Technik_pszczelarz_321[04].Z1.01

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MINISTERSTWO EDUKACJI

NARODOWEJ

Renata Wilczyńska-Fabiszewska

Planowanie zmianowania roślin i płodozmianów
321[04].Z1.01

Poradnik dla ucznia

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy
Radom 2007

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚC

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Gospodarcze znaczenie roślin rolniczych

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Zmianowanie roślin i płodozmiany

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o gospodarczym znaczeniu roślin

rolniczych oraz o podstawowych planowania zmianowania roślin i płodozmianów.

W poradniku znajdziesz:

Wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ ukształtowane,

abyś – bez problemu mógł korzystać z podręcznika,

−

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

−

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do osiągnięcia załoŜonych celów
kształcenia i opanowania umiejętności zawartych w jednostce modułowej,

−

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści,

−

wiczenia, które pomaga Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować

umiejętności praktyczne,

−

sprawdzian postępów,

−

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań; zaliczenie testu potwierdzi
opanowanie materiału całej jednostki modułowej,

−

literaturę uzupełniającą.

Jeśli masz trudności ze zrozumieniem tematu lub ćwiczeń, poproś nauczyciela

o wyjaśnienie i ewentualne sprawdzenie, czy dobrze wykonujesz daną czynność.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

korzystać z róŜnych źródeł informacji na temat uprawy roli i roślin,

−

wymieniać czynniki siedliskowe roślin uprawnych,

−

charakteryzować czynniki klimatyczne siedliska roślin uprawnych takich jak światło,
temperaturę, wodę w siedlisku, powietrze i jego ruch,

−

opisywać rolnicze aspekty klimatu siedliska,

−

charakteryzować glebę jej właściwości chemiczne, fizyczne i biotyczne,

−

objaśniać znaczenie pojęć: Ŝyzność, urodzajność, produktywność,

−

przewidywać działanie czynników pośrednich i bezpośrednich na rośliny uprawne
w kontekście działania następczego roślin uprawnych,

−

oceniać działalność człowieka i jego wpływ na elementy siedliskowe,

−

opisywać elementy składowe roli,

−

wyjaśniać cele uprawy roli,

−

projektować uprawy, uprawki, zespoły uprawek pod dane rośliny,

−

uzasadniać szkodliwość chwastów w uprawach polowych,

−

dobierać sposoby zapobiegania zachwaszczenia pół i upraw

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

określić gospodarcze znaczenie roślin rolniczych,

−

określić cechy charakterystyczne grup i gatunków roślin uprawnych,

−

rozpoznać rośliny uprawne w róŜnych fazach rozwojowych,

−

wyjaśnić podstawowe pojęcia z zakresu zmianowania,

−

scharakteryzować przyrodnicze, techniczne i ekonomiczne czynniki zmianowania,

−

dobrać stanowiska do uprawy roślin,

−

wyjaśnić wpływ zmianowania roślin na ograniczenie degradacji gleb, zachwaszczenie
oraz rozwój chorób i szkodników,

−

określić wartość przedplonową i następczą waŜniejszych grup roślin,

−

zaprojektować zmianowanie roślin.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Gospodarcze znaczenie roślin rolniczych

4.1.1. Materiał nauczania

Rośliny zboŜowe

Do zbóŜ zaliczamy jednoroczne gatunki z rodziny traw, które uprawia się głównie w celu

pozyskania owoców – ziarniaków – o wysokiej zawartości skrobi (pszenica, Ŝyto, jęczmień,
owies, pszenŜyto, proso, kukurydza) oraz inne gatunki roślin uprawnych nie będące trawami
(gryka, szarłat), które równieŜ dostarczają owoców i nasion skrobiowych.

Grupa roślin zboŜowych zajmuje czołowe miejsce w dostarczaniu energii dla ludzi na

całym świecie, zajmując w sumie aŜ 75% całkowitej powierzchni upraw. Do czołowych zbóŜ
naleŜy pszenica, ryŜ i kukurydza. W ostatnim dziesięcioleciu w świecie areał uprawy pszenicy
utrzymuje się na podobnym poziomie; wzrosła natomiast powierzchnia zasiewów kukurydzy,
a zmalała owsa, jęczmienia i Ŝyta.

W Polsce od kilku lat obserwuje się wzrost uprawy zbóŜ; stanowią one ponad 75%

w strukturze zasiewów. Najwięcej uprawia się u nas pszenicy (21,2%), Ŝyta (13,6%)
i mieszanek zboŜowych na ziarno (13,4%). Aktualny poziom plonu jest równy 2,87 t/ha.
NajwyŜej plonującym zboŜem w Polsce i na świecie jest kukurydza.

Skład chemiczny ziarna jest uwarunkowany czynnikami genetycznymi oraz ich

współdziałaniem z siedliskiem i czynnikami agrotechnicznymi. Ziarno poszczególnych
gatunków zbóŜ róŜni się składem chemicznym. Największą część masy ziarna stanowią
węglowodany,

których

zawartość

wynosi

53–69%.

NajwaŜniejszym

składnikiem

węglowodanów jest skrobia. Oprócz skrobi w ziarnie występuje takŜe błonnik (od 2 do 14%).
Błonnik (celuloza) jest nieprzyswajalny przez człowieka, jednak stanowi bardzo waŜny
element codziennej diety.

ZboŜa są zaliczane do roślin o stosunkowo niskiej zawartości białka w ziarnie. Stanowią

jednak główne źródło białka roślinnego wykorzystywanego w Ŝywieniu ludzi i zwierząt.
Ś

rednia zawartość białka w całym ziarnie moŜe wahać w zaleŜności od gatunku, od 9 do 17%.

Najlepsze ziarno, około 7% produkowanej masy, słuŜy do corocznego odnawiania

plantacji produkcyjnych oraz do dalszej reprodukcji. Około 3,8% surowca zboŜowego
przetwarza się w przemyśle spirytusowym i piwowarskim. Szacuje się, iŜ ponad 4% stanowią
straty wynikające ze złego przechowywania.

Gatunki i krótka charakterystyka roślin zboŜowych uprawianych w Polsce
Pszenica

Ziarno pszenicy zuŜywane jest głównie jako surowiec chlebowy, a takŜe jako pasza.

Najczęściej  przerabiane  jest  na  mąkę,  Mąkę,  jaką  otrzymujemy  z  ziarna  tej  rośliny,
wykorzystuje  się  do  produkcji  pieczywa,  makaronów,  ciastek,  kaszy,  płatków  zboŜowych.
Ziarno  tego  zboŜa  słuŜy  równieŜ  do  produkcji  słodu  piwowarskiego  skrobi,  a  takŜe  suchego
glutenu.  Podczas  przetwarzania  ziarna  na  mąkę  i  kaszę  otrzymujemy  równieŜ  produkty
odpadowe (otręby pszenne stanowiące cenną paszę).

System korzeniowy jest typu wiązkowego. Tworzą go korzenie zarodkowe

i przybyszowe. Podczas kiełkowania wyrasta 3–5 korzeni zarodkowych. Są one cienkie,
delikatne, stanowią 5% całego systemu korzeniowego. W fazie krzewienia zaczynają rozwijać
się korzenie przybyszowe z kilku podziemnych węzłów pędu głównego. KaŜdy pęd ma

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

własny system korzeniowy i moŜe istnieć samodzielnie. Korzenie pszenicy jarej sięgają do
głębokości 60–90 cm, ozimej nawet do 2 m.

Łodygą zbóŜ jest źdźbło. Źdźbła pszenic są wzniesione, gładkie, cylindryczne

i podzielone zwykle na 5 międzywęźli. Wysokość form ozimych wynosi zwykle od 85 do
110 cm, a jarych od 90 do 100 cm. W trakcie dojrzewania źdźbło ma barwę złocistoŜółtą lub
kremową.

Pochwy liściowe ściśle przylegają do międzywęźli i są lekko owłosione. U podstawy

blaszki  liściowej  występuje  krótki  języczek  i  jasnozielone  (czasem  fioletowe)  uszka  często
omszone  krótkimi  na  początku,  później  długimi  włoskami.  Liście  na  źdźble  ustawione  są
przeciwstawnie. Na powierzchni ich znajdują się liczne bruzdki. U pszenicy występuje obfity
nalot woskowy na liściach, źdźbłach i kłosach. Spełnia on znaczącą rolę w bilansie wodnym
roślin. Kwiatostanem jest kłos, który składa się z osadki i kłosków. Osadka ma kształt falisty
i jest podzielona na pięterka. Z kaŜdego pięterka osadki wyrasta jeden kłosek 4–5-kwiatowy,
z którego  wykształcają  się  2–3  ziarniaki,  pozostałe  są  płonne.  Plewy  mają  kształt
łódeczkowaty,  są  skórzaste  i  grube.  Plewki  są  mniejsze  i  cieńsze,  a  plewka  dolna  moŜe  być
zakończona ością .

Kłosy mogą mieć kształt: cylindryczny, piramidalny i maczugowaty. Ziarniak jest nagi

i moŜe mieć kształt jajowaty, owalny, owalnowydłuŜony z wyraźną bruzdką i bródką.

yto w porównaniu z innymi zboŜami, ma dobrze rozwinięty system korzeniowy, co

umoŜliwia pobieranie wody i składników pokarmowych z głębszych warstw gleby.
ś

yto jare ma w Polsce, a szczególnie w rejonach zagroŜonych pleśnią śniegową, duŜe

znaczenie  jako  roślina  fitosanitarna.  Jako  roślina  pionierska  słuŜy  do  rekultywacji  gleb
zdegradowanych  przez  przemysł.  Jest  równieŜ  dobrym  komponentem  w  mieszankach
z roślinami  motylkowatymi.  Ziarno  Ŝyta  ozimego  odznacza  się  duŜą  zawartością  skrobi
i wykorzystywane jest w wytwarzaniu produktów spoŜywczych. Z ziarna Ŝyta ozimego moŜna
uzyskiwać  krochmal.  Najczęstszym  sposobem  wykorzystania  ziarna  Ŝyta  ozimego  jest
produkcja mąki jasnej lub ciemnej w przemyśle zboŜowo-młynarskim.
52%  zbioru  Ŝyta  ozimego  jest  przeznacza  się  na  pasze.  Na  pasze  wykorzystuje  się  równieŜ
otręby,  wywar  będący  produktem  odpadowym  procesu  destylacji  alkoholu  a  takŜe  zielonka
11 % zbiorów Ŝyta ozimego znajduje zastosowanie w przemyśle farmaceutycznym

yto spośród wszystkich gatunków zbóŜ ma najlepiej rozwinięty system korzeniowy; jest

on wiązkowy. Korzenie przybyszowe sięgają do 120 cm, zarodkowe nawet do 250 cm.
Najwięcej masy korzeniowej (60%) znajduje się w warstwie ornej. śyto wytwarza 4 korzenie
zarodkowe, które rozwijają się przez cały okres wegetacji. śyto ozime silnie się krzewi, jare
słabo. Główna masa korzeni przybyszowych tworzy się w okresie krzewienia z podziemnych
węzłów łodygowych. śyto sprawniej niŜ inne zboŜa pobiera wodę i składniki pokarmowe
nawet z warstw głębszych, dlatego moŜna je uprawiać na glebach lekkich.

dźbło form ozimych ma długość od 110 do 130 cm, a form jarych od 86 do 120 cm.

Liście  Ŝyta  są  lancetowate,  szerokie,  długie.  Na  zewnątrz  są  gładkie,  pokryte  mączystym
nalotem.  Kłos  ma  długość  od  5  do  15  cm.  W  okresie  kwitnienia  jest  wzniesiony,  a  przy
dojrzewaniu  pochylony.  Kłoski  są  2–3-kwiatowe,  w  tym  tylko  dwa  płodne.  Jest  rośliną
obcopylną. Niska temperatura opóźnia kwitnienie, a opady i temperatura powyŜej 17°C mogą
być przyczyną szczerbatości kłosów. Okres kwitnienia całego łanu trwa od 8 do 10 dni. Plewy
są  wąskie  i  przechodzą  w  kil  pokryty  włoskami.  Plewka  dolna  jest  skórzasta  i  przechodzi
w ość.  Plewka  górna  jest  błoniasta.  Ziarniak  Ŝyta  ozimego  i  jarego  jest  nagi,  ma  barwę
szarozieloną.

PszenŜyto jest mieszańcem międzyrodzajowym pszenicy z Ŝytem. W warunkach

naturalnych takie mieszańce nie występują. PszenŜyto wykorzystuje się do produkcji słodu,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

a ten z kolei ma zastosowanie w przemyśle piwowarskim i spirytusowym. Ziarno pszenŜyta
jest doskonałym surowcem na paszę.

Cechy pszenŜyta zaleŜą od cech gatunków pszenic i Ŝyta uŜytych do krzyŜowania. System

korzeniowy  wykazuje  cechy  pośrednie  między  systemem  korzeniowym  Ŝyta  i  pszenicy.
Liczba korzonków zarodkowych wynosi od 3 do 5. Źdźbło form ozimych ma długość od 105
do  120  cm,  a  jarych  od  105  do  115  cm.  Międzywęźla  są  pokryte  woskowym  nalotem,
a dokłosie  (ostatnie  międzywęźle)  jest  omszone.  Liście  są  szerokie,  duŜe,  równowąskie,
zaostrzone.  Uszka  i  języczek  jak  u  pszenicy.  W  kłoskach  jest  3–5  kwiatków,  z  których
wykształcają  się  zwykle  4  ziarniaki.  Plewy  są  krótkie,  plewki  mają  cechy  plewek  pszenic
i Ŝyta.  Plewka  dolna  jest  oścista,  górna  –  bezostna,  błoniasta.  PszenŜyto  jest  rośliną
samopylną. Ziarniak ma kształt zbliŜony do ziarna Ŝyta.

Jęczmień

Jęczmień w największym stopniu wykorzystywany jest do produkcji słodu uŜywanego

w  produkcji  piwa  i  whisky.  Ze  słodu  otrzymujemy  równieŜ  ekstrakt  słodowy  słuŜący  jako
dodatek  do  Ŝywności,  mający  za  zadanie  poprawienie  jej  smaku.  Produkt  ten  stosuje  się
w pieczeniu chleba, gdyŜ nadaje mu właściwa objętość i barwę skórki oraz przyjemny zapach.
Z  ziarna  tego  zboŜa  wyrabia  się  takŜe  kasze  po  odpowiednim  ich  przerobieniu  moŜemy
uzyskać  płatki  błyskawiczne.  AŜ  75%  ziarna  jęczmienia  jarego  stanowi  składnik  mieszanek
pasz treściwych.

System korzeniowy typu wiązkowego jest wyraźnie słabszy niŜ innych zbóŜ. Wczesny

siew sprzyja rozwoju korzeni, zwiększa odporność na suszę i zapewnia wyŜsze plonowanie.
Chłodna pogoda po wschodach sprzyja krzewieniu i rozwojowi głębokiego systemu
korzeniowego. Jęczmień charakteryzuje się duŜą krzewistością, wykazuje duŜą podatność na
wyleganie. Długość źdźbła odmian jarych wynosi od 7 do 90 cm, a ozimych od 85 do 105 cm,
ź

dźbło jest miękkie i cienkie. Liście są węŜsze niŜ u jarych zbóŜ, blaszki liściowe są kształtu

lancetowatego i na początku rozwoju skręcają się w prawo. Kwiatostanem jest kłos. Długość
kłosa waha się od 4 do 15 cm. Liczba płodnych kłosków na pięterku jest podstawą podziału
jęczmienia na podgatunki. Jest rośliną samopylną, kwitnie przy zupełnie zamkniętych
plewkach lub rozchylonych. Czas kwitnienia wynosi od 6 do 10 dni. Ziarniak ma kształt
wrzecionowaty, najczęściej plewki są zrośnięte z ziarniakiem (wyjątkiem jest jęczmień nagi,
zwany orkiszem).

Owies

Owies uprawia się głównie na paszę dla zwierząt. Zarówno ziarno, słoma jak i plewy są

wykorzystywane w tym celu. W porównaniu ze słomą innych zbóŜ słoma owsiana posiada małą
ilość  trudno  strawnego  włókna  i  dlatego  uwaŜana  jest  za  wartościową  paszę  objętościową.
Jeszcze  wyŜszą  wartość  pokarmową  wykazują  plewy  owsiane.  Ziarno  wykorzystywane  jest  w
przemyśle  spoŜywczym  do  produkcji  płatków,  kasz,  otrąb,  jak  teŜ  w przemyśle
farmaceutycznym, kosmetycznym i chemicznym. ZboŜe to wysiewane jako roślina ochronna dla
roślin motylkowatych i wraz z nimi moŜe być przeznaczone w całości na kiszonkę.

System korzeniowy owsa jest wiązkowy. Tworzą go 3–4 korzenie zarodkowe oraz liczne

korzenie przybyszowe, wyrastające w czasie krzewienia z podziemnych węzłów łodygowych.
Główna  masa  korzeni  mieści  się  w  warstwie  ornej  gleb,  a  pojedynczą  korzenie  –  zwłaszcza
zarodkowe  –  mogą  dochodzić  do  głębokości  150–180  cm.  Źdźbło  jest  wyprostowane,
o kształcie cylindrycznym, wewnątrz międzywęźli puste. Osiąga wysokość 60–150 cm. Owies
słabo  się  krzewi.  Liście  mają  kształt  lancetowaty.  Blaszki  liściowe  są  ciemnozielone,
szarozielone,  pokryte  woskowym nalotem. Kwiatostanem jest wiecha długości 20 do 30 cm.
WyróŜniamy wiechy chorągiewkowate i rozpierzchłe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Kłoski znajdują się na wierzchołku i zakończeniach wszystkich rozgałęzień bocznych

wiechy. Kłosek zawiera zwykle dwa, rzadziej trzy kwiaty, otoczone dwoma duŜymi,
błoniastymi, delikatnymi plewami. Ich barwa jest biała lub Ŝółta, czasami brązowoszara,
czerwona, prawie czarna.

Kwiat składa się z dwóch plewek: dolnej i górnej, które otaczają słupek i trzy pręciki.

Kwiaty są obupłciowe i samopylne. Ziarniak luźno zamykają plewki, które nie odpadają przy
omłocie.

Kukurydza

Kukurydza ma zastosowanie paszowe szczególnie dla bydła i trzody chlewnej. Słoma,

osadki i rdzenie kolbowe, makuchy, kiełki, wywar są równieŜ przeznaczone do spoŜycia dla
zwierząt. Z ziarna kukurydzy produkuje się kasze, mąkę, płatki, popcorn, a takŜe penicylinę,
ś

rodki dezynfekcyjne, glicerynę. Poza tym z ziarna otrzymujemy alkohol i krochmal. Zarodki

kukurydzy stanowią główny substrat do produkcji oleju jadalnego. Ze słomy kukurydzianej
produkuje się papier i płyty budowlane, uŜywana jest teŜ do produkcji butanolu.

Kukurydza ma najsilniej rozwinięty system korzeniowy ze wszystkich zbóŜ. Tworzy go

korzeń  zarodkowy  (główny)  oraz  korzenie  przybyszowe  wyrastające  ze  wszystkich
podziemnych  węzłów.  Korzenie  przybyszowe  mogą  równieŜ  wyrastać  z  dolnych  węzłów
nadziemnych  tworząc  korzenie  podporowe  (powietrzne).  Korzeń  zarodkowy  pełni  swoją
funkcję  przez  całą  wegetację  rośliny.  Część  masy  korzeniowej  znajduje  się  płytko  pod
powierzchnia gleby, na głębokości od 2 do 10 cm. Główna masa korzenia jest na głębokości
60–70 cm. Łodyga nie jest źdźbłem, choć jest podzielona na węzły i międzywęźla. Zarówno
węzły,  jak  i  międzywęźla  są  wypełnione  tkanką  miękiszową,  a  cała  łodyga  jest  gruba
i wysoka. Wysokość łodyg jest cechą odmianową i wynosi od 1,5 m do 3 m. Liście wyrastają
z węzłów  nadziemnych  i  na  łodydze  są  rozmieszczone  naprzeciwlegle.  Blaszka  liściowa jest
duŜa,  gęsto  unerwiona.  Dolna  strona  blaszki  liściowej  jest  gładka;  a  górna  –  owłosiona
i szorstka. Jest to roślina rozdzielnopłciowa, jednopienna. Kwiatostanem męskim jest wiecha
na  szczycie  łodygi.  Na  licznych  jej  rozgałęzieniach  znajdują  się  dwukwiatowe  kłoski.
Kwiatostanem  Ŝeńskim  jest  kolba  osadzona  w  kącie  liści  na  skróconym  pędzie,  zwanym
osadką kolbową. Zapylenie wszystkich kwiatów trwa od 2 do 4 dni. Owocem kukurydzy jest
ziarniak o znacznie wyŜszej masie tysiąca ziaren; o kształcie: kulistym, owalnym, klinowatym
lub  kanciastym;  o  powierzchni  gładkiej  lub  pomarszczonej;  w  kolorze:  białym,  Ŝółtym,
czerwonym lub brunatnym.

