Ogólne zasady zwalczania chorób 

zakaźnych zwierząt 

Jerzy Kita 

 

 

 

 

 

Wydział Medycyny  Weterynaryjnej  AR  

Wrocław 

Ogólne zasady zwalczania chorób 

zakaźnych zwierząt 

• Międzynarodową współpracę w zakresie zwalczania chorób 

zakaźnych  zapoczątkowano w 1921 r. na konferencji nad epizootiami. 

 

• W 1924 r. w Paryżu powołano 

Międzynarodowy  Urząd ds.. 

Zwalczania Epizootii (OIE - Office International  des Epizooties)

.  

 

• Porozumienie podpisało 28 państw: Europy, Ameryki  Południowej i 

Środkowej, Bliskiego Wschodu  oraz Polska.  

 

• Urząd ten jest niezależny  od władz państwa, w którym ma siedzibę. 

 

• Skład, funkcje i kompetencje  tego urzędu określa statut, który jest 

integralna częścią porozumienia. 

Ogólne zasady zwalczania chorób 

zakaźnych zwierząt 

• Urząd jest otwarty  dla wszystkich  państw, które chcą 

przystąpić  i ratyfikować  porozumienie. 

 

• Okres przynależności  wynosi 7 lat, a jeśli  dane państwo nie 

zgłosi  rok wcześniej  zamiaru wystąpienia,  okres ten się 
przedłuża  na następne 7 lat.  

 

• Do 2002 roku żadne z państw nie zgłosiło  zamiaru 

wystąpienia,  a liczba  państw uczestniczących  w OIE wynosi 
obecnie  164.  

Zadania Międzynarodowego Urzędu ds. 

Zwalczania Epizootii  

• Inicjowanie  i organizowanie  wszelkich  badań w zakresie 

patologii  i profilaktyki  chorób zakaźnych. 

 

• Dokumentowanie i przekazywanie  informacji  rządom 

państw o sytuacji  epizootycznej  oraz stosowanych  środkach 
zwalczania. 

 

• Badanie w skali międzynarodowej  projektów  układów 

kontroli  nadzoru sanitarnego  zwierząt  oraz proponowanie 
metod kontroli  nad ich wykonywaniem. 

 

• Działania  te nie mogą wkraczać w sprawy  wewnętrznej 

regulacji  prawnej zwalczania  chorób zakaźnych w danym 
kraju. 

Zadania Międzynarodowego Urzędu ds. 

Zwalczania Epizootii 

• Ważne znaczenie ma dokumentowanie  i przekazywanie 

informacji  o szerzeniu się chorób zakaźnych. 

 

– Urząd opracowuje biuletyn (raz w m-cu) i przekazuje te informacje 

państwom  należącym:  biuletyn zawiera:  

– informacje o sytuacji   występowania  chorób zakaźnych,  
– dane statystyczne  o statusie  epizootycznym  inwentarza żywego, 

zwierzętach na świecie, 

– ustawy  i przepisy z różnych krajów dotyczące zwalczania. 

 

• OIE współpracuje  z WHO, FAO  i WTO.  

Ogólne zasady zwalczania chorób zakaźnych 

zwierząt  

zadania państw członkowskich 

• Strony porozumienia  zobowiązały  się do szybkiego 

informowania: 

 

– o pierwszych  przypadkach księgosuszu  oraz pryszczycy  lub innych 

chorobach zakaźnych  wskazanych  przez Urząd w danym  kraju lub 
regionie gdzie nie były notowane   

– w regularnych  okresach o szerzeniu  się księgosuszu  i pryszczycy 

lub innych  chorób  

– o środkach i metodach w celu zwalczenia chorób zakaźnych 

(granice państwowe) 

Ogólne zasady zwalczania chorób zakaźnych 

zwierząt  

zadania państw członkowskich 

• Ostrzeganie  o zagrożeniach  chorobami  zakaźnymi   

 

– Ostrzeżenie o zagrożeniach epizootycznych  uznano za warunek 

skutecznego  podejmowania działań mających  na celu ograniczanie 

lub likwidowanie szerzenia się chorób zakaźnych. 

 

• W celu ujednolicenia  informacji  został  sporządzony  wykaz 

chorób uznanych za groźne dla pogłowia  zwierząt,  który 

jest otwarty i można go rozszerzyć. 

 

– W 1924 roku na liście było 9 chorób (księgosusz,  pryszczyca, 

zaraza płucna, wąglik, ospa owcza, wścieklizna, nosacizna,  zaraza 

stadnicza i pomór świń). 

– W 2002 roku było ich 121. 

