Historia Powszechna do 1945r. - wykład.

6.10.2011r.

W czasie I wojny światowej zginęło około 8 – 9 milionów osób oraz 3 – 4 miliony cywilów. 

Należy do tego doliczyć około 8 milionów sierot wojennych i 3 – 4 miliony inwalidów wojennych. 

Po wojnie pojawił się obowiązek wypłacania rent wojennych.

W Europie (choć głównie w Azji) panowała pandemia grypy hiszpanki, która przyniosła 

kolejne kilkanaście milionów ofiar. 

I wojna światowa miała charakter dość statyczny, okopowy.

Interwencjonizm państwowy.

Po   wojnie   rola   Europy   w   światowej   gospodarce   zmalała.   Europa   zaczęła   importować 

żywność,   kolonie   również   w   jakiejś   części   wspierały  Europę,   głównie   jeśli   chodzi   o   żywność 

właśnie. Generalnie kolonie nie były raczej zakładane po to, by rozwijać na nich przemysł.

W  miarę   rozwoju   technologi   wojennych,   wojny  stawały  się   droższe.   Podobnie   I   wojna 

światowa,   która   kosztowała   krocie.   Rezerwy   skarbów   były   ograniczone   i   niechętnie   z   nich 

korzystano. Bardzo często zaciągano pożyczki, czy to wewnętrzne, czy to zewnętrzne. Stosowano 

też politykę inflacyjną.

Szczególnie wsie mocno odczuły skutki I wojny światowej.

Stany   Zjednoczone   zaostrzyły   politykę   inflacyjną.   Wiele   osób   chciało   wyemigrować   z 

Europy.   Widoczne   były   ruchy   ludności   w   jej   obrębie.   We   Francji   odczuwalny   był   brak   siły 

roboczej,   w   związku   z   czym   ułatwiono   politykę   imigracyjną   dla   potencjalnych   emigrantów, 

głównie dla Włochów, Czechów, Polaków.

Po   wojnie   i   rewolucjach   w   Rosji   wiele   osób   stało   się   ludźmi   bezpaństwowymi, 

pozbawionymi dokumentów. W związku z tym w Lidze Narodów powstał urząd Komisarza ds. 

Uchodźców. Objął go Fridtjof Wedel-Jarlsberg Nansen (paszporty nansenowskie).

  Na mocy Traktatu z Lozanny rozpoczęły się masowe przesiedlenia i transfery ludności. 

Objęły one do pół miliona Turków i 1,5 miliona Greków.

Po wojnie przyspieszył się proces emancypacji kobiet. Stopniowo upowszechniał się model 

mieszczański, feminizowano niektóre zawody. Prawa głosu nie udzieliła kobietom Francja, gdyż 

obawiała się, że elektorat kobiecy wzmocni prawicę.

Prawdziwy pokój zapanował jakieś 5 – 6 lat po zakończeniu wojny.

13.10.2011r.

Idea państwa narodowego dotyczy narodu z wysoko rozwiniętą świadomością. Zjawisko 

rozwoju   świadomości   w   Europie   Środkowej   widać   na   podstawie   pojawienia   się   małych 

organizmów mających charakter narodowy.

Słowianie Południowi – ich dążenia były uznane przez monarchię za szkodliwe. Bytem 

efemerycznym było państwo Słowaków, Chorwatów i Serbów. Jugosławia składała się z Serbii i 

Czarnogóry oraz państw pohabsburskich.

Królestwo Serbów, Słowaków i Chorwatów było Królestwem Słowian Południowych.

W  końcu   października   1918r   inicjatywę   przejęli   Czesi,   którzy  chcieli   utworzyć   własne, 

niepodległe państwo. Na czele inicjatorów stali Edward Benesz i Tomasz Masaryk. Ci dwaj, wraz 

ze Słowiakiem Sztefanikiem, stworzyli Czechosłowacki Komitet Narodowy. Czesi byli narodem 

historycznym   z   tradycją,   do   której   mogli   nawiązywać.   Świadomość   narodowa   Słowaków   była 

mniej  rozwinięta. Masaryk  chciał  rozciągnięcia czeskiej  idei narodowej  również na  Słowaków. 

Państwo Czechosłowackie powstało po II wojnie światowej, przestało zaś istnieć w latach '90, 

podobnie jak Jugosławia.

27.10.1918r w Krakowie powstała Polska Rada Likwidacyjna mająca na celu przeniesienie 

administracji w polskie ręce oraz odbudowę kraju.

U Ukraińców świadomość narodowa rozwinęła się już w XIXw. Odwoływali się oni do 

swojego państwa i do kozacczyzny, głównie gdy uzyskiwała ona samodzielny byt, jak na przykład 

podczas powstania Chmielnickiego. W Galicji Ukraińcy czuli się przytłamszeni przez Polaków. 

Istniała   Ukraińska   Rada   Narodowa   chcąca   przejąć   władzę   we   wschodniej   części   Galicji,   we 

Lwowie. Lwów był uważany za miasto bezsprzecznie polskie, o które toczyła się wojna polsko-

ukraińska.

1.12.1918 Rumuni siedmiogrodzcy podjęli ustawę proklamującą przyłączenie Siedmiogrodu 

do starego księstwa.

Każdy poszedł w swoją stronę, zostali tylko Węgrzy, którzy w sumie nie mieli dokąd iść, 

oraz Niemcy Austriaccy. Niemcy biorąc na siebie Austriaków, tylko dołożyli sobie do problemów, 

które już mieli.

Część niemiecka, która znalazła się na terytorium czechosłowackim nie była z tego powodu 

szczególnie zadowolona.

Na   Węgrzech   władzę   przejął   zwolennik   liberalnej   demokracji   Michaił   Kardyi,   Jego 

paromiesięczne rządy skończyły się klapą, nikt z Zachodu nie chciał z nim współpracować.

Na Północy powstały trzy państwa narodowe – Litwa, Łotwa i Estonia, których nikt się nie 

spodziewał. Estonia była niepodległa przez jeden dzień, wycofali się Niemcy i Rosjanie, Estonia 

ogłosiła niepodległość, a następnego dnia wrócili Niemcy i im tą niepodległość obalili. Pół roku 

później Estonia proklamowała swoją niepodległość już na stałe.

Nowe państwa, jakie powstały, to Finlandia, Litwa, Łotwa, Estonia, Czechosłowacja, nowa 

Austria i nowe Węgry, Polska oraz rozszerzona Jugosławia. W nowych państwach trzeba było 

określić wszystko, poczynając od ustroju, legitymacji władzy, konstytucji, wyborów, granic nowego 

państwa, przez uregulowanie istnienia skarbu państwowego, do waluty. Były to zadania pierwszej 

chwili. Później trzeba było zorganizować siły zbrojne, gospodarkę państwową etc.

20.10.2011

Wierzono, że I wojna światowa będzie ostatnia. Planowano postawienie jakiegoś symbolu, 

na którym miał się pojawić napis „wdzięczna ludzkość”, miało to być wojna dająca kres wojnom i 

miał być pokój ustanowiony przez konferencje pokojowa, która miała nazwę dość wymowna. Jej 

nazwa w języku francuskim brzmiała Conferance de la Paix. Miał być to pokój przez duże P, nie 

tylko traktat ustalający zwyczajny pokój, gdzie obowiązywał tylko rozejm czy zawieszenie broni. 

Widać tu dwojakie założenia towarzyszące konferencji – skoro pokój miał być zawarty między 

zwycięzcami   a   pokonanymi,   nietrudno   tu   było   się   zorientować,   ze   konkretne   warunki   będą 

odpowiadały twórcom warunków pokoju, a jednocześnie miał być budowany system ogólny, w 

interesie ogółu. Konferencja pomyślana była z góry założono, ze nie będzie na niej obecna strona 

pokonana, ze będzie to zebranie zwycięzców, którzy w swoim gronie ustala warunki pokojowe i je 

podyktują.   Podkreśla   się,   ze   tym   różniło   się   owo   zebranie   w   Paryżu   od   zebrania   w  Wiedniu 

(kongres wiedeński), podkreśla się kompletność postanowień wiedeńskich w zestawieniu z owa 

niekompletnością paryska, która miała szerszy zasięg niż tylko ograniczający się do pokonanych. 

Łatwiej było zaprosić Francję do Wiednia niż Niemcy do Paryża, dlatego ze Francja w 1815r już 

nie była Francja napoleońska. Silniej dawał o sobie znać w Wiedniu europejski system mocarstw. 

Był to naturalny dyrektoriat stanowiący o lasach europy i nieobecność jednego z pięciu elementów 

byłaby jakaś luka i tworzyła coś niekompletnego. Gdy skończył się czas napoleoński i na tronie 

francuskim znalazł się prawowity król, cala piątka mówiła jednym głosem. Tego brakowało w 1918 

– 1919r Dawny system europejski nie istniał. Chodziło o wypracowanie pokoju w Europie i dla 

Europy, ale miało być to budowanie czegoś zupełnie nowego. Coś nowego trzeba było budować z 

nowych elementów. 

Niemców w I wojnie światowej nazywano Hunami. Zrodziło się ta nazwa jeszcze w czasie 

powstania bokserów w Chinach. 

Pokój   miał   być   tylko   konferencją   zwycięzców.   I   był.   W   konferencji   uczestniczyło 

parędziesiąt   delegacji,   tyle   państw   znalazło   się   w   gronie   zwycięzców.   Wielu   uczestników 

konferencji to były państwa amerykańskie i latynoamerykańskie, które do wojny przystąpiły nieco 

demonstracyjnie i symbolicznie, a ich obecność na konferencji paryskiej się w sumie nie liczyła. 

Tworzyli statystykę. Było kilka państw, które dopiero pojawiły się w czasie wojny, które jednak 

uznano już za godne miejsca w obozie zwycięzców, tak było m.in. z Polską, Czechosłowacja, z 

państwem   arabskim,   Serbią.   Wielka   Brytania   uzyskała   dodatkowe   względy   obrazujące   pewne 

procesy, dla których wojna była katalizatorem, mianowicie prawo przysłania osobnych delegacji 

przyznano 4 dominiom brytyjskim – kanadzie, związkowi południowej afryki, Australii i nowej 

Zelandii oraz Indiom. W ten sposób liczba delegacji formalnie zamykała się w 32 – nie było tam 

delegacji strony pokonanej. Uczestnicy tego zebrania podzieleni byli z góry na dwie kategorie – 

państwa o interesach powszechnych i państwa o interesach ograniczonych. Znamienny był skład 

pierwszej kategorii, znajdowały się w nim dwa tylko tradycyjne mocarstwa europejskie wielka 

Brytania   i   Francja.   Znajdowało   się   w   tej   kategorii   jeszcze   trzecie   państwo   europejskie,   które 

powstało   w   II   połowie   XIX   w   –   Włochy.   Nie   ma   tutaj  Austro-Węgier,   Prus,   Niemiec,   Rosji 

(sowieckiej, bolszewickiej, co ją dyskwalifikowało). Nie było rozstrzygnięte, czy ci którzy obecnie 

władają Rosją, to jest to na pewno Rosja.  Dwa inne państwa o interesach powszechnych to stany 

zjednoczone, którym status ten przypadał w sposób zupełnie oczywisty, było to mocarstwo, które 

odegrało zasadnicza role w I wojnie światowej i zasadnicza role miało odgrywać w stanowieniu 

pokoju. Zastanawiać może piąte z państw o interesach powszechnych – Japonia. Jej wpływ na 

przebieg  wojny był  znikomy,  należała do koalicji, ale  to co robiła było  załatwianiem kosztem 

Niemiec   i   nie   tylko   własnych   spraw   i   interesów   na   Pacyfiku   i   Dalekim   Wschodzie.   W   tym 

momencie zaliczenie Japonii do tej pierwszej ligi odzwierciedlało nie jej udział w wojnie, ale jej 

rangę w stosunkach narodowych. To zarazem potwierdzało powszechny charakter pokoju, ale i 

sygnalizowało, ze decyzje paryskie maja sięgać poza Europę i maja mieć wymiar światowy. 

Te  dwie   kategorie  państw  różniły  się.  Decyzje  miały zapadać   w gronie   wielkiej  piątki, 

pierwotnie ustalono ze każde z pięciu państw będzie reprezentowało dwóch polityków, zatem miała 

to   być   rada   10.   Z   wyjątkiem   Japonii   mieli   to   być   szefowie   rządów   i   ministrowie   spraw 

zagranicznych.   Japonia   powierzyła   to   dwóm   dyplomatów   zawodowych,   ambasadorom.   Trzy 

państwa europejskie reprezentowane były przez premierów, natomiast Stany Zjednoczone wysłały 

prezydenta (który był u nich głowa rządu). Skoro Wilson miał być obecny na konferencji paryskiej, 

urzędujący prezydent stanów zjednoczonych miał opuścić swój kraj na kilka dni, a towarzyszył mu 

amerykański minister spraw zagranicznych (sekretarz stanu). Delegaci japońscy uczestniczyli w 

posiedzeniach   wtedy,   gdy   były   omawiane   sprawy   dotyczące   bezpośrednio   Japonii,   potem 

stwierdzono,   ze   ta   10   to   za   dużo,   zredukowano   to   do   5   przedstawicieli.   Praktyka   konferencji 

zredukowała grono decydentów do przedstawicieli trzech mocarstw, które pozostały po odrzuceniu 

Japonii   i   premiera   Włoch   (który   w   sumie   niewiele   się   udzielał,   a   później   w   ogóle   przestał 

przychodzić). Zostały zatem USA, Francja i wielka Brytania – Wilson, Clemenceau i Lloyd George. 

Każdy z nich przybył w licznym otoczeniu, nie tylko wśród ministrów spraw zagranicznych, ale 

ekspertów i urzędników. W Paryżu znaleźli się jeszcze inne delegacje, które przedstawiały się i 

miały   własne   papiery   (np.   delegacja   litewska).   Były   to   delegacje,   które   można   określić   jako 

klientów konferencji, którzy chcieli być obecni i przedstawić swoje racje, licząc na uwzględnienie 

swoich interesów. Było to dopraszanie się tego, by zechciano ich wysłuchać. Takimi klientami byli 

tez np. Rosjanie, którzy dobijali się do głosu i do uznania. Były delegacje nawet nie reprezentujące 

ośrodków o aspiracjach  państwowych,  np. przybyła  do Paryża  delegacja w góralskich strojach 

ludowych ze Spisza prosząc, by Spisz był polski a nie czechosłowacki. Były tez delegacje, a później 

połączone we wspólny komitet delegacji żydowskich. Na jego czele stali Żydzi amerykańscy. W 

sumie, jak obliczono, do Paryża zjechało ok 10tys ludzi dlatego, ze odbywała się tam konferencja 

pokojowa. Za drzwiami konferencji, nieoficjalnie, byli tez rzecznicy państw pokonanych, którzy 

usiłowali   dojść   do   tego,   co   się   za   zamkniętymi   drzwiami   dzieje.   A   za   nimi,   po   pewnych 

perturbacjach, wyłoniły się spotkania owej rady trzech, w towarzystwie swoich sekretarzy, którzy 

spotykali się dzień po dniu. 

Ci trzej ludzie reprezentujący trzy mocarstwa, których założenia już na starcie nie były takie 

same. Dwa państwa należały do tradycyjnego systemu mocarstw europejskich i rozumowali oni w 

kategoriach tradycyjnych,  polityki  i  interesów swojego państwa jako mocarstwa europejskiego. 

Wspólnota interesów brytyjskich i francuskich skończyła się 11.11.1918r Do tej pory interesem 

wspólnym było pokonanie Niemiec i to się stało. Na tym wspólne interesy wielkiej Brytanii i 

Francji się skończyły. Teraz do głosu dochodziła tradycyjna polityka wielkiej Brytanii – polityka 

równowagi   sil,   która   sprowadzała   się   do   dyrektywy,   by   podtrzymać   tych   którzy   przegrali   i 

ograniczać wpływy tych, którzy wygrali. Wiadome było, ze Francji zależało na restytucji Alzacji i 

Lotaryngii. Zasadniczym celem Francji było zapewnienie sobie bezpieczeństwa ze strony Niemiec. 

Francja   dwukrotnie   w   ciągu   kilkudziesięciu   lat   była   ofiara   najazdu   niemieckiego,   zatem 

zabezpieczenie się przed Niemcami było podstawowa dyrektywa, co jednak nie zostało osiągnięte 

11.11.1918r. Wielka Brytania może nie była antyfrancuska, choć w pewnym momencie zostało jej 

to zarzucone. Politycy brytyjscy źle ocenili sytuacje i źle oszacowali zarówno osłabienie Niemiec, 

które było mniejsze niż się wydawało, a zwycięska Francja wcale nie była taka silna. Widać, ze 

mocarstwa europejskie rozumują w formie układu sil. Zupełnie inaczej myślały o przyszłym pokoje 

stany zjednoczone, on odrzucał te schematy europejskie, najbardziej poważnie podchodził do tego 

systemu budowania powszechnego pokoju, który miał się opierać na nowych zasadach stosunków 

międzynarodowych.   Najbardziej   eksponowana   była   przez   komentatorów   jawna   dyplomacja.  W 

forsowaniu tych starych zasad widziano idealizm wilsonowski i nie było w sumie powodów, by to 

całkowicie podważać. Można zauważyć, ze gdyby punkty Wilsona zostały przyjęte, mogłyby służyć 

interesom stanów zjednoczonych, może prócz tej jawnej dyplomacji. 

 W czasie tych tygodni i miesięcy pertraktacji w Paryżu każdy ciągnął trochę w swoja stronę 

(logiczne). Ze względu na nacisk Wilsona, gdy rozpoczęła swoje obrady konferencja, rozpoczęła je 

od dyskusji na temat stworzenia Ligii Narodów (14 punkt wilsona). Było to na zasadzie ustąpienia 

mu i utworzenia Ligii dla świętego spokoju, a później miano mówić o sprawach interesujących 

Francję i wielką brytanie i spraw według nich ważniejszych. 

Konferencja   była   paryska,   traktat   tylko   podpisano   w   wersalu.   Wybór   miejsca   obrad 

konferencji był przedmiotem nie tyle sporu, co pewnych zabiegów, miał coś oznaczać. Planowano 

początkowo,   by   konferencja   odbyła   się   w   Brukseli,   stolicy   małego,   słabego   i   niewinnego 

państewka, które zostało brutalnie napadnięte. Kiedy w końcu stanęło na tym, ze to będzie Paryż, 

brytyjski minister spraw zagranicznych stwierdził, ze będzie łatwo tam dojechać i jest to dobry 

pomysł, na co dostał sucha odpowiedz, ze są ważniejsze uzasadnienia niż tylko to, ze łatwo do 

Paryża się dostać. 

Konferencja   rozpoczęła   swoje   obrady   18   stycznia   1919r.   (data   nie   musiała   być 

przypadkowa, 18 stycznia 1871 r nastąpiło proklamowanie cesarskich Niemiec). Dla wilsona ważna 

była liga narodów, dla wielkiej Brytanii i Francji traktat pokoju z Niemcami. Po ogarnięciu się z 

liga   narodów   zaczęto   opracowywać   warunki   pokoju   z   Niemcami,   które   miały  być   im   później 

przedstawione. Trzeba tez było wypracować traktaty pokojowe z pozostała czwórka. Jawiły się 

rożne   pytania   mniej   lub   bardzie   wyraźnie,   na   które   tez   trzeba   było   sobie   odpowiedzieć   –   jak 

zabezpieczyć pokój europejski i jak uporządkować kontynent który był w głębokim chaosie. Można 

na to spojrzeć z perspektywy polskiej – wiadomo było ze powstanie państwo polskie, a kiedy 

konferencja się rozpoczynała wiadomo było, ze państwo już powstało. Powstało więc pytanie o 

terytorium i wiadomo było, ze odbędzie się to po jakiejś części kosztem Niemiec, więc trzeba to 

było umieścić w traktacie z Niemcami, choć wiadomo było, ze polska jest również w sporze z 

Czechosłowacja, co również trzeba było jakoś rozwiązać. Nie można było tego odkładać do pokoju 

z Austria, trzeba było na bieżąco coś ze sporami polsko czechosłowackimi robić. Jawiło się jeszcze 

pytanie o Rosję, bo trudno ja było traktować jako nieistniejącą przy budowaniu jakiegoś w miarę 

stabilnego   systemu.   Przez   kilka   miesięcy   wyłaniał   się   zatem   kształt   traktatu   pokojowego   z 

Niemcami. 7. maja został ten traktat zakomunikowany Niemcom, później kazano im go podpisać. 