Proso

Powierzchnia pod zasiew prosa w Polsce cały czas maleje. Jest to wynikiem tego, iŜ

popularna  niegdyś,  produkowana  z  prosa  kasza  jaglana  zostaje  coraz  częściej  zastępowana
innymi  produktami,  bardziej  wartościowymi.  Poza  tym  proso  jest  rośliną  wraŜliwą,
wymagającą  wielu  zabiegów  pielęgnacyjnych,  co  w  stosunku  do  uzyskiwanego  plonu,  jest
nieporównywalne.  W  niektórych  krajach  z  prosa  uzyskuje  się  spirytus  oraz  cukier  gronowy.
Ziarno  stanowi  wartościową  paszę  treściwą  dla  drobiu.  Proso  moŜe  być  uprawiane  na
zielonkę. Proso posiada wiązkowy system korzeniowy, który rozmieszczony jest w glebie do
głębokości 40–50 cm, pojedyncze korzenie mogą sięgać do 1 m. Lepiej od innych zbóŜ radzi
sobie  na  glebach  suchych.  Liście  są  lancetowate,  niekiedy  pofałdowane.  Źdźbło  ma  długość
od 0,75 do 1,5 m; jest owłosione. Liczba źdźbeł wynosi od 1 do 5. Kwiatostanem jest wiecha
rozpierzchła  lub  chorągiewkowata.  Proso  jest  samopylne.  Okres  wegetacji  trwa  80–115  dni.
Ziarniak prosa okrywają niezrośnięte z nim, twarde plewy o barwie białej, Ŝółtej, zielonej lub
czerwonej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Gryka

Cenną częścią gryki są orzeszki przetwarzane na kaszę charakteryzującą się

właściwościami  dietetycznymi.  PoniewaŜ  kasze  i  mąka  gryczana  nie  posiadają  w  swoim
składzie  glutenu,  mogą  być  spoŜywane  przez  dzieci  chore  na  celiakię  (alergię  na  gluten).
Gryka jest rośliną miododajną, a rutyna zawarta w nadziemnej części roślin wykorzystywana
w przemyśle farmaceutycznym. Gryka posiada korzeń palowy sięgający do 1 m w głąb gleby.
Łodyga  osiąga  wysokość  1  m,  jest  rozgałęziona  z  wybarwieniami;  pod  koniec  wegetacji
czerwono  zabarwiona.  Liście  mają  kształt  sercowato-strzałkowaty;  dolne  są  ogonkowe,
a górne  siedzące.  Kwiat  składa  się  z  pięciu  bladoróŜowych  płatków  korony,  tworząc  na
zakończeniach  rozgałęzień  łodygi  luźne  grona  lub  baldachy.  Zakwita  po  15–25  dniach  od
siewu  i  kwitnie  przez  44–59  dni.  Pojedynczy  kwiat  gryki  jest  otwarty  tylko  1  dzień,  dlatego
z objętości  kwiatów  (od  500  do  200  na  roślinie)  tylko  4–10%  wykształci  nasiona.  Zapylenie
następuje  tylko  wtedy,  gdy  pyłek  z  kwiatów  długopręcikowych  trafi  na  znamiona
długosłupkowe  i  odwrotnie.  Gryka  jest  owado-  i  wiatropylna.  Orzeszki  dojrzewają
nierównomiernie.

Fazy rozwojowe zbóŜ, wymagania klimatyczne i glebowe.

ZboŜa są zaliczane do roślin jarych i ozimych. Okres jesiennej wegetacji zbóŜ trwa od 50

do 70 dni, po czym na skutek spadku temperatur poniŜej 5°C proces ten zostaje zahamowany,
a  rośliny  wchodzą  w  okres  spoczynku  zimowego,  który  w  zaleŜności  od  warunków
pogodowych  trwa  od  4  do  5  miesięcy.  Wznowienie  wegetacji  ozimin  następuje  na
przedwiośniu,  wówczas  gdy  średnia  dobowa  temperatura  powietrza  wzrośnie  powyŜej  5°C.
Cykl  Ŝyciowy  zbóŜ  ma  przebieg  fazowy  i  wyróŜnia  się  w  nim:  kiełkowanie,  wschody,
krzewienie, strzelanie w źdźbło, kłoszenie i kwitnienie, dojrzewanie.

Pszenica ozima i jara, Ŝyto ozime i jare, jęczmień ozimy i jary, owies naleŜą do roślin

dnia  długiego.  Optymalną  temperaturą  w  czasie  siewu  i  wschodów  dla  pszenicy  ozimej  jest
11,6°C, wschody wówczas trwają 12 dni. W trakcie jesiennego rozwoju najlepsza temperatura
powinna  kształtować  się  na  poziomie  6,3°C.  Optymalna  temperatura  dobowa  okresu
spoczynku wynosi 2°C. Na plonowanie pszenicy ozimej korzystnie wpływa wczesne ruszenie
wegetacji.  Za  optimum  rozwoju  wiosennego  przyjmuje  się  średnią  dobową  temperaturę
powietrza  9°C.  Od  połowy  czerwca  optymalna  dobowa  temperatura  wynosi  16°C,  a  jej
tendencje spadkowe są korzystne dla gromadzenia suchej masy. Optimum opadowe w okresie
po wznowieniu wegetacji wynosi 195–230 mm. Pszenica jara w pierwszym okresie rozwoju –
do krzewienia wymaga temperatury 6–8°C. W fazie strzelania w źdźbło temperatura dobowa
nie powinna przekraczać 14°C, w późniejszych fazach 17°C. Za optimum opadowe uwaŜa się
sumę opadów od 200 do 240 mm.

Najkorzystniejszą temperaturą przed siewem, w okresie do wschodów Ŝyta ozimego, jest

10–13,5°C.  W  okresie  wegetacji  jesiennej  średniodobowa  temperatura  powietrza  powinna
wynosić 7–8,3°C. Sprzyja to dobremu ulistnieniu, krzewieniu i hartowaniu roślin. W okresie
spoczynku  zimowego  zahartowane  rośliny  znoszą  temperatury  do  -30°C.  Niskie  wymagania
termiczne  sprawiają,  iŜ  Ŝyto  najwcześniej  wznawia  wiosną  wegetację.  W  okresie  strzelania
w źdźbło  i  kłoszenia  poŜądana  jest  niska  temperatura  (5°C).  Optimum  termiczne  w  fazie
kwitnienia,  zapłodnienia,  zawiązywania  ziarna  wynosi  15,8–16,4°C.  Potrzeby  wodne  Ŝyta
wynoszą 220 mm opadów, w tym aŜ 140 mm przypada na maj i czerwiec.

PszenŜyto ozime zaczyna kiełkować w temperaturze 2–6°C. Właściwy wzrost i rozwój

jesienny  przebiega  w  średniej  dobowej  temperaturze  na  poziomie  14°C  na  początku  okresu
i około 8°C na jej końcu. PszenŜyto ozime późno wznawia wegetację i ma powolną dynamikę
wzrostu.  W  okresie  strzelania  w  źdźbło  i  kłoszenia  wymaga  temperatur  dobowych  na
poziomie  6–8°C.  W  dalszych  fazach  optymalna  temperatura  wynosi  16–17°C.  Wymagania

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wodne pszenŜyta ozimego w czasie jesiennej wegetacji wynoszą 80–100 mm opadu, w czasie
spoczynku zimowego 30–40 mm opadu, a po ruszeniu wegetacji 190–215 mm. Wymagania
termiczne pszenŜyta jarego są zbliŜone do wymagań pszenicy jarej. Optymalne opady dla
pszenŜyta jarego wynoszą 150–160 mm.

Jęczmień ma niski współczynnik transpiracji. Zapotrzebowanie na wodę jest mniejsze na

kompleksach pszennych, a większe na Ŝytnich. Jesienią jęczmień ozimy potrzebuje 70–90 mm
opadu, natomiast od wiosny 195–250 mm. U jęczmienia jarego, ze względu na inną dynamikę
wzrostu, największy wpływ na plony mają opady w okresie od siewu do krzewienia (12 mm).
Generalnie  potrzeby  wodne  jęczmienia  jarego  wynoszą  206–211  mm.  Jęczmień  ozimy
potrzebuje w całym okresie rozwojowym średniej temperatury powyŜej 3°C. W listopadzie –
w okresie hartowania, poŜądana jest niska temperatura (5–0°C). Optimum termiczne w fazie
strzelania  w  źdźbło  nie  przekracza  10°C,  a  po  kłoszeniu  do  16°C.  Dopiero  w  dojrzałości
woskowej  wyŜsze  temperatury  (powyŜej  22°C)  sprzyjają  dojrzewaniu  ziarna.  Jęczmień  jary
w okresie  wschodów  potrzebuje  dobowej  temperatury  5–7°C,  która  wzrasta  do  około  8°C
w  fazie  krzewienia.  W  fazie  strzelania  w  źdźbło  optimum  termiczne  wynosi  12–15°C,  po
kłoszeniu zwiększa się do 16°C.

Owies to roślina klimatu umiarkowanego i wilgotnego. Ziarno kiełkuje w temperaturze

2–3°C. Krzewieniu sprzyja temperatura 6–12°C. W fazie strzelania w źdźbło aŜ do kłoszenia
optymalna temperatura dobowa to 12–16°C. Po kłoszeniu, aŜ do zbioru korzystnie na rozwój
i plonowanie wpływa pogoda słoneczna z niezbyt wysoką temperaturą (15–18°C). Owies ma
wysoki współczynnik transpiracji (ok. 500), dlatego najkorzystniejsza dla plonu jest suma
opadów 200–252 mm.

Kukurydza naleŜy do roślin dnia krótkiego i ciepłolubnych. Szybko kiełkuje

w temperaturze  powyŜej  10°C,  a  w  dalszych  fazach  najlepiej  rozwija  się  powyŜej  16°C.
Przygruntowe  przymrozki  w  okresie  wschodów  hamują  wzrost  roślin.  Największy  przyrost
masy  następuje  powyŜej  18–20°C.  Zbyt  wysoka,  (powyŜej  23°C),  temperatura  powietrza
i niska  wilgotność  w  okresie  kwitnienia  jest  niepoŜądana.  Po  przekwitnięciu  i  zawiązaniu
kolb,  aŜ  do  dojrzewania  –  znosi  obniŜenia  temperatury  do  10°C.  Wczesne  chłody  jesienne
wydłuŜają  wegetację  i  opóźniają  dojrzewanie.  Wczesne  przymrozki  jesienne  powodują
zasychanie  liści,  co  odbija  się  niekorzystnie  na  plonie  ziarna.  Kukurydza  jest  światłolubna
wymaga dostępu światła w łanie. Na przebieg wegetacji kukurydzy moŜe mieć wpływ wiatr,
powodujący wyleganie roślin. Kukurydza ma niski współczynnik transpiracji (180–245 mm),
jednak  wytwarza  duŜe  ilości  suchej  masy.  Potrzebuje  w  okresie  wegetacji  od  250–300  mm
opadów.

Proso ma duŜe wymagania termiczne i świetlne, a małe wilgotnościowe. „Minimalna

temperatura  kiełkowania  wynosi  8–10°C,  optymalna  20–30°C.  Młode  siewki  są  bardzo
wraŜliwe  na  wiosenne  przymrozki.  WyróŜnia  się  oszczędną  gospodarką  wodną,  jego
współczynnik  transpiracji  wynosi  200–250.  Największe  zapotrzebowanie  na  wodę  przypada
na okresie strzelania w źdźbło i początki tworzenia kwiatostanu.

Gryka jest rośliną dnia długiego, ale zakwita i tworzy nasiona równieŜ przy krótkim dniu.

Ma  duŜe  wymagania  cieplne;  najlepiej  rozwija  się  w  temperaturze  20°C  i  jest  wraŜliwa  na
przymrozki. Ilość opadów od zasiewu do kwitnienia – 70 mm, a podczas dojrzewania nasion -
15  mm.  Nie  jest  wskazana  dŜdŜysta  pogoda,  powodująca  nadmierny  rozwój  masy
wegetatywnej;  silne  wiatry-  mogą  być  przyczyną  wylegania;  długotrwała  susza  –  kwiaty
wydzielają małe ilości nektaru, co utrudnia zapylanie.

Największe wymagania glebowe ze wszystkich zbóŜ ma pszenica ozima i jara. Powinno

się je uprawiać na czarnoziemach, czarnych ziemiach, madach średnich i cięŜkich, na
niezakwaszonych glebach brunatnych właściwych, lessach i rędzinach. Optymalne pH gleby

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

dla pszenicy ozimej i jarej wynosi 6,5. Dopuszcza się jednak pH w zakresie od 5,3 do 7,3. Są
to gatunki bardzo wraŜliwe na niedobór wapnia w glebie.

yto (ozime i jare) jest gatunkiem zboŜa bardzo tolerancyjnym na zmienne warunki

glebowe.  Ma  bardzo  dobrze  rozwinięty  system  korzeniowy,  małe  potrzeby  wodne;  bardzo
oszczędnie gospodaruje wodą; toleruje kwaśny odczyn gleby oraz nadmiar jonów glinu. śyto
zaleca się uprawiać na kompleksach Ŝytnich. Jednak plonowanie tego zboŜa na kompleksie 2,
3  i  4  jest  najmniej  zróŜnicowane.  Dopiero  uprawa  na  5  i  6  kompleksie  znacznie  obniŜa
plonowanie.  Wymagania  glebowe  są  tutaj  ściśle  powiązane  z  wilgotnością  gleby.  W  latach
posusznych  Ŝyto  plonuje  lepiej  na  kompleksach  pszennych,  zaś  w  wilgotnych  uprawiać  je
naleŜy  raczej  na  kompleksach  Ŝytnich,  z  uwagi  na  silne  wyleganie  tego  zboŜa  i  poraŜenie
przez choroby.

PszenŜyto (ozime i jare) jest mniej wraŜliwe na obecność jonów glinu w glebie niŜ

pszenica, ale lepiej takie warunki znosi Ŝyto. NajwyŜej plonuje na kompleksach: pszennym
bardzo dobrym i dobrym. Na kompleksie Ŝytnim bardzo dobrym pszenŜyto plonuje wyŜej niŜ
inne zboŜa. Na kompleksie Ŝytnim dobrym i Ŝytnim słabym plonuje znacznie niŜej.

Jęczmień ozimy plonuje wysoko na glebach średnich, jednak kompleksów 6 i 7 nie

naleŜy brać pod uwagę w uprawie tego zboŜa. Największe plony jęczmienia jarego uzyskuje
się na glebach najlepszych (kompleks 1 i 2). Zadowalające efekty uzyskamy teŜ na
kompleksie pszennym wadliwym. Wysoki plon uzyskuje się na kompleksie Ŝytnim bardzo
dobrym. Na kompleksie 5 i 6 plony znacznie spadają. Plonuje najlepiej w zakresie pH od 5,4
do 7,5 i jest bardzo wraŜliwy na zakwaszenie gleb.

Do uprawy owsa najodpowiedniejsze są gleby kompleksów Ŝytnich. Na kompleksach

pszennych uprawiamy go tylko jako roślinę fitosanitarną

w zmianowaniach o duŜym

wysyceniu zboŜami. Jest mało wraŜliwy na odczyn gleby; plonuje dobrze w zakresie pH od
4,5 do 7,2.

Kukurydzę moŜna uprawiać na róŜnych glebach, z wyjątkiem gleb podmokłych, zimnych,

bardzo  cięŜkich  i  ilastych  oraz  suchych.  Wymaga  gleb  próchnicznych,  ciepłych,  o duŜej
pojemności  wodnej,  zasobnych  w  składniki  pokarmowe.  Najwłaściwsze  są  czarne  ziemie,
czarnoziemy  i  gleby  lessowe.  Dobrze  radzi  sobie  na  lŜejszych  madach,  piaskach  gliniastych
mocnych,  glebach  brunatnych,  słabo  zbielicowanych.  Gleby  te,  zaliczane  do  kompleksu
Ŝ

ytniego bardzo dobrego i dobrego, muszą być odpowiednio nawoŜone i uprawiane oraz rejon

uprawy musi się charakteryzować równomiernym rozkładem opadów (ok. 300 mm) w sezonie
wegetacyjnym. MoŜna ją uprawiać równieŜ na torfach niskich. Kukurydza jest dość
tolerancyjna na odczyn gleby. MoŜna ją uprawiać przy pH od 5 do 7,5. NajwyŜsze jednak
plony zbieramy z pól o odczynie obojętnym.

NajwyŜsze plony proso daje na glebach kompleksów pszennych. Z powodzeniem moŜe

być  uprawiane  na  glebach  kompleksów  Ŝytnich,  gdy  agrotechnika  i  nawoŜenie  są
odpowiednie.  WaŜne  jest,  aby  gleba  przeznaczona  pod  uprawę  prosa  była  strukturalna,
a odczyn zbliŜony do obojętnego (pH od 6 do 6,5).

Gryka, choć jest rośliną gleb lekkich i mało urodzajnych, najwyŜej plonuje
na kompleksie pszennym bardzo dobrym i dobrym. Jednak najczęściej bywa uprawiana

na kompleksie 5 i 6.

Biorąc pod uwagę celowość uprawy ze względów ekonomicznych:

−

na  kompleksie  pszennym  bardzo  dobrym  naleŜy  w  pierwszej  kolejności  uprawiać:
pszenicę  ozimą  i  jarą;  następnie  jęczmień  jary  i  kukurydzę  na  ziarno;  w  ostatniej
kolejności proso, owies, pszenŜyto ozime, pszenŜyto jare i Ŝyto jare,

Przykłady roślin fitosanitarnych: owies, lucerna, łubin.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

na  kompleksie  pszennym  dobrym  największą  celowością  uprawy  charakteryzują  się
następujące  gatunki:  pszenica  ozima,  pszenica  jara  i  jęczmień  jary;  średnią  celowością
uprawy:  kukurydza  na  ziarno;  najmniejszą  zaś  jęczmień  ozimy,  proso,  owies,  pszenŜyto
ozime, pszenŜyto jare i Ŝyto jare,

−

na kompleksie Ŝytnim bardzo dobrym w pierwszej kolejności naleŜy uprawiać: pszenicę
ozimą i jarą, jęczmień jary i ozimy, kukurydzę na ziarno, Ŝyto ozime, pszenŜyto ozime;
w drugiej kolejności: proso, owies, grykę, pszenŜyto jare i Ŝyto jare,

−

kompleks Ŝytni dobry najlepiej nadaje się do uprawy: jęczmienia ozimego, kukurydzy na
ziarno, prosa, owsa, gryki, Ŝyta ozimego, pszenŜyta ozimego, Ŝyta jarego; w drugiej
kolejności moŜna na nim uprawiać: jęczmień jary i pszenŜyto ozime; pszenica ozima
i jara osiąga najniŜszą ekonomiczną celowość uprawy,

−

na kompleksie Ŝytnim słabym naleŜy uprawiać Ŝyto ozime i grykę; w drugiej kolejności
owies; w trzeciej proso, pszenŜyto ozime i Ŝyto jare. Kompleks Ŝytni słaby moŜe być
przeznaczany pod zasiew Ŝyta ozimego, którego celowość uprawy jest tutaj średnia.

Rośliny okopowe
Zagadnienia ogólne

Rośliny okopowe ze względu na róŜnice morfologiczne naleŜą do róŜnych rodzin

botanicznych. Łączy ich natomiast wiele cech wspólnych oraz podobna agrotechnika:

−

zajmują specyficzne miejsce w płodozmianie, poniewaŜ ze względu na duŜe potrzeby
pokarmowe wymagają nawoŜenia organicznego i wysokiego nawoŜenia mineralnego,

−

uprawiane są w szerokiej rozstawie rzędów,

−

zostawiają czyste, odchwaszczone stanowisko dla roślin następczych,

−

wytwarzają z jednostki powierzchni wysoki plon biomasy o małej zawartości suchej
masy, dlatego wymagają odpowiedniego zagospodarowania zbiorów.
Rośliny okopowe ze względu na wytwarzany plon główny dzielimy na:

−

rośliny bulwiaste – plonem głównym są bulwy, będące zmodyfikowanymi pędami
podziemnymi (ziemniaki, topinambur),

−

rośliny korzeniowe – plonem głównym są zgrubiałe korzenie spichrzowe.
Ze względu na zastosowanie rośliny okopowe moŜemy podzielić na:

−

przemysłowe – jako surowiec dla przemysłu (buraki cukrowe, cykoria),

−

pastewne – jako pasza dla zwierząt (buraki pastewne, marchew pastewna, brukiew, rzepa
ś

cierniskowa).

Gatunki i krótka charakterystyka roślin okopowych uprawianych w Polsce
Ziemniak

Ziemniak naleŜy do grupy najwaŜniejszych roślin uprawnych. Uprawiany we wszystkich

regionach świata, jednak największe znaczenie ma w krajach europejskich. Na Europę łącznie
z Rosją przypada około 50% światowej powierzchni uprawy i zbiorów tej rośliny.

Powierzchnia uprawy tego gatunku w Polsce stopniowo maleje. Traci znaczenie uprawa

ziemniaka  paszowego,  ze  względu  na  wysokie  koszty  i  duŜą  pracochłonność,  a  zyskuje
uprawa  ziemniaka  jadalnego  (w  stanie  świeŜym  i  w  formie  przetworzonej)  oraz  ziemniaka
przemysłowego. O przydatności ziemniaka decyduje jego wielostronne wykorzystanie na cele
konsumpcyjne, przemysłowe i paszowe. Ze względu na cel wykorzystania moŜemy podzielić
ziemniaki  na:  ziemniaki  jadalne,  ziemniaki  dla  krochmalnictwa,  ziemniaki  wykorzystywane
w gorzelnictwie, ziemniaki przeznaczane na cele paszowe.

Produkty o wysokiej wartości paszowej uzyskuje się w procesie suszenia ziemniaków

(płatki, wiórki). Na cele paszowe mogą być przeznaczane równieŜ produkty uboczne

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

przemysłu krochmalniczego oraz przemysłu gorzelniczego. Produkty te stanowią masę płynną
i mogą być skarmiane przez bydło.

Uprawiane odmiany ziemniaka zarówno jadalne, jak i skrobiowe naleŜą do róŜnych klas

wczesności. Ze względu na długość okresu wegetacji wyróŜnia się:

−

bardzo wczesne – 60–90 dni,

−

wczesne – 90–110 dni,

−

redniowczesne – 110–125 dni,

−

redniopóźne – 125–135 dni,

−

późne – pow. 135 dni.
Ziemniak jest rośliną jednoroczną, rozmnaŜa się wegetatywnie (rozmnaŜanie

generatywne  stosowane  jest  wyłącznie  w  hodowli  nowych  odmian).  W  budowie  ziemniaka
wyróŜnia się część podziemną – korzenie, stolony, bulwy i część nadziemną – łodygi, liście,
kwiatostany.  System  korzeniowy  rozwija  się  głównie  w  wierzchniej  warstwie  gleby
(30–40  cm),  tylko  pojedyncze  korzenie  mogą  sięgać  do  1,5–2  m.  Początkowo  rosną  prawie
poziomo, a potem zmieniają kierunek na pionowy. Stolony są to pędy podziemne o średnicy
1–3  mm.  Początkowo  rosną  na  długość,  a  tuŜ  przed  tworzeniem  pąków  kwiatowych  ich
wzrost  zostaje  zahamowany,  a  na  końcach  tworzą  się  zgrubienia  zwane  bulwami.  Na
stolonach  występują  spiralnie  ułoŜone  łuskowate  liście  okrywające  pączki.  Długość  i  liczba
stolonów  jest  cechą  odmianową.  Bulwa  jest  organem  spichrzowym,  charakteryzującym  się
określonym dla kaŜdej odmiany.