Ogólne zasady zwalczania chorób zakaźnych 

zwierząt  

zadania państw członkowskich 

• Dokonano podziału  chorób na trzy grupy: 

 

• Lista A –16 najgroźniejszych  chorób z epizootycznego 

punktu widzenia  (

księgosusz, pryszczyca, zaraza płucna, ospa owcza, pomór 

klasyczny świń, pęcherzykowe zapalenie jamy ustnej, choroba pęcherzykowa świń, 
choroba niebieskiego języka, guzowata choroba skóry bydła, pomór afrykański 
świń, ospa kóz, pomór małych przeżuwaczy, klasyczny i rzekomy pomór ptaków, 
afrykański pomór koni, gorączka Doliny Rift)

. 

 

• Państwo na terenie którego wystąpi  pierwsze ognisko 

choroby  jest zobowiązane  poinformować  OIE. 

Ogólne zasady zwalczania chorób zakaźnych 

zwierząt  

zadania państw członkowskich 

• lista B - choroby,  o których  trzeba informować w tym 

samym trybie  jak w liście  A. 

 

• Kryteriami  są:  

 

– znaczenie ekonomiczne,   
– małe znaczenie epizootyczne w obrocie międzynarodowym 

zwierząt i produktów oraz zdrowia ludzi 

Ogólne zasady zwalczania chorób zakaźnych 

zwierząt  

zadania państw członkowskich 

• lista B – choroby: 

 

– 10 chorób występujących  u kilku gatunków: wąglik, choroba 

Aujeszky,  gorączka Q, wścieklizna 

– 15 chorób bydła: bruceloza, EBB, gruźlica, BSE;  
– 11 chorób owiec i kóz: np. bruceloza, salmoneloza,  trzęsawka, 

choroba maedi-visna;   

– 15 chorób koni: zaraza stadnicza, NZK, nosacizna; 
– 7 chorób świń: włośnica, ZZZN 
– 13 chorób ptaków: gruźlica, ch.Gumboro, ch. Mareka, 

chlamydioza,  mykoplazmoza 

– 3 ch. królików; 3 ch. skorupiaków; 5 ch. mięczaków; 5 ch. pszczół 

i ryb  

– lejszmanioza. 

Ogólne zasady zwalczania chorób zakaźnych 

zwierząt  

zadania państw członkowskich 

• Porozumienie  to było pierwszym  układem 

międzynarodowym  porządkującym  zwalczanie  chorób 
zakaźnych w skali światowej  oraz określiło  zasady 
współpracy  międzynarodowej 

Ogólne zasady zwalczania chorób 

zakaźnych w prawie polskim 

• Pierwszym  polskim  aktem prawnym regulującym 

zwalczanie  chorób zakaźnych była  ustawa z 1844 r. 

(choroby  zaraźliwe  i niezaraźliwe)  obowiązująca  w 
Królestwie  Polskim.  Na pozostałych  terenach 

obowiązywało  ustawodawstwo rosyjskie,  austriackie  lub 
niemieckie. 

 

• Rozporządzenie  Prezydenta  Rzeczpospolitej  o zwalczaniu 

zaraźliwych  chorób zwierzęcych  z 22.08.1927, które 

funkcjonowało  prawie 70 lat. 

 

• „Ustawa o zwalczaniu chorób zakaźnych  zwierząt,  badaniu 

zwierząt rzeźnych i mięsa oraz Państwowej Inspekcji 

Weterynaryjnej”  z dnia 24.04.1997 r. 

Dochodzenie epizootiologiczne 

• Przystępując  do zwalczania  z określoną  chorobą należy 

dokładnie  rozpoznać  sytuację  (diagnoza,  drogi szerzenia) 

 

• Celem dochodzenia  jest:  

 

– rozpoznanie danej choroby 
– okoliczności jej powstania i rozwoju

. 

 

Dochodzenie epizootiologiczne 

• Dochodzenie:   

 

– wywiad (zebranie informacji dotyczących  powstania ogniska 

choroby)  

– badanie chorego zwierzęcia lub jego zwłok z wykorzystaniem 

metod laboratoryjnych 

– ocena sanitarnych  warunków środowiska w którym choroba 

wybuchła 

– ocena zebranego materiału i wyciagnięcia  wniosków 

Dochodzenie epizootiologiczne 

• Wywiad  epizootiologiczny  ma ustalić przyczynę  pojawienia 

się choroby czyli: 

 

– ustalić źródło zakażenia,    
– wykryć sposób i drogę przeniesienia choroby 

Dochodzenie epizootiologiczne 

• Wywiad  generalnie  sprowadza  się do zebrania  danych 

dotyczących:   

 

– określenia czasu wystąpienia  choroby i zauważonych  objawów;  
– styczności  chorych zwierząt z innymi  zwierzętami oraz ludźmi z 

uwzględnieniem  czasu i miejsca;  

– rodzaju, jakości i pochodzenia paszy;  
– stanu sanitarnego  pastwiska (owady, gryzonie) 

 

  W zależności  od tego jaką chorobę podejrzewamy  zwracamy  uwagę 

na dany punkt wywiadu 

Wywiad epizootiologiczny c.d. 