Tekst ten dyktował im warunki, ale mógł być jednak wcześniej ich pewnych uwag i przynajmniej w 

jednym wypadku, te uwagi i zastrzeżenia zostały uwzględnione, mianowicie jeśli chodzi o decyzje 

dotyczące śląska. Jako adwokat sprawy niemieckiej występowała wielka Brytania (Lloyd George). 

Tradycyjna polityka Francji polegała na szukaniu sprzymierzeńca na południu. 

Można powiedzieć, ze Lloyd George był antypolski. Jednym z postulatów polskich było, ze 

do polski miał wrócić Gdańsk. Pojawiły się dylematy według jakiego kryterium granice maja być 

wytyczone, by były sprawiedliwe. W wypadku Gdańska ze względów ekonomicznych powinien 

być polski bo obsługuje polska arterie rzeczna. Ze względów etnicznych i narodowościowych, to 

było niemieckie miasto. Procentowo w Gdańsku w 1918 mieszkało 97% Niemców. W interesie 

samej Polski nie leżało, by zwiększać liczbę ludności niemieckiej na terenie tego kraju.

Główne postanowienia traktatu z Niemcami, 28 czerwca 1919r (była to data zamachu w 

Sarajewie). Traktat wersalski odzwierciedlał wszystko co działo się na konferencji. Jego integralna 

częścią był pakt Ligii narodów. Otwierał on traktat, który 28. czerwca podpisywały Niemcy. Potem 

znalazły się różne postanowienia wiążące się z pokonanymi Niemcami. Znalazły się tam sankcje, 

które   również   w   praktyce   nie   miały   wielkiego   znaczenia,   były   to   4   albo   5   artykułów   o 

odpowiedzialności   karnej   za   zbrodnie   wojenne.   Ustalono   listę   odpowiedzialnych   za   zbrodnie 

wojenne państw, a sadzić ich miały trybunały niemieckie (lol). Wierzono, ze zbrodnie wojenne będą 

osadzone, praktyka pokazała, ze tak się nie stało, wydawano symboliczne wyroki jak dwa tygodnie 

wiezienia albo uniewinnienie. Trzy zasadnicze grupy zagadnień którym poświęcony był  traktat 

pokoju z Niemcami dawały o sobie znać później w okresie międzywojennym. Były to decyzje 

terytorialne, finansowe i tyczące zbrojeń.

27.10.2011

Postanowienia traktatu wersalskiego.

Pewne   terytoria   niemieckie   przypadły   Belgii,   częściowo   na   mocy   decyzji   arbitralnej   a 

częściowo na mocy plebiscytu. Zasadnicze postanowienia terytorialne były zapisane implicite. Były 

to terytoria które weszły w skład państwa polskiego. Punkt 13 z 14 punktów Wilsona nie mówił o 

tym w sposób całkowicie jednoznaczny. Mówił ze powinno powstać niepodległe państwo polskie 

na terytoriach bezsprzecznie zamieszkałych przez ludność polska i z wolnym dostępem do morza. 

Ludność   obszaru   Pomorza   była   polska,   niemiecka,   kaszubska   (co   do   których   poczucia 

narodowego   nikt   nie   pytał   i   nikt   nie   potrafił   się   na   ten   temat   wypowiedzieć).   Przynależność 

pomorza wschodniego, gdańskiego do polski została postanowiona przy stole obrad konferencji 

paryskiej a praktycznie obrad rady trzech. Od pierwotnych postulatów polski został wyłączony 

Gdańsk, było to rozwiązanie, które tez było charakterystyczne dla konferencji paryskiej – sięgano 

do   pewnego   precedensu   historycznego   (wolne   miasto   Gdańsk   już   istniało,   był   miastem 

samodzielnym i potrafił się przeciwstawiać polityce władz centralnych), to wolne miasto miało się 

znaleźć pod zarządem Ligii narodów. Na terenie Wielkopolski nie było plebiscytu, ale nim się 

rozpoczęła   konferencja   na   mniej   więcej   3   tygodnie   przed   jej   rozpoczęciem   (niecała)   ludność 

wielkopolski (Polacy) wypowiedzieli się czynem zbrojnym. 

Jeśli chodzi o Śląsk, to miał on być i był obszarem plebiscytowym. 

Straty terytorialne Niemiec wyniosły ok. 13% przedwojennego terytorium. Gro tych ziem 

stracili na rzecz państwa polskiego. Spośród ich 4 sąsiadów sąsiad wschodni był tym, w który 

wycelowany   był   później   rewizjonizm   niemiecki,   kwestionujący   postanowienia   traktatu 

wersalskiego i  cala  granice,  koncentrujący się  na pomorzu gdańskim, które  dzieliło terytorium 

niemieckie na dwie części. Problem ten dostrzeżono w czasach konferencji paryskiej. 

Rozstrzygniecie   kwestii   Gdańska   było   niezadowalające   dla   obu   stron   –   niemieckiej   i 

polskiej. 

Równoległe były niemieckie próby utrzymania stanu posiadania na Litwie i na Łotwie. Nie 

było o tym mowy na konferencji paryskiej. Były projekty fikcyjnej secesji tych obszarów. 

Klauzule   wojskowe.   Na   mocy   5   rozdziału   traktatu   Niemcy   podległy   częściowemu 

rozbrojeniu. Oznaczało to redukcje liczebną armii, która nie mogła już być armia z poboru.  Miała 

to być armia zawodowa ograniczona do 96 tys żołnierzy plus 4 tys oficerów. Osobny liczony był 

stan osobowy marynarki wojennej. Armia miała liczyć  113 tysięcy. Zakaz powszechnej służby 

wojskowej   i   ograniczenie   stanu   liczebnego   etatów   wojskowych.   Miał   ulec   ograniczeniu 

ilościowemu   i   jakościowemu   arsenał   niemiecki   –   zakaz   posiadania   najnowocześniejszych   i 

najbardziej skutecznych broni – czołgów, samolotów bojowych, okrętów podwodnych. W innych 

dziedzinach ograniczenia jeśli chodzi o rozmiary ciężkiej artylerii powyżej pewnego kalibru nie 

można było posiadać broni. Ograniczenie floty – 10tys ton wyporności maksymalnie, co oznaczało 

likwidacje   potężnej   floty   wojennej   zbudowanej   przez   I   wojna   światowa,   która   była   jedna   z 

przyczyn   konfliktu   z   wielka   Brytania.   Flota   niemiecka   została   przejęta   przez   Brytyjczyków. 

Mniejsze jednostki zostały częściowo rozdane zwycięzcom, był to zalążek polskiej floty wojennej. 

Ponadto rozwiązano sztab  generalny,  który uważany był  za mózg armii niemieckiej. Zakazano 

istnienia przemysłu wojennego, wreszcie demilitaryzacja Nadrenii (co szczególnie uszczęśliwiło 

Francję). Armia niemiecka nie mogła tam stacjonować, nie mówiąc już o tworzeniu jakichkolwiek 

oddziałów czy baz w tym miejscu. 

Postanowienia   finansowe   znajdowały  się   w  rozdziale   zatytułowanym   „Odszkodowania”. 

Otwierał go artykuł 231. był to pierwszy artykuł tego rozdziału. Mówił on o tym, ze mocarstwa 

sprzymierzone etc a Niemcy zatwierdzają, ze wojna wybuchła z winy Niemców. Jest to orzeczenie 

o   jednostronnej   odpowiedzialności   za   wojnę.   Formułował   go   jeden   z   ekspertów   delegacji 

amerykańskiej.   Był   to   fundament   i   uzasadnienie   domagania   się   od   Niemiec   odszkodowań. 

Tradycyjnie w dawnych wojnach bywało tak, ze pokonany płacił zwycięzcy kontrybucje (np. po 

wojnie francusko – pruskiej). Teraz zwycięzcy, państwa demokratyczne przestrzegające wartości 

odżegnały się od tego, ze zwycięzca pokonanemu zabiera coś siłą wedle własnego uznania, tutaj 

miały być odszkodowania. Winowajca miał teraz zapłacić ofierze. Na te odszkodowania ogromnie 

liczono we Francji, wielkiej Brytanii. Sama zasadę zapisano, natomiast wprowadzenie jej w życie 

okazało się bardzo trudne i nie zdołano tego rozstrzygnąć na konferencji pokojowej, został więc 

tylko zapisany artykuł, ze maja być odszkodowania, a jakie, to miało się okazać później. W tej 

sprawie doszło do paru konferencji między zwycięzcami, które dopiero stopniowo dochodziły do 

tego w jaki sposób podzielić te odszkodowania. 52% miała dostać Francja, co ustalono w 1920r 

później na konferencji w Spa w lipcu 1920 ustalono procenty a później w Londynie w 1922r 

odszkodowania.   Francja   52%,   wielka   Brytania   22%,  Włochy  10%,   Belgia   8%,   inne   mniej.  W 

Londynie   ustalono   w   końcu   kwotę   odszkodowania   -   132   miliardy   marek   w   złocie.   Problem 

reparacji owych płatności najszybciej dal o sobie znać w sensie bezpośredniego wpływu na bieg 

stosunków międzynarodowych, na sytuacje między zwycięzcami a pokonanymi.

Obrady  konferencji   pokojowej   rozpoczęły  się   od   kwestii   utworzenia   Ligii   Narodów.  W 

preambule i 26 artykułów stanowiły pierwsze artykuły samego traktatu wersalskiego. Pakt Ligii 

narodów. Za najistotniejsze artykuły uważano z jednej strony punkty 10 i 16 które zakazywały 

wojny   poza   prawem   obowiązującym   członków   Ligii.   16   mówił   ze   jeśli   do   wojny   dojdzie 

członkowie Ligii są zobowiązani do sankcji ekonomicznych wobec agresora. Artykuł 11 mówił ze 

w razie zagrożenia pokoju liga ma się zastanowić jak temu zapobiec, brakowało tu określenia 

sposobów w jakie pokój miałby być zagrożony i chroniony. Artykuł 19 mówi o tym, ze traktaty 

które   już   się   nie   dają   zastosować   od   czasu   do   czasu   mogą   być   rewidowane,   była   to   furtka 

otwierającą drogę do rewizji postanowień granicznych. Artykuł 22 ustanawiał system mandatowy, 

pokonanym odbierano posiadłości, w wypadku Niemiec posiadłości kolonialne, w wypadku Turcji 

ich   arabskie   posiadłości.   Kolonie   niemieckie   miały   być   pod   opieka   Ligii   narodów   i   objęte 

systemem Ligii narodów. Mandat oznacza dostawanie od jakiejś instancji upoważnienie do jakiejś 

czynności. W tym wypadku mandat Ligii narodów przyznany państwu oznaczał ze dane państwo 

jest upoważnione do zarządzania określonym terytorium. Wielka Brytania, Francja i Belgia były 

mandatariuszami Ligii narodów. Od czasu do czasu mówiło się o tym, by mandatariuszem były 

stany zjednoczone, ale do tego nie doszło, poza tym stany wcale tego nie chciały. Mandaty były 

podzielone na trzy kategorie: A,B,C. Mandaty A to były posiadłości tureckie. Terytoria B i C były 

zbliżone   statusem   do   dawnych   kolonii,   mandaty   B   były   w   afryce,   C   na   Pacyfiku.   Były   to 

najistotniejsze   postanowienia   Ligii   narodów   w   okresie   międzywojennym.   Artykuł   86   tyczył 

Czechosłowacji, 93 tyczył Polski. W jednym i drugim wypadku odsyłały one do innego traktatu, do 

traktatu którego nie zdążono przygotować na 7 maja, tylko go zapowiedziano. W późniejszym 

okresie   działania   konferencji   pokojowej,   po   7   maja,   ruszono   do   wypracowania   dodatkowego 

traktatu.   Składał   się   dwóch   części,   pierwsza   nie   była   kontrowersyjna   i   nie   zwracała   w   sumie 

niczyjej   uwagi,   druga   zaś   część   była   przedmiotem   długich   debat   i   dyskusji.   Postanowienia 

dotyczyły mniejszości narodowych i religijnych oraz ich ochrony. Nazywa się to małym traktatem 

wersalskim, stanowiącym o postanowieniach mniejszościowych. Ochrona mniejszości narodowych 

i religijnych. O zbudowanie takiego systemu zabiegały środowiska żydowskie (delegacja żydowska 

która   przyjechała   na   konferencje   w   Paryżu).   Środowiska   wpływowe   i   dobrze   zorganizowane 

żydowskie   z   państw   zachodnich   postanowiły   zbudować   system   zabezpieczeń   dla   swoich 

współwyznawców na obszarze podlegającym największym zmianom. Punktem wyjścia dla tych 

zabiegów były postanowienia chroniące żydów  na mocy kongresu wiedeńskiego. Postanowienia z 

roku   1878   były   niedopracowane   pod   względem   prawnym   i   Żydzi   w   królestwie   Rumunii   byli 

traktowani w sposób antysemicki. Chodziło tu o status i ochronę żydów w nowo tworzącym się 

państwie polskim. Praktycznie okres od marca do czerwca to była koncentracja na sytuacji Żydów, 

głównie   w   Polsce   i   zbudowaniu   systemu   ochrony   ich   przed   dyskryminacja.   Doszło   tu   do 

kłopotliwego   zderzenia   dwóch   równouprawnionych   zasad.   Zasada   samostanowienia   narodów   – 

uznawano   ze   istnieje   coś   takiego   jak   naród   żydowski,   część   jego   przedstawicieli   miała   swój 

program polityczny, chciano państwa żydowskiego (ruch syjonistyczny) w Palestynie. Zanim miało 

dojść do zbudowania państwa, naród żydowski miał mieć zagwarantowany byt polityczny ze swoim 

samorządem   tam,   gdzie   było   ich   najwięcej.   Było   ich   najwięcej   na   wschodnich   ziemiach 

przedrozbiorowej rzeczypospolitej. Rewindykacja praw do samostanowienia narodowego to słuszna 

zasada,   ale   zasada   o   równości   wobec   prawa   jest   również   słuszna   ponieważ   przy  rozproszeniu 

ludności żydowskiej niemożliwe było rozwiązanie kwestii autonomii terytorialnej. Postulat bytu 

politycznego żydów w Polsce nie został zrealizowany. Polska twierdziła, ze jest to niepotrzebne i 

niesprawiedliwe. Byt narodowy Żydów w I RP był o wiele lepszy niż teraz. Mały traktat wersalski 

podpisało   piec   mocarstw   i   polska   z   drugiej   strony.   Było   to   rozwiązanie   na   szybko,   w   traktat 

wersalski wpisano, ze będą takie postanowienia i ze zostaną wprowadzone później. Polska chciała, 

by był to system powszechny, w połowie czerwca Polacy się opamiętali ale dalej twierdzili, ze nie 

tylko oni powinni podpisać te dokumenty traktatu mniejszościowego. Traktat ten jednak Niemiec 

nie wiązał, ale wiązał Polskę. Został on jednak wypowiedziany w 1934r przez Polaków. Żydzi się 

wypowiedzieli, ze w sumie im to nie szkodzi, bo nigdy nie było z tego traktatu żadnego pożytku. 

Traktat mniejszościowy mówił o wszystkich mniejszościach, nie było zastrzeżenia, ze chodzi tylko 

o żydów. Do tej pory po stronie żydowskiej można zauważyć chlubienie się tym, ze dzięki nim 

wprowadzono prawna ochronę mniejszości, zaś po stronie polski wskazano ze żydzi zmajstrowali 

niesprawiedliwy traktat narzucony Polsce. Japonia tez domagała się zapisu o równości ras, co było 

dla nich istotne ze względu na sytuacje obecna i przewidywana na zachodnim wybrzeżu stanów 

zjednoczonych – miano chronić rasę żółtą. 

Po   podpisaniu   traktatu   28   czerwca     -   Wersal,   podpisano   kolejne   cztery:   Austria   (St 

Germaint)   10.   września   1919,   Bułgaria   27.listopada   1919   Nevilly,   Węgry   4.   czerwca   1920 

(Trianon), 10. sierpnia 1920 Turcja (Sevres). Każdy z nich rozstrzygał pewne sprawy terytorialne. 

Najgorzej odebrany traktat był traktatem z Węgrami. Było to coś ciężkiego – terytoria historycznie 

należące od 900 lat do Węgier – ich terytorium zmalało o 70%, ludność z 21 mln zmalała do 8 mln. 

Wytyczenie granic w europie środkowej było zawsze trudne, były to obszary mieszane etnicznie. 

Rewizjonizm węgierski był silniejszy od niemieckiego, zdecydowanie dużo bardziej emocjonalny. 

Był on jednak o tyle slaby, ze nie stała za nim ani realna siła tego państwa, ani nikogo kto był chciał 

się za nim ująć. Sytuacja Niemiec była zgoła inna. Węgry były osamotnione w Europie po I Wojnie 

Światowej. Traktat z Turcja został zawarty z Turcja sułtańska, który sankcjonował rozbiór Turcji, 

nie taki jak polski, ale porównywalny z rokiem 1772. Całą część europejską Turcja traciła, obszary 

w starożytności greckie, część wysp, Armenię. Traktat z Turcja nie wszedł w życie, podpisały go 

władze sułtańskie które wkrótce przestały istnieć. 24 lipca 1923 został podpisany nowy układ z 

Turcja zmieniający postanowienia z układu serbskiego. 

Układy łącznie zbudowały nową mapą Europy. Nowych granic w europie wykreślono 33 

odcinki graniczne. Z nich nie zmienione w stosunku do okresu przedwojennego były 4, np. granica 

niemiecko - austriacka, a kolejne 4 były zmienione w stopniu bardzo nieznacznym. 25 granic w 

europie trzeba było jakoś wytyczyć i to w bardzo rożny sposób. O wielu z nich w większości 

mówiło te 5 traktatów. Granice z 5 sąsiadami Rosji sowieckiej powstały w inny sposób (np. polska 

na mocy traktatu ryskiego). Te traktaty nie obejmują wszystkich wytyczonych granic (np. między 

Jugosławią a Rumunią), uprzytomniono sobie ze te brakujące trzeba jeszcze wytyczyć.

10.11.2011

Europa czasu międzywojennego nosiła miano Europy wersalskiej. Mówi się też nieraz o 

systemie wersalski, a czasem przymiotnik wersalski pojawia się w innych złożeniach.

Jest   parę   definicji   systemu   wersalskiego.   Był   to   układ   sił   i   stosunków   politycznych   w 

Europie  po I wojnie światowej  powstały w wyniku  działań konferencji  pokojowej  w Paryżu i 

dalszych   rozwiązań   z   tego   samego   obszaru,   kiedy   prac   konferencji   pokojowej   kontynuowała 

konferencja ambasadorów. Widać tu, ze ów Wersal występuje jako pewien symbol. Z jednej strony 

chciano   zbudowania   ogólnego   systemu   pokoju,a     z   drugiej   rozwiązania   tyczące   kluczowego 

państwa europejskiego, czyli Niemiec. To drugie wpisywało się w tradycyjna XIX wieczna politykę 

europejska – budowania równowagi europejskiej, żaden z członów nie dominował nad cala reszta. 