Typowy dla danej odmiany kształt moŜe zmienić się na skutek następujących po sobie

okresowej suszy i silnych opadów. Obserwuje się wówczas powstawanie zgrubień
i przewęŜeń oraz wyrastanie nowych bulw.

W budowie bulwy wyróŜnia się:

−

część pępkową (stolonową) która łączy bulwę ze stolonem

−

część wierzchołkową – na której znajduje się większość ułoŜonych spiralnie oczek.
Oczko składa się z łuskowatej brwi (blizna po odpadniętym łuskowatym liściu) oraz

zagłębienia,  w  którym  znajdują  się  pączki  (główny  i  2  boczne).  Z  oczek  po  zakończeniu
okresu  spoczynku  wyrastają  kiełki.  W  budowie  anatomicznej  bulwy  (stolonu)  wyróŜnia  się:
skórkę, korę pierwotną, łyko zewnętrzne, drewno, łyko wewnętrzne, rdzeń. Część nadziemną
ziemniaka stanowi krzak wyrosły z bulwy, składający się najczęściej z 4–8 pędów. WyróŜnia
się  dwa  podstawowe  typy  pokroju  krzaka:  łodygowy  –  o  małej  ilości  drobnych  liści
i widocznych łodygach oraz liściowy o bogatym ulistnieniu zasłaniającym łodygi. Kwiatostan
jest wierzchołkowaty zebrany w baldachogrona. Kwiaty róŜnej barwy. Owocem jest mięsista
dwukomorowa jagoda.

Topinambur

Topinambur to roślina pochodząca z Ameryki Północnej. Do Europy (najwcześniej do

Francji)  sprowadzony  w  1612  r.  Uprawa  tej  rośliny  rozpowszechniła  się  szybciej  niŜ
ziemniaka.  Obecnie  na  większą  skalę  uprawiany  na  Ukrainie,  w  Mołdawii,  w  płd.  i  środk.
Francji oraz na południu Niemiec. W Polsce uprawa tej rośliny rozpowszechniła się w latach
30. Topinambur jest cenną rośliną paszową oraz przemysłową.

Wartość uŜytkową topinamburu przedstawia się następująco:
Bulwy:

−

karma dla wszystkich zwierząt gospodarskich oraz zwierzyny łownej,

−

surowiec do produkcji alkoholu, syropów i słodzików fruktozowych,

−

ywność dla ludzi w postaci potraw gotowanych, pieczonych oraz wielu sałatek

i surówek,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

surowiec dla przemysłu zielarskiego.
Łodygi i liście:

−

surowiec na kiszonki,

−

zielona karma dla przeŜuwaczy,

−

liście do produkcji koncentratów paszowych dla zwierząt jednoŜołądkowych,

−

łodygi do produkcji brykietów opałowych oraz podłoŜe do produkcji grzybów jadalnych.
Wartości ekologiczne:

−

rekultywacja zwałowisk kopalni odkrywkowych zazielenienie starych i uŜytkowanych
wysypisk śmieci Ŝerowiska zaporowe dla zwierzyny łownej,

−

ochrona pól odłogowych przed zachwaszczeniem, zakrzaczeniem i degradacją gleby.
Część podziemną topinamburu stanowią: korzenie, stolony i bulwy. Korzenie

przybyszowe  wyrastające  z  podziemnych  części  łodyg  rozwijają  się  głównie  do  głębokości
30 cm, a tylko pojedyncze korzenie sięgają do 2 m. Z węzłów podziemnych łodyg wyrastają
równieŜ  pędy  podziemne  (stolony),  na  których  końcach  tworzą  się  bulwy  o  rozmaitym
kształcie  i  wypukłych  oczkach.  Barwa  skórki  moŜe  być  biała,  Ŝółta  lub  czerwona  aŜ  do
fioletowej. Wiązanie bulw zaczyna się w okresie najszybszego rozwoju części nadziemnej.

Łodyga na przekroju prawie okrągła, silnie ulistniona, wyrasta do wysokości 2–4 m.

Liście ogonkowe, owalno-sercowate szorstkie, na brzegach ząbkowane. Kwiatostanem jest
koszyczek, owocem szarobiała niełupka.

Burak cukrowy

W Polsce burak cukrowy jest jednym z niewielu gatunków roślin uprawianych wyłącznie

na zasadach kontraktacji. Przy produkcji cukru pozyskuje się produkty uboczne, które mogą
być wykorzystane jako pasza dla zwierząt:

−

wysłodki – krajanka z korzeni, z której wydobyto cukier, zawierają około 10% s.m., masa
ś

wieŜych wysłodków stanowi około 50% plonu korzeni. Mogą być skarmiane w stanie

wieŜym, zakiszonym lub suchym,

−

melasa – ma duŜą wartość energetyczną, poniewaŜ 50% jej s.m. stanowi cukier, słuŜy do
produkcji pasz melasowych oraz produkcji alkoholu, kwasu cytrynowego, droŜdŜy.
W budowie korzenia spichrzowego buraka wyróŜnia się:

−

Głowę – górna część korzenia, z której wyrasta rozeta liści. Znajduje się zwykle nad
ziemią, jest najuboŜsza w składniki pokarmowe i najbardziej zdrewniała.

−

Szyję – nie wyrastają na niej ani korzenie boczne, ani liście, jest mniej zdrewniała
w

porównaniu z głową i odznacza się znaczną zawartością substancji zapasowych

−

Korzeń właściwy – znajduje się całkowicie w glebie, wraz z szyją stanowi najbardziej
wartościową część rośliny. Wyrastają tu korzenie boczne (zwykle z dwu bruzd).

−

Końcową jego część stanowi cienki ogon, sięgający niekiedy do 2 m w głąb gleby.
Burak

cukrowy

wykształca

jednolity

typ

korzenia,

kształtu

stoŜkowatego.

W niesprzyjających warunkach uprawy moŜe dojść do powstawania zniekształceń i wad
korzeni, co obniŜa jakość uzyskiwanego plonu. Liście są ogonkowe, ułoŜone spiralnie
i tworzą rozetę, blaszki liściowe są duŜe, błyszczące. Liście łodygowe są mniejsze i osadzone
na krótkich ogonkach. Kwiatostan ma postać kłosa lub wiechy. Owoc – kłębek jest złoŜony,
zwany owocostanem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Burak pastewny

Pierwsze formy buraka, które moŜna uznać za pastewne, były znane juŜ w staroŜytności

i średniowieczu. W XVIII w. zajął miejsce ugoru w tradycyjnej trójpolówce. Powierzchnia
jego uprawy wzrastała do II wojny światowej, natomiast po wojnie uległa znacznemu
zmniejszeniu, co związane jest głównie z pracochłonnością oraz rozpowszechnieniem uprawy
kukurydzy.

Jest gatunkiem o wysokiej zdolności plonowania, plony mogą być nawet dwukrotnie

wyŜsze niŜ u buraka cukrowego. Korzenie traktowane jako soczysta pasza objętościową dla
bydła, owiec, kóz. Ze względu na duŜą zawartość wody korzenie buraka pastewnego stanowią
paszę sezonową w okresie jesieni i wczesnej zimy.

Skład chemiczny korzeni buraka pastewnego zaleŜy przede wszystkim od odmiany, ale

równieŜ warunków klimatyczno–glebowych.

Korzenie buraka pastewnego są znacznie płycej zagłębione w glebie i posiadają róŜne

kształty: mamutowaty, walcowaty, stoŜkowaty, jajowaty. Barwa skórki jest od białej poprzez
Ŝ

ółtą, pomarańczową do czerwonej.

Marchew

Znana była juŜ w staroŜytnej Grecji i Rzymie. Występuje w stanie dzikim na wszystkich

kontynentach.  W  Polsce  wzmianki  o  uprawie  marchwi  pochodzą  z  XV  w.,  a  jako  warzywo
znajduje się na trzecim miejscu po kapuście i pomidorach. Marchew jest uznawana za paszę
dietetyczną,  łatwo  strawną,  szczególnie  korzystnie  oddziaływuje  przy  zapaleniu  narządów
trawiennych i w chorobach dróg oddechowych. Jest równieŜ paszą mlekopędną. Szczególnie
cenna  w  Ŝywieniu  młodych  zwierząt  ze  względu  na  duŜą  zawartość  karotenu.  Plony  wahają
się w szerokich granicach w zaleŜności od gleb, na jakich jest uprawiana.

Korzeń marchwi jest palowy, moŜe rozwijać się do głębokości 150 cm, natomiast korzeń

spichrzowy towarowy osiąga długość do 20–25 cm i moŜe posiadać kształt cylindryczny,
stoŜkowaty, walcowaty. Korzenie przybyszowe wyrastająca czterech bruzdach korzeniowych.

Liście pierzastodzielne. Kwiatostanem jest baldachogrono.

Brukiew

Pochodzi z rejonu Morza Śródziemnego. W staroŜytności była juŜ znana w Grecji

i Rzymie i stąd rozprzestrzeniła się po całej Europie. W wiekach średnich była wraz z rzepą
głównym poŜywieniem ludności wiejskiej. W Polsce uprawiana głównie na paszę oraz
w niewielkich ilościach jako warzywo.

Znaczenie gospodarcze jest niewielkie i uprawiana jest na nieduŜej powierzchni. Wadą

jej jest duŜa zawartość wody oraz duŜe wymagania wilgotnościowe. Zaletą jest mała reakcja
na okresy chłodów w lecie, odporność na przymrozki wiosenne oraz moŜliwość uprawy
w plonie głównym, wtórym i międzyplonie ścierniskowym.

Brukiew posiada korzeń spichrzowy kształtu owalnego, kulistego lub cylindrycznego.

Zabarwienie korzenia w górnej części fioletowe lub zielone, w dolnej (zagłębionej w ziemi)
Ŝ

ółte lub białe, barwa miąŜszu najczęściej Ŝółta. Korzenie przybyszowe tworzą

charakterystyczną „brodę”.

Liście owalnie wydłuŜone, powcinane, pokryte nalotem. Kwiatostanem jest luźne grono,

owocem jest łuszczyna.

Rzepa ścierniskowa

Rzepa jest starą rośliną, znaną staroŜytnym Grekom i Rzymianom. Pochodzi z dwu

ośrodków – Azji i basenu Morza Śródziemnego, skąd rozpowszechniła się jako roślina
jadalna i lecznicza, a następnie jako pastewna w krajach Europy. Powierzchnia uprawy tej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

rośliny w Polsce jest niewielka. Uprawiana jako międzyplon ścierniskowy, szczególnie
w rejonach o duŜej ilości opadów oraz długiej i ciepłej jesieni.

Rzepa ścierniskowa posiada korzeń wydłuŜony lub walcowaty, w części nadziemnej

zabarwiony zielono lub fioletowo, podziemnej – biało lub Ŝółto, barwa miąŜszu biała.

Fazy rozwojowe roślin okopowych, wymagania klimatyczne i glebowe
Rośliny bulwiaste
Ziemniak
1. Okres spoczynku – rozpoczyna się po zbiorze i trwa aŜ do momentu kiełkowania.

Długość okresu spoczynku jest cechą odmianową, lecz moŜe być równieŜ modyfikowana
przebiegiem pogody podczas wegetacji, dojrzałością, wielkością bulw, warunkami
przechowywania. Cecha ta ma bezpośredni wpływ na straty spowodowane
przedwczesnym kiełkowaniem bulw.

2. Kiełkowanie – rozpoczyna się w temp. około 8°C. Do przebiegu tego procesu ziemniak

nie  wymaga  wody,  gdyŜ  zawiera  ją  w  bulwie.  Niezbędnymi  czynnikami  są  natomiast
odpowiednia  temperatura  (optymalna  15–18°C)  i  wilgotność  powietrza  (70-80%).  Jeśli
proces  kiełkowania  przebiega  w  świetle  nazywa  się  podkiełkowywaniem,  który
przyspiesza wschody i rozwój roślin.

3. Wschody – rozpoczynają się pojawieniem kiełków na powierzchni gleby. U odmian

wczesnych początek wschodów występuje po około 20–25 dniach, u późniejszych po
25–30 dniach.

4. Butonizacja (wiązanie pąków kwiatowych).
5. Tuberyzacja (powstawanie zawiązków bulw) – obie fazy występują najczęściej

w zbliŜonych  terminach.  Okres  powstawania  bulw  trwa  ok.  2–3  tygodnie.  Optymalna
temperatura  zawiązywania  i  wzrostu  bulw  wynosi  15–20°C.  Tuberyzacja  u  odmian
wczesnych występuje średnio po 40 dniach, u późnych po 45–50 dniach od posadzenia.

6. Kwitnienie – długość trwania tej fazy zaleŜy od cech genetycznych odmiany oraz

przebiegu pogody. Rośliny wykazują bardzo duŜe zapotrzebowanie na wodę i składniki
pokarmowe.

7. Dojrzewanie, następuje stopniowe zasychanie naci i zwiększanie masy bulw,

gromadzenie  w  bulwach  skrobi  i  składników  pokarmowych.  Zmniejsza  się
zapotrzebowanie  na  wodę,  a rośliny  potrzebują  ciepłej  słonecznej  pogody.  Bulwy  nie
okryte uszkadzane są juŜ w temperaturze -0,7°C.

Topinambur jest rośliną dnia krótkiego, długi dzień powoduje zahamowanie rozwoju

generatywnego  roślin.  Bulwy  ukorzeniają  się  i  kiełkują  w  temperaturze  4–5°C.  Początkowo
rośliny  rozwijają  się  powoli,  a  maksimum  wzrostu  przypada  na  sierpień.  Niewielkie
przymrozki  nie  szkodzą  ani  liściom,  ani  łodygom.  Najkorzystniejsza  dla  rośliny  jest  pogoda
ciepła i wilgotna. Bulwy topinamburu znoszą niskie temperatury nawet do -30°C.

Rośliny korzeniowe

Są to rośliny dwuletnie. W pierwszym roku kształtuje się korzeń spichrzowy, a w drugim

roku po wysadzeniu korzeni do gleby tworzy się pęd nasienny, następuje kwitnienie,
zawiązywanie owoców i nasion.

Burak

I rok:

−

Kiełkowanie  –  wykształca  się  korzonek  zarodkowy  i  liścienie,  trwa  około  8–24  dni.
Buraki  kiełkują  juŜ  w  temperaturze  3–4°C,  są  wraŜliwe  na  przymrozki  wiosenne
(do -3°C), w fazie tej występuje znaczne zapotrzebowanie na wodę.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

Faza dwóch liści .

−

Faza 6 liści – w korzeniu rozpoczyna się przyrost wtórny.

−

Faza 16 liści – zwiększa się ilość liści, które są ułoŜone spiralnie i tworzą rozetę, blaszki
liściowe są duŜe.

−

Faza tworzenia korzenia spichrzowego – charakteryzuje się znacznymi przyrostami masy
korzeni, najkorzystniejsza średnia temperatura dobowa wynosi 12–16°C.

−

Faza korzenia dojrzałego – gromadzony jest cukier i wzrasta zawartość suchej masy. Na
większe gromadzenie cukru dodatnio wpływa duŜa róŜnica temperatur między dniem
i nocą.
Buraki cukrowe, jak równieŜ pastewne mają stosunkowo duŜe zapotrzebowanie na wodę.

Suma rocznych opadów 600–700 mm, równomiernie rozłoŜonych w ciągu okresu wegetacji,
pozwala uzyskać wysokie plony korzeni (dobre zaopatrzenie w wodę w czerwcu, lipcu
i sierpniu).

II rok:

−

Faza tworzenia pędu kwiatowego.

−

Faza kwitnienia.

−

Faza dojrzewania nasion.

Pozostałe korzeniowe

I rok:

−

Kiełkowanie – wykształca się korzonek zarodkowy i liścienie. Marchew kiełkuje
w temperaturze 3–4°C, brukiew juŜ w temperaturze 1–2°C, rzepa 2–3°C.

−

Faza dwóch liści – liście zarówno rozetowe, jak i łodygowe są złoŜone, pierzastodzielne.

−

Faza tworzenia korzenia spichrzowego – optymalna temperatura rozwoju korzeni
marchwi wynosi 18–22°C, w tej fazie marchew jest najbardziej wytrzymała ze wszystkich
korzeniowych na okresowe susze. Nie znosi natomiast duŜych wahań temperatur.
II rok:

−

Faza korzenia dojrzałego.

−

Faza tworzenia pędu kwiatowego,

−

Faza kwitnienia,

−

Faza dojrzewania nasion,

Brukiew jest rośliną klimatu chłodnego. Szczególnie duŜo wilgoci potrzebuje na

początku i pod koniec okresu wegetacji. Optymalna temperatura latem wynosi 15–18°C

Ziemniak wymaga gleb przewiewnych, pulchnych, przepuszczalnych i szybko się

ogrzewających, o dobrych stosunkach powietrzno-wodnych. Najodpowiedniejsze są gleby
ś

rednio zwięzłe, o składzie piasków gliniastych mocnych. Ziemniak jest tolerancyjny

w stosunku  do  odczynu  gleby.  Optymalne  pH  wynosi  5,5–6,5.  Spadek  plonu  moŜna
zaobserwować,  gdy  pH  spada  poniŜej  5,  odczyn  powyŜej  6,5  pH  sprzyja  poraŜeniu  bulw
parchem zwykłym. Ziemniak plonuje równieŜ dobrze na lŜejszych glebach pod warunkiem, Ŝe
dobre  są  warunki  wilgotnościowe  w  okresie  wegetacji.  Nie  znosi  gleb  cięŜkich,  zwięzłych,
zimnych i podmokłych.

Topinambur udaje się na glebach średnio zwięzłych, przewiewnych, o duŜej zasobności

składników pokarmowych i dostatecznej wilgotności. MoŜe być uprawiany na gorszych
stanowiskach, mniej przydatnych do uprawy ziemniaków. Słabo plonuje na glebach
podmokłych i kwaśnych.

Burak cukrowy wymaga gleb Ŝyznych, zasobnych w substancję próchniczną i składniki

mineralne, gleb głębokich o uregulowanych stosunkach powietrzno-wodnych oraz o duŜej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zdolności do zatrzymywania wody, o odczynie zbliŜonym do obojętnego (pH 6,5–7,0).
Dobrze plonuje na glebach alkalicznych. Najodpowiedniejszym kompleksem pod uprawę
buraka cukrowego jest pszenny bardzo dobry, pszenny dobry, Ŝytni bardzo dobry.

Burak pastewny wymaga gleb wilgotniejszych, chociaŜ mogą być o płytszej warstwie

ornej. Źle plonuje na glebach zbyt przewiewnych (okresowo za suchych) oraz zlewnych.
Podobnie jak burak cukrowy ma równieŜ duŜe wymagania co do pH gleby.

Marchew najlepiej udaje się na glebach lŜejszych, gliniasto-piaszczystych pod

warunkiem, Ŝe mają uregulowane stosunki wodne. Nieodpowiednie są gleby cięŜkie,
podmokłe i kamieniste. Optymalne pH dla marchwi wynosi 5,5–6,5. Na glebach kwaśnych
(pH poniŜej 5), rośliny giną).

Brukiew udaje się na glebach Ŝyznych, gliniastych, równieŜ na nowinach i torfach, na

glebach o odczynie pH 5,4–7,2.

Rzepa ścierniskowa nie jest rośliną wymagającą w stosunku do gleb, lepiej jednak

plonuje na glebach odchwaszczonych, pod jej uprawę nadają się gliniasto-piaszczyste lub
piaszczysto-gliniaste, Ŝyzne. Nieodpowiednie są gleby bardzo bogate w azot i zbyt zwięzłe.

Rośliny motylkowe strączkowe (gruboziarniste)

Rośliny strączkowe naleŜą do rodziny botanicznej motylkowych. Znaczenie gospodarcze

i  walory  przyrodnicze  tych  roślin  są  duŜe,  jednak  areał  uprawy  w  ostatnich  latach  nie
przekracza  1%.  Nasiona  roślin  strączkowych  są  duŜe  i  zawierają  najwięcej  białka  spośród
wszystkich roślin uprawnych. W zaleŜności od gatunku i warunków uprawy zawartość białka
w  nasionach  waha  się  od  20  do  42%,  podczas  gdy  w  ziarnie  zbóŜ  wynosi  przeciętnie  9  do
18%.  Niektóre  gatunki  zawierają  równieŜ  duŜo  tłuszczu.  Wartość  biologiczna  białka
strączkowych  jest  znacznie  wyŜsza  od  białka  zbóŜ,  dzięki  temu  dostarczają  cennej  paszy,
a niektóre stanowią poŜywienie dla ludzi oraz są wykorzystywane w przemyśle spoŜywczym.
Roślinami  typowo  jadalnymi  są:  fasola,  groch  jadalny,  bób,  soja,  soczewica,  a  pastewnymi
łubiny,  groch  pastewny  (peluszka)  i  wyki.  Zielona  masa  tych  roślin  jest  równieŜ  cenną
wysokobiałkową paszą objętościową dla zwierząt.

Rośliny strączkowe wywierają korzystny wpływ na właściwości fizyczne i Ŝyzność gleby.

Dzięki symbiozie tych roślin z bakteriami asymilującymi wiązany jest wolny azot z powietrza,
który wykorzystują do budowy swoich organizmów, wzbogacają glebę w ten składnik, a same
prawie nie wymagają nawoŜenia azotem.

Rośliny strączkowe plonują znacznie niŜej niŜ zboŜa. Przyczyną duŜej zmienności

plonowania są zakłócenia rozwoju i nierównomierne dojrzewanie, wywołane niesprzyjającym
rozkładem opadów oraz niewłaściwym doborem gleby i stanowiska.

