu, a model konsultacji (liaison) oka-
zuje się bardziej efektywny

(28)

Psychoonkologia oznacza szerokie podejście do leczenia
chorób nowotworowych; zajmuje się emocjonalnym, spo-
łecznym i duchowym cierpieniem, które często towarzyszy
pacjentom onkologicznym. Rozwój tej dyscypliny rozpoczął
się w drugiej połowie XX wieku, co odzwierciedlał wzrost za-
interesowania tą tematyką w badaniach psychologicznych.
Jedna trzecia chorych na nowotwory złośliwe doświadcza
cierpienia wymagającego oceny i leczenia, a najczęstszymi
zaburzeniami psychicznymi są depresja oraz zaburzenia
lękowe i adaptacyjne. Psychiatrzy powinni być zaangażo-
wani w wielodyscyplinarne zespoły pracujące z chorymi

(40)

Psychoonkologia określa psychospołeczne aspekty profi-
laktyki, etiologii, diagnostyki, leczenia i rehabilitacji. Cha-
rakteryzuje się interdyscyplinarnością, jak również współ-
pracą przedstawicieli służby medycznej i pozamedycznej.
Psychospołeczne zagrożenia i/lub zaburzenia psychiczne
ujawniają się u 30–60% chorych na raka

(41)

. Około 50% pa-

cjentów z zaawansowanym nowotworem złośliwym speł-
nia kryteria zaburzeń psychicznych: najczęściej są to za-
burzenia adaptacyjne (11–35%) i depresja (5–26%). Ich
leczenie poprawia jakość życia pacjentów z zaawanso-
waną chorobą

(42)

. Myśli rezygnacyjne i plany samobójcze

mogą pojawić się na każdym etapie diagnostyki i leczenia
choroby nowotworowej. Ryzyko to jest często przedstawia-
ne jako dwukrotnie wyższe niż w populacji ogólnej i rośnie
wraz z zaawansowaniem choroby

(43)

Reasumując, można stwierdzić, że główne zadania psy-
chiatrii konsultacyjnej to: diagnostyczna ocena, identyfi-
kacja barier powrotu do zdrowia, identyfikacja ponowne-
go pogorszenia, krótka psychoterapia skoncentrowana na
problemie i leczenie farmakologiczne

(44)

PIŚMIENNICTWO:

BIBLIOGRAPHY:

1. Lipowski Z.J.: History of consultation-liaison psychiatry. W: Run-

dell J.R., Wise M.G. (red.): Textbook of Consultation-Liaison Psy-

chiatry. American Psychiatric Press, Washington 1996: 2–11.

2. Hamburg B.A.: Consultation/liaison psychiatry. Bull. N. Y.

Acad. Med. 1987; 63: 376–385.

3. White A.: Styles of liaison psychiatry: discussion paper. J. R.

Soc. Med. 1990; 83: 506–508.

4. Rymaszewska J.: Zagadnienia i ogólne zasady w psychiatrii

konsultacyjnej. Psychiatr. Prakt. Ogólnolek. 2007; 1: 1–7.

5. Guzek A.: Psychiatria konsultacyjna w Europie i Stanach Zjed-

noczonych. W: Leder S., Brykczyńska C. (red.): Psychiatria kon-

sultacyjna, psychiatria liaison. Biblioteka Psychiatrii Polskiej,

Kraków 1996: 17–28.

6. Blumenfield M., Tiamson M.L.A.: Consultation-Liaison Psy-

chiatry. Lippincott Williams and Wilkins, Philadelphia 2003.

7. Vreeland B.: Bridging the gap between mental and physical

health: a multidisciplinary approach. J. Clin. Psychiatry 2007;

68 supl. 4: 26–33.

8. Rymaszewska J., Dudek D.: Zaburzenia psychiczne w choro-

bach somatycznych. Praktyczne wskazówki diagnostyczne

i terapeutyczne. Via Medica, Gdańsk 2009.

9. Guzek A.: Rozwój poglądów na zaburzenia psychosomatycz-

ne – historia i współczesność. W: Leder S., Brykczyńska C.

(red.): Psychiatria konsultacyjna, psychiatria liaison. Biblioteka

Psychiatrii Polskiej, Kraków 1999: 61–72.

10. Lipsitt D.R.: Psychiatry and the general hospital in an age of

uncertainty. World Psychiatry 2003; 2: 87–92.