Ten układ po I wojnie światowej, w jego budowaniu wielkie znaczenie miały Wielka Brytania i 

Francja,   one   zostały   z   dawnej   szóstki   mocarstw.   Znaczenie   to   wzrosło   jeszcze   wskutek 

nieprzewidywanej   nieobecności   Stanów   Zjednoczonych   w   owym   systemie   europejskim   jako 

czynnika nieeuropejskiego, ale zaangażowanego w budowanie owego systemu. Układ wersalski nie 

był ratyfikowany przez USA i to mocarstwo w znacznym stopniu wycofało się z europy i jako 

decydenci zostały Wielka Brytania i Francja, których pozycja była nieproporcjonalna w stosunku do 

ich   faktycznej   siły   i   potencjału.   Oba   państwa,   głownie   Francja,   wyszły   z   I   wojny   poważnie 

osłabione,   a   nie   dość   dobrze   widziano   to   w   czasie   konferencji   paryskiej   i   z   tego   względu   w 

znacznym stopniu dawały o sobie znać dawne założenia, nieadekwatne do obecnej sytuacji. Drugi 

element to fakt iż ów ład wersalski budowali politycy uformowani w tradycji XIX wiecznej, którym 

trudno   było   uprzytomnić   sobie   ze   zaszła   jakościowa   zmiana   i   XIX   wiek   w   stosunkach 

międzynarodowych się skończył. Te założenia spowodowały, że system wersalski był skierowany 

przeciw   Niemcom.   Niemcy   nie   brały   udziału   w   jego   budowaniu,   nie   było   podmiotem   ale 

przedmiotem   i   za   sprawa   Francji   miały   być   osłabione,   obezwładnione   w   swojej   możliwości 

zagrożenia   pokojowi.   Te   założenia   nie   odpowiadały   realnemu   układowi   sil,   Niemcy   mimo 

przegranej pozostawały najsilniejszym państwem Europy. Skoro ów system był skierowany przeciw 

Niemcom, to zasadnicza wytyczna polityki Niemiec była likwidacja systemu wersalskiego albo 

jego   głęboka   modyfikacja.   Albo   zatem   Niemcy   miały   zamiar   przeciwdziałać   systemowi 

wersalskiemu, albo Niemcy jakoś w te nowa sytuacje się wpiszą, ale żeby to było możliwe to 

system   wersalski   musi   być   zmodyfikowany,   przebudowany   w   taki   sposób   by   stal   się 

zaakceptowany przez Niemcy. Postawa Niemiec nie była jedynym czynnikiem osłabiającym system 

wersalski, było to również istnienie zewnętrznego przeciwnika – Rosji radzieckiej, wrogość między 

tymi dwoma obszarami była oczywista (mówi o tym choćby układ z Rapallo).

System   wersalski   był   kontestowany   przez   państwo   wcale   znaczące   które   było   jego 

współtwórca – Włochy. Dąsające się już w czasie konferencji paryskiej, następnie zaś przechodzące 

poważny kryzys wewnętrzny zakończony dojściem do władzy faszystów. Pewne poczucie winy i 

wątpliwości były obecne u samych twórców systemu. Wątpliwości dały o sobie znać już w 1919 

roku,   czy   ów   system   reparacyjny   wpisany   w   szerszy   kontekst   systemu   międzynarodowych 

stosunków gospodarczych i finansowych, czy to będzie funkcjonowało. Nie od rzeczy jest wskazać 

na istniejące rozdźwięki między nowymi państwami, bałkanizację europy, kłótnie o małe, nieistotne 

wielkich sprawy. Polska była skonfliktowana ze wszystkimi sąsiadami. Wspomnieć tez trzeba, ze 

kolejna   przyczyna   niestabilności   był   fakt   ze   podstawy   finansowego   i   gospodarczego   ładu 

międzynarodowego   były   kruche.   Znaczenie   tych   poszczególnych   czynników   trzeba   ważyć. 

Bałkanizacja   europy   na   pewno   wzmagała   niepokój,   zmniejszała   harmonie   w   stosunkach 

międzynarodowych i nie służyła systemowi wersalskiemu, ale nie stad mogło wyjść prawdziwe dla 

niego zagrożenie, bowiem większość tych państw była za utrzymaniem ładu. Jedynym państwem 

które mogło to kontestować były Węgry. Nie trudno wymienić czynniki stanowiące o słabości, 

systemu, nie bardzo jest co położyć na drugiej szali. Jedynym elementem w czym można było taka 

nadzieje pokładać była liga narodów, ale ona nie była silna, nie miała tej siły realnej która dawałaby 

jej możliwość egzekwowania podjętych decyzji, zakładając ze liga mówiłaby jednym głosem, nie 

miała   nawet   siły   moralnej.  A  więc   system   wersalski   mógł   zachować   stabilność   gdy   czynniki 

działające na rzecz jego utrzymania byłyby silniejsze od czynników działających przeciw niemu, 

albo   gdy   osiągnięto   by   kompromis.   Lata   1919   –   1923   to   lata   konfrontacji,   siłowania   się   z 

Niemcami, od których próbuje się wyegzekwować realizowanie postanowień traktatu wersalskiego. 

Niemcy   ze   swojej   strony   wahali   się   miedzy   polityka   oporu   albo   wypełniania   postanowień 

wersalskich. Wypełnianie jednak nie było prawdziwym pogodzeniem się z tymi postanowieniami, 

przeważała jednak polityka oporu. Obok tego występował kryzys wewnątrzniemiecki prowadzący 

do hiperinflacji i zachwiania tym nie najsilniejszym systemem politycznym, aczkolwiek właśnie to 

doświadczenie   wykazuje   ze   jednak   ta   kontestowana   demokracja   niemiecka,   nosząca   pieczęć 

socjaldemokratyczna   w   jakimś   stopniu,   jest   jednak   na   tyle   silna,   albo   struktury   państwa 

niemieckiego są na tyle silne ze nawet jeśli jest to państwo socjaldemokratyczne, to daje sobie 

stosunkowo łatwo z dwoma zagrożeniami które się pojawiły z lewa i prawa jesienią 23. roku – 

próby puczu rewolucji komunistycznej i puczu faszystowskiego, zgładzonych bez problemu. Próba 

siłowego   forsowani   systemu   wersalskiego   jest   droga   donikąd,   Francja   doszła   do   wniosku   po 

okupowaniu zagłębia Ruhry ze to nie ma większego sensu i trzeba innego sposobu. We Francji tego 

głównego   antagonisty  Niemiec   ów   sprawcy   kryzysu   z   23   roku   jest   to   przegrana   w   wyborach 

parlamentarnych,   przegrana   prawicy,   to   zwycięstwo   kartelu   lewicy,   w   niemałym   stopniu 

przypisywać to należy polityce zagranicznej, temu co przyniósł kryzys związany z Ruhrą i zwrot w 

polityce   zagranicznej   Francji   symbolizowany   przez   nazwisko  Stresemann'a  i   Herriot'a, 

zastąpionego później przez Briand'a – te nazwiska symbolizują pojednanie francusko niemieckie a 

więc   osiągnięcie   przez   Niemcy   gotowości   do   wejścia   w   system   wersalski,   gotowość   ta   może 

symbolizować   nazwa   Locarno   i   nagroda   nobla,   którą   ci   dwaj   politycy   odebrali   w   1926   roku. 

Polityka   Stresemanna   nie   zmierzała   do   zaakceptowania   systemu   wersalskiego   w   jego   postaci 

traktatowej, ale symbolizują i nie zmierzała do obalenia systemu. Przyjął on iż modyfikacja tego 

niekorzystnego stanu rzeczy powinna polegać na rewizji systemu wersalskiego i zdemontowaniu, 

ale metodami pokojowymi, wejście w ów system i modyfikowanie go od środka. I temu właśnie 

służyło Locarno, czyli w zasadzie układy lokarneńskie, ale osia tych rozwiązań był pakt reński 

uznający nienaruszalność granicy zachodniej Niemiec, czyli od strony czysto formalnej Niemcy 

podpisały jeszcze raz to co podpisały w wersalu. Rożnica leżała w tym ze Niemcy podpisały to 

dobrowolnie i nie był to dyktat, od tej pory można było wierzyć iż granica z Francja i Belgia jest 

nienaruszalna. We Francji było to oczywiście odebrane jako sukces i rzeczywiste nastanie pokoju, 

szczerze   przyjętego   przez   Niemcy.   W   inny   sposób   potraktowana   została   wschodnia   granica 

Niemiec, ustalenia na jej temat były całkowicie zgodne z postanowieniami tworzącymi  system 

wersalski, z paktem Ligii narodów, z art 19 ligi narodów, mówiącym o tym ze wszelkie traktaty 

międzynarodowe mogą być rewidowane droga pokojowa. Na temat tej granicy Niemiec nie zostało 

powiedziane   ze   ona   jest   nienaruszalna,   zostało   powiedziane   ze   ona   może   być   zmieniona   byle 

metodami pokojowymi, w zgodzi z litera i duchem partykuły 19 art Ligii. W ten sposób dano 

sygnał, ze ta granica nie jest ostateczna. Doszło do stabilizacji sytuacji międzynarodowej i tego, ze 

Niemcy akceptują taki stan rzeczy, pokojowi europejskiemu nie zagrożą, ale było to podzielenie 

europy na część lepsza i gorsza, niezagrożona Niemcami i zagrożona. Dla osłabienia tego wrażenia 

zostały podpisane z Polską i Czechosłowacją układy gwarancyjne, które gwarantowały stabilność 

tego   stanu   rzeczy,   ale   nie   nienaruszalność.   Tym   samym   było   to   zielone   światło   dane 

rewizjonizmowi  niemieckiemu. Druga polowa lat 20 to  wyraźne zaostrzenie  stosunków polsko 

niemieckich   pod   znakiem   wzmożonej   propagandy  na   rzecz   rewizji   granicy  wytycz   przez   trakt 

wersalski. Można powiedzieć, ze wschodnia część europy wersalskiej została poświęcona na rzecz 

ustabilizowania zachodniej części europy. 

Mówi   się   o   systemie   wersalsko   –   waszyngtońskim.   Drugi   człon   to   odwołanie   się   do 

konferencji która od jesieni 21 do wiosny 22 roku obradowała w Waszyngtonie, dotycząca ustalenia 

parytetów wojennych. Inne postanowienia konferencji waszyngtońskiej dotyczyły stanu posiadania 

sil na Pacyfiku i dalekim wschodzie. Przy tym układzie tyczącym flot unaocznia on osłabienie siły 

europy. Przed 1914 rokiem punktem wyjścia dla rywalizacji morskiej między Wielką Brytanią a 

Francją   była   brytyjska   doktryna   zagrożona   przez   zbrojenia   niemieckie.   Inna   sprawa   było 

realizowanie w praktyce tych postanowień. Postanowienia te niewiele miały wspólnego z wersalem. 

Wydaje   się   ze   pojęcie   wersalsko   waszyngtoński   jest   mylące,   prowadzące   do   uproszczenia 

myślowego, bo ani te postanowienia tyczące floty, ani terytorialne nie odnosiły się do europy. To co 

było wspólne do to ze współtworzyły jakiś światowy układ między mocarstwami. Wspólne było to 

iż sygnatariusze tego postanowienia flotowego to była ta sama wielka piątka która nominalnie 

budowała system wersalski. 

Istnieje jeszcze nazwa systemu wersalsko ryskiego. Chodziłoby tu o to, ze pierwszy człon 

dotyczy   strony  zachodniej,   zaś   drugi   strony  wschodniej   europy,   a   konkretniej   granicy   między 

Finlandia, Łotwa, Estonią, Polską (i Rumunią) a Rosją radziecką. Jeśli coś było wspólnego jednak 

dla wszystkich tych państw to była to Europa wersalska i liga narodów. Dla Rumunii priorytetem 

był wzgląd na Węgry. To co było wspólnego dla Łotwy, Estonii i Finlandii to sprawy bałtyckie, 

polska   była   największym   państwem   i   najludniejszym   tego   regionu,   a   przez   sąsiadów   była 

odczuwana jako coś co ciąży za ta granica i ma niespokojna politykę oraz konflikty z sąsiadami. 

Rumunia jednak powiązała się z polska, ale był to układ bilateralny. Istniał zatem lad terytorialny, 

lad wersalsko ryski, ale nie było systemu wersalsko ryskiego.  

Można przyjąć, ze po I wojnie światowej Rosja nie była częścią europy. Prawie nic nie było 

wspólnego między Rosja a Europa. To ze twórcy Rosji radzieckiej powoływali się na nazwisko 

Marksa, to nie wiadomo jak sam Marks by zareagował na to co się dzieje w Rosji. Sowieci byli  

wrodzy wobec europy burżuazyjnej podejrzewanej o dążenia do agresji, a Europa była wroga temu 

co się dzieje w sowietach, samej ideologii i możliwemu zagrożeniu bezpośredniemu, fizycznemu. 

Podobnie negatywnie brzmiała odpowiedz czy Turcja należy do europy. Po I wojnie światowej 

dopuszczalne jest pewne osłabienie tego twierdzenia, jakoby Turcja osmańska nie  była europejska. 

Turcja chciała należeć do europy, ale bez względu na to to państwo dawało się porównać z tym co 

Europą jest bezsprzecznie. Widzimy zatem w europie 29 państw, licząc Turcję i Islandię. Spośród 

tych 29 państw w roku 1921 kiedy już zwycięża rewolucja kemalistowska, Turcja zyskuje nowe 

oblicze,   w   tym   roku   miana   demokratycznego   według   wzorców   zachodniej   demokracji 

parlamentarnej, liberalnej, tego miana można odmówić dwom państwom – Węgrom (Horthy) i 

Turcji   kemalistowskiej.   Po   I   Wojnie   Światowej   miał   miejsce   triumf   pewnego   wzorca 

demokratycznego nad systemami dawnymi. Kiedy rozpoczynała się II Wojna Światowa w europie 

nie było już trzech państw – Czechosłowacji, Austrii i Albanii. Demokratycznych było 13, 14 

państw przestało być demokracjami. Zrodziło to pytania o mechanizm owych zmian, o to co się 

stało ze demokracja była i jej nie ma. Rozkład owych zmian bądź braku zmian może prowadzić do 

konkluzji – te 13 państw demokratycznych to są przede wszystkim stare w ewolucyjny sposób 

wykształcone w XIX wieku demokracje, na trwałych podstawach – jest wśród nich Szwajcaria, 

Islandia. Wśród tych demokracji widzimy dwa nowe państwa – Finlandię i Czechosłowację. W 

drugiej kategorii są państwa nowe, które powstały i wyłoniły się jako państwa demokratyczne, a w 

których demokracja się nie utrzymała, w których są dyktatury. Są tez państwa które miały swoje 

tradycje   demokratyczne   np.  Włochy,   które   teraz   stały  się  dyktatura.   Jeśli   chodzi   o   Finlandię   i 

Czechosłowację   to   odpowiedzi   można   szukać   w   dobrze   zorganizowanym   społeczeństwie 

obywatelskim. Czechy miale już swoja tradycje parlamentarno demokratyczna wytworzona już w 

obrębie Austrii. Podobnie było w czasie wielkiego księstwa finlandzkiego, jak i carat, która to 

wykształciła tradycje dla późniejszej demokratycznej Finlandii. To nie tylko kwestia owych ram 

ustrojowych organizacji życia politycznego, których obie te tradycje później powstały w państwie 

finlandzkim. Społeczeństwo obywatelskie dobre oparcie znalazło w klasie średniej.

17.11.2011

Dyktatury. Pojęcie dyktatury traktowane jest jako antonim demokracji. Na mapie z lat 1918 

–  1939   przynajmniej   w   dwóch   krajach   jest   do  czynienia   z   jakością   nową,   odrębną   od   innych 

dyktatur – Włochy i Niemcy, czyli państwa i dyktatury faszystowskie. Termin ten ma swoją własną 

tradycję sięgającą czasów międzywojennych, ale i czasów kiedy używano go do Piłsudskiego i II 

RP. 

Autorytaryzm   jest   formą   rządów   polegającą   na   ograniczeniu   demokratycznych   organów 

państwowych,   w   których   nagle   pewna   jednostka,   zazwyczaj   bez   żadnej   legitymizacji 

demokratycznej, ma dużo większy wpływ, na przykład poprzez rozszerzenie władzy wykonawczej, 

na losy danego państwa. Faszyzm jest projektem rewolucyjnym, zakłada wprowadzenie czegoś 

nowego,   jest   futurocentryczny,   nakierowany   w   przyszłość,   całościowy.   Autorytaryzm   jest 

zaproponowaną   formą   rządów   w   obrębie   dawnego   systemu,   ma   wyraźne   zabarwienie 

konserwatywne,   położenie   tamy  demokracji.   Systemy  autorytarne   opierają   się   często   na   armii, 

Kościele, chłopstwu, które jest konserwatywne w swojej istocie. Cechą konstytutywną faszyzmu 

jest monopartia, z jednej strony przenika się z aparatem państwowym, a obok tego celem partii jest 

aktywizacja   mas   (ale   nie   ich   samodzielność   polityczna)   pod   najściślejszą   kontrolą   władzy. 

Autorytaryzm nie ma nic przeciw temu, by ogół był bierny i jeśli go aktywizuje to na poziomie 

znacznie   niższym   aniżeli   faszyzm,   są   to   raczej   ruchy   o   charakterze   jednoczącym   cały   naród. 

Przykład   takiego   tworu   w   polskim   systemie   autorytarnym   to   Bezpartyjny   Blok  Współpracy   z 

Rządem.   Był   to   Blok   o   obliczu   państwowym.  Autorytaryzm   konfiskuje   wolność   polityczną   i 

wszelkie inne wolności. W gospodarce charakterystyczny jest etatyzm choć widać go również w 

dyktaturach. Cechą konstytutywną totalitaryzmu jest „wszystko w państwie i wszystko dla państwa, 

nic przeciw państwu” - państwo ingeruje we wszystkie sfery życia, kulturę gospodarkę, religię etc. 

Ta wszechobecność państwa i systemu sięgająca w sferę pracy, życia prywatnego, obowiązkowe 

czy  prawie   obowiązkowe   organizowanie   młodzieży,   wkraczanie   ideologii   kultu   wodza   w   małą 

komórkę społeczną, tego wszystkiego w autorytaryzmie nie ma. Państwo konfiskuje czy ogranicza 

swobody polityczne, a w inne sfery nie wkracza. Te systemy autorytarne są różnego stopnia, ta 

dyktatura jest mniej lub bardziej opresyjna, owe wolności ograniczająca.  

W 1934 (1936?) Estonia przestała być demokracją, a stała się systemem autorytarnym z 

Pats'em   i   Laidoner'em   na   czele.   Demokracja   estońska   nie   była   w   stanie   się   obronić, 

przeciwstawienie   się   faszyzmowi   estońskiemu   mogło   przyjść   tylko   w   postaci   wprowadzenia 

systemu autorytarnego. Inne przykłady rywalizacji niedemokratycznych formuł, czyli totalitaryzmu 

i   autorytaryzmu,   to   na   przykład  Austria   i   Dorfus,   który  został   zamordowany,   na  Węgrzech   w 

którymś momencie faszyści zdobyli władzę kosztem dyktatury Forkiego, był to 1944 rok. Podobna 

rywalizacja między konserwatywną autorytarną i faszystami rumuńskimi podaje przykład Rumunii 

jako system autorytarny wprowadzony przez Karola II. Ponadto Hiszpania i generał Franco, który 

nie był faszystą. Hiszpania była terenem drastycznej konfrontacji politycznej mającej swój wymiar 

ideologiczny i frankizm mógł być stygamtyzowany słowem faszyzm. 

Faszyzm w kontekście totalitaryzmu, to podporządkowanie wszystkiego państwu, stosunek 

do jednostki i podporządkowanie wszystkiego interesom państwa. Faszyści angielscy, belgijscy, 

francuscy. Faszyzm jako ruch polityczny jest jakby wcześniejszym wcieleniem faszyzmu, mniej 

rozwinięte. Może być, że faszyści przejmą władzę i wtedy faszyzm staje się systemem sprawowania 

władzy. Faszyzm jest również ideologią. To trojakie rozumienie można ująć w formułę, że jest to 

system polityczny utworzony przez ruch kierujący się ideologią. Jeśli chodzi zaś o porządek, kolej 

rzeczy, to pierwsza jest ideologia, która tworzy ruch, a później system polityczny.

Totalitaryzm   jest   odmienny   od   wszystkich   systemów   demokratycznych,   nieistniejący 

wcześniej niż przed XX wiekiem. Totalitaryzm całkowicie neguje i mistyfikuje pojęcia wobec i w 

ramach   społeczeństwa   obywatelskiego.   Jest   to   zjawisko   charakteryzujące   się   dążeniem   do 

całkowitego ograniczenia wszystkich sfer życia i wyrobienie sobie monopolu na prawdę, cechujące 

się również biernością tłumu. Wódz był instytucjonalnie wpisany w system włoski i niemiecki. 