Rośliny motylkowate grubonasienne uprawia się z przeznaczeniem na nasiona, zieloną

masę i zielony nawóz. Najkorzystniejszy skład nasion spośród wszystkich gatunków ma soja.
Ponadto nasiona niektórych roślin są bogate w tłuszcz np. łubin Ŝółty (4,4%) i soja (20,7%).
W nasionach roślin strączkowych zawarte są równieŜ substancje nieŜywieniowe.

Rośliny strączkowe przeznaczone na zieloną masę moŜna wysiewać w plonie głównym

i w międzyplonach. Mniej zawodne i wierniejsze w plonowaniu są mieszanki strączkowych.

Zieloną masę roślin strączkowych moŜemy przeznaczać na siano lub susz, z którego

sporządza się mączkę sienną.

Charakterystyka rolnicza roślin strączkowych

System korzeniowy u roślin motylkowatych grubonasiennych jest bardzo dobrze

rozwinięty. WyróŜnia się trzy typy korzeni:

−

system korzenia palowego, głębokiego, bardzo dobrze rozwiniętego, z małą ilością
korzeni bocznych (u łubinów),

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

system korzenia palowego, cieńszego, słabiej rozwiniętego, z duŜą ilością korzeni
bocznych (u bobiku, grochu i wyki),

−

system bardzo słabo rozwiniętego korzenia palowego z duŜą ilością korzeni bocznych
(u fasoli i soi).
W okresie wytworzenia 2, 3 liści następuje zahamowanie wzrostu części nadziemnej, a na

korzeniach pojawiają się zgrubienia, zwane brodawkami. Powstają one za przyczyną bakterii
asymilujących wolny azot z powietrza. Symbioza polega na tym, Ŝe rośliny korzystają z azotu
dostarczonego  przez  bakterie,  w  zamian  zaś  pozwalają  im  korzystać  z  produktów  asymilacji
potrzebnych  do  budowy  ich  organizmów.  Najintensywniejsze  współŜycie  przypada  na
początek  kwitnienia,  a  kończy  się  rozpadem  brodawek  i  przejściem  bakterii  do  gleby  pod
koniec kwitnienia.

Głęboki i silnie rozwinięty system korzeniowy roślin strączkowych przyczynia się do

rozluźnienia warstwy podornej gleby i tym samym ułatwia korzenienie się roślinom
następczym. Ponadto strączkowe pobierają składniki pokarmowe (P, K, Mg, Ca) z głębszych
warstw gleby, niedostępnych dla innych roślin.

Odgrywają waŜną rolę w zmianowaniu jako rośliny przerywające częste następstwo zbóŜ,

ograniczając występowanie chorób przenoszonych za pośrednictwem gleby.

Łodyga roślin strączkowych zbudowana jest z węzłów i międzywęźli, których długość

wiadczy o wysokości rośliny i o jej wiotkości.

Łodygi sztywne wytwarzają łubiny, bobik, soja i niektóre formy fasoli, łodygi wiotkie

wytwarzają wyki, groch, lędźwian i niektóre formy fasoli. Najwięcej rozgałęzień wytwarza
łubin, wyka, lędźwian, fasola i soja, natomiast bobik i groch rozgałęzia się bardzo rzadko.

Liście roślin strączkowych są złoŜone, zaopatrzone w dwa przylistki znajdujące się

u nasady ogonka. WyróŜnia się trzy typy liści: palczaste – występują u łubinów, pierzaste –
występują u wyk, grochów, bobiku i lędźwianu, trójlistkowe – występują u fasoli i soi.

Kwiatostanem jest grono. Wielokwiatowe grona wytwarzają łubiny, fasola, soja, bobik

i wyka  kosmata,  a  groch,  wyka  siewna  i  lędźwian  wytwarzają  grona  dwukwiatkowe.  Kwiat
jest  zbudowany  z  zielonego  kielicha  i  pięciu  róŜnych  płatków.  Łubin  biały,  wąskolistny,
groch,  bobik,  wyka  siewna,  soja  i  fasola  są  samopylne,  ale  w  okresie  suszy  moŜe  dojść  do
obcopylności.  Natomiast  łubin  Ŝółty,  wyka  kosmata  i  lędźwian  są  roślinami  obcopylnymi,
zdarza się jednak samozapylenie.

Owocem motylkowych jest strąk wielonasienny, zbudowany z dwóch owocolistków

złączonych szwami. Takie cechy, jak podatność strąków na pękanie, kształt, wielkość, barwa
i liczba nasion są uzaleŜnione od gatunku i odmiany. Rośliny strączkowe charakteryzują się
nierównomiernością dojrzewania. Powodują ją długi okres kwitnienia szczególnie roślin
rozgałęziających się, jak równieŜ sprzyjająca temu niŜsza temperatura i duŜa wilgotność.

Nasiona strączkowych mają róŜną wielkość, kształt i barwę, wszystkie jednak posiadają

charakterystyczny znaczek który jest miejscem przyczepienia nasion do strąka. Nasiona są
zbudowane z okrywy nasiennej i zarodka, w skład którego wchodzą: dwa liścienie, łodyŜka
podliścieniowa, korzonek zarodkowy i pączek.

Rośliny motylkowate uprawiane na nasiona wymagają trochę wcześniejszego siewu niŜ

przeznaczone  na  zielonkę.  Najwcześniej  spośród  roślin  strączkowych  wysiewamy  grochy
i lędźwian  siewny,  przeznaczone  na  nasiona.  MoŜna  je  wysiewać  juŜ  w  trzeciej  dekadzie
marca  i  pierwszej  kwietnia.  Trochę  późniejszych  siewów  wymagają  bobik,  wyka  siewna
i łubiny. Uprawiane na nasiona powinny być wysiane w 1 lub 2 dekadzie kwietnia, natomiast
na  zieloną  masę  nawet  w  3  dekadzie  kwietnia.  Opóźnienie  terminu  siewu  o  kilkanaście  dni
w stosunku  do  siewu  z  przeznaczeniem  na  nasiona  sprzyja  tworzeniu  organów
wegetatywnych.  Głębokość  przykrycia  glebą  nasion  po  siewie  uzaleŜniona  jest  od  typu

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

kiełkowania rośliny. Najgłębiej powinny być umieszczone nasiona bobiku, grochu (6–8 cm)
i wyki (5–6 cm), natomiast łubinów, fasoli i soi płycej (3–4 cm).

Wymagania glebowe

Wymagania gatunków co do sprawności i Ŝyzności gleby są róŜne. Wśród roślin

strączkowych wyróŜniamy:

−

Rośliny o duŜych wymaganiach (bobik, groch siewny, wyka jara, fasola i soja)-wymagają
gleb  próchnicznych,  zasobnych  w  składniki  pokarmowe,  dobrze  utrzymujących  wilgoć,
o odczynie obojętnym lub zasadowym. Bobik, fasola i soja ze względów ekonomicznych
powinny  być  uprawiane  na  glebach  kompleksów  pszennego  bardzo  dobrego,  dobrego
i Ŝytniego  bardzo  dobrego.  Wyka  siewna  wymaga  Ŝyznych  gleb  kompleksów  pszennego
dobrego  i  Ŝytniego  bardzo  dobrego.  Do  uprawy  grochu  siewnego  najlepsze  są  gleby
o odczynie obojętnym kompleksów od pszennego bardzo dobrego do Ŝytniego dobrego.

−

Rośliny  o  średnich  wymaganiach  (łubin  biały,  wąskolistny,  groch  pastewny,  lędźwian
siewny)-wymagają  gleb  średnio  zwięzłych,  bielicowych,  brunatnych,  niezlewnych
i zmeliorowanych  o  pH  od  6–7.  Łubin  biały  ma  największe  wymagania  glebowe
i powinien  być  uprawiany  na  glebach  dobrze  utrzymujących  wodę  kompleksu  Ŝytniego
bardzo  dobrego.  Łubin  wąskolistny,  groch  pastewny  i  lędźwian  wymagają  gleb
kompleksów Ŝytniego bardzo dobrego i dobrego.

−

Rośliny o małych wymaganiach (łubin Ŝółty i wyka ozima)-odpowiednie do uprawy tych
roślin są gleby lekkie, piaszczyste o odczynie lekko kwaśnym. Łubin Ŝółty nie znosi gleb
obojętnych  i  zasadowych,  poniewaŜ  choruje  na  chlorozę.  Najodpowiedniejsze  dla  niego
pH  gleby  wynosi  od  5–6.  Najlepiej  plonuje  na  glebach  kompleksu  Ŝytniego  bardzo
dobrego  i  dobrego.  Uzasadniona  ekonomicznie  jest  równieŜ  jego  uprawa  na  glebach
kompleksu Ŝytniego słabego. Zaletą wyki ozimej są małe wymagania glebowe, chociaŜ na
mocniejszych glebach plonuje wyŜej. Ze względów ekonomicznych gatunek ten powinien
być uprawiany na glebach kompleksów Ŝytniego dobrego i słabego, poniewaŜ uprawiany
na zbyt Ŝyznych glebach przedłuŜa wegetację i dojrzewanie.

Rośliny motylkowe pastewne (drobnoziarniste)

Rośliny motylkowate drobnonasienne uprawia się przede wszystkim w celu pozyskania

wysokobiałkowej paszy. MoŜe ona być skarmiana bezpośrednio lub słuŜyć jako surowiec do
przerobu na siano, susz, mączkę sienną, kiszonkę i jako dodatek do pasz węglowodanowych.
Rośliny te w niewielkim stopniu uprawia się w celu pozyskania nasion, jest to bardzo słaby
punkt polskiego nasiennictwa. MoŜe teŜ być praktykowana uprawa roślin drobnonasiennych
na zielone nawozy, ale nasiona są dość drogie i jest to w większości nieekonomiczne.

W ostatnich latach nastąpił znaczny spadek powierzchni uprawy roślin motylkowatych

drobnonasiennych. Wynika to głównie ze spadku pogłowia zwierząt przeŜuwających,
z ograniczonych moŜliwości przerobu roślin na wysokobiałkowe pasze oraz z wprowadzania
na rynek importowanych koncentratów.

Jednak w dobie poszukiwania tanich źródeł białka w Ŝywieniu zwierząt, rośliny

motylkowate drobnonasienne mogą stać się alternatywą dla innych drogich pasz. Największe
znaczenie  w  warunkach  polskich  ma  koniczyna  czerwona.  Jej  udział  w  ogólnej  powierzchni
uprawy omawianej grupy roślin kształtuje się na poziomie około 75%. Lucerna mieszańcowa i
siewna  oraz  koniczyna  biała  zajmują  20%,  a  pozostałe  rośliny  5%  powierzchni.
W najbliŜszych  latach  naleŜy  się  spodziewać  wzrostu  areału  uprawy  tej  grupy  roślin,  gdyŜ
obserwowany  jest  wzrost  zainteresowania  nauki  i  praktyki  krajów  zachodnioeuropejskich
gospodarką  płodozmienną,  gdzie  rośliny  motylkowate  są  podstawą  prawidłowo  ułoŜonego
zmianowania

zalecanego

dla

integrowanego

systemu

produkcji

roślinnej,

jak

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

i obowiązującego  w ekologicznym  systemie rolnictwa. RównieŜ w Polsce zainteresowanie tą
grupą  roślin  uprawnych  wzrasta,  zarówno  w  nauce,  jak  i  praktyce,  czego  przejawem  są
organizowane  konferencje,  dotyczące  gospodarki  płodozmiennej,  oraz  notowany  wzrost
areału gospodarstw ekologicznych.

Rośliny motylkowate drobnonasienne są zróŜnicowane pod względem trwałości.

WyróŜnia się tu rośliny jednoroczne, dwuletnie i wieloletnie. Większość z nich odznacza się
wielokośnością w jednym okresie wegetacyjnym. W zaleŜności od gatunku, tempa wzrostu
i intensywności uŜytkowania moŜna zebrać od 2 do 5 pokosów zielonki.

Większość roślin pochodzi z rejonu Morza Śródziemnego i Azji, a do Polski dotarły

w róŜnych  okresach.  Najwcześniej,  bo  juŜ  na  przełomie  XV  i  XVI  wieku,  zaczęto  uprawiać
lucernę  pod  nazwą  „trawa  medycka”.  W  XVII  wieku  sprowadzono  koniczynę  czerwoną,
w XIX  lucernę  chmielową  i  nostrzyk  biały.  Najmłodszymi  roślinami  uprawy  polowej
w Polsce są: koniczyna perska, aleksandryjska i rutwica wschodnia.

Rośliny motylkowate Ŝyją w symbiozie z bakteriami brodawkowymi, które asymilują azot

atmosferyczny. Istnieje kilka szczepów bakterii, które są charakterystyczne dla
poszczególnych gatunków roślin i tylko z nimi są zdolne nawiązać symbiozę. Ilość azotu, jaką
są w stanie związać bakterie, moŜe się wahać od 20 do 700 kg na hektar rocznie, w zaleŜności
od właściwości szczepu bakterii i warunków środowiska.

Bakterie te po zaspokojeniu swoich potrzeb i potrzeb roślin motylkowatych pozostawiają

resztę azotu w glebie. Największych ilości azotu dostarczają lucerny, koniczyny, nostrzyk,
komonica, esparceta i seradela.

Rośliny następcze w związku z tym nie potrzebują nawoŜenia azotowego. Właściwość ta

została wykorzystana w praktyce rolnictwa ekologicznego, gdzie uprawami roślin
motylkowatych zastępuje się nawoŜenie azotem mineralnym oraz w rolnictwie integrowanym,
aby ograniczyć zuŜycie tych nawozów, gdyŜ obok względów ekonomicznych bierze się tu pod
uwagę ochronę środowiska. Większość tych roślin dzięki temu, Ŝe wytwarza obfity system
korzeniowy prowadzi do zwiększenia zawartości substancji organicznej w glebie, a co za tym
idzie, wpływa na podnoszenie Ŝyzności gleby, zwiększa się zawartość próchnicy.

Rośliny motylkowate, szczególnie gdy są uprawiane z trawami, poprawiają strukturę

gleby, a tym samym stosunki wodno-powietrzne. Gleby te są lepiej napowietrzane i wykazują
większą  retencję  wodną.  Stworzone  są  w  ten  sposób  korzystne  warunki  rozwoju  dla
wszystkich  roślin  uprawnych,  jak  i  dla  drobnoustrojów  glebowych,  które  spełniają  z  kolei
wiele  waŜnych  funkcji  ekologicznych  (rozkładają  pestycydy  do  związków  nietoksycznych,
mogą powodować zmiany aktywności metali cięŜkich, przeciwdziałają występowaniu bakterii
chorobotwórczych roślin).

Dzięki wytwarzaniu głębokiego systemu korzeniowego znana jest zdolność tych roślin

(zwłaszcza  lucerny)  do  likwidowania  „podeszwy  płuŜnej”  i  zagęszczenia  podglebia. Dlatego
teŜ  lucernę  określa  się  mianem  „pługa  biologicznego”.  Uprawa  roślin  motylkowatych
przyspiesza  infiltrację  wód  opadowych  w  głąb  gleby.  Głęboki  system  korzeniowy  butwiejąc
pozostawia  w  glebie  kanały,  którymi  woda  przemieszcza  się  w  glebie.  Natomiast  w  czasie
braku opadów doprowadzane jest przez nie powietrze do gleby.

Rośliny motylkowate przeciwdziałają wypłukiwaniu z górnych warstw gleby składników

pokarmowych,  przede  wszystkim  wapnia.  Mają  one  głębokie  systemy  korzeniowe  i  dzięki
temu  wypłukiwane  w  głąb  profilu  glebowego  składniki  pokarmowe  są  pobierane
i wprowadzane do roślin, gdzie przemieszczają się do wyŜszych partii korzenia, jak i pędów
nadziemnych.  Z  resztkami  poŜniwnymi  składniki  te  pozostają  w  warstwie  uprawnej  roli.
Rośliny  motylkowate  odgrywają  duŜą  rolę  w  zapobieganiu  erozji  gleb,  przeciwdziałają
zmywaniu  warstwy  urodzajnej.  Bardzo  dobrze  ocieniają  glebę,  chroniąc  ją  przed

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

niekorzystnymi czynnikami atmosferycznymi, które powodują niszczenie gruzełkowatej
struktury gleby.

Rośliny motylkowate oddziaływają równieŜ estetyzująco na środowisko. Wykazują się

róŜnorodnością kolorystyczną i aromatyczną, co podnosi walory krajobrazowe. Są źródłem
tzw. poŜytku (nektar i pyłek), który pszczoły przerabiają na miód.

Niektóre z roślin mają działanie terapeutyczne (esparceta siewna, przelot pospolity,

koniczyny biała i czerwona, lucerna siewna) i dietetyczne (kwiaty przelotu, koniczyny
czerwonej, lucerny i rutwicy wschodniej). W kosmetyce i perfumerii wykorzystuje się
nostrzyk, przelot, lucerny i koniczynę czerwoną.

W czasie wzrostu roślin motylkowatych drobnonasiennych wyróŜnia się osiem faz

rozwojowych.  Pełny  ich  przebieg  w  ciągu  pierwszego  roku  u  większości  roślin  zachodzi
jedynie przy uprawie na nasiona. JeŜeli jednak wystąpią niesprzyjające warunki pogodowe, to
w  przypadku  roślin  wieloletnich  nasiona moŜna uzyskać dopiero w drugim lub trzecim roku
uŜytkowania.  W  kolejnych  latach  uprawy  rozwój  roślin  wieloletnich  rozpoczyna  się  od  fazy
rozetki lub formowania pędów, natomiast po kaŜdym pokosie od fazy formowania pędów.

Fazy rozwojowe:

−

kiełkowanie,

−

wschody,

−

rozeta,

−

formowanie i wydłuŜanie pędów,

−

pąki kwiatowe,

−

kwitnienie,

−

wykształcanie owoców i nasion,

−

dojrzewanie.
Temperatura i wilgotność gleby istotnie wpływają na przebieg poszczególnych faz

rozwojowych. Rośliny motylkowate drobnonasienne mają duŜe wymagania wodne. Rośliny te
mają wysokie współczynniki transpiracji. Na wyprodukowanie jednej jednostki suchej masy
zuŜywają dwa razy więcej wody niŜ rośliny zboŜowe.

Najmniej wytrzymała na mróz jest koniczyna inkarnatka, która wymarza przy braku

niegu w temperaturze 8–10°C poniŜej zera.

Charakterystyka roślin motylkowatych drobnonasiennych

System korzeniowy roślin motylkowatych drobnonasiennych składa się z silnego korzenia

głównego i korzeni bocznych. MoŜe on sięgać do znacznych głębokości, ale zaleŜy to od
wielu czynników, między innymi od gatunku. WyróŜnia się dwie grupy roślin o róŜnej
długości korzenia:

−

rośliny głęboko korzeniące się, jak: lucerna mieszańcowa, esparceta, nostrzyk, koniczyna
czerwona i komonica; korzenie tych roślin sięgają do głębokości 2 m, natomiast
kilkuletniej lucerny mogą dochodzić do 10 m; dlatego teŜ, rośliny te są bardziej
wytrzymałe na suszę, gdyŜ korzystają z wody w głębszych warstwach gleby,

−

rośliny  płycej  korzeniące  się,  do  których  naleŜą:  lucerna  chmielowa,  koniczyny:
białoróŜowa,  biała,  inkarnatka,  perska  oraz  seradela  i  rutwica.  Korzenie  tej  grupy  roślin
osiągają głębokość 50–60 cm, czasami 2 m.
Wielkość  masy  korzeniowej  oraz  głębokość,  na  jaką  ona  sięga  i  rozmieszczenie  jej

w profilu glebowym zaleŜy nie tylko od gatunku, ale równieŜ od nawoŜenia gleby i jej
wilgotności oraz od czasu uŜytkowania. Najwięcej korzeni rozrasta się w warstwie zasobnej
w składniki pokarmowe oraz wilgoć. W części ornej gleby znajduje się około 70–85 % masy

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

korzeniowej. Wraz z uŜytkowaniem zmienia się udział korzeni na róŜnych głębokościach
profilu glebowego.

Koniczyna biała i komonica zwyczajna mają zdolność wytwarzania korzeni

przybyszowych, które wyrastają z węzłów płoŜących się łodyg. Dzięki temu rośliny są mało
wraŜliwe na przygryzanie, przerywanie i przydeptywanie pędów, co nawet sprzyja ich
lepszemu ukorzenieniu.

Bardzo istotnym elementem w budowie roślin motylkowatych drobnonasiennych jest

szyjka korzeniowa. Jest to zgrubiała dolna część łodygi głównej bezpośrednio przechodząca w
korzeń. Stanowi ona magazyn składników pokarmowych, przede wszystkim węglowodanów,
co  w  duŜej  mierze  ma  wpływ  na  mrozoodporność.  Na  szyjce  korzeniowej  znajduje  się  duŜa
liczba  pączków,  z  których  co  roku  wyrastają  pędy  nadziemne.  JuŜ  w  pierwszym  roku  przed
zimą, na skutek kurczenia się korzeni następuje wciąganie szyjki pod powierzchnię gleby.

Łodygi roślin motylkowatych drobnonasiennych mogą być:

−

wzniesione, prosto stojące; wytwarzają je koniczyny: czerwona, białoróŜowa, perska,
inkarnatka, lucerna siewna, esparceta, nostrzyk i przelot,

−

wzniesione i pełzające; wytwarza je lucerna chmielowa i mieszańcowa, koniczyna biała,
komonica i seradela.
W większości łodygi tych roślin silnie się rozgałęziają od dołu, niektóre w górnej części.

Na przekroju poprzecznym mogą być okrągłe lub kanciaste, gładkie lub omszone, wewnątrz
puste lub wypełnione miękiszem.

Liście są złoŜone:

−

trójlistkowe, występują u koniczyn, lucern, nostrzyka

−

trój- pięciolistkowe, występują u komonicy

−

pięcio- siedmiolistkowe, występują u lucerny odmiany Legend

−

nieparzystopierzaste, występują u esparcety, seradeli, rutwicy.
Typy kwiatostanów:

−

główka, która jest okrągła lub podłuŜna, mniej lub bardziej zbita – występuje u koniczyn,
komonic i przelotu.