11. Lipsitt D.R.: Consultation-liaison psychiatry and psychosomat-

ic medicine: the company they keep. Psychosom. Med. 2001;

63: 896–909.

12. Schwab J.J.: Consultation-liaison psychiatry: a historical over-

view. Psychosomatics 1989; 30: 245–254.

13. Gitlin D.F., Levenson J.L., Lyketsos C.G.: Psychosomatic medicine:

a new psychiatric subspecialty. Acad. Psychiatry 2004; 28: 4–11.

14. Hese R.T.: Izba przyjęć szpitala ogólnego a możliwości szybkie-

go postępowania diagnostycznego w przypadkach schorzeń

psychicznych. W: Pamiętniki Krajowego Sympozjum Psychia-

trycznego Poświęconego Modernizacji Opieki Psychiatrycznej

Zamkniętej i Otwartej w Polsce. PTP, Bytom 1968: 191–195.

15. Hese R.T., Sibielak J., Suchowska U.: Modernizacja opieki psy-

chiatrycznej drogą do wprowadzania różnych form działalno-

ści terapeutycznej. W: Pamiętniki Krajowego Sympozjum Psy-

chiatrycznego Poświęconego Modernizacji Opieki

Psychiatrycznej Zamkniętej i Otwartej w Polsce. PTP, Bytom

1968: 161–165.

16. Hese R.T., Bołądź E.: Perspektywy rozwojowe oddziałów psy-

chiatrycznych przy szpitalach ogólnych na podstawie doświad-

czeń Oddziału Psychiatrycznego przy Centralnym Szpitalu

Górniczym w Bytomiu. W: Gałuszka P., Sulestrowska H.,

Nowicki Z., Sztabowicz J.W. (red.): Pamiętniki Trzech Gdań-

skich Dni Lecznictwa Psychiatrycznego. PTP, Gdańsk 1972:

271–276.

17. Hese R.T.: Rozważania nad modelem oddziału psychiatryczne-

go w szpitalu ogólnym. Biul. Instyt. Psychiatr. Neurol. 1988;

1/2: 99–113.

18. Rymaszewska J.: Development of consultation-liaison psychia-

try in Poland. J. Psychosom. Res. 2011; 71: 433–434.

19. Wandziel L.: Wstępna ocena stanu psychiatrii konsultacyjnej

w Polsce. W: Leder S., Brykczyńska C. (red.): Psychiatria kon-

sultacyjna, psychiatria liaison. Biblioteka Psychiatrii Polskiej,

Kraków 1996: 29–37.

20. Roy-Byrne P.P., Davidson K.W., Kessler R.C. i wsp.: Anxiety dis-

orders and comorbid medical illness. Gen. Hosp. Psychiatry

2008; 30: 208–225.

21. Mayou R., Huyse F.: Consultation-liaison psychiatry in western

Europe. The European Consultation-Liaison Workgroup. Gen.

Hosp. Psychiatry 1991; 13: 188–208.

22. Verwey B, van Waarde J.A., Huyse F.J., Leentjens A.F.: Consul-

tation-liaison psychiatry and general hospital psychiatry in the

Netherlands: on the way to psychosomatic medicine. Tijdschr.

Psychiatr. 2008; 50: 139–143.

23. Kovess-Masfety V., Alonso J., Brugha T.S. i wsp.: Differences in

lifetime use of services for mental health problems in six Euro-

pean countries. Psychiatr. Serv. 2007; 58: 213–220.

24. Lobo A., Saz P., Sarasola A. i wsp.: Spanish perspective on

enlarging a small specialty: the national research network for

liaison psychiatry and psychosomatics. Psychosomatics 2007;

48: 46–53.

25. Menchetti M., Tarricone I., Bortolotti B., Berardi D.: Integra-

tion between general practice and mental health services in

Italy: guidelines for consultation-liaison services implementa-

tion. Int. J. Integr. Care 2006; 6: e05.

Dalszy ciąg piśmiennictwa znajduje się na stronie 234.

234

Wybrane wątki psychiatryczne i psychologiczne we współczesnej debacie bioetycznej

Selected psychiatric and psychological threads in the contemporary bioethical debate

7. Tylec A., Olajossy M., Dubas‑Ślemp H., Spychalska K.: Możli-

wość czy przymus leczenia? Anoreksja psychiczna – uregulowa-

nia prawne. Opis przypadku. Psychiatr. Pol. 2013; 47: 531–539.