• Wszystkie  punkty wywiadu  są ważne w przypadku  chorób 

przenoszących  się w różny sposób (wieloma  drogami)  np. 

pryszczyca  (ważny jest obrót zwierzętami,  ruch ludzi, 
pochodzenie  paszy). 

 

• Lekarz prowadzący  wywiad  musi zwrócić uwagę w tym 

przypadku  nie tylko  na chore ale także na klinicznie  zdrowe 
(okres  inkubacji  lub siewcy). 

 

• Dane z wywiadu jeśli  pytania  były  dobrze ukierunkowane 

mają ogromne znaczenie dla ustalenia  źródła  zakażenia, 
przyczyn  i następstw epizootycznych. 

Wywiad epizootiologiczny cd 

• Jeśli pytania  były  źle ukierunkowane, wywiad  może 

doprowadzić  do błędów i poważnych  następstw. 

 

• Pytania musza być przemyślane  i dostosowane  do osoby, 

zrozumiałe. 

 

• Wywiad  musi być prowadzony  spokojnie  w formie 

życzliwej  rozmowy ale rozmówcę należy poinformować  o 
znaczeniu jego  odpowiedzi.   

 

• Nie wolno straszyć,  sugerować odpowiedzi. 

 

• Trzeba się liczyć  z nieprawdziwymi  odpowiedziami.  

Wywiad epizootiologiczny cd 

• Jeśli to możliwe nie ujawniać podejrzenia  choroby  przed 

wywiadem. 

 

• Po zakończeniu czynności  lekarz sporządza  protokół 

dochodzenia  i badania. 

 

• Jeśli są padłe zwierzęta  trzeba dokonać oceny. 

 

• Jest to wstępna ale ważna procedura  - pozostaje  wybór 

metody (plany  gotowości) 

Zwalczanie chorób zakaźnych zwierząt 

 Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi 

z dnia 22 stycznia  2003 r. w sprawie postępowania przy zwalczaniu 

chorób zakaźnych  zwierząt 

• Określa:   

 

– zasady postępowania przy zwalczaniu chorób z listy A 

 

– rodzaje materiału biologicznego oraz sposób pobierania próbek do 

laboratoryjnych badań rozpoznawczych dla poszczególnych 

chorób zakaźnych  zwierząt 

 

• pobieranie próbek materiału biologicznego przy poszczególnych chorobach 

zakaźnych zwierząt  

• zestaw do pobierania materiału biologicznego do laboratoryjnych badań 

rozpoznawczych dla chorób zakaźnych zwierząt  

• wzór pisma przewodniego do próbek materiału biologicznego 

przekazywanych do laboratoryjnych badań rozpoznawczych 

Zwalczanie chorób zakaźnych zwierząt 

 Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi 

z dnia 22 stycznia  2003 r. w sprawie postępowania przy zwalczaniu 

chorób zakaźnych  zwierząt

  

• Określa wzory: 

 

– książki zgłoszeń  chorób zakaźnych  zwierząt  
– protokołu dochodzenia epizootycznego i badań zwierząt  
– protokołu sekcji 
– protokołu oceny aktualnej sytuacji w ognisku  choroby zakaźnej 

zwierząt  

• Sposoby  oczyszczania,  odkażania,  dezynsekcji  i deratyzacji 

właściwe  dla poszczególnych  chorób zakaźnych  zwierząt  

Zwalczanie chorób zakaźnych zwierząt 

• Książka  zgłoszeń  chorób zakaźnych zwierząt: 

 

– data i godzina zgłoszenia 
– podmiot zgłaszający  (imię i nazwisko, lub nazwa) 
– nazwa choroby lub charakterystyczne  objawy oraz gatunek 

zwierząt 

– posiadacz zwierząt (imię i nazwisko, lub nazwa i dokładny adres) 
– opis chorych zwierząt (rasa, płeć, wiek nr. kolczyków) 
– data wystąpienia  pierwszych objawów choroby 
– stan zwierząt w gospodarstwie  wg. gatunków 
– imię, nazwisko i podpis przyjmującego  zgłoszenie 