−

grono, które jest mniej lub bardziej luźne i wydłuŜone – występuje u lucerny esparcety,
nostrzyka, seradeli i rutwicy.
Budowa kwiatu jest typowa dla rodziny motylkowatych. Są one obcopylne, zapylane

przez owady (pszczoły miodne, trzmiele, dzikie pszczoły).

U niektórych z nich moŜe w znacznym stopniu wystąpić samopylność (nostrzyk,

koniczyna inkarnatka i biała), natomiast seradela jest głównie samopylna.

Owocem jest strąk jedno- lub wielonasienny, róŜnego kształtu i wielkości, zaleŜnie od

gatunku.

Nasiona są zróŜnicowanie pod względem wielkości, kształtu i barwy. Składają się

z łupiny nasiennej i zarodka, są bezbielmowe. Zarodek zbudowany jest z łodyŜki, korzonka
i dwóch liścieni.

Wymagania glebowe

Motylkowate drobnonasienne to grupa roślin dość zróŜnicowana pod względem wymagań

glebowych.  Największe  wymagania  mają  koniczyny:  czerwona,  białoróŜowa  i perska  oraz
lucerna  mieszańcowa.  Najodpowiedniejsze  gleby  dla  tych  roślin  to:  czarnoziemy,  czarne
ziemie,  brunatne,  głębokie  rędziny,  pseudobielicowe  powstałe  z  lessów,  średnie  mady.
Ś

rednie wymagania glebowe mają koniczyny: biała, inkarnatka i aleksandryjska oraz lucerna

chmielowa, komonica i esparceta. Wymagają gleb lŜejszych od wyŜej wymienionych, średnio
zwięzłych, gliniasto-piaszczystych. Nieodpowiednie dla tych dwóch grup roślin są gleby
bardzo lekkie, piaszczyste oraz torfowe. Bardzo charakterystyczne wymagania ma esparceta.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Powinna  być  uprawiana  na  glebach  wapiennych,  płytkich  rędzinach  i  wówczas  jej  trwałość
moŜe  dochodzić  do  kilkunastu  lat.  Mogą  to  być  gleby  kamieniste,  suche,  mające
kilkunastocentymetrową  warstwę  uprawną.  Mniejsze  wymagania  glebowe  mają  nostrzyk,
przelot,  rutwica  wschodnia  i  seradela.  Nostrzyk  i  przelot  rosną  na  glebach  lekkich,
piaszczystych,  ale  zasobnych  w  wapń,  a  rutwica  wschodnia  na  róŜnych  typach  gleb,  do
V klasy  bonitacyjnej  włącznie,  o  pH  powyŜej  5,5.  Seradela  dobrze  plonuje  na  glebach
piaszczystych,  lekkich,  ale  wilgotnych  o  odczynie  lekko  kwaśnym.  Gleby  zwięzłe,  łatwo
zaskorupiające się, podmokłe, wapienne nie nadają się do uprawy tej rośliny.

Rośliny motylkowate drobnonasienne w początkowym okresie rozwijają się bardzo

powoli.  Dlatego  teŜ  plantacje  naraŜone  są  na  zachwaszczenie.  Aby  ograniczyć  ten  problem,
naleŜy  bardzo  starannie  dobrać  stanowisko,  które  powinno  być  odchwaszczone,  przede
wszystkim  wolne  od  perzu  oraz  zasobne  w  łatwo  przyswajalne  składniki  pokarmowe.
Zapewniają to rośliny uprawiane na oborniku, przede wszystkim okopowe, gdyŜ prowadzona
jest  w  nich  intensywna  walka  z  chwastami.  Gorszymi  roślinami  przedplonowymi  są  zboŜa.
Przedplonem dla koniczyny czerwonej, lucerny mieszańcowej i siewnej moŜe być kukurydza.

Rośliny oleiste

Rośliny oleiste słuŜą do otrzymywania tłuszczów (olejów) roślinnych, które gromadzone

są w nasionach lub owocach. Zawartość ich przekracza zwykle 20%. Tłuszcze roślinne
stanowią około 70% światowej produkcji olejów. Rośliny oleiste są drugim po zboŜach,
najwaŜniejszym źródłem energii, zawartej w pokarmach spoŜywanych przez człowieka oraz w
paszy wykorzystywanej dla zwierząt gospodarskich.

Pomimo, Ŝe na świecie znanych jest ponad 200 gatunków roślin oleistych to jednak

w  krajach  klimatu  umiarkowanego,  takŜe  w  Polsce,  uprawia  się  ich  niewiele.  Deficyt
tłuszczów  w  krajach  europejskich  w  czasie  I  i  II  wojny  światowej  spowodował  zwrócenie
uwagi na olej rzepakowy, jako produkt spoŜywczy, wcześniej wykorzystywano go wyłącznie
do oświetlania pomieszczeń. Dopiero po II wojnie światowej wzrosło zainteresowanie olejami
roślinnymi w Ŝywieniu człowieka.

Polska z udziałem 4,8% w światowej strukturze zasiewów rzepaku i rzepiku jest jednym

z największych producentów rzepaku w Europie

W naszym kraju na niewielką skalę uprawia się jeszcze inne rośliny oleiste, jak len

oleisty, słonecznik oleisty, gorczycę białą i sarepską, w małych ilościach gorczycę czarną,
dynię oleistą, lniankę i mak.

Otrzymany z roślin oleistych tłuszcz słuŜy wielorakim celom: jako olej jadalny lub po

przetworzeniu  jako  produkty  Ŝywnościowe  utwardzone  np.:  margaryny,  tłuszcze  kuchenne,
piekarskie i konserwujące. Szerokie zastosowanie mają równieŜ tłuszcze roślinne w technice.
UŜywane  są  między  innymi  do  wyrobu  farb,  lakierów,  pokostu,  mydła  i  środków  piorących.
Stosowane  bywają  w  przemyśle  kosmetycznym,  garbarstwie,  produkcji  lepiszczy,  kitów,
ś

rodków smarowniczych.

Rośliny oleiste naleŜą do klasy dwuliściennych. Większość z nich wchodzi w skład

rodziny kapustowatych.

Rośliny z grupy oleistych w zaleŜności od odmiany botanicznej moŜna uŜytkować jako

formy jare lub ozime, np.: rzepak, rzepik, lnianka albo wyłącznie jako jare, np.: gorczyca,
rzodkiew oleista, dynia.

Grupę roślin oleistych najliczniej reprezentują gatunki naleŜące do rodziny krzyŜowych.

Wspólną ich cechą wyróŜniającą jest zawartość w organach (nasionach, owocach) co najmniej
15–20% tłuszczu (oleju). Gatunki z rodziny krzyŜowych, złoŜonych i lnowatych gromadzą
tłuszcz głównie w dobrze rozwiniętych liścieniach. W naszych warunkach klimatycznych,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

jedne z nich mogą tworzyć formy ozime i jare, np.: rzepak, rzepik i lnianka, inne tylko formy
jare: gorczyce, rzodkiew oleista, len oleisty, słonecznik i inne.

W Polsce z roślin oleistych największą powierzchnię w uprawie zajmuje rzepak i rzepik

ozimy. Dostarczają one konsumentom i przemysłowi duŜą ilość tłuszczu.

Wspólną cechą roślin oleistych, naleŜących do wspólnej grupy jednorodnej, rodziny

krzyŜowych jest:

−

system korzeniowy, palowy, głęboko penetrujący glebę, z licznymi korzeniami bocznymi,

−

łodygi, walcowate, sztywne z wieloma rozgałęzieniami,

−

kwiaty, obupłciowe o 4 działkach kielicha, 4 płatkach korony, 6 pręcikach i słupka
powstałego z dwóch owocolistków, kwiatostan to grono lub baldachogrono,

−

owocem jest wielonasienna łuszczyna lub łuszczynka, wewnątrz której, wzdłuŜ,
umieszczana jest błoniasta przegroda. Po obu jej stronach znajdują się nasiona,

−

nasiona są bezbielmowe, zawierają duŜą ilość tłuszczu i białka. Mają barwę białą lub
brunatną.
W rozwoju roślin z rodziny krzyŜowych moŜna wyodrębnić następujące fazy rozwojowe:

−

wschody (kończą się wytworzeniem dwóch liści rozetowych),

−

formowania rozety,

−

tworzenia pędu kwiatowego i pąków kwiatowych,

−

kwitnienia,

−

dojrzałości (zielonej, technicznej i pełnej nasion),

Gatunki i krótka charakterystyka roślin oleistych uprawianych w Polsce

Rzepak ozimy naleŜy do rodzaju kapusta. Oprócz formy ozimej rzepak tworzy równieŜ

formę jarą. System korzeniowy – korzeń palowy, silny, długi dochodzący do 2,0 m, średnica
jego zmniejsza się łagodnie ku dołowi. Górna część korzenia jest tej samej średnicy co nasada
łodygi.  Na  korzeniu  głównym  występują  liczne  korzenie  boczne.  Łodyga  wysoka,  sztywna,
moŜe dorastać do 130–150 cm, u podstawy jest zdrewniała, bogato ulistniona. Rozgałęzienia
występują  na  górnej  części.  Pędy  boczne  odchylają  się  od  pędu  głównego  pod  kątem
większym  niŜ  45°.  Liście  dolne  są  ogonkowe,  pierzastodzielne,  górne  lancetowate.  Liście  są
zwykle  nagie  lub  na  nerwach  i  obrzeŜach  lekko  owłosione.  Kwiatostan  tworzy  luźne,
wydłuŜone grono. Pąki kwiatowe występują zwykle nad rozwiniętymi kwiatostanami. Kwiaty
są obupłciowe, koloru jasnoŜółtego. Owoc to łuszczyna, gładka, długości 5–10 cm, wewnątrz
przedzielona  błoniastą  przegrodą,  do  której  przyczepionych  jest  20–30  nasion.  Po  dojrzeniu
łuszczyna  pęka  i  nasiona  osypują  się.  Nasiono  rzepaku  ma  kształt  prawie  kulisty,  niekiedy
zniekształcony  na  skutek  zagęszczenia  w  łuszczynie.  Barwa  nasion  brunatnoczerwona
z odcieniem  połyskującym.  Średnica  nasion  około  1,8–2,8  mm.  Dojrzewanie  nasion  nie
przebiega  równomiernie.  Forma  ozima  rzepaku  ma  większe  nasiona  i  większą  zawartość
tłuszczu w nasionach niŜ forma jara.

Rzepik ozimy podobnie jak rzepak naleŜy do rodziny krzyŜowych, oprócz formy ozimej

tworzy  równieŜ  formę  jarą.  System  korzeniowy  palowy,  w  górnej  części  zgrubiały,  krótszy
i  delikatniejszy  niŜ  u  rzepaku  z  większą  ilością  rozgałęzień  bocznych.  Łodyga  dorasta  do
wysokości  100–130  cm,  posiada  pokrój  bardziej  zwarty  niŜ  u  rzepaku.  Liście  maj  kształt
jajowatym,  dolną  częścią  blaszki  liściowej  całkowicie  obejmują  łodygę,  są  na  ogół
pomarszczone.  Liści  rzepiku  nie  pokrywa  nalot  woskowy,  stąd  mają  barwę  intensywnie
zieloną. Od spodu blaszki liściowe są gęsto owłosione. Kwiatostan ma formę baldachogrona
i jest  bardziej  zwarty  niŜ  rzepaku.  Rozwijające  się  kwiaty  wyrastają  ponad  pąki  kwiatowe
(odwrotnie  niŜ  u  rzepaku).  Najpóźniej  zakwitają  najmłodsze  grona.  Barwa  kwiatów
siarkowoŜółta.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Owoc – łuszczyna dwukomorowa, wielonasienna, gładka lub chropowata. Wewnątrz,

wzdłuŜnie  podzielona  fałszywą  przegrodą,  do  której  jest  przytwierdzonych  15–25  nasion.
Długość  łuszczyny  około  3–8  cm.  Po  dojrzeniu  owoc otwiera się osypując nasiona. Nasiono
jest  kształtu  eliptycznie  kulistego,  nieco  mniejsze  niŜ  rzepaku,  brunatne  z  odcieniem
matowym. Nasiona rzepiku nie są gorzkie.

Lnianka siewna nazywana bywa teŜ lnicznikiem lub lnicą. NaleŜy do rodziny

krzyŜowych.  Jest  rośliną  jednoroczną.  W  uprawie  występują  formy  ozime  i  jare.  Częściej
jednak  spotyka  się  formy  jare.  System  korzeniowy-cienki,  wrzecionowaty  korzeń  palowy
o delikatnych korzeniach bocznych, dorastających do głębokości 40–60 cm. Łodyga – dorasta
do  120  cm  wysokości,  jest  prosta,  w  warunkach  polowych  rozgałęziona,  zwykle  w  górnej
części.  Dolną  część  łodygi  pokrywają  włoski,  podczas  gdy  część  górna  jest  naga.  Liście
o krótkich ogonkach, całkowicie ząbkowane. Liście wyrastające na łodygach są strzałkowate,
pokryte  krótkimi  włoskami.  Kwiatostan  to  wydłuŜone  grono  o  kwiatach  drobnych,
bladoŜółtych.  Owoc  (łyszczynka)  kształtu  gruszkowatego  długości  0,6–1,3  cm,  gładka,
wcześnie  drewniejąca,  przedzielona  wzdłuŜ  fałszywą  przegrodą,  do  której  przytwierdzonych
jest 8–10 nasion. Po dojrzeniu owoc pęka i nasiona się osypują. Nasiona są drobne, podłuŜnie
i owalnie spłaszczone, barwy jasnoŜółtobrunatnej lub czerwonobrunatnej.

Rośliny oleiste tworzące wyłącznie formy jare

Gorczyca jest rośliną naleŜącą do rodziny krzyŜowych. Jest rośliną jednoroczną

o  wielostronnym  zastosowaniu.  Uprawiana  bywa  na  paszę  zieloną  ze  strączkowymi  jako
roślina  podpierająca.  Uprawiana  na  nasiona.  Po  odzyskaniu  tłuszczu  z  nasion  powstają
makuchy, nieprzydatne na paszę. W Polsce częściej występuje w uprawie gorczyca sarepska i
spotykana  sporadycznie  gorczyca  czarna.  Najczęściej  jednak  w  kraju  uprawia  się  gorczycę
białą. Wszystkie wymienione gatunki gorczyc są roślinami jednorocznymi.

Rzodkiew oleista

Rzodkiew oleista nazywana takŜe chińską, naleŜy do rodziny kapustnych, jest rośliną

jednoroczną, dnia długiego. Spokrewniona jest z rzodkiewką, rzodkwią zwyczajną i rzodkwią
ś

wirzepą. Okres wegetacji wynosi od 95 do 110 dni.

Słonecznik zwyczajny

Słonecznik zwyczajny naleŜy do rodziny złoŜonych. Jest to roślina jednoroczna jara, dnia

krótkiego, o wegetacji trwającej od 120 do 140 dni. Uprawiany bywa jako roślina pastewna,
oleista i jadalna.

System korzeniowy słonecznika jest silnie rozwinięty. Korzeń główny moŜe wrastać do

1,5–2,5 m głębokości. Dodatkowo wytwarza liczne korzenie boczne i przybyszowe
przerastające glebę do 60–80 cm. Na większych głębokościach jest mniej korzeni bocznych.
W latach o mniejszej ilości opadów słonecznik tworzy silniejszy system korzeniowy.

Słonecznik ma łodygę prostą, wyrastającą u oleistego do 1,5 m wysokości, u pastewnego

do 3 m. Łodyga jest bogato ulistniona, pokryta rzadko rozmieszczonymi szorstkimi włoskami.
Liście  są  duŜe,  sercowate,  o  ostro  piłkowanych  brzegach,  pokryte  są,  podobnie  jak  łodyga,
krótkimi  szorstkimi  włoskami.  Liście  osadzone  są  na  łodydze  na  długich  ogonkach,  u  dołu
mniejsze,  u  góry  naprzemianległe  o  długości  30–40  cm.  Liście  szczytowe  stanowią  osłonę
kwiatostanu.

Kwiatostan to wielokwiatowy koszyczek nazywany główką. Szczytowa część łodygi

przechodzi w dno kwiatowe, które z kwiatkami tworzy tarczę. Kwiaty są dwojakiego rodzaju.
DuŜe, brzeŜne, Ŝółtopomarańczowe są zwykle bezpłciowe i nie owocują. Wewnętrzne

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

obupłciowe nazywane rurkowatymi, stanowią główną część kwiatostanu, są one mniejsze
koloru Ŝółtego i owocują. Jedna roślina wytwarza zwykle do tysiąca kwiatów.

Owoc ma kształt jajowata zakończona klinowato, na bokach spłaszczona na skutek ścisku

owoców w koszyczku.

Nasiono ma kształt jajowaty i jest spłaszczone. Górną rozszerzoną część stanowią

liścienie.

Fazy rozwojowe i wymagania glebowe

Rośliny oleiste fazę kiełkowania i wschodów rozpoczynają przy stosunkowo niskiej

temperaturze, i tak minimalna temperatura kiełkowania rzepaku, gorczycy i lnianki siewnej to
1 °C, rzepiku 3°C, lnu 4°C. Największe wymagania termiczne ma słonecznik, roślina późnego
siewu, wymaga temperatury 4-6°C. Wymienione rośliny dobrze tolerują przymrozki wiosenne
bez trwałych uszkodzeń, len, rzepak jary i słonecznik do -4°C, a gorczyca do -6°C. Optymalna
temperatura  kiełkowania  jest  większa  i  na  przykład  dla  rzepaku  ozimego  i  rzepiku  (roślin
letniego  siewu)  wynosi  25–30°C.  W  temperaturach  optymalnych,  przy  dostatecznej
wilgotności,  rośliny  kiełkują  szybko,  bo  juŜ  po  3  dniach.  Najczęściej  jednak  po  tygodniu.
Rzepak  jary  siany  w  rolę  zimną  kiełkuje  2–3  tygodnie.  Nasiona  oleistych  kiełkując  mogą
wchłonąć 50% wody w stosunku do masy nasion. Rozwijając się tworzą korzonek zarodkowy
i  kiełek.  Pełnię  wschodów  określa  się  wówczas,  gdy  na  polu  widoczne  są  rzędy  siewek.
Oleiste ozime krzyŜowe do fazy uformowania rozety składającej się z 8–10 liści nie mają zbyt
duŜych  wymagań  wodnych.  W  okresie  jesieni  często  występujące  rosy  łagodzą  niedobory
wilgoci.  Okres  umiarkowanej  suszy  stymuluje  rozwój  systemu  korzeniowego.  Jesienne
niedobory wody nie wywierają istotnego wpływu na zawartość tłuszczu w nasionach.

Zahamowanie wegetacji jesiennej następuje, gdy temperatury dobowe spadają do 5-6°C.

Na przedzimiu rośliny przechodzą procesy adaptacyjne, uodparniające je na działanie niskich
temperatur. Okres ten obejmuje dni z temperaturą poniŜej 2°C.

okresie

zimy

następują

wewnętrzne

zmiany

fizjologiczo-biochemiczne

zapoczątkowanie tworzenia organów generatywnych. Optymalna ilość opadów dla tego

okresu wynosi 110–150 mm i najlepiej jest, jeśli są one równomiernie rozłoŜone w czasie.
DuŜe znaczenie dla bilansu wodnego gleby ma powolne topnienie pokrywy śniegowej
i nagromadzenie wody w glebie.

Rzepak ozimy jest wraŜliwy na duŜe mrozy przy małych opadach śnieŜnych, lepiej znosi

to rzepik ozimy, gdyŜ nie tworzy on przed zimą łatwo przemarzających pędów kwiatowych,
jest więc bardziej zimotrwały.

DuŜe straty na plantacjach oleistych ozimych powstają w czazie wystąpienia nagłych

i silnych mrozów po ciepłej i łagodnej jesieni lub po „huśtawkach” termicznych w czasie
zimy. Dobrze rozwinięte i zahartowane rośliny mogą pod 8–10 cm okrywą śnieŜną
przetrzymać temperaturę powietrza nawet poniŜej -25°C.

Na przedwiośniu, w miarę ocieplania, następuje rozbudzenie roślin z okresu anabiozy

zimowej i powyŜej temperatur dobowych 5°C wznowienie wegetacji. Zaczyna się powolny,
ale systematyczny rozwój systemu korzeniowego.

W okresie wiosenno-letnim najdotkliwsze są braki wody u roślin oleistych oprócz

słonecznika i lnianki, w fazie wydłuŜania łodyg, pąkowania i dojrzewania. Susze w okresie
kwitnienia powodują obniŜenie plonu nasion, natomiast w okresie dojrzewania obniŜają
zawartość tłuszczu w nasionach, nawet u lnianki.

Spośród roślin oleistych największe wymagania glebowe mają: rzepak ozimy i jary,

rzepik ozimy i jary i gorczyce. Wymagają one gleb Ŝyznych, urodzajnych o moŜliwie
największej miąŜszości, zasobnych w próchnicę, wody i składniki pokarmowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Na glebach organicznych roślinom grozi niebezpieczeństwo przemarznięcia w okresie

kwitnienia na skutek późnych przymrozków.

Rzepak ozimy nie toleruje gleb cięŜkich, o podłoŜu słabo przepuszczalnym, reaguje

negatywnie na wodę zastojową. Nieodpowiednie pod uprawę są takŜe gleby kwaśne
i piaszczyste.

Gorczycę białą moŜna uprawiać na terenie całego kraju. Pod gorczycę sarepska czarną

oraz  rzodkiew  oleistą  najlepiej  nadają  się  rejony  uprawy  rzepaku  jarego.  MoŜna  je  uprawiać
z  dobrym  skutkiem  na  glebach  zasobnych  w  wapń,  gliniastych  i  piaszczysto-gliniastych,
a takŜe  murszach  i  torfach  niskich.  Gorczyce  nie  znoszą  gleb  kwaśnych  i  podmokłych.  Pod
względem  wymagań  glebowych  gorczyc  moŜna  uszeregować:  najmniejsze  wymagania  ma
gorczyca biała, większe sarepska, a największe gorczyca czarna.

Pod rzodkiew oleistą uprawianą w międzyplonach ścierniskowych mogą być

przeznaczone lŜejsze gleby i rejony o mniejszej ilości opadów.