8. Ministerstwo Zdrowia: Projekt ustawy o leczeniu niepłodności.

Warszawa, 16.07.2014 r.

9. Zob. Opinia Polskiej Federacji Ruchów Obrony Życia nt. usta-

wy o in vitro. Warszawa, 6.08.2014 r. Adres: www.prolife.com.

pl/pg/pl/wiadomosci/opinia_pfroz_nt_ustawy.html.

10. Instytut na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris: Opinia w sprawie

projektu ustawy z dnia 16 lipca 2014 r. o leczeniu niepłodności.

18.08.2014 r.

11. Winczorek P.: Komentarz do Konstytucji Rzeczypospolitej Pol-

skiej. K.E. Liber, Warszawa 2000: 47.

12. Nesterowicz M.: Prawo medyczne. Dom Organizatora, Toruń

2005: 232.

13. Nie chciała śmierci embrionów, urodziła ośmioraczki. Rzeczpo-

spolita, Warszawa, 1.02.2009 r. Adres: www.rp.pl/artykul/

256626.html?print=tak&p=0.

14. Surdin A.: Birth of octuplets stirs ethical concerns. Washington

Post, 4.02.2009 r. Adres: www.washingtonpost.com/wp‑dyn/

content/article/2009/02/03/AR2009020303935.html.

15. Bloc J.: Postpartum aggression. The Guardian, 11.02.2009 r.

Adres: www.guardian.co.uk/commentisfree/cifamerica/2009/

feb/10/nadya‑suleman‑octuplets‑ethics.

16. Davis A.A.: The politics of reproduction: the troubling case of

Nadya Suleman and assisted reproductive technology. Trans-

forming Anthropology 2009; 17: 105–116.

17. Uwagi Stowarzyszenia na Rzecz Leczenia Niepłodności

i Wspierania Adopcji NASZ BOCIAN do projektu Ustawy

o leczeniu niepłodności z dnia 16 lipca 2014 roku. Warszawa

2014. Adres: www.nasz‑bocian.pl/node/47053.

18. Zob. art. 8 Ustawy z dnia 20 listopada 1989 r. Konwencja o pra-

wach dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów

Zjednoczonych (DzU z 1991 r. nr 120, poz. 526).

19. Lewandowicz A.: Choroby psychiczne po in vitro. Nasz Dzien-

nik, 8.08.2014. Adres: www.naszdziennik.pl/wp/90207,choroby‑

psychiczne‑po‑in‑vitro.html. W tym kontekście zob.: Jensen A.,

Hargreave M., Plessen K.J. i wsp.: Increased risk of psychiatric

disorders in children born to women with fertility problems:

results from a large Danish population‑based cohort study. W:

Abstracts of the 30

Annual Meeting of ESHRE, Munich, Ger-

many, 29 June – 2 July 2014; supl. 1: i28.

20. Bomba J.: Dylematy bioetyczne. Badania naukowe, metodolo-

gia. Psychiatr. Psychol. Klin. 2009; 9: 35–38.

21. Kmieciak B.: Stosowanie preparatów przeciwpsychotycznych

o przedłużonym działaniu – depot, u chorych pacjentów przy-

jętych do szpitala na podstawie art. 24 ustawy o ochronie zdro-

wia psychicznego: dylematy medyczne, prawne i etyczne. Psy-

chiatr. Psychol. Klin. 2008; 8: 204–210.

22. Wsparcie psychologiczne oferuje m.in. Centrum Medyczne

Angelus w Katowicach. Warto zwrócić uwagę na to miejsce,

ponieważ psycholog pełni tutaj funkcję doradcy nie tyle tera-

peutycznego, ile moralnego. Na stronie poradni czytamy:

„W procesie leczenia niepłodności przeżywamy różne dylematy

dotyczące systemu wartości, sfer prywatnych i intymnych oraz

moralnych. Wiele czynników oddziałuje na nas w jednym cza-

sie, dlatego też jest to okres wymagający często wparcia psycho-

logicznego”. Adres: http://klinikanieplodnosci.pl/konsultacje‑z-

‑psychologiem.html.