Może to skłaniać niektórych do myślenia, że jest to faszyzm. 

Na pozór inaczej to wygląda w tej wschodniej części Europy – komunizm, bolszewizm. W 

komunizmie nie ma wodza, jest tam zasada kolektywizmu, jest oczywiście numer jeden w partii, ale 

są też ciała zbiorowe. Nie ma wyodrębnionej pozycji woda, nietrudno jednak zauważyć, że ten 

numer jeden jest zauważalny i dostrzegalny gołym okiem, jak na przykład Stalin. Podobnie Polska 

do   lat   '60   i   '70   XX   wieku,   ani   Gomułka,   ani   Gierek   byli   członkami   szeregowymi   ciała 

kolektywnego o nazwie Rada Państwa. Nikt nie miał wątpliwości, że numerem jeden jest Pierwszy 

Sekretarz partii. 

Faszyzm   zakłada   programową   jedność.   Nadzór   nad   wszystkimi   dziedzinami   życia 

społecznego wiąże się z ową programową jednością, „kto nie z nami, to przeciw nam”, a to wiążę 

się   z   nieodzowną   konstytutywną   cechą,   jaką   jest   potrzeba   posiadania   wroga   –   wewnętrznego, 

zewnętrznego. Polityka i życie polityczne równe jest stałej mobilizacji i zwalczaniu wroga oraz jego 

szukaniu.   Kolejna   cecha   konstytutywna   to   terror,   istnienie   i   funkcjonowanie   aparatu   terroru. 

Wreszcie obszar o którym można dyskutować, czyli obszar różnic i ideologii. Faszyzm jest dla 

niektórych, dla wybranych. Komunizm jest internacjonalistyczny, jest dla wszystkich z wyjątkiem 

oczywiście wrogów. Faszyzm głosi przemoc, walkę, wojnę. Komunizm głosi pokój. Ta propaganda 

pokoju współistnieje z propagandą skierowaną przeciw wrogom. Faszyzm odrzuca demokrację, 

bolszewizm   odrzuca   demokrację   burżuazyjną   i   głosi   prawdziwą   demokrację   socjalistyczną.   W 

propagandzie eksponowana jest rola wodza, w propagandzie komunistycznej eksponowane są masy. 

Bolszewizm,   komunizm  nawiązuje  do  oświecenia,  rewolucji,   faszyzm  to   programowo  odrzuca. 

Różnice ideologiczne pozwalają różnicować różne totalitaryzmy i da się to sprowadzić do tego, że 

faszyzm był dość szczery w tym co głosił, komunizm zaś był dużo bardziej kłamliwym systemem.

Widać różnicę między systemem włoskim, który był pierwszy, a niemieckim, który czasem 

każe się nazywać nazizmem. Jeśliby objąć to wspólnym mianem, można i jedno i drugie nazwać 

faszyzmem. Faszyzm niemiecki był doskonalszą realizacją systemu faszystowskiego, ale różnic 

jakościowych   nie   widać.   Wyraźniejsze   i   bardziej   widoczne   różnice   są   między   faszyzmem   a 

komunizmem,   to   równice   w   zawartości   ideologii.   Jedną   z   cech   konstytutywnych   jest   w   ogóle 

istnienie   ideologii,   to   totalitaryzmy   są   silnie   zideologizowanie,   mimo   że   treść   ideologiczna   w 

każdym   z   systemów   jest   różna.   Funkcjonalne   jest   pojęcie   totalitaryzmu   bo   opisuje   zjawiska 

porównywalne   i   o   tej   samej   strukturze.   Są   również   różnice   genetyczne   między   faszyzmem, 

nazizmem   a   komunizmem.   Faszyzm   zastąpił   demokrację,   zrodził   się   tam   gdzie   kiedyś   była 

demokracja, zresztą podobnie jak autorytaryzm. W przypadku komunizmu trudno mówić o tym, że 

bolszewizm był wynikiem odrzucenia demokracji. Na upartego można wskazywać, że od marca do 

listopada   1919   Rosja   była   demokratyczna,   władza   parlamentu   i   rządu   przez   ów   parlament 

powołanego, ale trudno mówić o jakichkolwiek tradycja demokratycznych w Rosji. Ów system 

rosyjski, który wolno nazywać totalitarnym, zrodził się i wywiódł z chaosu rewolucji, a został 

narzucony społeczeństwu o zerowej tradycji obywatelskiej jak i wolności i tak kiedyś jak i teraz 

pozbawionego   organizacji.   Ideologicznie   był   to   przeszczep   idei   socjalistycznych   na   grunt 

mieszanki, systemu będącego w stadium przejściowym, gdzie nie brakuje nieużytków feudalnych i 

niedojrzałego kapitalizmu. Jak tworzyć państwo proletariackie zatem, gdzie było 1,5% robotników. 

Niemcy rządów parlamentarnych doczekały się w październiku 1918 roku, ale parlament i 

prawa obywatelskie, państwo prawa, to wszystko istniało już wcześniej. Włochy zaś były państwem 

kilkudziesięcioletniej   tradycji   rządów   parlamentarnych,   wywiodły   się   z   liberalizmu   XIX   – 

wiecznego. 

24.11.2011

W wypadku Japonii odzwierciedlało to nie jej wpływ na przebieg wojny ale jej rangę na 

polu stosunków międzynarodowych.  Największa zmiana  nastąpiła jeśli chodzi o pozycję USA. 

Początek XX wieku naznaczony jest zmianą w pozycji międzynarodowej w randze Stanów. Zmianę 

w tym względzie przyniosła I wojnie światowej i konferencja pokojowa. Już przed I wś rosnąca 

aktywność   USA   była   widoczna   wcześniej,   prezydentura   Teodora   Roosevelta   objawiała   takie 

tendencje, Stany były pośrednikiem w zawieraniu pokoju rosyjsko – japońskiej. Roosevelt był 

inicjatorem konferencji przeciwstawiającej sobie dwa mocarstwa europejskie, Francję i Niemcy. 

Lata 1914 – 1918 przyniosły znaczącą zmianę proporcji na korzyść USA tak przez zniszczenia w 

europie i dodatkowy impuls dla rozwoju USA jakim była specyficzna koniunktura dla tego czasu.

USA  współtwórcą   w   osobie   Wilsona,   systemu   wersalskiego,   w   tym   systemie   się   nie 

znalazły.   Nie   podpisały   traktatu   wersalskiego.   Nie   ratyfikowanie   traktatu   wersalskiego   przez 

Kongres (senat) było spowodowane oporem przeciw systemowi Ligii narodów, przeciw systemowi 

który zakładał utworzenie systemu międzynarodowego. Obecność w tym systemie nakładała na 

jego członków zobowiązania i wiązała w pewien sposób, szczególnie artykuł 10 oraz 16 Ligii. 

Odbierane   one   były   jako   jakieś   ograniczenia   nakładane   na   poprzednio   całkowicie   suwerenna 

politykę prowadzona przez MSZ tego czy innego mocarstwa. Na konferencji paryskiej forsował to 

Wilson i nakłonił do tego przedstawicieli państw europejskich którzy po części kierując się duchem 

kompromisu, w poczuciu własnej słabości czy osłabienia, zgodziły się na wejście do systemu Ligii, 

zaś   w   samych   stanach   było   to   kwestionowane.   Stany   w   żaden   sposób   nie   czuły   się   do   tego 

przymuszone. Za oceanem ogol mieszkańców i polityków USA nie widział powodu dla którego 

stany   maja   się   wtłaczać   w   system,   który   jest   ich   tradycji   przeciwny.   Własna   polityka   USA 

symbolizowana była przez doktryn Monroe ujmowana schematycznie – Ameryka dla amerykanów. 

W momencie kiedy ta doktryna była formułowana miała charakter ściśle obronny, istniała bowiem 

możliwość   ingerencji   europy   w   sprawy   USA.   Odwrotna   ewentualność   wydawała   się   zupełną 

fantazja. Po I wś kwestionowano owa nadrzędność. Teraz to co już dawało o sobie znać pod koniec 

XIX wieku było wzmocnione tym bardziej. Doktryna Monroe gdy się rodziła była nacechowana 

obawa   wobec   europy,   teraz   stała   się   bardziej   'pewna   siebie'   –   wara   europejczykom   od   spraw 

ameryki. Był i drugi aspekt owej doktryny, postawa izolacjonistyczna. Osłabła ona w czasie I wś 

kiedy to w jakiś sposób amerykanie poczuli ze ich obchodzi to co się dzieje w europie, aczkolwiek 

w jakimś stopniu poczucie to wypływało z tego, iż bardzo wielu amerykanów z Europa stało się 

silnie   związanych   jako   z   miejscem,   z   którego   pochodzą.   Konflikt   w   europie   przynosił   zatem 

również   zagrożenie   jedności   narodu   amerykańskiego.   Prowadziło   to   pewnej   mobilizacji 

ideologicznej i mającej swój wyraźny wektor antyniemiecki. Probrytyjskość nie było naczelnym 

motywem działania amerykanów.  Zrodziło to jakieś zaangażowanie, poczucie ze w europie działo 

się coś złego oraz ze amerykanie maja wobec europy jakąś misje. Rozwój pozytywnego idealizmu 

w postaci pewnej misji czy zadania, ale mógł to być idealizm negatywny, czyli klimat pewnej 

nietolerancji, mobilizacji przeciw wrogowi. To tez jakoś określało stosunek amerykanów do europy 

która bardziej niż poprzednio stała się obecna w ich myślach i zaczęła ich obchodzić w sposób 

nierzadko   niepokojący.   Ta   Europa   której   stany   pospieszył   na   pomoc   w   opresji   dala   obraz 

nieatrakcyjny, skłócona była w dalszym ciągu, kierowała się w jakim stopniu dawnym sposobem 

myślenia, które przyniosła wojna (imperialistyczne, w kategoriach siły i rywalizacji, poszerzenia 

kolonialnego stanu posiadania). Europa była jakoś niezrozumiała, a jeszcze odmawiała czy robiła 

trudności   ze   splata   długów   wojennych.  To   zrodziło   klimat   nietolerancji,   wzmożenie   nastrojów 

izolacjonistycznych,   ksenofobicznych.   To   po   część   stanowiło   kontekst   w   jakim   doszło   do 

odrzucenia   dzieła   paryskiej   konferencji   pokojowej.   Dwukrotnie   wniosek   o   ratyfikacje   traktatu 

wersalskiego był w senacie i dwukrotnie został odrzucony. Była to oczywiście przegrana Wilsona, 

jego wymarzony projekt i lad został odrzucony przez jego rodaków, przedstawicielstwo narodowe, 

Kongres.  Możliwe,   ze  Wilson  sam  był   architektem  swojego  niepowodzenia,  przerwał   pobyt  w 

Paryżu przybył do USA wiosna 1919 by orędować za dziełem paryskim i liga narodów, ale wiele 

wtedy nie wskórał. Po tym jak traktat został podpisany i chodziło o jego ratyfikacje, prezydent 

zachorował co z jednej strony osłabiło jego skuteczność działania z drugiej spowodowało pewne 

niekorzystne   zmiany   w   jego   postawie,   bezkompromisowość   i   upór.   Staranniejsze   śledzenie 

przebiegu owej debaty ratyfikacyjnej i innych dyskusji, wpatrzenie się w to może podsuwać myśl 

ze   kompromis   może   dałoby   się   osiągnąć,   gdyby   prezydent   chciał   wejść   w   dialog   ze   swoimi 

krytykami   którzy   reprezentowali   2   kategorie   –   nieprzejednanych   izolacjonistów   i   tych   którzy 

chcieli modyfikacji statutu Ligii, a nie jego odrzucenia, ale Wilson odmawiał dyskusji. Było albo, 

albo   i   przy  takim   stawianiu   sprawy  przez  Wilsona   owe   glosowania   w  senacie   19.   11.   1919   i 

20.3.1920 zostały przegrane. Przejść miały nie zwykłą większość ale kwalifikowana, zabrakło więc 

tych 2/3. w ten sposób odrzucając pakt Ligii narodów USA nie podpisały traktatu pokojowego z 

Niemcami. Z tym ostatnim dano sobie rade podpisując bilateralny traktat pokojowy ale dopiero w 

1925 roku. Konsekwencja było to ze stan rzeczy który układ sil i system był czymś innym niż 

zaprojektowano, bo projektowano go w oparciu o założenie obecności USA w systemie i zarazem 

oznaczało to ze stany z europy się wycofują. Zaangażowały się w czasie wojny i konferencji ale 

teraz ich w europie nie ma. Ta nieobecność Stanów w Europie nie była 100%, ale wyglądało to 

mocno inaczej niż zapowiadało się w 1919r. 

Izolacjonizm amerykański który dal o sobie znać w owych debatach ratyfikacyjnych dal o 

sobie   znać   także   w   wyborach   prezydenckich   z   1920   które   demokraci   przegrali   z   kretesem. 

Charakterystyczne było hasło – back to normality. Lata 20 miały być powrotem do normalności a 

stały się okresem wielkiego przełomu historii wewnętrznej USA. Sytuacja u progu lat 20 to było 

właśnie   back   to   normality   i   coś   więcej,   pewne   przechylenie   się   wahadła   w   druga   stronę, 

ksenofobiczne, nacechowane duża nieufnością wobec świata zewnętrznego, europejskiego, czyli 

europy   o   której   dawało   się   niejedno   złe   powiedzieć,   ale   przecież   ta   Europa   w   dodatku   była 

zrewolucjonizowana, tknięta ideami rewolucyjnymi. Rewolucja nieznośnie radykalna była dziełem 

Rosji, odgrodzonej potem bariera z drutu kolczastego od europy. Wpływ idei europejskiej, niepokój 

rewolucyjny określał tez oblicze europy w oczach stanów, a ściślej w tej zachowawczej części 

opinii publicznej, która teraz zyskała na znaczeniu. Trudności przejścia z gospodarki wojennej na 

pokojowa nie ominęły stanów. Były tu pewne wstrząsy które przyniosły niepokoje społeczne, a te 

były   interpretowane   w   duchu   nietolerancyjno   –   ksenofobicznym,   jako   wynik   infiltracji   idei 

wywrotowych. Owocowało to psychoza antyrewolucyjna ale i antyimigracyjna która zyskała w 

stanach nazwę redscare, czyli strach przed czerwonym. Były to postawy antyeuropejskie znajdujące 

wyraz m.in. w ustawodawstwie antyimigracyjnym. Tyczyło to nie tylko europy. Punkt widzenia 

amerykanów   był   rożny   od   europejskiego,   prócz   patrzenia   na   Europe   było   mocno   widoczne 

patrzenie na daleki wschód i Azję. Parcie ze strony żółtych odczuwali bardziej bezpośrednio niż 

europejczycy.   Ustawy   antyimigracyjne   i   kwoty   imigracyjne   ustalane   dość   radykalnie   były 

wymierzane w mieszkańców europy środkowej i pd – wschodniej. Na migracje stymulujący wpływ 

mogła mieć również sytuacja w nowych państwach europejskich. Jeśli z europy powojennej widzi 

się jakieś tendencje migracyjne za wielka wodę to właśnie z tego rejonu, czyli na obszarze leżącym 

bliżej  siedliska zarazy rewolucyjnej :) Jest więc to ustawodawstwo antyimigracyjne, ale i inne 

przejawy wzmożenia się nastrojów zachowawczych czy wrogich wobec elementów radykalnych, co 

znajduje   wyraz   w   dość   restrykcyjnej   polityce   administracji   amerykańskiej   –   aresztowania, 

deportacje,   co   znajdowało   wyraz,   najgłośniejszy   symboliczny   w   głośnej   sprawie   oznaczonej 

nazwiskami Sacco i Vanzettiego – włoscy emigranci o poglądach anarchistycznych, aresztowani w 

maju   20   r   pod   zarzutem   zabójstwa.   Wytoczono   im   proces   który   pozostał   poszlakowym   i   na 

podstawie poszlak skazano ich na kare śmierci. Stali się po tym swojego rodzaju sztandarami pod 

którymi ścierali się ze sobą przedstawiciele owego myślenia redscare i ich przeciwnicy. Wielka 

mobilizacja opinii publicznej po obu stronach w sprawie w/w doprowadziła do tego, ze wykonanie 

wyroku odraczano a w końcu go wykonano w roku 1927. Wokół tej dwójki powstała legenda ofiar 

owego   myślenia   restrykcyjnego,   nietolerancyjnego   i   ta   legenda   przysłoniła   fakt   ze   zarzuty   im 

stawiane były prawdopodobne. Co więcej po latach to prawdopodobieństwo wzrosło, potwierdziły 

się   oskarżenia.   Przysłoniło   to   tez   fakt   ze   protest   w   podobnej   sprawie   przyniósł   uniewinnienie 

oskarżonych. W latach 60 zostali zrehabilitowani. Charakterystyczne dla klimatu tamtych lat, który 

można określić jako nietolerancyjny, moralizatorski były takie zjawiska jak wzmożenie postaw 

rasistowskich   istniejących   od   kilkudziesięciu   lat,   od   zakończenia   wojny   domowej,   jak   wzrost 

fundamentalizmu religijnego. Pierwsze z tych zjawisk właściwie już zniknęło z dzisiejszej ameryki. 

Jeśli chodzi o fundamentalizm wyrażający się min protestami przeciw nauczaniu teorii Darwina w 

szkole.   Te   zjawiska   uwidaczniały   się   z   większą   silą,   w   latach   20   XX   wieku.   Reaktywacja   i 

przywołania tradycji tajnej organizacji powojennej Ku Klux Klanu, również obecny w latach '60. W 

tym klimacie zrodziło się sławetna 18 poprawkę do konstytucji – prohibicji, co określono jako 

szlachetny   eksperyment.   Intencje   może   i   były   zacne,   skutki   wręcz   odwrotne.   Swoisty 

konserwatyzm w latach 20 dal o sobie znać także w dziedzinie spoleczno – ekonomicznej, powrót 

do liberalizmu gospodarczego, starania się na rzecz zmniejszenia wydatków federalnych, obniżenie 

podatków, próba do dawnych XIX wiecznych wzorów w rożnych dziedzinach gospodarki. Nie było 

to wstecznictwo. Administracja owych lat była republikańska z kompetentnymi fachowcami którzy 

określali   oblicze   gospodarki   amerykańskiej,   fachowcy   spod   znaku   liberalizmu.   Był   to   czas 

prosperity, która jednak miała krótkie nogi. Prosperity ta mogła w jakiś sposób stymulować nawet 

koniunkturę w stosunkach międzynarodowych, ustabilizowania tych stosunków po tych pierwszych 

latach zaburzeń, stany zresztą przyczyniały się do tej stabilizacji kiedy włączyły się w sprawy 

europejskie i porzuciły izolacjonizm. Wprowadzenie planu Dawsona w 1924 stanowiło o pewnym 

zwrocie i zakończeniu okresu niepokojów w europie. To działanie amerykańskie na krotka metę 

było dobre i przyniosło pozytywne skutki dla USA. Ta wielka prosperity, back to normality był 

okresem   przekraczania   osiągania   pewnych   progów   w   rozwoju   nie   tylko   gospodarczym   ale   i 

cywilizacyjnym.   Był   to   okres   przyspieszonej   elektryfikacji   co   dało   się   odczuć   w   produkcji 

przemysłowej ale i życiu codziennym. Ta elektryczność największy wpływ wywarła i zbiega się ze 

skokiem,   przemiana   jakościowa   w   dziedzinie   komunikacji,   przepływu   informacji,   rodkow 

masowego przekazu, jawi się drugi obok prasy – radio. Radio w latach 20 upowszechniło się i 

zyskało ogromne znaczenie. Dynamicznie rozwijał się przemysł chemiczny, produkcja surowców 

sztucznych,   przemysł   samochodowy   (wizytówka   USA),   to   wszystko   znalazło   odbicie   w 

gospodarstwach   domowych,   nowocześniejszych   stylach   życia.   Stworzyło   to   pewien   wzorzec 

cywilizacyjny. Znajduje to również swoje odzwierciedlenie w zmianie stosunków ekonomiczno 

społecznych, rodziły się koncepcje kapitalizmu dobrobytu, potem pojawiło się pojęcie kapitalizmu 

ludowego co oznaczało poprawę warunków płacy i pracy, udogodnień, ubezpieczeń, odczuwalne 

zwiększenie siły nabywczej klasy robotniczej, wzrost konsumpcji, rozwój pewnego stylu życia. 