Mniejsze wymagania glebowe ma len oleisty. Najlepiej plonuje jednak na rędzinach

i glebach czarnoziemnych, glebach brunatnych i madach. Uprawy zawodzą na glebach
cięŜkich ubogich w wapń.

Pod uprawę maku oleistego nadają się gleby pszenne i pszenno-Ŝytnie. Z ograniczeniami

moŜe być uprawiany na glebach kompleksu Ŝytniego dobrego.

Najmniejsze wymagania ma lnianka i słonecznik. Formy ozime lnianki moŜna uprawiać

na glebach Ŝytnich. Nieodpowiednie są zlewne, bezstrukturalne gleby gliniaste ilaste.

Słonecznik moŜe być z dobrym skutkiem uprawiany na glebach Ŝytnich zdrenowanych,

o przepuszczalnym podglebiu i odczynie 6,6–7,2.

Pomimo, Ŝe w grupie roślin oleistych występują gatunki znacznie róŜniące się

oddziaływaniem na glebę, to jednak wspólną ich cechą są duŜe wymagania co do sprawności
i zasobności gleby w składniki pokarmowe. Niezbędne składniki mogą być im dostarczane
wyłącznie w postaci nawozów mineralnych, które dobrze wykorzystują, zwłaszcza gatunki
z rodzaju kapustnych.

Rośliny oleiste nie znoszą gleb zakwaszonych, o zniszczonej strukturze ubogich

w próchnicę  i  zachwaszczonych.  Z  tego  powodu  naleŜy  uprawiać  je  na  glebach  sprawnych,
dobrze przygotowanych do przyjęcia drobnych nasion. Jednym z waŜniejszych celów uprawy
przedsiewnej  jest  głębokie  spulchnienie  i  zapewnienie  dobrej,  gruzełkowatej  struktury.
Strukturalna  i  osiadła  gleba  zapewnia  szybkie  skiełkowanie  nasion,  równomierne  wschody
i szybki równomierny rozwój roślin.

Rośliny włókniste

Do roślin włóknistych uprawianych w naszym klimacie zaliczamy len zwyczajny

i konopie siewne. Na świecie dominującą rolę zajmuje bawełna (ok. 90%), ponadto uprawia
się jeszcze jutę i sizal.

Powierzchnia uprawy lnu w Polsce w ostatnich latach jest dość stabilna i waha się

w granicach 5 tys. ha. Jednak jeszcze kilkanaście lat temu areał uprawy lnu był kilkakrotnie
większy. W ostatnich latach XX wieku znaczenie lnu systematycznie malało w związku ze
wzrostem

importu

bawełny,

znacznie

tańszej

produkcji

oraz

masowym

rozpowszechnieniem włókien syntetycznych.

Z włókna lnianego uzyskuje się przędzę, która uŜywana jest do produkcji przeróŜnych

tkanin, szczególnie przydatnych do wyrobu bielizny osobistej, pościeli i obrusów, a takŜe
róŜnego rodzaju tkanin dekoracyjnych. Gorszej jakości włókno uŜywane jest jako materiał
uszczelniający przewody hydrauliczne.

Len jest jednoroczną rośliną jarą. System korzeniowy lnu włóknistego składa się

z cienkiego korzenia palowego i niezbyt licznych korzeni bocznych. Łodyga lnu włóknistego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

jest zwykle dłuŜsza niŜ oleistego i bardzo słabo rozgałęziona. Liście są bezogonkowe, wąsko
lancetowate,  osadzone  skrętolegle  na  łodydze.  Kwiaty  na  długich  szypułkach  wyrastają
z  rozgałęzień  wiechy  lub  w  gronach  z  osi  kwiatostanu.  Owocem  jest  torebka  kształtu
kulistego  lub  kulisto-jajowatego,  najczęściej  zawierająca  6–8  nasion.  Nasienie,  zwane
siemieniem  lnianym,  jest  spłaszczone,  ma  kształt  jajowaty  lub  owalny,  w  jednym  końcu  ze
szpiczastym dzióbkiem

Konopie podobnie jak len uprawiane były juŜ kilka tysięcy lat temu. Ojczyzną konopi jest

Azja Środkowa. Włókno konopne jest znacznie bardziej odporniejsze od lnianego na procesy
gnilne,  dlatego  stosuje się je do wyrobu płótna Ŝeglarskiego, namiotowego i lin. Przez wiele
lat  obserwowano  stałe  tendencje  do  zmniejszania  areału  uprawy  konopi  w  całej  Europie  ze
względu  na  wprowadzenie  zakazów  administracyjnych  (wykorzystywanie  niektórych
składników  rośliny  do  produkcji  narkotyków).  Wprowadzenie  do  produkcji  w  latach
dziewięćdziesiątych XX wieku odmian pozbawionych składników narkotycznych przywróciło
zainteresowanie  tą  rośliną.  Konopie  siewne  są  rośliną  jednoroczną,  jarą,  rozdzielnopłciową,
dwupienną  i  wiatropylną.  System  korzeniowy  składa  się  z  korzenia  palowego  sięgającego
niekiedy  do  2,5  metra  oraz  z  korzeni  bocznych,  w  zaleŜności  od  rodzaju  gleby,  silniej  lub
słabiej  rozwiniętych.  Łodyga  do  2  metrów  wysoka,  sztywna,  słabo  rozgałęziona,  pokryta
przylegającymi,  haczykowatymi,  szorstkimi  włoskami.  Liście  są  dłoniastosieczne,  złoŜone
z wąskolancetowatych  odcinków  o  ząbkowanych  brzegach.  Kwiatostanem  konopi  jest
osadzona  na  wierzchołku  rośliny  wiecha,  luźna  u  płaskoni  (kwiatostan  męski),  a  skupiona
i  silnie  ulistniona  u  głowaczy  (kwiatostan  Ŝeński).  Owocem  jest  orzeszek  barwy  jasnoszarej
do ciemnobrązowej.

Fazy rozwojowe i wymagania roślin włóknistych uprawianych w Polsce.
Len włóknisty jest rośliną dnia długiego. Wymaga w okresie wegetacji mało ciepła, ale

duŜo wody.

Wzrost i rozwój lnu włóknistego przebiega w pięciu fazach:

−

kiełkowanie i wschody – len kiełkuje w temperaturze około 4°C, a wschody na polu
pojawiają się przy temperaturze 8-10 C; młode siewki lnu znoszą bez uszkodzeń
przymrozki do -4°C,

−

jodełka – po około 40 dniach od siewu roślina osiąga postać tzw. jodełki o wysokości
około 10 cm; tempo wzrostu w tym okresie jest bardzo powolne,

−

formowanie łodyg – rozpoczyna się bardzo intensywny przyrost łodygi na długość;
w tym okresie roślina ma największe wymagania wodne,

−

pąkowanie i kwitnienie – rozpoczyna się w momencie ukazania się pąków kwiatowych,
po ok. 50–60 dniach od siewu i trwa około 20 dni; rośliny wymagają w tym okresie
słonecznej i ciepłej pogody,

−

dojrzewanie – wzrost łodygi zostaje zupełnie zahamowany, ale nadal obserwuje się
przyrosty na grubość; wykształcają się torebki nasienne i nasiona.
W okresie wzrostu konopi wyróŜniamy następujące fazy rozwojowe:

−

kiełkowanie – trwa do wykształcenia pierwszej pary liści; nasiona kiełkują juŜ
w temperaturze 1 °C i wytrzymują bez uszkodzeń obniŜenia temperatury do 5°C,

−

powolny wzrost – kończy się w momencie ukazania piątej pary liści,

−

szybki wzrost – w tym okresie rośliny wymagają wysokiej temperatury i duŜych ilości
wody; niedobór wody powoduje skrócenie roślin,

−

pąkowanie,

−

kwitnienie,

−

dojrzewanie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Szczególnie niekorzystne dla roślin w późniejszych okresach rozwojowych są: gradobicia

powodujące ścięcia, złamania lub uszkodzenia łodyg; huraganowe wiatry przyczyniające się
do splątania i otarć łodyg, a niekiedy nawet do ich złamania oraz woda utrzymująca się na
powierzchni gleby prowadząca juŜ po kilkunastu godzinach do obumierania całych roślin.

Len włóknisty wymaga gleb mineralnych w wysokiej kulturze o odczynie obojętnym lub

lekko kwaśnym. Najlepsze do uprawy lnu są gleby płowe wytworzone z piasków gliniastych
i glin, gleby brunatne oraz lekkie i średnie mady. Len nie udaje się na czarnoziemach,
czarnych ziemiach, torfach oraz cięŜkich madach i rędzinach.

Konopie wymagają gleb Ŝyznych i głębokich o odczynie obojętnym do lekko

zasadowego. Najlepiej udają się na czarnoziemach, czarnych ziemiach, madach oraz glebach
płowych wytworzonych z iłów, glin i lessów. Do uprawy konopi nadają się równieŜ niskie
torfy.

Rośliny specjalne uprawniane w regionie
Tytoń

Tytoń szlachetny jest gatunkiem jednorocznym. Pochodzi z Ameryki, a w Polsce zaczęto

uŜywać tytoniu na przełomie XVI i XVII wieku. Tytoń przywieziony do Europy
rozpowszechnił się jako uŜywka w formie papierosów, fajek i cygar. Nasiona zawierają ponad
40% tłuszczu i marginesowo ich część moŜe stanowić surowiec do produkcji oleju
znajdującego zastosowanie przy produkcji farb i lakierów.

W zaleŜności od sposobu uŜytkowania, wyróŜnia się kilka grup tytoni:

−

tytonie papierosowe jasne o najwyŜszych walorach jakościowych, słuŜące do produkcji
wysokogatunkowych papierosów,

−

tytonie papierosowe ciemne charakteryzują się duŜymi wymaganiami glebowymi
i nawozowymi, bujnym wzrostem i wysokimi plonami. Surowiec po wysuszeniu jest
jasnobrunatny,

−

tytonie cygarowe wymagają duŜej wilgotności powietrza, światła rozproszonego
i wysokiej temperatury,

−

–   machorka – rośliny pokrojem róŜnią się od tytoni papierosowych; surowiec, suszony
na  powietrzu,  jest  brunatny.  Obok  wyrobów  tytoniowych,  machorka  słuŜy  do  produkcji
nikotyny i kwasu cytrynowego.
Tytonie  uprawiane  u  nas  są  formami  jednorocznymi,  jarymi.  Wytwarzają  silnie

rozwinięty  system  korzeniowy  typu  wiązkowego,  z  licznymi  korzeniami  przybyszowymi.
Łodygi wyrastają do wysokości 1,5–2 m. Liście są siedzące kształtu eliptycznego, jajowatego
lub  lancetowatego,  całobrzegie.  Cała  roślina  pokryta  jest  gruczołowatymi  włoskami,
wydzielającymi aromatyczną substancję. Kwiaty posiadają koronę zrosłopłatkową, lejkowatą,
barwy róŜowej lub czerwonej. Zebrane są w skupione lub luźne baldachogrona. Owocem jest
dwukomorowa  wielonasienna  torebka.  Nasiona  bardzo  drobne,  brunatne,  o  nieregularnym
kształcie.

Machorka osiąga mniejszą wysokość, liście są grube, skórzaste, ciemnozielone, kształtu

jajowatego lub sercowatego, tępo zakończone. Płatki korony tworzą rurkę barwy
Ŝ

ółtozielonej. Kwiatostanem jest wierzchotka, owocem jajowata lub półkulista torebka.

Nasiona są większe niŜ u tytoni szlachetnych.

Tytonie mają szczególnie wysokie wymagania termiczne. Optymalna temperatura

w okresie dojrzewania liści wynosi 24–25°C, obniŜenie jej poniŜej 16°C wpływa ujemnie na
jakość surowca. Niebezpieczne dla tytoni są majowe i wrześniowe przymrozki, uszkadzające
rośliny. Rejony z duŜą częstotliwością gwałtownych opadów i o silnie wiejących wiatrach nie
są przydatne do uprawy tej rośliny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wymagania glebowe tytoni zaleŜą od ich typu uŜytkowego. Najlepszej jakości surowiec

tytoni jasnych otrzymuje się na glebach lŜejszych, kompleksu Ŝytniego – dobrego. Machorka
i tytonie papierosowe ciemne wymagają gleb próchnicznych, głębokich, przepuszczalnych,
zasobnych w składniki pokarmowe.

Tytonie papierosowe jasne uprawia się najczęściej po zboŜach, rzepaku i kukurydzy,

roślinach okopowych, a nawet po sobie. Tytonie ciemne i machorkę – w stanowisku po
okopowych i motylkowych. Ziemniaki i pomidory są złymi przedplonami, ze względu na
niebezpieczeństwo przenoszenia chorób wirusowych.

Uprawę roli pod tytoń wykonuje się tak jak pod rośliny okopowe. Rozsadę przygotowuje

się  w  ciepłych  inspektach.  Na  obsadzenie  1  ha  tytoniem  jasnym  naleŜy  przygotować  35–40
okien inspektowych, a tytoniem ciemnym – 25–30, machorką – 20 okien. Wysiew od 0,5 do
1,5 g na 1 okno (w zaleŜności od typu uŜytkowego) powinien nastąpić między 5 a 15 marca.
Rozsada gotowa do wysadzenia w pole powinna być zdrowa, silna, zahartowana. Wysadzanie
jej  następuje  po  wiosennych  przymrozkach.  W  początkowym  okresie  po  wysadzeniu  rośliny
rosną  bardzo  wolno,  dlatego  konieczna  jest  staranna  pielęgnacja  plantacji  polegająca  na
spulchnieniu  roli  i  niszczeniu  chwastów.  Dla  niektórych  odmian  waŜnym  zabiegiem
pielęgnacyjnym  jest  ogławianie,  czyli  usuwanie  kwiatów,  oraz  pasynkowanie,  polegające  na
odrywaniu pojawiających się pędów bocznych.

Najbardziej pracochłonną czynnością w uprawie tytoni jest zbiór liści. Przeprowadza się

go stopniowo, w miarę osiągania przez nie stanu tzw. dojrzałości technicznej. Zebrane liście
nawleka się na druty i suszy w suszarni lub na powietrzu – zaleŜnie od typu uŜytkowego,
a następnie sortuje i przygotowuje do odstawy.

Facelia błękitna

Jest to roślina jednoroczna. Cała szorstko owłosiona. łodyga rozgałęziona, dorastająca do

80 cm wysokości. Liście są pojedynczo lub podwójnie parzystosieczne, o karbowanych
odcinkach.

Kwiaty 5-krotne,

zebrane

skrętki.

Korona

lejkowata,

barwy

fioletowoniebieskiej. Kwiaty rozkwitają od rana do wieczora. Owocem jest pękająca torebka.
Nasiona są Ŝółtobrązowe, o powierzchni poprzecznie pofałdowanej.

Jest rośliną uprawianą na paszę, niekiedy na zielony nawóz. Facelia błękitna naleŜy do

najlepszych roślin miododajnych. Pszczoły odwiedzają facelię błękitną przez cały dzień. Na
1 m

uprawy moŜe pracować 30 pszczół.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Czym charakteryzują się zboŜa jako rośliny uprawne?
2.  Jakie jest gospodarcze znaczenie zbóŜ?.
3.  Jakie są fazy rozwojowe zbóŜ?
4.  Jakie zboŜa najlepiej uprawiać na kompleksie pszennym bardzo dobrym?
5.  Jakie zboŜa najlepiej uprawiać na kompleksie Ŝytnim dobrym.
6.  Jakie są grupy roślin okopowych ze względu na wytwarzany plon i zastosowanie.
7.  Przedstaw znaczenie gospodarcze roślin okopowych.
8.  Omów budowę roślin okopowych uprawnych.
9.  Wymień fazy rozwoju okopowych roślin dwurocznych.
10.  Wyjaśnij pojęcie tuberyzacji i butonizacji.
11.  Wymień znane rośliny strączkowe według podziału wymagań glebowych.
12.  Jakie są fazy rozwojowe roślin strączkowych?
13.  Opisz budowę roślin motylkowych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

14.  Wyjaśnij wpływ uprawy roślin motylkowych na glebę
15.  Wymień znane rośliny oleiste i krótko scharakteryzuj wygląd ich owoców i nasion.
16.  Jakie wymagania glebowe posiadają rośliny oleiste?
17.  Jakie jest znaczenie roślin włóknistych?
18.  Opisz budowę lnu i konopi.
19.  Wymień etaty wzrostu roślin włóknistych.
20.  Jakie rośliny zaliczamy do roślin specjalnych?
21.  Jakie są wymagania roślin specjalnych?
22.  Jakie zastosowanie ma facela błękitna

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Rozpoznaj nasiona roślin uprawnych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  obejrzeć pod lupą próbki nasion,
2)  posegregować je na odpowiednie grupy,
3)  naszkicować w zeszycie rysunki nasion i opisać je,
4)  posługując się atlasem podać nazwy roślin,
5)  opisać przeznaczenie, zastosowanie roślin uprawnych.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

próbki nasion roślin uprawnych wymieszane na szalkach,

−

tablice poglądowe roślin uprawnych,

−

atlasy roślin uprawnych,

−

lupy powiększające.

Ćwiczenie 2

Rozpoznaj bulwy i korzenie roślin uprawnych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  obejrzeć dokładnie równieŜ z uŜyciem lupy bulwy i korzenie roślin uprawnych,
2)  posegregować je na odpowiednie grupy,
3)  wykonać rysunki bulw i korzeni wraz z opisem ich części,
4)  określić nazwę rośliny posługując się atlasem roślin uprawnych,
5)  opisać zastosowanie danej rośliny oraz jej gospodarcze znaczenie.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

okazy bulw i korzeni roślin uprawnych,

−

tablice poglądowe roślin uprawnych,

−

atlasy roślin uprawnych,

−

lupy powiększające.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Rozpoznaj kwiatostany roślin uprawnych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  obejrzeć dokładnie równieŜ z uŜyciem lupy kwiatostany roślin uprawnych,
2)  posegregować je na odpowiednie grupy,
3)  wykonać rysunki kwiatostanów wraz z opisem ich części,
4)  określić nazwę rośliny posługując się atlasem roślin uprawnych,
5)  opisać zastosowanie danej rośliny oraz jej gospodarcze znaczenie.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

okazy kwiatostanów roślin uprawnych,

−

tablice poglądowe roślin uprawnych,

−

atlasy roślin uprawnych,

−

lupy powiększające.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić znaczenie roślin zboŜowych, okopowych, oleistych,

włóknistych?

2) scharakteryzować rośliny uprawiane na zieloną masę?

3) określić znaczenie poszczególnych grup roślin uprawnych?

4) rozróŜnić poszczególne gatunki w poszczególnych grupach roślin?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Zmianowanie roślin i płodozmiany

4.2.1. Materiał nauczania

Pojęcia i definicje

Zmianowanie roślin – następstwo uprawianych roślin na danym polu uwarunkowane

czynnikami przyrodniczymi (wymagania glebowe i pokarmowe, długość okresu
wegetacyjnego) i agrotechnicznymi (nawoŜenie organiczne i mineralne, wapnowanie, uprawa
roli).Zmianowanie jako podstawa płodozmianu ma na celu stworzenie jak najlepszych
warunków do plonowania roślin.

Płodozmian – system zagospodarowania ziemi uprawnej, oparty na zaplanowanym z góry

na wiele lat następstwie roślin po sobie, na wyznaczonym do tego celu obszarze podzielonym
na  pola,  jednocześnie  dostosowany  do  specyficznych  warunków  rolniczo-ekonomicznych
gospodarstwa. Płodozmian określa równieŜ strukturę zasiewów, będącą podstawą do ustalenia
typu  płodozmianu.  Rotacja  moŜe  następować  w  cyklach  kilkuletnich  lub  kilkunastoletnich,
wiąŜąc  się  z  hodowlą  zwierząt  (płodozmiany  paszowe,  pastewne),  czy  teŜ  z  przemysłem
rolniczym  (płodozmiany  przemysłowe).  Głównym  celem  stosowania  płodozmianu  jest
uzyskanie dzięki odpowiedniemu zmianowaniu roślin wzrostu Ŝyzności gleby, co wiąŜe się ze
zwiększeniem  ilości  i  jakości  produkcji  roślinnej  oraz  pośrednio  zwierzęcej  gospodarstwa.
Odgrywa  równieŜ  duŜą  rolę  jako  jedna  z  metod  zwalczania  chwastów.  Twórcą  polskiego
systemu gospodarki płodozmianowej jest Bolesław Świętochowski.

Rotacją nazywa się kilkuletni, zamknięty cykl uprawy następujących po sobie roślin

w płodozmianie. Innymi słowy jest to okres, po którym dana roślina wraca na to samo pole.

Struktura zasiewów – procentowy udział kaŜdej z grup czy gatunków roślin uprawianych na

całkowitej  powierzchni  gruntów  ornych  (poza  ugorami).  WyraŜa  się  ją  bądź  w  liczbach
bezwzględnych (w hektarach), bądź teŜ w liczbach względnych (procentach ogólnej powierzchni
zasiewów).  W  gospodarstwie  odnosi  się  do  kaŜdego  płodozmianu,  ale  moŜe  dotyczyć  takŜe
kraju.  Na  przykład  w  Polsce  w  roku  2002  struktura  zasiewów  była  następująca:  77,1%
(8293,7 tys.  ha)  –  zboŜa,  7,5  %  (803,4  tys.  ha)  –  ziemniaki,  5,2%  (562,1  tys.  ha)  –  rośliny
pastewne, 7,0% (757,5 tys. ha) –rośliny przemysłowe, 0,4% (45,4 tys. ha) – rośliny strączkowe,
2,8% (302,2 tys. ha) – pozostałe gatunki uprawne.

Plon główny – zbiór podstawowych części uŜytkowych roślin uprawnych (np.: ziarno

zbóŜ, korzenie roślin okopowych), będący podstawowym, zamierzonym wynikiem działań
uprawowych.