23. Szerzej na temat paradoksów w bioetyce zob.: Soniewicka M.:

Prokreacja medycznie wspomagana. W: Stelmach J., Brozek B.,

Soniewicka M., Załuski W.: Paradoksy bioetyki prawniczej. Wol-

ters Kluwer, Warszawa 2010: 82–112.

24. Zaig I., Azern F., Schreiber S. i wsp.: Women’s psychological

profile and psychiatric diagnoses and the outcome of in vitro

fertilization: is there an association? Arch. Womens Ment.
Health 2012; 15: 353–359.

26. Mukaetova‑Ladinska E.B.: Towards living long and being

healthy – the challenge for liaison psychiatric services for older

adults. Age Ageing 2006; 35: 103–105.

27. Gitlin D.F., Levenson J.L., Lyketsos C.G.: Psychosomatic medicine:

a new psychiatric subspecialty. Acad. Psychiatry 2004; 28: 4–11.

28. Anderson D., Holmes J.: Liaison psychiatry for older people –

an overlooked opportunity. Age Ageing 2005; 34: 205–207.

29. Alhuthail Y.R.: Timing of referral to consultation‑liaison psy-

chiatry. Int. J. Health Sci. (Qassim) 2009; 3: 165–170.

30. Alhuthail Y.R.: Psychiatric consultations and length of hospi-

tal stay. Neurosciences (Riyadh) 2008; 13: 161–164.

31. Smith G.R. Jr, Monson R.A., Ray D.C.: Psychiatric consulta-

tion in somatization disorder. A randomized controlled study.

N. Engl. J. Med. 1986; 314: 1407–1413.

32. Smith G.R. Jr, Rost K., Kashner T.M.: A trial of the effect of

a standardized psychiatric consultation on health outcomes

and costs in somatizing patients. Arch. Gen. Psychiatry 1995;

52: 238–243.

33. Saravay S.M., Lavin M.: Psychiatric comorbidity and length of

stay in the general hospital. A critical review of outcome stud-

ies. Psychosomatics 1994; 35: 233–352.

34. Jin C., Novik S., Saravay S.: Consultation‑liaison psychiatry

training and supervision results in fewer recommendations for

constant observation. Gen. Hosp. Psychiatry 2000; 22: 359–364.

35. Levitan S.J., Kornfeld D.S.: Clinical and cost benefits of liaison

psychiatry. Am. J. Psychiatry 1981; 138: 790–793.

36. Kornfeld D.S.: Consultation‑liaison psychiatry: contributions

to medical practice. Am. J. Psychiatry 2002; 159: 1964–1972.

37. Chiles C., Wise T.N.: Psychiatria konsultacyjno‑łącznikowa. W:

Ebert M.H., Nurcombe B., Loosen P.T., Leckman J.F. (red.):

Psychiatria. Aktualności w rozpoznawaniu i leczeniu. Tom II,

Czelej, Lublin 2011.

38. Makara M., Grzywa A., Spila B.: Consultative psychiatry –

aims, challenges and perspectives. Pol. Merkur. Lekarski 2011;

31: 190–192.

39. Mukaetova‑Ladinska E.B.: The case for liaison psychiatry for

older adults. J. Psychosom. Res. 2007; 62: 107–108.

40. Gregurek R., Bras M., Dordević V. i wsp.: Psychological problems

of patients with cancer. Psychiatr. Danub. 2010; 22: 227–230.

41. Sperner‑Unterweger B.: Psycho‑oncology – psychosocial

oncology: integration in a concept of oncological treatment.

Nerven arzt 2011; 82: 371–378.

42. Miovic M., Block S.: Psychiatric disorders in advanced cancer.

Cancer 2007; 110: 1665–1676.

43. Lefetz C., Reich M.: Suicidal crisis in oncology: assessment

and care. Bull. Cancer 2006; 93: 709–713.

44. McDuff D.R., Solounias B.L., RachBeisel J., Johnson J.L.: Psy-

chiatric consultation with substance abusers in early recovery.

Am. J. Drug Alcohol Abuse 1994; 20: 287–299.

Ciąg dalszy piśmiennictwa do pracy pt.: „Psychiatria konsultacyjna – historia i współczesność” (autorzy: Piotr Ścisło, Karina Badura-

-Brzoza, Michał Błachut, Piotr Gorczyca, Łukasz Kilarski, Robert Teodor Hese) ze strony 229.