Daje   się   to   zauważyć   tez   w   rozwoju   tego   co   istniało   i   wcześniej,   działalności   reklamowej   i 

marketingowej. W poważnym stopniu są to zjawisko które jako nowe pojawiały się w wieku XIX i 

są   jakoś   obecne   w   formie   przetworzonej   w  naszej   współczesności   i   tu   ten   nowy  etap   dal   się 

wyróżnić z pewna mocą właśnie w stanach w latach 20. Prohibicja była zamachem na wolność 

osobistą, dającym się porównać z obecna nagonką na palaczy. To co było istotniejsze to wprost 

kryminogenne skutki prohibicji, wytwarzanie własnego alkoholu, nielegalna sprzedaż, powstawanie 

przestępczości   zorganizowanej   etc.   Na   prohibicji   i   nielegalnych   działaniach   wyrosły   te 

kryminogenne struktury, ale i poszerzyły ja następnie na inne dziedziny takie jak hazard, handel 

narkotykami, prostytucja, pranie brudnych pieniędzy i tak dalej. Stany zjednoczone były również w 

głośnej inicjatywie jakim był pakt Brandta – Kellogga z 1927 roku, który głosił ze stosowanie 

przemocy w stosunkach międzynarodowych jest nielegalne, a nie było to wpisane w system prawny 

ani nie było metod egzekwowania i przestrzegania owej legalności. Praktyczne znaczenie tego faktu 

było  ograniczone,  ale  w  swoim czasie  był   głośnym  i modnym,   przywoływał  obecność  stanów 

zjednoczonych na arenie międzynarodowej. Ta pewna aktywność USA na arenie międzynarodowej 

uzupełnia obraz lat 20 XX wieku i wywodzi się to mimo izolacjonizmu, z tego ze USA stały się tak  

potężne, ze sama swoja obecności wpływały na sytuacje światową i stosunki międzynarodowe i z 

tego ze gdy ich interesy są zaangażowane te dogmaty izolacjonistyczne przestają obowiązywać, bo 

nie ich przestrzegania ale w innym miejscu lokuje się ten zauważalny interes USA. 

1.12.2011

W latach późniejszych światowa rola stanów zjednoczonych dala o sobie znać. Wydarzenia 

które są symbolizowane przez załamanie giełdowe z 10.1929 głównie przez czarny czwartek 24.10. 

kiedy to jednego dnia wartość prawie 13mln akcji poleciała w dol o 9mld dolarów. Był to drugi 

dzień   załamania,   już   poprzedniego   dnia   zaczęło   się   to   sypać,   ale   czarny   czwartek   pozostał 

symbolem załamania giełdowego, a samo załamanie symbolem kryzysu. Było to raczej ujawnienie 

się kryzysu, przejście w fazę ostra, bowiem jego symptomy obecne były już wcześniej. W początku 

roku 1929, w marcu po wygranej prezydenckiej w 1928 władzę obejmował Hoover, technokrata, a 

nawet  więcej, sprawny polityk   w dziedzinie  gospodarki,  członek  ekipy rządowej  poprzedniego 

prezydenta, ale tez ten który posiadał dużą odwagę, firmował do tej pory wielki program pomocy 

gospodarczej, żywnościowej dla zrujnowanej wojna europy, głównie europy środkowej. Pragnienie 

któremu dawał wyraz zdawało się być oparte na tym, co się działo na świecie w epoce zwanej 

czasami   rolling   twenties.   W   świetle   wydarzeń   kilka   lat   późniejszych   wypowiedzi   Hoovera 

kontrastowały z realiami, które miała niedaleka przyszłość przynieść, i była to wiara zrodzona przez 

prosperitę   lat   dwudziestych.   Mówienie,   ze   będzie   dobrze   nie   było   bezwarunkowe.   W   tych 

wszystkich wypowiedziach dominował optymizm. W kryzysie który dojrzewał już w gospodarce 

amerykańskiej   ujawniły   się   z   cala   mocą   pewne   mechanizmy   które   widoczne   były   wcześniej, 

dołączyły się do tego pewne nowe i fala wzniesiona szczególnie wysoko załamała się ze szczególną 

gwałtownością. Prosperity amerykanka wpisywała się w ogólną prosperity powojenna, napędzała 

ja, bo gospodarka już wiele znaczyła, ale była to prosperity nieprawdziwa, sztuczna. Wywodziła się 

ze zbyt wielkiej roli jaka w owym systemie przypisano inwestycjom, papierom wartościowym i 

operacjom giełdowym. Był to mechanizm samonapędzający się ale w gruncie rzeczy wydmuszka. 

Fikcyjne pieniądze których pokrycia nie było i kiedy podległo to pewnemu sprawdzeniu okazało 

się, ze  był  to nieświadomy blef,  akcja  bez realnego pokrycia. Inwestycje  w przemysł i  środki 

produkcji prowadziły do pewnej nadprodukcji, przerost tej przeinwestowanej produkcji, przerost 

podaży nad popytem. Do czasu to wszystko się trzymało, ale  w dziedzinie produkcji owe nadwyżki 

podaży   dawały   o   sobie   znać,   pojawiały   się   trudności   ze   zbytem   produkcji,   system   wydawał 

ostrzegawcze trzaski i spoglądane symptomy kryzysu pojawiły się w 1928 roku, symptomy pewnej 

dysfunkcji, zakłóceń w funkcjonowaniu systemu, który oderwany był od najbardziej podstawowych 

mechanizmów   rynkowych   rządzących   produkcja   i   ruchem   kapitału.   Załamanie   nastąpiło   w 

październiku 1929 roku. Towarzyszom temu dane liczbowe mówiące o tym, ze miliony akcji traciły 

błyskawicznie swoja wartość, co oznaczało straty w wymiarach 26mld dolarów, rozpatrywane w 

skali dłuższej pozwalają zauważyć, ze niektóre ze strat zostały nadrobione, wskaźniki z 1939 nie 

były złe,   mogłoby  się  wydawać   ze  to   tąpniecie   jest  czymś   przemijającym   i  tak   się  wydawało 

Hooverowi,   który   z   jednej   strony   nie   był   bezczynny   wbrew   opinii,   prowadził   politykę 

interwencjonizmu ale ograniczonego, pomaganie systemowi bankowemu, nie zdołał go podeprzeć i 

uratować i w rezultacie mimo pewnego ruchu krótkookresowego tych czy innych wskaźników, np. 

giełdowych czy produkcji, dysfunkcja systemu okazywała się w sposób coraz bardziej widoczny. 

Zamykane były przedsiębiorstwa, rosło bezrobocie osiągając ponad 4mln w końcu roku 1930, PKB 

zmalał   o   12%,   nie   były   to   jeszcze   wartości   tak   wielkie   jak   w   czasie   niepomyślnego   zwrotu 

koniunktury w roku 1921 jednak owa tendencja spadkowa się pogłębiała, poważnie przyczyniło się 

do tego załamanie systemu bankowego i w ciągu następnych paru lat liczba bezrobotnych wynosiła 

już   13mln   co   stanowiło   ok   27%   ludności   w   wieku   aktywności   zawodowej.   Rozmiary   tego 

załamania miały nie tylko swoje konsekwencje społeczne w aspekcie materialnym, miała swoje 

konsekwencja   także   w   aspekcie   psychospołecznym,   ze   dzieje   się   jakiś   kataklizm,   poczucie 

bezradności,   apatii,   wielki   ruch   migracyjny.   To   dotknęło   przemysł   i   rolnictwo.   W   rolnictwie 

dodatkowo dala o sobie znać klęska naturalna, susza na obszarach rolniczych. Ponadto o ile kryzys 

w przemyśle oznaczał zmniejszanie produkcji i likwidacje stanowisk pracy, o tyle w rolnictwo jest 

mniej elastyczne, obniżano ceny co jednak bilo bezpośrednio w producentów a nie jest w stanie 

rozruszać koniunktury skoro maleje silą nabywcza rolnictwa i osłabieniu ulegają klasyczne więzi 

ekonomiczne   między   przemysłową   a   rolnicza   sfera   produkcji.   Pozycja   gospodarki   USA,   jej 

zasłabnięcie było odczuwalne na obszarze w dziedzinie wymiany i była silniejsza, ale jednak słaba 

gospodarka europejska, która nie przyszła do siebie po wstrząsach I wś. Jej związki ze stanami były 

innego rodzaju, ale i w europie dal o sobie znać kryzys amerykański, która była związana głównie 

przez kredyty – gospodarka niemiecka. Otworzyło to nowy rozdział historii Niemiec. Gospodarki 

rożnych państw europejskich również odczuły kryzys co przeniosło się na tradycyjne reakcje – 

bariery   celne,   ograniczanie   handlu   międzynarodowego,   polityka   deflacyjna   które   okazały   się 

nieskuteczne. Sięgało to dalej do europy środkowej, krajów surowcowych i rolniczych, ten aspekt 

kryzysu mocno jest odczuwany w Polsce ale i innych państwach europy środkowej. Jest kryzys 

który ma tez swoje implikacje polityczne, tak było w wypadku Niemiec. W samych stanach ten 

kryzys dominował nad kadencja prezydencka człowieka, którego uważano za człowieka sukcesu. 

Hoover   skończył   on   swoja   prezydenturę   jako   człowiek   klęski,   mający   wszelkie   powody   do 

przygnębienia i poczucia wielkiej klęski życiowej. Przegrał kolejne wybory do których stanął z 

Franklinem Delano Rooseveltem. Roosevelt o pewnego stopnia był on sprawdzony i reprezentował 

image jakiego amerykanie potrzebowali, dlatego zyskał przewagę ponad 7mln głosów. Początek 

prezydentury Roosevelta, inauguracja w marcu 1933 roku, był to wielki program reform znany pod 

nazwą New Deal co najczęściej tłumaczone jest jako nowy ład, hasłowo deal może mieć i inne 

znaczenie, np. umowa, kontrakt (społeczny). Roosevelt proponował nowy lad ekonomiczny ale i 

nowy kontrakt swoim rodakom. Ruszyło to z dużym impetem do pewnego stopnia po omacku. 

Ofensywa ustawodawcza, uaktywnienie kongresu, orędzie do kongresu i 15 projektów ustaw które 

miały charakter interwencjonizmu państwowego, wkraczanie państwa ustawodawcza i konkretnej 

alokacji kapitału państwowego w rożne dziedziny aktywności. Była propozycja nowej polityki w 

dziedzinie   przemysłu,   polityki   w   dziedzinie   rolnictwa,   inwestycje   państwowe   mające   postać 

wielkich   robot   w   dziedzinie   rzeki   Tennessee,   innego   rodzaju   roboty   publiczne,   mniej   mające 

charakter inwestycji państwowych a bardziej zwykłych robot publicznych i zatrudnianie korpusu 

ochotników   pracujących   w   ten   sposób.   Inna   dziedzina,   obszarem   to   były   wakacje   bankowe. 

Polityka   Roosevelta   była   realizowana   w   ciągu   następnych   lat,   naznaczy   mocno   I   kadencje 

prezydencka, później II. Zarysowały się pewne kontury szersze tej polityki gospodarczej przyjętej 

przez administracje Roosevelta, kontury które były następnie i wpisały się w historie. Nie bez trudu 

albowiem można powiedzieć ze Roosevelt miał ręce skrepowane do pewnego stopnia dlatego, ze 

był prezydentem w systemie demokratycznym i musiał się liczyć z kongresem, sadem najwyższym. 

Boj ten był długi i droga do sukcesu była zygzakowata. Roosevelt musiał stawiać czoła zjawisku 

rosnącej, ujawniającej się fali populizmu, haseł w rodzaju dodrukować pieniędzy to każdy będzie 

miał   pieniądze.   Inny   aspektem   tego   wielkiego   zwrotu   i   doświadczenia   którego   znaczenie 

wykroczyło poza granice USA i nie tylko wskutek rangi gospodarki amerykańskiej ale i dlatego ze 

były to pewne wzory które zaczęły se upowszechniać, to przebudowa myślenia ekonomicznego 

dzięki   Keynesowi   (keynesizm)   koncentrującego   się   w   najogólniejszym   ujęciu   na   znajdowaniu 

nowych środków nakręcania koniunktury i taka ta aktywniejsza role miało do odegrania państwo. 

Stalo się to jeśli nie kanonem to zwracającym uwagę wzorcem na ładne kilka dekad. Keynesizm 

jeśli   nie   dogmat   to   koncepcja  ekonomiczna   w  polityce   gospodarczej   rządów   państw  miała   się 

bardzo dobrze aż do lat '70 – '80 XX wieku. Pewne osiągnięcia utrzymały się na stale, inne zostały 

zakwestionowane.   Celem   bezpośrednim   była   odbudowa   tej   mocno   zachwianej   gospodarki   co 

wiązało się z jej reforma strukturalna.

Kolonializm   miał   na   celu   podporządkowywanie   sobie   przez   państwa   europejskie   krain 

zamorskich,   co   pojawiło   się  wtedy  gdy  pojawiły  się   wielki   dorycia   geograficzne.   Kolonializm 

nowego typu był  kolonializmem ery przemysłowej, rewolucja przemysłowa wprowadziła nowy 

charakter i jakość w stosunku między metropolia a koloniami, inne były związki ekonomiczne, te 

które   doprowadziły   do   owych   twierdzeń   o   imperializmie,   wywozie   kapitału,   przywożeniu 

surowców,   eksporcie   produktów   przemysłowych   co   jest   w   sumie   prawda,   co   może   ilustrować 

przykład wielkiej Brytanii i Indii, ale co bywało nad interpretowane i prowadziło do jednostronnego 

obrazu owego kolonializmu ery imperialnej, przemysłowej. Faktem jest ze stosunki ekonomiczne 

na skale światową się zmieniły, tereny które utworzyły imperia kolonialne, ich udział w światowej 

gospodarce dramatycznie się zmniejszył, w połowie XVIII wieku ten obszar dawał z góra 70% 

nierolniczej produkcji na skale globu, w 1914 ten odsetek wynosił już tylko 6%. był to rezultat 

mi.in. Podporządkowania interesów kolonii interesom metropolii. Ze strony państw europejskich, 

imperiów   była   to   działalność   nastawiona   na   zysk   i   korzyści   ekonomiczne,   zapatrzenie   się   na 

wzorzec Wielkiej Brytanii i jej prosperity. Tego sukcesu gospodarczego wielkiej Brytanii nie udało 

się specjalnie powtórzyć. Nie brakowało wypadków kiedy ranga ekonomiczna kolonii niewiele 

znaczyła   w   metropolii.   Ekspansja   kolonialna   ma   tez   swoje   inne   racje,   w   jakimś   stopniu   to 

propaganda  i  zakłamanie. W konsekwencji  świat  u  progu I  wś, z  końcem XIX wieku  widział 

zaistnienie systemu kolonialnego, jego apogeum jako systemu dominacji europy nad obszarami 

pozaeuropejskimi,   dominacji   politycznej   i   ekonomicznej.   System   ten   nie   działał   bez   zgrzytów, 

oznak   buntu   czy   jego   prób   już   adoptowania   wzorców   europejskich,   wolnościowych, 

emancypacyjnych jak np. utworzenie kongresu w Indiach z hasłem samorządu etc. system wydawał 

się w sumie dobrze sprostywać tym trudnościom i być stabilnym. Jeśli wiek XIX jest wiekiem 

kolonializmu i jego rozwoju w nowej postaci, to wiek XX jest wiekiem dekolonizacji. I o ile proces 

dekolonizacji   znajdzie   swoje   koniec   po   II   wś,   tak   wcześniej   widoczny   jest   jego   kryzys   tego 

systemu., ujawnia się jak iluzoryczna była ta jego trwałość. Wstrząsy wojenne dały się odczuć 

właśnie także w funkcjonowaniu systemu kolonialnego. I wś de facto była wojna przede wszystkim 

europejska, jeśli zasługuje na miano światowej to przez Stany i Japonię, ale obok tego także przez 

udział czy wciągnięcie obszarów zależnych do wojny mocarstw europejskich. Są w tym obecne 

sprawy  kolonialne  wśród  celów  wojennych,  ale  one  nie  dominowały.  Kolonie  uczestniczyły  w 

wysiłku   wojennym   przez   wsparcie   ekonomiczne,   produkcje   żywnościową,   udział   ludności 

powoływanej pod bron, nie było tego bardzo dużo, ale było. Nie było to powszechne bo była to 

ograniczona wartość militarna ludności militarnej jako żołnierzy, a druga to względy ideologiczne, 

mocarstwa wiedziały ze wciąganie kolorowych do walki jest niewłaściwe. Wyjątkiem od tego są 

obywatele Indii wciągnięci do wojny przez Wielką Brytanię. Dopiero z czasem, pod wpływem 

konieczności i potrzeby siły żywej (mięsa armatniego) sprawiła ze do ludności kolonialnej sięgała 

np. Francja. Mniejszy miało to wpływ na ekonomie kolonii i jej związków z metropolią. Afryka w 

czasie   wojny   została   zepchnięta   na   peryferie   światowego   systemu   ekonomicznego.   Wojna 

przyniosła przełom świadomościowy,  można by tu wskazać casus pewnej kategorii posiadłości 

brytyjskich jakim były dominia, odlegle kolonie brytyjskie. Dla dominiów ta wojna była poważnym 

bodźcem w kierunku rozwoju własnej świadomości narodowej, pytania o cele i zgodność celów 

wojennych z interesem nie tylko imperium brytyjskiego ale z interesem kanady, Australii czy afryki 

pd i w konsekwencji czas po I wś przyniósł ewolucje zmierzającą do emancypacji politycznej 

dominiów co znalazło wyraz na przełomie lat 20 – 30 przekształceniu imperium brytyjskiego z 

przyjęciem statutu westminsterskiego w 1931. Nie tylko to stanowiło o emancypacji kolonii. Dla 

takich narodów jak Australijczycy Nowozelandczycy I wś była jednym z mitów założycielskich, 

zakładających właśnie własną świadomość narodowa. Będzie miała ta wojna swoiste znaczenie dla 

przegryzania   się   kwestii   świadomości   narodowej   w   dwujęzycznym,   dwu   etnicznym   niejako 

społeczeństwie   kanadyjskim.   Jest   to   droga   szczególna,   specyfika   dominialna,   natomiast   istotne 

rzeczy działy się na obszarach podporządkowanych. Działy się na więcej niż 1 sposób – widoczny 

jest   wpływ   polityki   brytyjskiej,   jednego   ze   sposobów   zwalczania   strony   przeciwnej,   Turcji   i 

nietureckich,   arabskich   terytoriach   i   arabskiej   ludności   podległej   sułtanowi   tureckiemu   gdzie 

podczas   i   wś   działalność   Brytyjczyków   doprowadziła   do   rozwinięcia   arabskiego   programu 

rozwojowego, co prowadziło do dążeń emancypacyjnych na tych obszarach wymierzonych przeciw 

Turcji z błogosławieństwem bryt które zaowocowały powstanie niepodległych państw arabskich. 