Międzyplon, dawniej poplon – roślina uprawiana między dwoma plonami głównymi na

zbiór  zielonej  masy,  na  zielonkę,  siano,  kiszonkę  lub  na  przyoranie  jako  zielony  nawóz.  Ich
uprawa  ma  duŜe  znaczenie  nie  tylko  dla  produkcji  paszy,  ale  i  ze  względu  na  zwiększanie
biologicznej  aktywności  i  Ŝyzności  gleby,  działanie  strukturotwórcze  roślin  i  wzbogacanie
gleby w azot (przez rośliny motylkowe). WyróŜnia się trzy rodzaje międzyplonów:

−

cierniskowe – wysiewane w drugiej połowie lata po zbiorze wczesnego plonu głównego,

a uŜytkowane jesienią tego samego roku na paszę (np. rzepa ścierniskowa) lub przyorane
na zielony nawóz (np.: facelia, gorczyca biała, peluszka); w uprawie konserwującej
zostawia się je do wiosny, w które sieje się rośliny jare,

−

ozime – wysiewane jesienią po zbiorze plonu głównego, a zbierane wiosną następnego
roku, np.: Ŝyto, rzepak ozimy; rośliną następczą jest plon wtóry; stanowią źródło
wczesnej paszy zielonej,

−

wsiewki międzyplonowe – siane wiosną jednocześnie z plonem głównym lub w czasie
jego wegetacji i pozostające po jego zbiorze do jesieni tego samego roku, np.: seradela

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wsiana w Ŝyto; powinny być to rośliny dobrze znoszące zacienienie w pierwszym okresie
wzrostu po wschodach i szybko rosnące po odsłonięciu.
Pole płodozmianowe to podstawowa jednostka obszarowa danego płodozmianu, na której

stosuje się kolejność zasiewów (następstwo roślin) wynikającą z zaplanowanej rotacji
zmianowania; obejmuje ono wszystkie rośliny uprawiane na nim w danym roku jako plony
główne oraz ewentualnie międzyplony.

Gdy w zmianowaniu występuje pięć gatunków roślin, to do ich rozlokowania

w przestrzeni tak, aby w kaŜdym roku w uprawie znalazły się wszystkie rośliny, potrzebnych
będzie pięć pól płodozmianowych

Elementy zmianowania są to grupy roślin uprawiane na określonym polu

w płodozmianie,

charakteryzujące

się

podobnymi

właściwościami

biologicznymi

i wymaganiami agrotechnicznymi oraz pozostawiające po sobie podobne stanowiska dla
roślin następczych. WyróŜnia się następujące elementy zmianowania:

−

okopowy

−

rośliny ozime,

−

rośliny jare,

−

strączkowe,

−

motylkowe wieloletnie,

−

przemysłowe,

−

poplony.

Czynniki decydujące o doborze i następstwie roślin w zmianowaniu

Obserwacje zespołów roślin w ich naturalnym środowisku wykazały, iŜ skład ich ulega

zmianom  zachodzącym  samorzutnie  szybciej  lub  wolniej,  zaleŜnie  od  układu  wielu  róŜnych
czynników siedliska, na którym rosną. W miarę upływu czasu pewna liczba gatunków roślin
wypada  z  dotychczasowego  zespołu,  ustępując  miejsca  innym  gatunkom,  które  znów  po
pewnym  czasie  giną,  i  w  ich  miejsca  pojawiają  się  nowe.  Przyczyną  tych  zmian  jest  często
pogorszenie  się  warunków  siedliskowych  dla  dotychczas  rosnących  roślin,  wskutek  czego
ustępują  one  z  danego  terenu.  Czynniki  edaficzne2  odgrywają  tutaj  główną  rolę.  Nowe
warunki  stają  się  korzystniejsze  dla  innych  gatunków  roślin,  które  masowo  zaczynają  się
pojawiać i tworzą nowy zespół.

Występowanie róŜnych zespołów zachodzi według określonej kolejności, co oznacza, Ŝe

rządzi  nim  pewne  naturalne  prawo.  Takie  kolejne  następstwo  zespołów  w  tym  samym
siedlisku nazywane jest sukcesją. Najszybciej zmiany zespołów zachodzą na polu, na którym
zaniechano uprawy i pozostawiono je własnemu losowi. Pojawiają się tam najpierw chwasty
jednoroczne i dwuletnie, np. chwastnica jednostronna, włośnica sina, rdest, tasznik pospolity
i inne.  Następnie  rośliny  jednoroczne  giną,  a  teren  opanowują  rośliny  wieloletnie  takie  jak
perz,  osty,  ostroŜenie,  kostrzewa  owcza,  śmiałek  darniowy,  a  następnie  teren  pokrywa  się
krzewami i drzewami. W przyrodzie, bowiem istnieje stała dąŜność do zapanowania w danym
siedlisku  takiego  zespołu,  który  jest  z  nim  najbardziej  zharmonizowany.  Człowiek  dąŜąc  do
rozwoju  i osiągnięcia  róŜnego  rodzaju  korzyści  musi  wykorzystywać  naturalne  prawa
rządzące przyrodą.

Stałe zwiększanie plonów oraz utrzymanie i polepszanie Ŝyzności gleby wymagają

długotrwałego planowania, tak samo jak uzyskanie wysokoprodukcyjnej obsady bydła, czy
wznoszenie budynków i zakładanie urządzeń sanitarnych. W gospodarce polowej planowanie

Ogół czynników glebowych: fizycznych, chemicznych oraz biotycznych (oznaczających czynniki środowiska

występujące w wyniku oddziaływania Ŝywych organizmów w sposób bezpośredni lub pośredni na inne Ŝywe
organizmy).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

jest  jednoznaczne  z  opracowywaniem  zmianowań.  Polega  ono  na  określaniu  udziału
poszczególnych  roślin  polowych  w  strukturze  zasiewów  oraz  ustalaniu  ich  następstwa
w czasie.  W  ten  sposób  stwarza  się  jednocześnie  ramy  organizacyjne  dla  dalszych  zabiegów
uprawowych  prowadzących  do  zwiększania  wydajności  roślin  i  Ŝyzności  gleby,  tj.  dla
nawoŜenia, zwalczania chwastów i mechanicznej uprawy roli.

Następstwo roślin na gruntach ornych zaleŜy od gospodarki człowieka. JuŜ dawno temu

stwierdzono, Ŝe rośliny uprawiane po sobie nie znajdują najlepszych warunków w danym
siedlisku i Ŝe inne rośliny są dla nich znacznie lepszym przedplonem. Przyczyny
niekorzystnego oddziaływania na glebę roślin uprawianych przez kilka lat na tym samym polu
były przedmiotem badań wielu wybitnych uczonych.

Zmianowanie moŜe dotyczyć jednego tylko pola, na którym jest przestrzegana ustalona

kolejność  roślin,  lub  wszystkich  pól  w  jakimś  gospodarstwie  lub  całym  rejonie.
Jeśli zmianowaniem obejmie się określoną liczbę pól w gospodarstwie będzie się na kaŜdym
z nich  kolejno  uprawiać  zaplanowane  rośliny  uzyskując  corocznie  zbiory  wszystkich  roślin,
będzie  to  płodozmian.  Inaczej  mówiąc  płodozmian  jest  to  zmianowanie  zaplanowane  z góry
na  szereg  lat  dla  określonego  obszaru  gospodarstwa.  Zatem  płodozmian  uwzględnia  i  lata,
w którym  uprawiane  są  kolejno  rośliny  określone  zmianowaniem  i  pola  na  których  to
zmianowanie  jest  stosowane.  Zamknięty  cykl  uprawy,  po  którym  następuje  powtórzenie
zmianowania, nazywa się rotacją.

Chcąc wprowadzić zmianowanie trzeba dysponować przede wszystkim duŜymi, wyraźnie

i  prosto  rozgraniczonymi  polami  pod  jednogatunkowe  zasiewy.  Przystępując  do
opracowywania  i  wprowadzania  zmianowań  trzeba  postępować  systematycznie  w  sposób
uregulowany.  Zmianowanie  nie  jest  jakimś  sztywnym  schematem,  lecz  uporządkowanym
systemem,  który  pomaga  we  wprowadzeniu  koniecznych  zmian  w  uprawie  i  usuwania
błędów.  W  razie  nie  uregulowanej  kolejności  uprawy  trzeba  się  liczyć  z  koniecznością
rozstrzygnięć  kompromisowych,  a  nawet  błędnych  kaŜdej  jesieni  i  kaŜdej  wiosny,  aby
wszystkie  przewidziane  do  uprawy  rośliny  „ulokować”  na  poszczególnych  polach.
Planowanie  zmianowań  moŜna  podzielić  na  pięć  zasadniczych  etapów,  których  jednak
zupełnie wyraźnie rozgraniczyć nie moŜna.

Etapy te są następujące:

−

zaopatrzenie się w odpowiednie materiały pomocnicze, mianowicie mapy pól, wyniki
analiz glebowych, plany zasiewów z poprzednich lat,

−

dokonanie podziału pól – konieczne zaokrąglenia, ewentualne zmiany w sieci dróg
i w podziale powierzchni,

−

ustalenie struktury zasiewów z uwzględnieniem kierunku produkcji, powiązań
kooperacyjnych, specjalizacji gospodarstw,

−

ułoŜenie zmianowań,

−

opracowanie przejść siewnych.
Podstawą dla opracowania zmianowań stanowi struktura zasiewów całego gospodarstwa,

przewidywany  kierunek  jego  rozwoju,  zasobność  gleb  poszczególnych  pól  w  składniki
pokarmowe,  aktualny  plan  zasiewów,  wielkość,  figura  i  nachylenie  pól.  Na  podstawie
wymienionych wyŜej danych analizujemy specyficzny dla danej rośliny wpływ na środowisko.
KaŜda  roślina  w  pewnym  stopniu  kształtuje  właściwości  fizyczne  i  chemiczne  gleby  oraz
właściwości biologiczne, jak skład mikroflory i mikrofauny czy skład gatunkowy roślinności
towarzyszącej.  Jednocześnie  środowisko  glebowe  wywiera  silny  wpływ  na  roślinę.
W warunkach  naturalnych  kaŜdemu  gatunkowi  towarzyszą  zawsze  inne  organizmy  Ŝywe,
które  nie  zawsze  stymulują  jego  wzrost.  W  warunkach  uprawy  polowej  staramy  się  tak
kształtować  środowisko,  aby  roślina  uprawna  znalazła  jak  najlepsze  warunki  do  wzrostu,  do
wydania  wysokich  i  dobrej  jakości  plonów.  Wywierając  wpływ  na  środowisko  rośliny

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

uprawnej  poprzez  podstawową  uprawę  roli,  zabiegi  pielęgnacyjne  oraz  nawoŜenie  zdajemy
sobie sprawę z wagi prawidłowego następstwa roślin, które decyduje o efektach naszej pracy.
Reakcja  roślin  uprawianych  przez  kilka  lat  po  sobie,  czyli  w  monokulturze  jest  zawsze
niekorzystna,  jednak  wystąpienie  widocznych  objawów  i  ich  nasilenie  przebiega  róŜnie
u róŜnych roślin. Jedne z nich (np. koniczyna lucerna, len, słonecznik) często juŜ przy drugim
kolejnym  obsiewie  znacznie  obniŜają  plony.  Inne,  np.  owies,  rzepak,  kukurydza,  dopiero  po
kilku a nawet kilkunastu latach uprawy po sobie reagują spadkiem plonów.

UłoŜenie racjonalnego zmianowania wymaga równieŜ uwzględnienia czynników, które

wpływają na wartość stanowiska dla poszczególnych roślin:

−

termin siewu i zbioru roślin;

−

wymagania wodne roślin;

−

wymagania pokarmowe i nawozowe roślin;

−

masa pozostawionych resztek poŜniwnych;

−

zdolność roślin do zacieniania gleby;

−

wpływ roślin uprawnych na zachwaszczenie;

−

zaleŜność zmianowania od klimatu i gleby;

−

zjawisko „zmęczenia gleby” występujące przy zbyt częstej uprawie roślin po sobie.
Schemat zmianowań, tzn. następstwo roślin w czasie ustalamy po dokonaniu podziału pól

i przyjęciu  struktury  zasiewów  uwzględniając  cechy  rośliny  związane  z  tolerowaniem
określonego  następstwa,  wprowadzając  konieczne  przerwy  w  uprawie  zarówno  wieloletnich
roślin  pastewnych,  jak  i  pozostałych  motylkowych  oraz  buraków  cukrowych,  ziemniaków,
owsa, jęczmienia i pszenicy. Pod względem tolerowania następstwa po sobie rośliny uprawne
moŜna podzielić na 3 grupy i przedstawić w tabeli jak niŜej:

Tabela 1. Podział roślin pod względem znoszenia następstwa po sobie [opracowanie własne]

Nie udaje się po sobie przez kilka lat

Udaje się po sobie

Udaje się po sobie tylko

w pewnych warunkach

roślina

konieczna długość

przerwy w latach

yto

ziemniaki

kukurydza

konopie

tytoń

proso

soja

fasola

soczewica

rzepak

brukiew
seradela

bobik

łubin

wyka

słonecznik

len

koniczyna czerwona

koniczyna biała

lucerna

groch

peluszka

burak cukrowy

burak pastewny

owies

jęczmień

pszenica

7–8
6–7

4–5

6
6
4

5–6
4–5

4
4
4

Takie przyczyny nieznoszenia się jak brak składników pokarmowych, rozmnaŜanie się

szkodliwych organizmów, zaleŜności allelopatyczne

trudno jest rozgraniczyć. Szkód

wyrządzanych  przez  organizmy  chorobotwórcze,  takie  jak  grzyby  powodujące  choroby
podstawy  źdźbła  czy  nicienie,  moŜna  unikać  tylko  przez  stosowanie  zmianowań.  Wzajemny
wpływ  roślin  na  siebie  ujawnia  się  przede  wszystkim  przy  bezpośrednim  sąsiadowaniu
róŜnych  gatunków.  Szczególnie  wyraźnie  stosunki  te  ujawniają  się  u  kwiatowych  roślin
ozdobnych.  W naturze  niektóre  gatunki  roślin  „wspierają  się”  wzajemnie,  inne  natomiast
hamują  wzrost  „sąsiadów”.  Pomiędzy  rośliną  i  jej  oŜywionym  środowiskiem  istnieje  więc

alleopatia to gałąź nauki poświęconej wzajemnemu wpływowi roślin

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

stałe wzajemne ścisłe współdziałanie. Poza tym stwierdzone w doświadczeniach objawy
znoszenia następstwa po sobie przez Ŝyto, kukurydzę, ziemniaki, bobik, soję, proso, konopie
i tytoń nie upowaŜniają do twierdzenia, Ŝe moŜna je uprawiać w monokulturach przez dłuŜszy
czas. W kaŜdym razie za roślinę najmniej wraŜliwą na uprawę po sobie trzeba uznać Ŝyto.

Zmianowanie w szerszym znaczeniu nie ogranicza się do ustalenia kolejności następstwa

roślin, lecz obejmuje równieŜ ich agrotechnikę. Niektóre zabiegi agrotechniczne zastosowane
pod  jedną  roślinę  działają  dłuŜej  niŜ  rok,  muszą  być  zatem  właściwie  zaplanowane.  Zalicza
się  tu  przede  wszystkim  nawoŜenie,  uprawę  roli  i  walkę  chemiczną  z  chwastami.  Przy
nawoŜeniu  obornikiem  musimy  uwzględnić  okres  działania  obornika,  który  zaleŜy  od
wysokości jego dawki, rodzaju gleby oraz zdolności wykorzystania składników pokarmowych
przez rośliny następcze. Najczęściej nawozi się obornikiem pole przeznaczone pod okopowe,
rzadziej  pod  rzepak  i  kukurydzę.  Stosując  herbicydy  naleŜy  uwzględniać  czas  rozkładu
herbicydów  i  wpływ  na  rośliny  następcze  oraz  zjawiska  kompensacji  chwastów.  Istotną  rolę
w zmianowaniu  odgrywa  wapnowanie, które powinno być dane pod rośliny reagujące na nie
dodatnio  (koniczyna,  lucerna,  buraki  cukrowe,  rzepak,  groch,  jęczmień,  pszenica)  a  unikać
naleŜy stosowania pod rośliny wraŜliwe na ten zabieg (len, łubin, owies, ziemniaki). Uprawa
roli  równieŜ  powinna  być  umiejętnie  wpleciona  w  zmianowanie.  NaleŜy  tak  planować
zmianowanie,  aby  w  ciągu  6–7  letniej  rotacji  moŜna  było  wykonać  jeden  pełny  i  jeden  lub
dwa  skrócone  zespoły  uprawek  poŜniwnych  oraz  jedną  lub  dwie  orki  głębokie.  Celowość
i częstotliwość orek pogłębionych zaleŜy od rodzaju gleby, kultury roli, poziomu agrotechniki
oraz  stosowanych  roślin  strukturotwórczych  w  rotacji.  Zabiegi  agrotechniczne  jak  równieŜ
nowoczesne  technologie  uprawy  wielu  roślin,  zwłaszcza  na  duŜych  polach  gospodarstw
wielkoobszarowych, w znacznym stopniu wpływają na długość tego okresu.

Układając zmianowanie wygodniej jest posługiwać się nie poszczególnymi gatunkami

roślin, lecz tzw. elementami zmianowania, czyli grupami obejmującymi rośliny o podobnych
wymaganiach  co  do  agrotechniki  i  stanowiska  oraz  o  podobnej  wartości  przedplonowej
(np.: rośliny okopowe, zboŜowe jare strączkowe, itp.). Jednym z warunków zmianowania jest
ustalenie  takiej  kolejności  roślin,  stanowiących  plony  główne,  aby  okres  ich  wegetacji
wzajemnie się nie zazębiał. Zarazem musi być zapewniony odpowiednio długi okres między
zbiorami przedplonu a siewem rośliny następczej. Okres, który pozwoli na przygotowanie roli
i  wykonanie  siewu  w  optymalnym  terminie.  Na  ogół  im  okres  ten  jest  dłuŜszy,  tym
korzystniejsze  będą  warunki  dla  rośliny  następczej,  gdyŜ  starannie  moŜna  wykonać  uprawę
i więcej  jest  czasu  na  naturalne  wydobrzenie  roli  i  magazynowanie  wody.  Na  długość  tego
okresu  wpływa  nie  tylko  dobór  gatunków  roślin,  ale  i  ich  odmian.  Na  przykład  po  zbiorze
wczesnych  odmian  ziemniaków  jest  dość  czasu  na  uprawę  roli  oraz  siew  Ŝyta  i  pszenicy
ozimej, natomiast po zbiorze późnych odmian siew Ŝyta jest juŜ niemoŜliwy. RównieŜ rzepak
ozimy  po  wcześniejszych  odmianach  grochu  znajduje  dobre  warunki  i  moŜe  dać  wysokie
plony,  zaś  po  odmianach  późnych  nie  zdąŜy  się  przygotować  roli  i  zasiać  rzepaku
w optymalnym  terminie.  Inaczej  ma  się  sprawa,  gdy  plon  główny  wysiewany  jest  w  roślinę
ochronną (np. koniczyna czerwona w jęczmień jary) lub, gdy uprawia się wsiewkę poplonową
(np.  seradelę  w  Ŝycie  ozimym).  Siew  wykonywany  jest  wówczas  wiosną  w  łan  rosnącej
rośliny  ozimej,  więc  musi  być  na  tyle  wczesny,  aby  ozimina  nie  utrudniała  siewu  i  sama  od
niego  nie  ucierpiała,  bądź  sieje  się  wsiewkę  w  tym  samym  czasie,  co  jarą  roślinę  ochronną.
Wczesny  zbiór  rośliny  ochronnej  stwarza  korzystniejsze  warunki  dla  wzrostu  wsiewki,  więc
na  rośliny  ochronne  naleŜy  dobierać  gatunki  i  odmiany  schodzące  z  pola.  Poplony
ś

cierniskowe i plony wtóre (po poplonach ozimych) muszą być zasiane w moŜliwie

najkrótszym  czasie  od  zbioru  przedplonu.  W  tym  przypadku  stosuje  się  bardzo  skróconą
przedsiewną  uprawę  roli  tak  oby  siew  nastąpił  najpóźniej  w  ciągu  1–2  dni.  Pośpiech
towarzyszący  uprawie  polonów  i  plonów  wtórnych  ma  na  celu  jak  najlepsze  wykorzystanie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

skróconego okresu wegetacyjnego, w którym układ czynników klimatycznych jest odpowiedni
dla  wzrostu  i  rozwoju  roślin.  Ponadto  siew  bezpośrednio  po  zbiorze  przedplonu  pozwala
skorzystać  z  bardzo  krótkotrwałej  sprawności  roli.  Długość  okresu  między  zbiorem
przedplonu  i  siewem  rośliny  następczej  w duŜym  stopniu  zaleŜy  teŜ  od  czynników
klimatycznych  i  glebowych,  poniewaŜ  ich  układ  moŜe  znacznie  przyspieszyć  lub  opóźnić
zarówno termin zbioru jak i siewu.