Zwalczanie chorób zakaźnych zwierząt 

• Protokół  dochodzenia  epizootycznego  i badań zwierząt: 

 

Przeprowadzonego w dniu ............ 20... r. przez Powiatowego  
Lekarza Weterynarii ........................................... (imię i nazwisko)  
w ................................, gmina ...................., (wymienić miejscowość)  
poczta ..........................., powiat ....................  
w wyniku zgłoszenia nr ................... z dnia .... 20... r. (lp. księgi zgłoszeń)  
o podejrzeniu ................................................. (wymienić chorobę)  

    w gospodarstwie ............................................. . (imię i nazwisko lub nazwa 

  posiadacza oraz dokładny adres)  

W miejscowości znajduje się ogółem gospodarstw ...............,  
gospodarstw posiadających zwierzęta z gatunku podatnego ......,  

        w tym ............ gospodarstw zapowietrzonych chorobą    

  .............................................................. (wymienić chorobę)  

Zwalczanie chorób zakaźnych zwierząt 

• Protokół  dochodzenia  epizootycznego  i badań zwierząt: 

 

– wyszczególnienie  gatunków i liczby zwierząt w gospodarstwie  i 

miejscowości 

– liczba zwierząt chorych, podejrzanych, padłych i dobitych 
– liczba zwierząt zabitych z nakazu IW 
– liczba zwierząt pozostałych  po wygaszeniu  ogniska choroby 

Dochodzenie epizootyczne 

 

Protokół  dochodzenia  epizootycznego  i badań zwierząt

  

1. Wyjaśnienia posiadacza zwierzęcia 

 

2. Wyjaśnienia świadków  

 

3. Powiatowy lekarz weterynarii na podstawie przeprowadzonego dochodzenia ustalił, co 

następuje:  

 

wystąpienie  objawów wzbudzających  podejrzenie  o chorobę zakaźną  podlegającą  obowiązkowi  
zgłaszania  i zwalczania  w myśl  art. 3 ust. 1 ustawy  z dnia  24 kwietnia  1997 r. o zwalczaniu  chorób  
zakaźnych  zwierząt,  badaniu  zwierząt rzeźnych  i mięsa  oraz o Inspekcji  Weterynaryjnej  (Dz. U. z 1999  
r. Nr 66, poz. 752, z późn.zm.),  wymienioną  w załączniku  nr 1 do ustawy,  zostało zauważone  w dniu  
.................  o godz. ...........  przez  ........  w – na ...............................  (pomieszczeniu,  pastwisku itp.)  
O fakcie tym  został powiadomiony:  ............................  (powiatowy  lekarz weterynarii,  wójt, burmistrz,   
prezydent  miasta)  
Zwierzęta  chore były  własnego  chowu - zostały  nabyte*)  .............................................................   
(wymienić,  gdzie,  kiedy  i od kogo)..............................................................  (w razie sprowadzenia  z  
zagranicy  podać,  czy  zostały  zachowane  obowiązujące  przepisy) 

 

4. Wyniki dochodzenia i badania

: (a) wynik  badania  klinicznego,  (b) przebieg  i czas trwania  

 

choroby**),  (c) ewentualne  źródło zakażenia,  (d) inne fakty  mogące  mieć znaczenie  dla sprawy,  m.in. 

obrót zwierzętami  (osoby  wchodzące  i wychodzące  z gospodarstwa,  wywóz  i przywóz  towarów - kiedy  i 

dokąd,  ruch środków transportu, okoliczne  fermy  zwierząt  futerkowych  itp.)  

Dochodzenie epizootyczne 

 

Protokół  dochodzenia  epizootycznego  i badań zwierząt 

• Badanie poubojowe   

 

– opis zwierzęcia   
– stwierdzone  zmiany  

 

• Badanie sekcyjne   

 

• Wyniki  badań rozpoznawczych   

 

• Rozpoznanie   

Zwalczanie chorób zakaźnych zwierząt 

• Protokół  sekcji   

 

• Protokół  oceny aktualnej  sytuacji  w ognisku choroby 

zakaźnej zwierząt   

 

– rodzaj zwierząt 
– liczba zwierząt przybyłych,  urodzonych 
– liczba zwierząt ogółem 
– liczba zwierząt chorych, podejrzanych, padłych i dobitych 
– liczba zwierząt zabitych z nakazu IW 
– liczba zwierząt pozostałych  (chorych, podejrzanych, 

ozdrowieńców) 

– Przebieg  choroby od dnia poprzedniego  dojazdu do 

chwili obecnej  oraz wykonane czynności.