Nie było to zasadniczo celem pierwszoplanowym celem wojennym ale jak już to była walka 2 stron 

to   Niemcy   budowały   własny   program   kolonialny,   po   stronie   przeciwnej   było   to   założenie   ze 

Niemcom   przeciwnikowi   i   agresorowi   należy   odebrać   kolonie.   Sytuacja   zmieniła   się   gdy   na 

rozstrzygnięcia powojenny wpływ zaczęło mieć USA które nie miały własnej tradycji kolonialnej 

przynajmniej w sensie klasycznego systemu kolonialnego i gdzie klasyczny kolonializm nie cieszył 

się dobra marka, dlatego ze strony USA z poparciem Smutsa który był bezpośrednim inicjatorem 

systemu   mandatowego.   Mandatami   miała   dysponować   społeczność   zorganizowana   w   lidze 

narodów   a   mandatariuszami   miały   być   państwa,   którym   zadania   powierzała   Liga.   System 

mandatowy dzielił mandaty na trzy kategorie, A,B, i C. mandaty B były poddane w znacznym 

stopniu   ze   nie   wolno   na   tym   obszarze   mandatariuszom   budować   baz   wojskowych,   wszyscy 

członkowie Ligii miały mieć równe prawa handlowe na obszarze tego mandatu, zaś mandaty A były 

to terytoria które mandatariusz miał wieść ku niepodległość, były to te posiadłości tureckie które 

nie wyzwoliły się samodzielnie. Z punktu widzenia rozkładu systemu kolonialnego najistotniejsze 

było pojawienie się mandatów A czyli wyprowadzenie terytoriów zależnych do niezależności, co 

przyniosło rezultat w Iraku, innego rodzaju konkretne konsekwencje w Syrii. Tego typu dążenia 

emancypacyjne   dawały   o   sobie   znać   może   nie   w   koloniach,   ale   protektoratach,   np.   Maroko, 

Tunezja.  O ile w Maroku był ruch oporu tak w Tunezji była to akcja emancypacyjna już własny 

program   utworzenia   czegoś   nowego,   nowego   bytu   politycznego,   ruch   ten   nosił   nazwę   destur, 

później neodestur. Jest innego rodzaju niepokój nie mający tak dalece sięgających konsekwencji ale 

pewien  ruch   na  terenie  kolonii  afrykańskich,   czarnej  afryki   gdzie   upadły prestiż  i  mit  białego 

człowieka.   Stanowiło   o   tym   kilka   względów   ale   są   to   właśnie   te   doświadczenia   wojenne,   to 

utworzenie z kolorowego towarzysza broni, danie mu do reki broni po to by strzelał do innego 

białego,   to   kwestia   stosunków   właściwych   istnieniu   hierarchii   wojskowej,   biały   szeregowiec, 

czarny podoficer, to kwestia innego aspektu życia żołnierskiego, również należy pamiętać, czarny 

żołnierz, biała prostytutka. A zmieniło to stosunki między tymi dwiema ludnościami, dala im inny 

charakter niż przed I wojną w czasach rozbujanego i czasami bardzo upokarzającego paternalizmu 

europejskiego. Na terenie afryki tego typu procesy psychologiczne i doświadczenia przywiezione ze 

świata białych ludzie przez kombatanto, przedstawicieli tubylczych elit czy innych, studenci w 

jeszcze większym stopniu niż żołnierze tymi którzy napędzali owe postawy emancypacyjne, buntu 

przeciw dominacji białych co zilustrować mogą dość niepodobne casusy, ale jednak ci wykształceni 

nie biali, nie europejczycy (Gandhi). Niepokoje występowały również w Indiach gdzie w okresie 

międzywojennym   rozwinął   działalność   Gandhi   z   określoną   czymś   co   jest   ideologia   i   przyjętą 

taktyka   biernego   oporu   i   wyrastający   na   przywódcę   narodowego,   który   w   niemałym   stopniu 

wpłynął   na   to   iż   właśnie   tam   w   tym   miejscu   najbardziej   pokładowym,   ale   i   mającym   wielki 

potencjał     range  w  świecie  kolonialnym,  doszło  do procesu  emancypacyjnego  który nie  został 

sfinalizowany w okresie międzywojennym ale poprowadzony na przód do tego ze w czasie II wś 

kwestia niepodległości Indii dojrzała i została sfinalizowana nim lata 40 dobiegły końca.

1.12.2011 – cd.

Skokowy   wzrost   bezrobocia   o   10%   w   Niemczech   z   400tys   do   3   mln.   Ta   rzesza 

bezrobotnych przy istniejącym w większym stopniu w europie niż w USA, a może szczególnie w 

Niemczech, zrodził się w Niemczech system opieki społecznej ze strony państwa oznacza ze budżet 

Niemiec jest obciążony zasiłkami, kryzys ekonomiczny przybiera bardzo szybko postać kryzysu 

finansowego   i   wokół   prób   rozwiązania   tego   kryzysu   i   niemożności   zrobienia   tego   przez 

socjaldemokratyczny   rząd     30.3.1930   roku   rozpoczęła   się   epoka   rządów   pozaparlamentarnych, 

sprawowanych przez kanclerza Brauninga. Można to określić jako rząd fachowców. Nie przez cały 

czas jest to rządy pozaparlamentarne, Brauning w czasie swojego 3 letniego urzędowania, a był to 

czas niestabilny w życiu politycznym Niemiec, zdarzało mu się w pewnych momentach uzyskiwać 

większość   parlamentarna.   W   zasadzie   jednak   rządził   w   oparci   o   rozwiązania   przewidziane   w 

konstytucji republiki weimarskiej, art 48 rządzi przy pomocy dekretów prezydenckich. Był to więc 

rząd pozapartyjny, pozaparlamentarny opierający się o poparcie czy zaufanie prezydenta. Ogólnie 

wskazać trzeba ze ta sytuacja gdzie traci na znaczeniu parlament, tradycyjne partie, rósł zaś kryzys 

gospodarczo   społeczny,   jest   to   bezrobocie,   zatrudnienie   spadło   dramatycznie,   w   roku   1930 

pracowało   30,5mln   osób   zdolnych   do   pracy,   w   roku   1932   o   ponad   4mln   mniej.   Bezrobocie 

przekroczyło 20% a w przemyśle 40%. Rosły złe nastroje społeczne, nastroje anty parlamentarne na 

znaczeniu zyskały partie obecne w systemie politycznym, partyjnym rep weimarskiej, legalne ale 

raczej mającej marginalne znaczenie do tej pory przykładając do nic tradycyjne nomenklaturę czy 

system geografii politycznej można mówić o skrajnej lewicy i skrajnej prawicy – czyli narodowo 

socjalistycznej partii robotniczej (NSDAP) której przywódcą był Adolf Hitler. Ta ostatnia zanotuje 

szczególny   wzrost   poparcia.   Erozji   uległo   Centrum.   Na   niecałe   3   tygodnie   przed   Czarnym 

czwartkiem zmarł Stresseman 3.10.1929r, należało się obawiać ze i jego zmiótłby kryzys który 

prowadził do sekwencji powtarzających się wyborów gdzie coraz większe znaczenie miała NSDAP 

i to w parze ze sobą szły sukcesy wyborcze i wzrost szeregów tych partii która z 200tys w 1929 w 

ciągu 3 lat urosła do 1,5mln. Była to partia anty parlamentarna, która jest forma organizacyjna dla 

ruchu politycznego będącego nowa jakością. Nie jest to coś zupełnie niewiadomego, bo korzystała 

z pewnych wzorców, faszyzmu włoskiego, jednak na terenie Niemiec jest to novum i jakoś  w tych 

warunkach kryzysu i owej bezradności przyciągnęła do siebie najróżniejszego rodzaju elektorat. To 

nie była partia określonej kategorii społecznej, stała się partia jeśli nie wszystkich Niemców to 

wszelakich   Niemców.   W   swojej   propagandzie   i   ideologii   głosiła   ona   hasła   pewnego   rodzaju 

rewolucji społecznej, teraz silniej doszły do głosu akcenty narodowe i nacjonalistyczne, zbijała 

kapitał wyborczy na tępieniu międzynarodowego żydostwa, propaganda ta była antykomunistyczna, 

antybolszewicka ale i antykapitalistyczna. Partia ta miała sile, oddziały szturmowe, bojówki. Było 

to   również   przejecie   wzorców   od   faszystów   włoskich,   to   możliwość   stosowania   siły   wobec 

przeciwników politycznych. Wzmacniało to tak sile jak i potencjał działania, co samo w sobie 

jednak   nie   wystarczało.   Był   straszak   bolszewicki,   element   propagandy   parlamentarnej, 

przechwycenie rzeczywiście haseł rewizjonistycznych. Rewizjonizm był postawa powszechna po I 

wś. Można w niej zauważyć stawianie na agraryzm, natomiast szczególnie rzucająca się w oczy i 

podkreślana była jej młodość działaczy, jest to ruch młodych, jest w tym coś z konfliktu pokoleń. 

Prezydent   Hindenburg,   stary   żołnierz   monarchista,   wierny   sługa   tronu   cesarza   Wilhelma   II 

odgrywał role prezydenta republiki, odgrywa z pewna godnością i poczuciem odpowiedzialności 

swoja rolę, dawał poparcie kanclerzom i mianował ich, ale jednak pragnął rządu parlamentarnego. 

W kolejnych wyborach przedterminowych, 11.1932 roku wyniki wyborów przyniosły NSDAP I 

miejsce   w   parlamencie,   aczkolwiek   zarazem   pewien   odpływ   głosów   w   stosunku   do   wyborów 

poprzednich   sprzed   lipca   1932   roku.   Rozwiązaniem   był   rząd   koalicyjny   powołany   30.1.1933 

którego  prezydent  Hindenburg   powierzył  Hitlerowi,  jako  przewodniczącemu   zwycięskiej  partii. 

Prezydent   nie   był   zadowolony   z   tego   powierzenia   misji   tworzenia   nowego   rządu.   30.01.1933 

powstał rząd kanclerza Adolfa Hitlera gdzie hitlerowcy nie mieli większości, nie dominowali w 

obsadzie tek ministerialnych. Doszło rychło do wydarzenia jakim było podpalenie Reichstagu, co 

było   pretekstem   do   uzyskania   pełnomocnictw   nadzwyczajnych   i   szybko   nastąpił   demontaż 

demokracji a nastąpiła budowa systemu dyktatorskiego który coraz szybciej zyskiwał totalitarne 

oblicze. Kwestia w tym wszystkim incydentalna była śmierć prezydenta w 1934 i przejecie pełni 

władzy przez Hitlera ze swoja nowo kreowanym stanowiskiem państwowym prezydenta i kanclerza 

Rzeszy. Był to czas wzrostu gospodarczego, odbijania się od dna, co miało za podłoże z jednej 

strony   poprawę   koniunktury   ale   z   drugiej   śmiało   prowadzona   politykę   interwencjonizmu 

państwowego   m.in.   przez   roboty   publiczne,   dodatkowy   impuls   jakim   był   rozwój   przemysłu 

zbrojeniowego,   ale   jest   tez     polityka   inwestycji   państwowych   których   symbolem   był   program 

budowy autostrad. Hitler ożywiając gospodarkę nie spotykał się z żadnymi ograniczeniami, na jakie 

natykał się Roosevelt w przypadku USA. To co było istotne to polityka zagraniczna III Rzeszy 

albowiem 30.01.1933 roku rozpoczął się marsz ku wojnie, ku II wś. Wojna była celem Hitlera, 

trudno bronic innej tezy. Pozostaje tylko roztrząśnięcie i przyjrzenie się bliżej kwestiom takim jak 

ta droga wyglądała oraz dlaczego tego chciał Hitler. W tym drugim względzie celów Hitlera nie 

wyczerpywał   ich   obecny   rewizjonizm   powersalski.   Hitler   był   nacjonalista   i   hańbę   wersalu 

przeżywał ciężko. Był nacjonalista niemieckim, mimo ze urodził się w Austrii. Hitler utożsamiał się 

z narodem niemieckim, który zamieszkiwał i tworzył państwo niemieckie. Nie dane było Niemcom 

austriackim   wejść   w   skład   państwa   niemieckiego   po   I   wś.   Ów   rewizjonizm   albo   pragnienie 

zmazania tej hańby wersalu było czymś w sposób naturalny w sposobie myślenia i programie 

obecne. Na tym obszarze spotyka się z tymi dla których punktem odniesienia był obraz Niemiec, 

zwłaszcza terytorialny z 1914 roku. Obok tego programu był tez autorski i silnie ideologiczny 

program   Hitlera,   naznaczony   antysemityzmem,   anty   bolszewizmem,   idea   Lebensraumu   – 

przestrzeni   życiowej   dla   narodu   niemieckiego.   Sam   Hitler   potrafił   i   był   zręcznym   taktykiem, 

stosował skuteczne rozwiązania, uwiarygodniać się do pewnego stopnia i czasu w oczach swoich 

partnerów,   ta   jego   gra   była   ułatwiona   przez   poczucie   nieczystego   sumienia   twórców   traktatu 

wersalskiego. Hitler wbrew temu co myślano poza granicami, była to realizacja tego co ogłosił 

kilka lat wcześniej w Mein Kampf. Ten program to inna jakość w stosunku do rewizjonizmu anty 

wersalskiego, ale oprócz tego jest dużo więcej i to on będzie realizował dlatego ze miał w dodatku 

te możliwości, które mu daje stworzony przez niego system dyktatury, może on w realizacji swojej 

polityki   dużo  więcej   niż   jego  poprzednicy,   narzucić   zaskakujące   rozwiązania   jak   np.  zbliżenie 

polityczne z Polską. Zaczynał Hitler od haseł rewizjonizmu, polityki konfrontacyjnej ale szybko 

dostał zdecydowane przeciwstawienie się ze strony Polski i tu dyżurna sprawa która mogła skłonić 

do zaognienia stosunków była sprawa Gdańska. Dopiero potem nastąpił zwrot który doprowadził 

do układu z 26.1.1934 roku, który w literze swojej nie był niczym rewolucyjnym, była to deklaracja 

o niestosowaniu przemocy we wzajemnych stosunkach, co się liczyło nie przez literę tego aktu 

prawnego, ale przez ducha, odejście od rewizjonizmu demonstrowanego stale a zwłaszcza pod 

koniec '20 lat XX wieku przez rep weimarską. Taki sam zwrot tylko w przeciwnym wektorze był w 

stosunkach z ZSRR, dobrych za czasów rep weimarskiej, teraz wrogość ideologiczna głoszona 

obustronnie.   Hitler   doprowadził   do   układu   z   Wielką   Brytanią   w   1935   roku.   W   tych   właśnie 

zwrotach celem nadrzędnym była wojna z ZSRR. To jest to co było napisane w Mein Kampf – 

ekspansja na wschód. Cel ten miał charakter ekspansjonistyczny i ideologiczny. Oparciem na starcie 

była tradycja ekspansjonizmu niemieckiego, widać go w programie i próbach realizacji w czasie I 

wś, uległ on ograniczeniu przez wersal, ale idea ekspansji jest tu podchwycona i podtrzymana przez 

Hitlera, do tego celu zmierzał przygotowując grunt przez rozmaite zwroty. Polityka III Rzeszy nie 

mieściła   się  w ramach   których  umieścił   politykę   Niemiec  Stresseman,   widać  to   w pierwszych 

inicjatywach na arenie międzynarodowej. W początku 1932 roku w warunkach niedobrych ale 

jednak doszło do realizacji jednego z postulatów zapisanych w traktacie wersalskim mianowicie 

rozpoczęcia obrad tzw. konferencji rozbrojeniowej, przygotowania do niej zostały podjęte kilka lat 

wcześniej. Pod hasłem konferencji rozbrojeniowej oznaczałoby likwidacje potencjału militarnego a 

o   nim   nikt   nie   myślał.   Bardziej   chodziło   o   uzgodnienie   wspólnych   zasad   i   reguł   gry  których 

wszyscy   mieliby   przestrzegać.   Niemcy   weimarskie   korzystały   z   tej   okazji   by   domagać   się 

równouprawnienia. W tym wypadku na forum konferencji rozbrojeniowej to danie im takich praw 

jak innym czyli zniesienie ograniczeń wersalskich. W grudniu 1932 roku Niemcy uzyskały zgodę 

na to, co chciały. Był to wielki sukces Niemiec w obrębie systemu wersalskiego.14.10.1933 Niemcy 

opuścili konferencję rozbrojeniową z trzaskiem. Uciekać się do jakiegoś pretekstu. Przekreśliły ten 

sukces   z   grudnia   1932   roku.   Był   to   sukces   dla   Niemiec   wpisujących   się   w   system   wersalski 

dokonujący od wewnątrz jego rewizji. Dla Hitlera nie to było celem, nie celem było poprawienie 

sytuacji w ramach systemu. Obecność Niemiec w systemie wielostronnym go krepowała, chciał 

wyjść i wyszedł z tego systemu. 5 dni później wystąpiły tez Niemcy z Ligii narodów do której były 

przyjęte   w   1926   roku     właśnie   w   ramach   praktycznego   wprowadzania   w   życie   polityki 

lokarneńskiej. Konsekwencja tego zwrotu było wprowadzenie ZSRR do Ligii narodów w 1934 

roku.   Innym   elementem   tej   gry   na   polu   międzynarodowym   podjętej   przeciw   zagrożeniu 

niemieckiemu jest projekt paktu wschodniego zwanego czasem wschodnim Locarno, systemu który 

stabilizowałby i gwarantował granice na wschód od Niemiec przez analogie do granic zachodnich i 

paktu reńskiego. Mocno lansowała to Francja szukając partnerów na wschodzie łącznie z ZSRR. 

Idea paktu wschodniego została odrzucona przez Polskę, albowiem będzie sprzeczna z przyjętą 

wcześniej przez Piłsudskiego doktryna równowagi, równej odległości od berlina i Moskwy, czyli 

idea   tej   polityki   można   zawrzeć,   zęby   każda   z   tych   stolic   była   przeświadczona,   czuła   iż   ma 

zagwarantowane iż polska z druga strona przeciw niej nie pójdzie. Idea paktu wschodniego nie 

korespondowała z doktryna równowagi. Warszawa mimo iż w ramach stosunków bilateralnych 

ułożyła sobie stosunki z ZSRR, to ten pakt wschodni jej nie pasował, ale postawa warszawy nie 

była tu decydująca, rozstrzygnęło jednoznacznie negatywne stanowisko Niemiec. W 1935 miało 

miejsce kilka wydarzeń. Jednym z nich jest plebiscyt na terenie Saary, obszaru który na mocy 

traktatu wersalskiego znajdował się na 15 pod zarządem Francji a po tym ludność Saary miała się 

wypowiedzieć na temat swojego dalszego losu w plebiscycie. Czas plebiscytu przyszedł w styczniu 

35 roku i został wygrany przez Niemcy, ponad 90% chciało przyłączenia Saary do Niemiec. Nie był 

to ekspansjonizm niemiecki, rewizjonizm anty wersalski, nie należy tego dopisywać do rejestru win 

Hitlera.  W  marcu   1935   roku   ogłoszono   iż   Niemcy   maja   lotnisko   wojskowe   czyli   bron   której 

posiadania zabraniał jej trakt wersalski i ze kilka dni później wprowadzona jest powszechna służba 

wojskowa. Było to głośne przyznanie tego co było wiadome od pewnego czasu ze Niemcy tajnie 

przekraczają owe klauzule wojskowe traktatu wersalskiego, podobnie to przygotowanie armii do 

tego by z dnia na dzień ze stanu 7 dywizji przeszło do 36 nie wzięło się znikąd, armia ta zawodowa 

była   praktycznie   kształcona   jako   trzon   kadrowy   przyszłej   armii   powszechnej.   Od   strony 

wykonawczej   to   już   było   zrobione,   tylko   teraz   powiedziano   o   tym   głośno.   Nie   było   to   bez 

znaczenia   albowiem   Niemcy   Hitlera   głośno   odrzuciły   ograniczenia   nałożone   przez   traktat 

wersalski. I... nic się nie stało ;) Należy to przypisać w jakimś stopniu duchowi który dawał o sobie 

znać już wcześniej, nieczystemu sumieniu wobec nierównoprawnego traktowania Niemiec, które 

miało   jakieś   podstawy   ale   nad   którego   rozwijaniem   poczucia   winy   pracowała   niemiecka 

propaganda.   To   budziło   jeszcze   pewne   zaniepokojenie,   nie   było   przygotowania   mechanizmu 

przeciwdziałania ale inicjatywy polityczne i dyplomatyczne przybierające postać tzw frontu Stresy. 

Spotkali się tam min spraw zagra Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch dla wspólnego zredagowania 

protestu,   przynajmniej   werbalnie   zareagowali   na   to   co   się   stało.   Moment   ten   nie   miał   ciągu 

dalszego. W jednym szeregu stanęły Brytania, Francja i włochy czyli współtwórcy i sygnatariusze 

traktatu wersalskiego. Włochy kojarzą się z kwestionowanie ładu wersalskiego. Jest tak dlatego, ze 

jest próba puczów w Austrii, puczu zamachu stanu organizowanego przez faszystów austriackich 

(można ich nazwać nazistami), która przyniosła śmierć kanclerza Dorfusa. Jest to jedna z ilustracji 

starcia między faszyzmem a autorytaryzmem. Austria Dorfusa była reżimem autorytarnym, ale tego 

dyktatora którego system etykietowany był jako klerofaszyzm, usiłowano obalić a osiągnęli jego 

eliminacje fizyczna.  Nie osiągnęli jednak więcej  bo wobec tej  jawnej  próby czegoś co  można 

nazwać   wstępem   do   Anschlussu.   Jeśli   zamach   na   Dorfusa   był   wstępem   do   Anschlussu   to 

zaprotestował temu Mussolini na Brennerze pojawiły się czołgi, i była to wyraźna demonstracja 

siły,   w  tym   momencie   nie   było   jeszcze   tej   wspólnoty  i   bliskiego   związku   dwóch   dyktatorów. 

Przywódca Włoch nie życzył sobie by na granicy Włoch znalazły się silne Niemcy i Hitler się 

cofną. Włochy w latach 34-35 Hitler widział w Mussolinim mentora duchowego, ale jednocześnie 

widział, ze mogło dojść do konfliktu interesu narodowego racji stanu niemieckiej i włoskiej. Ta 

sama ustawa da o sobie znać w roku 35 w postaci Stresy. Inną reakcją na to niepokojące wydarzenie 

jakim była remilitaryzacja Niemiec był układ francusko – radziecki z 2.5.1935 roku, który był 

rozwiązanie wschodnim dla Francji wypracowanym wobec niepowodzenia paktu wschodniego. W 

tym 1935 roku, 18 czerwca, Hitler zrealizował i osiągnął sukces jakby przekreślający w pewnym 

stopniu osiągnięcia stresy i tutaj odpowiedzialność na to spadła na Londyn. Doszło do zawarcia 

układu morskiego określającego stosunek tonażu obu flot – 100 : 35, co oznaczało ze Wlk bryt w 

pojedynkę kierując się swoimi kalkulacjami zawarła porozumienie militarne z Niemcami i wyszła z 

ducha traktatu wersalskiego. Niemcy do tej pory tez próbowały dostosować się do klauzuli, mieli 

zakaz  budowy floty o tonażu  większym niż 10tys  ton dlatego  zrobiono okręty kieszonkowe o 

niewielkim tonażu. W II połowie 1935 roku doszło co dało impuls do odejścia Włoch od trzymania 

z mocarstwami zachodnimi a zbliżenie się do Niemiec. Nie miało to bezpośrednich konsekwencji, 

wywiodło   się   z   włoskich   ambicji   imperialistycznych   (agresja   na   Etiopia)   ale   i   zmieniła   się 

geometria   sil   w   europie.   Hitler   później   stosując   te   sama   taktykę   co   poprzednio,   ze   jest   to 

naprawienie   krzywdy   wyrządzonej   Niemcom,   7.3.1936r   przeprowadził   tzw   remilitaryzacje 

Nadrenii. W wymiarze realnym miała charakter symboliczny, wejście jednostek wojskowych na 

teren na którym nie mogły przebywać miały rozmiary rzędu batalionów. Było to jednak naruszenie 

przez   Niemcy   klauzul   traktatu   wersalskiego   prowokacyjnie   wymierzone   we   Francję   bardzo 

wyraźnie, krok którego się obawiali generałowie niemieccy.

15.12.2011

W ramach planu czteroletniego, który w jakimś stopniu symbolizowany był przez słowa 

tego któremu była  powierzona  kontrola,  Geringa, mówiącego iż  masło czyni  nas grubymi,  ale 

armaty silnymi. Armaty zamiast masła. Budowa tej potęgi militarnej Niemiec prowadziła do tego, 

ze widać to wyraźnie, ze Nadrenia była ostatnia okazja, możliwością realnego przeciwstawienia się 

działaniom   niemieckim,   każda   następna   hipotetyczna   reakcja   mocarstw   zachodnich   byłaby 

ryzykowana przede wszystkim dla nich samych. Nastąpił okres pewnego spokoju. Po Nadrenii 

przez pewien czas nic się nie działo, ścisłej jeśli chodzi o działania niemieckie przeciw systemowi 

wersalskiemu. W latach 36-38 nie było spokoju w stos międzynarodowych, był od 1935 roku owa 

etiopska   inicjatywa   Włoch   która   przyniosła   pewne   przesunięcia   w   układzie   sil   w   europie   i 

oddalenie się Włoch od państwa zachodnich i zbliżenie do Niemiec. Jest również wojna hiszpańska 

w która Niemcy są podobnie jak i inne państwa zaangażowane. Niemcy były zaangażowane po 

stronie frankistów. O ile ta wojna miała swoje znaczenie, trzy obozy – demokracji zachodnich, 

państwa faszystowskie i ZSRR, ten układ  sil był  widoczny także  u progu II wś. Sama  wojna  

hiszpańska nie miała charakteru działań wymierzonych wprost w system wersalski. Natomiast rok 

1938 przyniósł dwa kroki Niemiec wymierzone w postanowienia traktatów pokojowych a więc lad 

wersalski   w   wymiarze   terytorialnym,   wymierzone   w   mapę   europy   wykreśloną   przez   paryską 

konferencję pokojowa tudzież te układy na wschodzie, ryski lad terytorialny i ten lad terytorialny 

już na skale całej europy do tej pory w zasadzie się utrzymywał. Inicjatywy z roku 38 można od 

wielu lat oceniać przez pryzmat protokołu Holbacha, nie tyle protokół co w sumie notatki czynione 

na tajnej naradzie przywódców wojskowych III rzeszy z 5.11.1937 mówiące o najbliższych celach, 

działaniach   jakie   III   rzesza   ma   podjąć   na   arenie   międzynarodowej   w   lad   terytorialny 

wymierzonych.   Nie   ma   tu   mowy  o   celu   dalekosiężnym,   finalnym,   lecz   o   zajęciu  Austrii   oraz 

Czechosłowacji.  Było   to  rozgrywane  zgodnie  z   założeniami  Hitlera,  ze   państwa  zachodnie  nie 

zareagują. Najpierw Anschluss Austrii czyli inicjatywa będąca wprost podważenie artykułów 80 

traktatu wersalskiego  i innych,  przyłączenie  Austrii  będące  zarazem powtórzeniem tego co nie 

powiodło się w roku 1934, co kosztowało życie kanclerza Dorfusa. Jego następca stanął wobec tego 

samego wyzwania, ale był już w tym osamotniony. Austria została porzucona, rozegrało się to w 

formie trwającego miesiąc kryzysu w stosunkach bilateralnych kiedy to 12 lutego berlin zażądał 

aby w skład rządu austriackiego weszli naziści i kiedy wyraźnie widać ze to było dążenie do 

aneksji, na co sojusznik w takim ostatnim geście oporu zapowiedział 9 marca plebiscyt w Austrii w 

sprawie anschlussu na co odpowiedzią było wkroczenie wojsk niemieckich, 12 i 15 marca 1938 

roku oficjalne ogłoszono przyłączenia Austrii do Niemiec. Miao to swoje dodatkowe aspekty nie 

bez znaczenia dla rzeszy jak położenie reki na skarbie państwa austriackiego, odmówienie racji 

bytu   placówkom   zagranicznym,   unicestwienie   władz   Austrii.   Wkroczenie   wojsk   niemieckich 

witane było z widocznym entuzjazmem przez ludność austriacką. Elektorat dwóch głównych partii 

austriackich które tworzyły koalicje w trudnych dla Austrii momentach, partie socjaldemokratyczna 

z  chrześcijańską,  potem  ten  sojusz się  rozpadł,  ale  nadal  to  były  znaczące  siły  i  można  sobie 

wyobrazić   ze   ani   jedni   ani   drudzy  Anschlussem   zachwyceni   nie   byli.   Z   punktu   widzenia   syt 

ogólnoeuropejskim Anschluss przeszedł bardzo gładko. Jakieś tam protesty mniej lub bardziej silne 

były,   mające   charakter   formalny,   żadnej   inicjatywy   w   obronie   nie   było.   Kolejne   zatem 

potwierdzenie słuszności i skuteczności drogi która obrał Hitler.

Czechosłowacja, była państwem nowo powstałym po I wś kosztem Austro-Węgier. Granica 

między Niemcami i nowo powstałym państwem czechosłowackim była praktycznie niezmieniona. 

W przeciwieństwie do polski Czechosłowacja nie obawiała się rewizjonizmu niemieckiego, którego 

programem były granice. Przez długi czas przywódcy Czechosłowacji i architekci jego polityki 

zagranicznej, sprowadza się to właściwie do Benesza i Masaryka, można=na dodać Kroftę. Oni nie 

obawiali   się   berlina,   tym   samym   to   był   jeden   z   dość   istotnych   czynników   stanowiących   o 

niepowodzeniu   zbudowania   przez   Francję   systemu   antyniemieckiego   w   europie   śr   którego 

podstawa miały być polska i Czechosłowacja. Praga nie widziała podstaw dla których miała by 

porzucić swoje antypolskie stanowisko, bo w imię czego, skoro nie ma zagrożenia niemieckiego. Z 

tego   względu   polska   i   Czechosłowacja   formalnie   tak   samo   potraktowane   w   Locarno   do   tych 

rozwiązać   lokarneńskich   podchodziły   inaczej.   Dla   polski   było   to   niepowodzenie,   dla 

Czechosłowacji właściwie nic się nie stało. Ta postawa zaczęła się trochę chwiać na początku lat 30 

zbiegając się z rośnięciem znaczenia nazistów ale nie doprowadziło to do zasadniczych zmian w 

polityce zagraniczne prowadzonej przez Pragę. W swojej grze międzynarodowej, w stawianiu czoła 

zagrożeniu niemieckiemu Praga nie miała kart do tej rozgrywki, nie miała zbyt wielu nowych kart, 

miała   sojusz   z   Francją   z   1924,   ale   który   nie   był   uzupełniony   konwencja   wojskowa,   czyli 

abstrahując od wykonalności owej konwencji, zobowiązanie nie było. Liczyć tylko na wsparcie 

dyplomatyczne, w oporze stawianym na drodze dyplomatycznej i drugie takie oparcie było w ZSRR 

które   jednak   miało   charakter   okładu   politycznego,   obwarowanego   zastrzeżeniem,   ze   będzie 

funkcjonować wtedy gdy zafunkcjonuje układ francusko czechosłowacki i który nie miał również 

żadnych możliwości wykonawczych. Francja graniczyła z Niemcami, ale nie bardzo wiadomo było 

jakich   działań  po  Francji  można  się  spodziewać.    Związek  nie   miał   bezpośredniej  możliwości 

wykonania choćby demonstracji siły wobec zagrożenia Czechosłowacji i tu widać w jego polityce, 

która była dość aktywna, ale nie do końca rozpoznawalna. W polityce kremla w owym czasie kiedy 

to zagrożenie wobec Czechosłowacji rysowało się wyraźniej, widać pewne inicjatywy logiczne, 

aczkolwiek   pytanie   czy   rzeczywiście   zmierzające   do   tego   o   czym   zdawały   się   mówić,   czyli 

propozycje aby dla celów ratowania owej zagrożonej Czechosłowacji Rumunia i Polska udostępniły 

terytorium czy przestrzeń powietrzna siłom sowieckim, które ruszyłyby na pomoc Czechosłowacji. 

Gdy   spojrzeć   na   ten   kontur,   który   zresztą   budził   od   początku   zgryźliwe   komentarze   m.in.   w 

warszawie, podkreślano ze kraj o takim kształcie jak Czechosłowacja nie ma racji bytu. Był, miał 

swoja armie, dobrze wyposażoną, co trzeba dodać, jedna z czołowych fabryk sprzętu wojskowego 

działa   w   Czechosłowacji,   była   to   firma   Skoda,   która   dawała   sile   armii   czechosłowackiej. 

Przyjmując ze coś tutaj militarnie można było zdziałać, to skoro zagrożenie widoczne było dla 

Czech, ale pomoc sowiecka ma dotrzeć na rus zakarpacka, to pytanie co by to Czechosłowacji 

pomogło.   Z   drugiej   strony   tylko   to   mogło   krzepić   ew   nastroje   obywateli   I   Republiki 

Czechosłowackiej.   Powody   do   zaniepokojenia   jednak   były,   nie   tylko   te   na   mapie   wespół   z 

widocznymi zachowaniami berlina, jak od paru lat towarzyszyły im ten sam scenariusz, ze tu jest 

tylko   naprawianie   niesprawiedliwości   a   nie   agresja,   nawet   w   wypadku   Austrii   tego   typu 

interpretacje był w stanie berlin przedstawiać, i kto chciał w to uwierzyć, ten wierzył. Na terenie 

Czechosłowacji rozegrało się w 1918 roku coś co było nieposzanowaniem prawa ludności części 

ludności do samostanowienia. Niemcy austriaccy z czasów monarchii zamieszkujący południe nie 

chcieli   został   obywatelami   Czechosłowacji,   chcieli   być   obywatelami   państwa   niemieckiego. 

Decyzja ta może nie była dobra, ale tutaj dobrej nie było, była w jakiś sposób najłatwiejsza i 

najlogiczniejsza.   Przyczyniła   się   ona   do   tego   iż   państwo   czechosłowackie   było   takim   o 

największym w europie odsetku mniejszości narodowych – Węgrzy, Rusini i Niemcy. (Polacy). Te 

mniejszości stanowiły około 23% i w tym owi Niemcy zamieszkujący Czechy i Morawy. Niemcy 

sudeccy   ale   bez   entuzjazmu   wpisali   się   w   role   lojalnych   obywateli   Czechosłowacji,   które   to 

państwo godziwie realizowało założenia demokracje parlamentarna, uszanowania praw obywateli i 

praw mniejszości. Pojawiały się tu pretensje nacjonalistów węgierskich, co jest zrozumiale, ale 

nacjonalizm węgierski nie miał dostatecznej siły, więc można to było olać. Pojawiły się pretensje 

nacjonalistów słowackich, ale to była ta narodowość współtworząca państwo czechosłowackie jako 

państwo narodowe. W statystykach Niemcy byli w Czechosłowacji liczniejsi niż Słowacy. Lad ten 

zaczął być podważany wówczas gdy rosło znaczenie i radykalizm ruch linkowców, z drugiej strony 

doszło do przesunięć sympatii politycznych i oblicza politycznego owych Niemców, gdy pojawiła 

się tam nowa partia zdobywająca coraz większy elektorat, SDP – Partia Niemców Sudeckich. Partia 

faszystowska, będąca wyraźnie powiązana z NSDAP. Realizacja scenariusza z 5 listopada, jeśli 

chodzi   o   Czechosłowację,   polegała   na   uaktywnieniu   tej   partii   w   kierunku   stawiania   zadań, 

przedstawiania   racji   Niemców   w   Czechosłowacji   jako   mniejszości   której   prawa   nie   są 

respektowane,   na   żądaniach   autonomii,   czyli   wymierzonych   w   ów   lad   polityczny  I   Republiki, 

consensus narodowy, na jakim I Republika się trzymała. Wiosna 1938 roku było to z cala mocą 

kwestionowane przez SDP co prowadziło do napięcia w stosunkach niemiecko czechosłowackich i 

było czytelne, ze nawet jeśli narada z 5.11. była tajna i nikt nie wiedział o protokole Holbacha, to 

chociażbyś   lektura   gazet   wskazywała   ze   po   załatwieniu   się   z   Austria   kolej   przychodzi   na 

Czechosłowację. W maju 1938 widać niepokój, alarm mobilizacyjny, wojenny wręcz mobilizacja 

armii czechosłowackiej, co było sygnałem. Mobilizacja w zasadzie służy postawieniu wojska w 

stan gotowości bojowej, doprowadzenie do stanów liczebnych przewidzianych na wypadek wojny. 

Było to wyzwanie Niemiec hitlerowskich pod adresem demokracji zachodnich. Można tu mówić o 

Niemczech   hitlerowskich   bo   to   to   państwo   jest   rozgrywającym   w   Europie,   to   co   się   dzieje 

niepokojącego   w   europie   dzieje   się   wskutek   działań   berlina.  W  tym   okresie   zarysowana   była 

konfiguracja międzynarodowa mająca w październiku 36 r przybierająca postać Osi Berlin – Rzym, 

a w 1936 r przybierająca postać paktu antykominternowskiego, w 37 do paktu tego dołączyły 

włochy.   Był   on   symbolem   nie   tyle   polityki   antysowieckiej   co   budowania   związków   jego 

sygnatariuszy z III Rzeszą. Tym samym to co się działo wobec Czechosłowacji było wyzwaniem 

niemieckim pod adresem twórców i gwarantów systemu wersalskiego, przy czym tu podkreślać 

trzeba różnice między systemem międzynarodowym a ładem terytorialnym.  Konsultacje, próby 

inicjatyw miały w tym wypadku charakter szczególnie wymowny i symboliczny niejako, zarówno 

jeśli chodzi o to kto rozmawia i podejmuje rozmowy z Niemcami jak i w jaki sposób. Na plan 1 

wysunął   się   premier   brytyjski   Chamberlain,   zaś   sposób   jego   działań   znamionuje   zarazem 

pojawienie   się   pewnych   nowych   możliwości,   obyczajów   w   dyplomacji   i   stosunkach 

międzynarodowych   oraz   daleko   posunięte   zaangażowanie   brytyjskiego   premiera.   Chamberlain 

przybył do Niemiec 2 krotnie we wrześniu 1938 roku. Przyleciał samolotem. Kiedyś wizyty na 

szczycie   to   były   wydarzenia   rzadkie,   mające   charakter   ceremonialny,   bo   nie   na   tej   drodze 

realizowana była polityka międzynarodowa. To było dzieło dyplomatów, ambasadorów czy posłów 

którzy   już   ich   swoboda   działania   i   autonomia   została   ograniczona   z   rozwojem   telegrafu.   W 

większym niż poprzednio stopniu byli nie twórcami polityki zagranicznej, ale realizatorami polityki 

tworzonej   w   centrali.   W   czasie   tego   co   już   na   bieżąca   nazywać   można   było   kryzysem 

Czechosłowacji,   premier   brytyjski   osobiście   przybył   na   rozmowy   z   kanclerzem   niemieckim   – 

Hitlerem, jakby rozmowy prowadzone w duchu „Czego pan chcesz, pani Hitler, to my dołożymy 

starań,   by   pańskie   życzenia   zostały   zaspokojone”.   Za   cele   politycy   w   stosunkach 

międzynarodowych brali to, co dla niego było środkiem. Nie było tak, choć on się tego domagał, 

teraz już żądał autonomii dla Niemców sudeckich na co dostał odpowiedz – OK, niech będzie. Ale 

okazało się, ze to za mało, terytoria przez nich zamieszkałe miały zostać przyłączone do Rzeszy. 

Hitlera prowadził grę, w która dal się wciągnąć Chamberlain, w imię pokoju. W osobie premiera 

brytyjskiego pojawił się ktoś, kto był równie zdecydowany w kwestii utrzymania pokoju co paryz. 

Paryż  odsunął się  w tej  kwestii  na drugie  miejsce.  Paryż  nie  był  w stanie  realizować własnej 

polityki zagranicznej, Francja była na to za słaba i znajdowała się w tandemie którego działania 

określa silniejszy, czyli wielka Brytania. Francja znajdowała się na holu wielkiej Brytanii jeśli 

chodzi   o   politykę   zagraniczna.   Jeśli   Chamberlain   wysunął   się   na   plan   pierwszy,   demokracje 

zachodnie szły droga pacyfistyczna, unikania wojny, która będzie określona powszechnie znanym 

brytyjskim terminem „łagodzenia”, „uspokajania” Niemiec. Polityka ta kojarzona była głównie z 

osoba brytyjskiego premiera. Kryzys narosły w 1939r doprowadził do finału. Finał określa nazwa 

miasta   niemieckiego,   która   stała   się   symbolem   –   Monachium   i   konferencja   monachijska. 

Konferencja która przybrała postać konferencji ostatniej szansy ratowania pokoju, bo już groziła 

wojna   niemiecko   –   czechosłowacka,   armia   czechosłowacka   sygnalizuje   swoja   gotowość   do 

podjęcia wojny i obrony niepodległości i oto politycy europejscy, przywódcy 4 anstw spotkali się w 

Monachium   po   to   by  na   drodze   pokojowej   umowy  i   porozumieniem   uratować   pokój.   Byli   to 

premierzy wielkiej Brytanii (Chamberlain) i Francji, premier wloch (Mussolini) i Hitler. Nie było w 

Monachium   przedstawicieli   Czechosłowacji,   był   to   zatem   układ   który   można   określić   jako 

repryzent,   odtworzenie   projektu   całkiem   niedawnego,   Paktu   Czterech.   Można   tu   tez   widzieć 

współczesne odtworzenie, wcielenie tego co w wieku XIX nazywano było koncertem mocarstw. W 

Monachium   doszło   do   zgody   na   zadania   Hitlera.   Faktycznie   widać   było   ze   rozwiązanie 

monachijskie i pośrednictwo Mussoliniego było zwycięstwem i realizacja żądań niemieckich. Jedna 

tylko z dwóch stron została przez pośrednika usatysfakcjonowana, a druga nie, chyba ze uznać, iż 

ocaliła   pokój,   ustępując   przed   szantażem.   Czyli   albo   ustępstwa   terytorialne,   albo   wojna.   Po 

Monachium na mapie europy wrysowały się nowe granice i przekreślone granice „wersalskie”, jest 

ocalony   pokój.   Chamberlain   wrócił   do   Londynu.   Churchill   skwitował   „wybrali   hańbę   zamiast 

wojny, będą mieli jedno i drugie”. Czechosłowacja przeżyła szok, nikt ich o zdanie nie pytał. 

Naruszona została jej integralność terytorialna, potraktowana została zupełnie lekceważąco. Była to 

klęska tych, którzy przez 20 lat, wydawało się, ze skutkiem i dobrze, nowym państwem sterowali. 

Ta   integralność   terytorialna   Czechosłowacji,   precedens   tak   drastycznego   jej   naruszenia   dla 

zrealizowania narodowych aspiracji Niemiec jest precedensem z którego chętnie korzystali sąsiedzi 

– wegry i polska. Jest to zresztą powód do wielkich dyskusji nad słusznością bądź niesłusznością co 

do tego, co zrobiła polska w 1938 roku. Przegrana twórców i przywódców I Republiki powodowała 

koniec   I   Republiki,   państwo   czechosłowackie   istniało   nadal,   ale   w   zmienionym   kształcie 

terytorialny, ustrojowym (Czecho-Słowacja zamiast Czechosłowacji), jest to państwo zmienione 

jeśli chodzi o przywódców i przywództwo, ekipę rządząca. Benesz złożył dymisje i wyemigrował, 

władza przeszła w inne ręce, którzy legitymizowali ja przez kwestionowanie dorobku I Republiki. 

Dla   samej   Czechosłowacji   która   nie   odgrywa   tu   zasadniczej   roli,   wszystko   co   zasadnicze 

przetoczyło się nad jej głowami. Jest to zmiana kolejna w stosunkach międzynarodowych, która z 

uwaga i w sposób prawidłowy zostało zinterpretowane przez czynnik będący ZSRR em, którego 

gospodarz odczytał to wszystko prawidłowo. 

12.01.2011r.

Wskazywano, że II wojna światowa jest czymś nowym. I była skutkiem nacjonalizmów, 

wojna narodową, prowadzona przez różne narody. II wojna światowa była wojną ideologiczną, 

wojną nowego typu, obok tego ze przyniosła pewne nowe zjawiska jeśli chodzi o jej przebieg i o to, 

co się działo. W ostatnim względzie dostrzega się tez pewien związek między I a II wojna. W I 

widzi   się   pewna   prefiguracje   II   jeśli   chodzi   o   takie   cechy   ja   charakter   totalny,   juza 

zasygnalizowany, nastawiony na zniszczenie nie siły militarnej przeciwnika, ale przeciwnika całego 

– nie pokonanie, a zniszczenie właśnie. I wojna była zaciekła, nie było w niej prawie miejsca na 

rozmowy pokojowe, to samo myślenie bardzo obecne było także w II wojnie światowej. Wskazuje 

się tu ogromna brutalizacje, która dala o sobie znać na polach bitew lat 1-18, a która później echem 

znaczyła czas międzywojenny.

II wś niewątpliwie zasługują na to miano – toczyła się na skale całego globu, ale skale 

światową zyskała w pełni w roku 1941. W latach 39-41 toczyła się wojna europejska i nieraz ten 

okres nazywany bywa ostatnia wojną europejską. Rzeczywiście można się zgodzić, ze po 45 roku 

Europa jako całość czegoś takiego już zaznała. Nie była to ostatnia wojna w europie, ale ostatnia 

europejska i trudno sobie wyobrazić coś takiego w przyszłości. 

Wojna rozpoczęła się od ataku Niemiec na Polskę, była to kampania wrześniowa. Wojna 

prowadzona była przez polske militarnie samotnie. 

Do 26 czerwca 1941 roku można na terenie zauważyć 13 agresji jednego państwa przeciw 

drugiemu, 16 jeśli doliczyć 3 agresje nie mające charakteru zbrojnego (Niemiec wobec Austrii, 

Czechosłowacji i Włoch wobec Albanii). Unaocznia to, ze rzeczywiście to co się zaczęło 1 września 

1939 roku jest okresem dużego zamętu w europie. Niemcy występują w pięciu wypadkach, ZSRR 

w sześciu, włochy w dwóch. Nie sumuje się to do 13, ale w wypadku dwóch państw było 2 

agresorów – w przypadku Francji i polski. ZSRR nie jest czasem wymieniany wśród trzech państw 

które są powszechnie wymieniane wśród agresorów. Chodziłoby tu wtedy o Niemcy, Włochy i 

Japonię. Zwalenie całej winy II wojny światowej na Hitlera oczyszcza ZSRR z zarzutów. 

Istotna   zmiana   jaka   nastąpiła   po   wrześnio   1939   dotyczyła   europy   środkowej   i   było   to 

wynikiem jedynego możliwego rozstrzygnięcia (skoro polska walczyła sama), ale i ustaleń z 27 

sierpnia,   zmodyfikowanego   we   wrześniu,   tworzącego   nowa   strefę   wpływów   radzieckich   i 

niemieckich na terytorium Polski. Mołotow rozwalenie Polski określał jako „znikniecie okropnego 

bękarta traktatu wersalskiego”. Hitler proponował pokój pod adresem Francji i Wielkiej Brytanii – 

Polski już nie ma, pogódźcie się z tym i koniec. Churchill mówił „wybrali hańbę zamiast wojny, 

będą mieli jedno i drugie”. Nic się nie działo przez jakiś czas. Stalin realizował swoje nie tylko 

przez inkorporacje zajętej polowy polski, ale budując dość obcesowo swoje wpływy, narzucając je, 

także wojskowe, trzem republikom bałtyckim, Litwie, Łotwie i Estonii. To samo próbuje zrobić 

wobec Finlandii. Rozpoczęły się następne działania wojenne, atak sowieci na Finlandia, który o 

dziwo   nie   przyniósł   rezultatu.   Powodowało   to   pewien   niepokój   na   zachodzie   –   reakcja 

dyplomatyczna,   agresor   został   wykluczony   z   Ligii   Narodów,   natomiast   zachód   myślał   się 

interwencji, państwa będące w stanie wojny z Niemcami myślały o wspomożeniu walczącej z 

sowietami Finlandii przez wysłanie tam od północy korpusu ekspedycyjnego. Epizod mało znany, 

nie doszło do tego. Nie tylko zwycięstwa fińskie u schyłku zimy 1940 roku, ale obawa przez 

stanowiskiem zachodu skłoniła Stalina (czy mogła skłonić) do pójścia na kompromis i zawarcia 

pokoju oraz rezygnacji z Finlandii.

Inicjatywa niemiecka, kiedy została podjęta, a przerwa w realizowaniu tych żądań,którą 

można złożyć na kark zimy, oraz odbudowania potencjału i likwidacji uszczerbków w potencjale 

militarnym   Niemiec,   będących   konsekwencja   kampanii   wrześniowej.   Chodzi   tu   nie   tyle   o 

wyposażenie armii, ale o uzupełnienie zapasów, zwłaszcza paliwa. Zaplecze materiałowe zostało 

utworzone i wiosna 40 roku mamy uderzenie na północ, gdzie po drodze jest dania pokonana w 

jeden dzień, przede wszystkim zaś Norwegia. Kraj o znaczeniu strategicznym, który widać było, ze 

ta północ jest dla Hitlera ważna z dwóch przyczyn – złóż surowców na północy Szwecji (żelazo 

dobrej jakości) i portu w Narwiku oraz ogólnie dostępu do morza i dużej otwartej przestrzeni 

morskiej. Samo wybrzeże Norwegii sprawę zalatwiao. Było to załatwienie lokalnej, choć ważnej 

sprawy.   10   maja   1940   roku   uderzono   na   Zachód   po   to,   by   zmienić   kolejność   działań 

przewidzianych 5.11.1937 – był to tez cel częściowy, etapowy, ale trzeba go było zrealizować – 

wyeliminować   mocarstwa   zachodnie.   Celem   była   przede   wszystkim   Francja,   później   Wielka 

Brytania. W ostatnich dniach kampanii francuskiej do wojny przyłączyły się włochy, które nie 

przyłączyły się w 1939, które były wtedy do wojny nie gotowe. Mussolini się do wojny nie kwapił. 

Ponadto to niepójście za sojusznikiem miał nie tylko wymiar militarny, ale i Hitler przyjmował to z 

tajoną ulgą. Był to bowiem sojusznik nieco kłopotliwy. Mussolini nie poszedł tez za Hitlerem droga 

dyplomatyczna,   nie   zerwano   stosunków   z   Polską.   Inicjatywy   Hitlera   miały   pewne   echo   na 

wschodzie   –   działania   Stalina.   Ale   te   były   konsekwencja   inicjatyw   Hitlera   przy   czym 

interpretowane bywają jako skorzystanie z okazji lub wyraz pewnego zaniepokojenia. Inicjatywy te 

znalazły   wyraz   w   aneksji   niemilitarnej   na   drodze   kwestii   dyplomatycznej   trzech   republik 

bałtyckich. Druga polowa czerwca była czasem kiedy Francja przegrała wojnę, nikt nie był w stanie 

zareagować,   ani   zwrócić   uwagi   co   się   działo   w   Besarabii,   terytorium   należącego   czasem   do 

Rumunii, czasem do Rosji i z tego drugiego względu uważane za jej się należące. Dadac tu należy 

ze działania militarne podjęte przez Niemcy już angażujące ich potencjał w Norwegii i Francji, były 

realizowane   poprzez   sprzęt   niemiecki,   żołnierzy   niemieckich   i   paliwo   pochodzące   ze   ZSRR. 

Dostawy ropy w  ramach  współpracy w  tym   momencie  były  kluczowe  dla  powodzenia   owych 

inicjatyw.

Przegrana   Francji   w   sposób   istotny   zmieniła   sytuację.   10   maja   19400   roku   był   dniem 

nadziej   dla   Polaków.   Długo   się   ona   nie   utrzymała.  W  drugiej   połowie   6.1940   Europa   Hitlera 

poszerzyła się o obszar Francji (poza strefa nieokupowana na zachodzie, mniej więcej od polowy 

Francji). Vichy – stolica, siedziba władz tworu który przybrał miano państwa francuskiego. III 

republika przestała istnieć po plus minus 70 latach, formalnie w lipcu 1940 roku. Nowy twór 

francuski nie przyjął miana IV Republiki, a enigmatyczne określenie nie mówiące nic o ustroju, 

czyli Państwo Francuskie. Była to przegrana i klęska Republiki, która miała taka etykietę, piętno 

lewicowe. Była to lewicowość bardzo ograniczona, ale było to coś, co było kontestowane mniej lub 

bardziej jawnie, uporczywie przez prawice francuska, która nie zniknęła,ale w czasach republika 

była zepchnięta pod ścianę i po upadku III Republiki wyszła na zewnątrz – Państwo Francuskie 

stało się mocno prawicowym. 

Jeśli chodzi o sytuacje w europie, to są tu cały czas dwa pola działań – zachód i wschód. 

Wschód to nadal ZSRR i część Polski, reszta to domena Hitlera, który na zachodzie prowadzi 

wojnę, albowiem po pokonaniu Francji pozostała na placu boju wielka Brytania i rzeczywiście 

pozostała. Jesienią 1940 było to jedyne państwo, które prowadziło wojnę z Niemcami. U boku 

wielkiej   Brytanii   stały   inne   państwa   prowadzące   wojnę   w   wymiarze   symbolicznym,   ale   ich 

istnienie   jest   symboliczne   przez   to,   ze   są   to   rządy   na   uchodźstwie,   jest   kontynuacja   prawna, 

najwyższe władze, mamy tu w świadomości władze Polski, które wobec klęski Francji przeniosły 

się   do  Anglii,   ale   obok   polaków   są   w   Londynie,   Czechosłowacja,   Norwegia   (król),   Holandia 

(królowa), Belgia (rząd emigracyjny), Luksemburg (księżna). Jest to wymiar symboliczny, ważny, 

ale znaczenie dla brytyjskiego wysiłku militarnego ma to żadne znaczenie. Ma pewne znaczenie 

militarne dlatego ze prócz władz są siły zbrojne, nieduże, ale są. Dodać tu trzeba, ze jest wolna 

Francja,   która   ma   swoje   przywództwo   polityczne   w   osobie   kłopotliwego   dla   Brytyjczyków 

generała. Było trochę potencjału ludzkiego, głównie Polaków i Czechow. Wojna Hitlera z wielka 

Brytania i odwrotnie jest to starcie powietrzne przez wszystkim – bitwa o Anglię, czyli prowadzona 

jedna tylko bronią która ma określone rozmiary sprzętowe i ludzkie, jest tyle i tyle samolotów, 

może na nich latać tylu i tylu pilotów, potrzebne jest zaplecze naziemne i po stronie brytyjskiej 

prowadziły te wojnę myśliwce. Potencjał był zatem ograniczony i wyzwaniem było nastarczenie z 

uzupełnianiem   strat   materiałowych   w   sprzęcie,   produkcja   i   reperowaniem   samolotów   i 

nastarczeniem   ludzi.   Polacy   byli   tu   obok   brytyjczykow   najbardziej   liczącą   się   nacją   i   tu 

rzeczywiście wsparcie sojusznicze było istotne. Europejski teatr działań wojennych to nie tylko 

obszary o których już mówiliśmy.   Wykraczał on na Atlantyk, gdzie także na dalsze morza (na 

początku), były efektowne epizody w rodzaju zablokowania pancernika niemieckiego w La Placie, 

ale to co militarnie szczególnie znaczy, to wojna podwodna prowadzona przez Niemcy. Podjecie 

tego   z   dużym   impetem   i   niemałymi   skutkami.   Teatr   działań   wojennych   rozszerzył   się   tez   na 

południe   i   pd   wschód,   przy   czym   na   obszarze   Węgier,   Rumunii,   Bułgarii,   który   był 

podporządkowywany przez Niemcy, włochom zachciało się zając grecje. Były to działania zupełnie 

marginalne   –   wojenka   włoska.   Latem   1940   wojna   europejska   rozszerzyła   się   ten   na   południe, 

afrykańskie   wybrzeża   morza   śródziemnego.   Znów   były   to   włochy,   działające   z   większym 

powodzeniem niż w Grecji, albowiem idące na wschód – była to wojna między włoską Libia a 

brytyjskim Egiptem. Wybrzeże afrykańskie było widownia takich ofensyw i kontrofensyw w jedna i 

druga stronę, ganianiem się brytyjczyków i włochów, później włączyli się w to Niemcy i zrobiło się 

dużo trudniej. Inicjatywa strategiczna była po stronie Niemiec. Nie udało się wygrać bitwy o anglie, 

osiągnąć zamierzonego celu. Teoretycznie nie chodziło tu o sama inwazje, jak podają niektórzy 

historycy, a o nastraszenie brytyjczyków inwazja, co miało ich skłonić do poddania się. 

1940   rok   kończył   się   w   sytuacji,   licząc   włochy   jako   sojusznika   Niemiec,   kiedy   cala 

zachodnia Europa jest niemiecka, a wschodnia sowiecka. Poza jednym i drugim mapa ukazuje kilka 

żółtych,   neutralnych   plam,   z   tym   ze   ta   trójkolorowość   mapy   jest   myląca,   albowiem   tą   żółcią 

naznaczona jest dania, która jest okupowana przez Niemcy, państwa które zachowują neutralność 

ale z Hitlerem sympatyzują Hiszpania (zwłaszcza Franco był nastawiony na dużą presje ze strony 

Hitlera po to by się dołączyć do wojny) i Portugalia, w mniej oczywisty sposób Irlandia. Są jeszcze  

dwa państwa, które też współpracują – Szwecja, ważną dla Hitlera i jego europy ze względu na rudę 

i Szwajcaria. 

W 1941 II wojna przekształciła się w wojnę światową. Wojna na dalekim wschodzie nie 

zaczęła się 7 grudnia 1941 roku. Japonia prowadziła wojnę od 1937 roku w chinach, działania 

wojenne podejmowane także w Indochinach. Także już te wydarzenia, echa wojny europejskiej 

sięgnęły na daleki wschód. Jawiący się stopniowo światowy wymiar zmagań europejskich to znów 

inicjatywa   niemiecka   zmierzająca   do   konfrontacji   ze   związkiem   radzieckim,   aczkolwiek 

poprzedzona rozwiązaniem ambarasu na pd europy spowodowanego przez włochy, czyli uporanie 

się z Grecją, jest to wsparcie niemieckie dla włochów prowadzące do podbicia Grecji, po drodze 

zaatakowanie   Jugosławii   co   miało   być   domkniecie   podporządkowywania   sobie   Bałkanów. 

Opóźnienie uderzenia na ZSRR spowodowało wciągniecie do wojny państwa, które chciało do niej 

przystąpić,  ale  w wybranym  przez siebie momencie,  moment wybrał kto  inny.  To wciągniecie 

mocarstwa   euroazjatyckiego   –   to   zasadniczy   przewrót   polityczny,   zwerbowanie   Stalina. 

Okoliczności wrzuciły go w sojusz z Wielką Brytanią. Światowy wymiar wojny zarysował się od 

Zachodu. USA znalazły się w stanie wojny z Japonia od 7. grudnia 1941, kilka dni później z 

Niemcami. Stany nie prowadząc wojny angażowały się w nią już od 40, a bardziej od 41 roku 

wspierając materialnie wielką brytanie – to przekazanie kilkudziesięciu okrętów wojennych, tzw 

niszczycieli. Było to przyjecie przez kongres w marcu 1941 ustawy upoważniającej prezydenta do 

świadczenia regularnej materialnej pomocy państwom prowadzącym wojnę z Hitlerem, zajmowanie 

pozycji na pn Atlantyku, jednostronny akt okupacji Islandii (zajęta przez USA by służyć potrzebom 

wojennym przeciwnikom Hitlera), wreszcie sierpień 1941 stany zjednoczone ciągle nie prowadziły 

wojny, ale już określały cele wojenne i program przyszłego pokoju (karta atlantycka 12.8.1941). 

wymowa   tego   jest   jednoznaczna,   mimo   ze   nie   ma   tu   mowy   o   wojnie.   Stany   zjednoczone   i 

Roosevelt   skrepowany   w   swoich   działaniach,   bo   to   państwo   demokratyczne,   są   procedury   i 

izolacjonizm, były to kroki połowiczne ale wskazujące, ze wojna europejska o to czy Europa będzie 

Europa   Hitlera   czy   inna,   zaczyna   angażować   USA.  Teraz   to   się   stała   wojna   światowa   i   była 

toczona, otworzyła się latem wschód europy jako teatr wojenny, aczkolwiek trzeba pamiętać o 

południu. W grudniu otworzył się dalekowschodni teatr i wojna toczyła się dalej.