Wracając do tabeli przedstawionej powyŜej – za roślinę najmniej wraŜliwą na uprawę po

sobie trzeba uznać Ŝyto. W wyniku kilkakrotnej uprawy kukurydzy na tym samym polu mogą
się  bardzo  rozprzestrzenić  głownie  kukurydzy,  lecz  uprawianie  kukurydzy  rok  po  roku  na
kiszonkę jest do zaakceptowania. Bobik równieŜ trzeba uznać za roślinę znoszącą następstwa
po  sobie,  stanowiącą  ponadto  doskonały  przedplon  dla  większości  roślin,  takŜe  dla
motylkowych.  Soja  w  uprawie  po  sobie  często  nawet  daje  większe  plony,  co  moŜe  być
związane  z  rozmnaŜaniem  się  w  glebie  specyficznych  dla  niej  bakterii  brodawkowych.
Ziemniaki róŜnie reagują na kolejną uprawę na tym samym polu. Ich reakcja zaleŜy w głównej
mierze  od  wystąpienia  mątwika  ziemniaczanego.  Ziemniaki  uprawiane  drugi  raz  dają  często
zwyŜkę plonów, prawdopodobnie dzięki dobrej strukturze gleby. Na lekkiej glebie ziemniaki
kilkakrotnie  uprawiane  obniŜyły  plony  i  to  samo  jest  obserwowane  w  długiej  rotacji:
2  x  ziemniaki  –  1  x Ŝyto – 2 x ziemniaki – 1 x Ŝyto, mimo Ŝe cyst mątwika nie znaleziono.
Umiejscowienie  motylkowatych  wieloletnich  w  zmianowaniu  jest  uzaleŜnione  od  sposobu
siewu (wsiewka lub siew czysty) oraz okresu uŜytkowania. Stanowią doskonały przedplon dla
roślin  następczych  ze  względu  na  ich  korzystne  oddziaływanie  na  Ŝyzność  gleby
(przewyŜszają pod tym względem rośliny strączkowe). W ich wartości dla roślin następczych
mogą  teŜ  być  elementy  ujemne  jak  silne  przesuszenie  gleby  i  wzrost  zachwaszczenia.
Okopowe  ze  względu  na  duŜe  wymagania  agrotechniczne  (nawoŜenie  obornikiem,
pielęgnacja  międzyrzędzi)  zadowalają  się  gorszymi  przedplonami,  będąc  jednocześnie
dobrym stanowiskiem dla roślin następczych gdyŜ gleba jest odkwaszona i bogata w składniki
pokarmowe. Rośliny zboŜowe wymagają dobrych lub średnich przedplonów, zaś w przypadku
ozimych równieŜ wcześnie schodzących z pola. Działają na ogół ujemnie na strukturę gleby.
Są  złymi  przedplonami  dla  innych  roślin,  szczególnie  jare,  które  silnie  przesuszają  glebę
i pozostawiają  mało  resztek  poŜniwnych.  Przypisywanie  tej  grupie  roślin  silne
zachwaszczenie pola ulega znacznemu zmniejszeniu w miarę doskonalenia chemicznej walki
z  chwastami. Strączkowe mają małe i średnie wymagania w zaleŜności od gatunku. Wartość
następcza  jest  duŜa  po  udanym  plonie  ze  względu  na  gromadzenie  azotu,  bogate  resztki
poŜniwne,  dobre  zacienienie  gleby,  stabilizacje  struktury  itp.  Rośliny  naleŜące  do
jednorocznych  pastewnych  róŜnią  się  znacznie  między  sobą  stąd  naleŜy  je  traktować  jako
osobne elementy zmianowania. TakŜe rośliny przemysłowe są grupą niejednolitą. Ich wspólną
cechą  w  zmianowaniu  są  większe  wymagania  przedplonowe  i  agrotechniczne,  natomiast
wartość  stanowiska  dla  roślin  następczych  zaleŜy  od  uprawianego  gatunku.  Międzyplony
dzielimy  na  wsiewki  poplonowe,  poplony  ścierniskowe  i poplony  ozime.  Wymagania  ich
ogranicza  się  na  ogół  do  wczesnego  zejścia  przedplonu  i dodatkowego  nawoŜenia.  Jako
przedplony mają róŜną wartość. Zwykle pozostawiają bogate w składniki pokarmowe resztki
poŜniwne  lub  całą  masę  plonu  (zielony  nawóz).  Niewłaściwe  następstwo  roślin,  w  którym
pewne  gatunki  uprawiane  są  przez  kilka  lat  po  sobie  lub  zbyt  często  powracają  na  to  samo
pole,  prowadzi  wcześniej  czy  później  do  zniŜki  plonów.  Zjawiska  takie,  występujące  mimo
poprawnej uprawy roli i nawoŜenia, nazywane są ogólnie chorobami płodozmianowymi albo
zmęczeniem  gleby.  Najbardziej  prawdopodobną  i  współcześnie  powszechnie  uznawaną  jest
teoria  głosząca,  Ŝe  róŜne  formy  zmęczenia  gleby  powodowane  są  przez  masowe
występowanie  chorób  pochodzenia  grzybowego,  bakteryjnego  czy  wirusowego  i  róŜnych
składników.  Nazwa  jakiejś  formy  zmęczenia  gleby  jest  zwykle  związana  nie  z przyczyną

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

choroby,

lecz

rośliną,

której

się

objawia.

przykład

mówi

się

o  wykoniczynieniu,  wylnieniu,  wyburaczeniu  itd.  W  płodozmianie  nie  zawsze  przez  cały
okres  wegetacyjny  pole  jest  zajęte  przez  uprawiane  rośliny.  Często  pozostaje  jeszcze  duŜo
czasu między zbiorem przedplonu a siewem rośliny następczej. Takie okresy są przeznaczone
na  uprawę  poplonów  wykorzystywanych  na  paszę  zieloną  lub  surowiec  na  kiszonkę,
a niekiedy na zielony nawóz. Planując uprawę poplonów naleŜy uwzględnić układ warunków
przyrodniczych  w  okresie  wegetacyjnym.  Wilgotność  gleby  warunkuje  wysokość  produkcji
roślinnej  a  zaleŜy  od  ilości  i  rozkładu  opadów,  parowania,  transpiracji  oraz  niedosytów
wilgotności powietrza, będących funkcjami temperatury.

Poplony mogą być siane w róŜnym czasie i w skutek tego są w róŜnych porach zbierane.

Wsiewki  poplonowe  sieje  się  na  ogół  wcześnie  wiosną  w  roślinę  główną  (zboŜa),  w  której
rosną stosunkowo wolno, a po jej zborze rozwijają się bujnie, jeśli jest odpowiednia pogoda.
Zbiera się je przed zimą na paszę lub przeoruje jako nawóz zielony. Wsiewki udają się jedynie
w  warunkach  dostatecznej  wilgotności.  Najczęściej  stosowana  i  najpewniejsza  na  gleby
piaszczyste, przy słabym nawoŜeniu azotem, jest seradela. Na wsiewki poplonowe nadają się
teŜ  koniczyny.  Są  one  wprawdzie  kosztownym  poplonem,  ale  spełniają  jednocześnie  rolę
fitosanitarną  i  poprawiają  stanowisko  dla  roślin  następczych.  Jest  to  szczególnie  waŜne
w specjalistycznych płodozmianach zboŜowych.

Roślinami nadającymi się na wsiewki poplonowe są teŜ trawy, które po zbiorze rośliny

ochronnej trzeba intensywnie nawozić nawozami azotowymi. Poplony ścierniskowe, siane są
po  wcześnie  zbieranych  plonach  głównych  i  koszone  w  jesieni  tego  samego  roku.  Dobór
roślin  do  uprawy  w  poplonie  ścierniskowym  zaleŜy  od  tego,  po  jakiej  roślinie  poplon  jest
wysiewany.  Ogólną  zasadą,  którą  naleŜy  się  kierować  jest  im  później  przedplon  schodzi
z pola,  tym  większą  dynamiką  wzrostu  powinny  się  charakteryzować  rośliny  poplonowe.
Najwcześniej  powinny  być  siane  poplonowa  kukurydza  i  kapusta  pastewna,  nieco  później
łubin  Ŝółty,  słonecznik  pastewny,  wyka,  owies,  jęczmień,  peluszka,  łubin  wąskolistny
najpóźniej moŜna siać gorczycę białą i facelię. Poplon ścierniskowy przeznaczony na zielony
nawóz  ma  wartość  równą  połowie  dawki  obornika.  Nawet  słaby  poplon  pozostawia  duŜo
masy  organicznej.  Zbierany  na  zieloną  paszę  równieŜ  jest  dobrym  przedplonem  dla  innych
roślin,  jeśli  pole  nie  jest  zachwaszczone.  Na  polach  zaniedbanych,  zachwaszczonych,
zwłaszcza  chwastami  rozłogowymi  nie  naleŜy  stosować  przedplonów,  gdyŜ  zachwaszczenie
potęguje się, a uzyskany plon jest niŜszy i mniej wartościowy.

W ostatnich latach wobec zmian w technologii zbioru zbóŜ i niektórych przemysłowych

(późniejszy zbiór kombajnem i zwózka słomy) obszar poplonów ścierniskowych nieco się
zmniejszył. Wydaje się, Ŝe to jest jednak stan przejściowy.

Poplony ozime zapewniają na wiosnę najwcześniejszą paszę zieloną (koniec kwietnia,

maj) i surowiec na kiszonki. Sieje się je od 15 sierpnia do 15 września, po zboŜach ozimych
i jarych  oraz  po  roślinach  strączkowych.  Na  poplon  ozimy  nadaje  się  wiele  roślin  ozimych
uprawianych  w  czystym  siewie  lub  mieszankach.  Są  nimi  (w  kolejności  pory  zbioru)
następujące  rośliny:  rzepik  ozimy,  rzepak  ozimy,  Ŝyto,  mieszanki  Ŝyta  albo  pszenicy  ozimej
z wyką  kosmatą  oraz  Ŝycicy  trwałej  z  koniczyną  krwistoczerwoną  (inkarnatką)  i  wyką
kosmatą.  Wartość  stanowiska  po  poplonie  ozimym  dla  rośliny  następczej  zaleŜy  miedzy
innymi  od  pory  zbioru.  Na  przykład  wcześnie  skoszony  rzepak  ozimy jest znacznie lepszym
przedplonem  niŜ  mieszanki  zbierane  później,  po  których  gleba  jest  bardziej  wyczerpana
z wody.  Jeśli  jednak  rok  jest  mokry,  równieŜ  mieszanki  są  dobrym  przedplonem  dla  roślin
później  sianych.  W  naszych  warunkach  klimatycznych  poplony  ozime  dają  wysokie  plony
i rzadko  zawodzą.  Następstwo  roślin  po  poplonach  będzie  róŜne,  uzaleŜnione  od  rodzaju
poplonu,  terminu  zbioru  i  sposobu  jego  uŜytkowania  (koszenie,  wypasanie,  przeoranie  na

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zielony nawóz). Po późno zebranym poplonie ścierniskowym i wsiewce poplonowej
najczęściej sieje się zboŜa jare, kukurydzę i ziemniaki a rzadziej buraki cukrowe.

Plon wtóry jest plonem głównym roślin zasianych po poplonie ozimym i zbieranych

w tym samym roku. Siew roślin uprawianych w plonie wtórnym jest z konieczności późny
i tylko niektóre gatunki są wysiewane w terminie zbliŜonym do optymalnego (np.: kukurydza
na kiszonkę, rośliny prosowate).

W praktyce często obserwuje się odchodzenie od klasycznych płodozmianów na rzecz

zmianowania  dowolnego.  Są  to  zmianowania  o  krótkich  obiegach  (rotacji),  co  zwiększa  ich
elastyczność  do  zmieniających  się  warunków  produkcji  i  wymagań  rynku,  opłacalności,  itp.
Ich  zasadniczą  wadą  jest  łatwość  popełniania  błędów  natury  przyrodniczej,  co  z  czasem
powojuje spadek Ŝyzności gleby.

Podsumowując, przy doborze i następstwie roślin w zmianowaniu naleŜy uwzględnić

cechy  rośliny  związane  z  tolerowaniem  określonego  następstwa  –  wprowadzając  konieczne
przerwy  w  uprawie,  nie  dzielić  pól  zmianowania  bardziej  niŜ  to  konieczne,  wprowadzać
poplony,  dzięki  którym  gleba  wzbogaci  się  w  resztki  korzeniowe,  dąŜyć  do  wyrównania
bilansu próchnicy i unikać więcej niŜ trzykrotnej uprawy po sobie roślin kłosowych.

Stanowiska płodozmianowe wybranych grup roślin
ZboŜa

Wśród zbóŜ najwyŜszymi wymaganiami przedplonowymi charakteryzuje się pszenica

ozima.  Najczęściej  uprawia  się  ją  w  stanowisku  po  motylkowatych,  w  latach  o dostatecznej
ilości  opadów.  Bardzo  dobrym  przedplonem  jest  bobik.  Jego  forma  tradycyjna  zbyt  późno
schodzi  z  pola  na  północy  kraju.  Podobnie  jest  z  burakiem  cukrowym.  Bardzo  dobrym
przedplonem są ziemniaki, gdy są uprawiane na oborniku i zbieramy je do połowy września.
Rzepak, groch, owies mogą być dobrymi przedplonami, gdy są niezachwaszczone. MoŜna teŜ
wysiewać  pszenicę  po  kukurydzy.  DuŜy  udział  w  strukturze  zasiewów  zmusza  do  uprawy
pszenicy ozimej w stanowisku po zboŜowych. Najgorszym przedplonem dla pszenicy ze zbóŜ
jest pszenica, Ŝyto i jęczmień.

Najlepszym przedplonem dla pszenicy jarej są rośliny okopowe i warzywa na oborniku.

Bardzo dobrym przedplonem są rośliny strączkowe, szczególnie bobik. Dobrym przedplonem
są motylkowate wieloletnie oraz ich mieszanki z trawami. Najgorszym przedplonem są
rośliny zboŜowe, szczególnie pszenica jara i jęczmień jary. Najmniejsze obniŜenie plonu
występuje po owsie.

Na glebach lekkich Ŝyto ozime plonuje najlepiej po roślinach strączkowych,

motylkowatych  i  ziemniakach.  Na  lepszych  kompleksach  Ŝyto  moŜna  uprawiać  po  zboŜach
jarych,  z  których  pod  względem  fitosanitarnym  najlepszy  jest  owies.  Stosunkowo  korzystnie
wypada jęczmień ozimy, poniewaŜ najwcześniej schodzi z pola. ZboŜa ozime są przedplonem
najgorszym.  Monokulturowa  uprawa  Ŝyta  jest  moŜliwa,  jednak  przy  dłuŜszym  jej
praktykowaniu dochodzi obniŜek plonu.

Najlepszymi przedplonami dla Ŝyta jarego są rośliny okopowe uprawiane na oborniku

i rośliny strączkowe (łubin Ŝółty i wąskolistny, wyka ozima, seradela).

Do najlepszych przedplonów dla pszenŜyta ozimego naleŜą wczesne strączkowe

uprawiane  na  nasiona:  bobik,  groch  siewny  i  pastewny,  mieszanki  wyki  ze  zboŜowymi.
Przedplony łubinów są często zbyt późne pod pszenŜyto. Do najlepszych przedplonów moŜna
jeszcze  zaliczyć  motylkowate  wieloletnie,  a  takŜe  wczesne  i  średniowczesne  ziemniaki.
Udanym  przedplonem  jest  teŜ  rzepak  i  owies,  a  zdecydowanie  gorsze  pozostałe  zboŜa.  Pod
względem fitosanitarnym najgorszymi przedplonami są: pszenŜyto, pszenica i Ŝyto.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Najlepszymi przedplonami dla pszenŜyta jarego są rośliny okopowe uprawiane na

oborniku. Bardzo dobrym na glebach słabych są strączkowe (łubin biały, wyka ozima,
seradela).

Za najlepsze przedplony dla jęczmienia ozimego, ze względu na czas zbioru, uwaŜa się:

groch, rzepak ozimy, ziemniaki wczesne i mieszanki strączkowe uprawiane na zielonkę. Ze
względu na zagroŜenie chorobami, nieodpowiednimi przedplonami są: pszenica ozima i jara.
Owies, jako roślina fitosanitarna, jest dobrym przedplonem. Rola przedplonu jest tym
większa, im jęczmień ozimy uprawiany jest na glebie o niŜszej kulturze.

Dla jęczmienia jarego browarnego najlepszym przedplonem są rośliny okopowe,

szczególnie buraki. Dla jęczmienia jarego pastewnego dobrymi przedplonami są: strączkowe
(bobik, groch, wyka siewna, łubin Ŝółty i wąskolistny), rzepak ozimy i jary. Do słabych
przedplonów naleŜą zboŜa z wyjątkiem owsa.

Najczęściej owies uprawia się po okopowych, głównie po ziemniakach w drugim roku po

nawoŜeniu  obornikiem.  Ponadto  dobrym  przedplonem  dla  owsa  jest  bobik,  koniczyna,
pszenica  i  rzepak  oraz  lucerna  i  Ŝyto.  Najgorszym  zaś  jest  jęczmień  i  owies.  Owies  jest
doskonałym przedplonem dla innych zbóŜ. W monokulturze zboŜowej pełni rolę fitosanitarną.

Kukurydza, gdy jest uprawiana na ziarno i powinna stanowić plon główny. MoŜna teŜ ją

uprawiać  w  plonie  wtórym,  po  wcześnie  schodzących  z  pola  międzyplonach  ozimych.  Na
kompleksach pszennych i Ŝytnim bardzo dobrym moŜna ją uprawiać po roślinach zboŜowych,
gdy  od  nawoŜenia  organicznego  upłynęło  kilka  lat.  Na  glebach  słabszych  kukurydzę  naleŜy
uprawiać  po  roślinach  okopowych,  strączkowych,  mieszankach  motylkowych  z  trawami,
w niezbyt  odległym  czasie  od  zastosowania  obornika.  Kukurydzę  moŜna  uprawiać  na  pełnej
dawce  obornika,  tak  jak  rośliny  okopowe  w  stanowisku  po  roślinach  zboŜowych.  Znosi  teŜ
uprawę  w  monokulturze,  jednak  naleŜy  zadbać  o  zwalczanie  chwastów,  głównie
jednoliściennych.

Najlepszymi przedplonami dla prosa są rośliny motylkowate, okopowe i oleiste. Uprawia

się równieŜ proso po zboŜach w 2 lub 3 roku po oborniku, lub w plonie wtórym, gdy
międzyplon ozimy został zebrany w pierwszej połowie maja.

Najczęstszym przedplonem dla gryki są rośliny zboŜowe. MoŜna ją uprawiać w plonie

wtórym, po międzyplonie ozimym zebranym do 15 maja.

Ocena stanowiska po roślinach zboŜowych

Większa ilość resztek poŜniwnych po roślinach zboŜowych pozostaje na glebach

piaszczystych  niŜ  na  glebach  gliniastych.  Ponadto  ilość  pozostawianych  resztek  poŜniwnych
zaleŜy  od  wysokości  plonu  części  nadziemnej.  Ze  wzrostem  plonu  wzrasta  równieŜ  masa
resztek  poŜniwnych.  Na  resztki  poŜniwne  roślin  zboŜowych  składa  się  masa  korzeniowa
i ścierń  –  kawałki  źdźbeł,  które  przy  zbiorze  zbóŜ  kombajnem  znacznie  zwiększyły  swoją
masę.  Dlatego  teŜ  wysiewając  rośliny  zboŜowe  po  zboŜowych  zaleca  się  stosowanie
większych  dawek  azotu  niŜ  po  przedplonach  niezboŜowych.  Wynika  to  równieŜ  stąd,  iŜ  po
zboŜach  nawet  w  przypadku  zbierania  słomy  znaczne  jej  ilości  pozostają  na  powierzchni
gleby.

Resztki poŜniwne roślin zboŜowych są ubogie w składniki pokarmowe. Ich wartość

nawozowa jest znacznie mniejsza niŜ roślin motylkowatych czy przemysłowych.

Rośliny okopowe

Ziemniak jest uwaŜany za roślinę mało wymagającą w stosunku do przedplonu, pod

warunkiem  prawidłowego  przygotowania  pola  oraz  stosowania  nawoŜenia  organicznego
i mineralnego.  Najlepszym  przedplonem  są  rośliny  motylkowate  drobnonasienne,  ich
mieszanki  z  trawami  lub  strączkowe,  jednak  na  tych  stanowiskach  ziemniaki  są  czasem

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

uszkadzane  przez  pędraki  i  drutowce.  W  praktyce  ziemniak  najczęściej  uprawiany  jest  po
zboŜach,  które  są  słabym  przedplonem.  Na  słabszych  stanowiskach  oraz  po  przedplonach
zboŜowych  moŜna  stosować  wsiewki  lub  międzyplony  ścierniskowe  (łubin,  seradela,
gorczyca,  facelia),  które  poprawiają wartość stanowiska. Nieodpowiednie jest stanowisko po
kukurydzy,  gdyŜ  silnie  rozwinięty  system  korzeniowy  tej  rośliny  niszczy  strukturę  gleby,
a stosowane herbicydy mogą hamować wzrost i rozwój ziemniaka.

Gdy przedplonem są zboŜa, naleŜy po zbiorze jak najszybciej wykonać podorywkę,

a następnie pielęgnację mechaniczną w miarę pojawiania się chwastów.

Rzepa jest rośliną uprawianą głównie w międzyplonie ścierniskowym, zatem

przedplonem  są  zboŜa  wcześnie  schodzące  z  pola  (Ŝyto,  jęczmień  ozimy  oraz  wczesny
ziemniak).  Nie  naleŜy  jej  uprawiać  po  roślinach  krzyŜowych.  Po  zbiorze  rzepy  stanowisko
nadaje  się  pod  zboŜa  jare  lub  pod  ziemniak,  natomiast  nie  moŜna  po  niej  uprawiać  innych
krzyŜowych i buraków.

Rośliny strączkowe

Najlepszym przedplonem dla większości gatunków roślin strączkowych są zboŜa.

Uprawiane bezpośrednio po roślinach, pod które był stosowany obornik, nadmiernie rozwijają
części nadziemne, wylegają, przedłuŜają wegetację i obniŜają plon. NaleŜy umieszczać je na
polach  w  3  lub  4  roku  po  zastosowaniu  nawoŜenia  organicznego.  Tylko  fasolę  na  glebach
słabszych  moŜna  umieścić  w  stanowisku  po  okopowych  na  oborniku.  Ze  względu  na
występowanie  chorób  grzybowych,  szkodników  i  tzw.  wymotylczenia  (które  polega  na
masowym  pojawieniu  się  w  glebie  bakteriofagów  atakujących  bakterie  brodawkowate),
rośliny motylkowate grubonasienne wymagają 4–5-letniej przerwy w uprawie.

Po zbiorze przedplonu naleŜy wykonać pełny zespół uprawy poŜniwnej, poniewaŜ gleba

pod rośliny strączkowe powinna być dobrze odchwaszczona. W tym celu wykonuje się
podorywkę, którą natychmiast naleŜy zabronować.

Przykłady stanowisk dla roślin strączkowych uprawianych na nasiona i zieloną masę:

1.  ziemniaki – marchew – groch pastewny,
2.  buraki cukrowe – pszenica jara – bobik,
3.  ziemniaki średnio wczesne – pszenŜyto ozime – Ŝyto – wyka ozima,
4.  buraki cukrowe – jęczmień jary – pszenŜyto ozime – groch jadalny.

Następstwa właściwe:
Rośliny strączkowe są dobrymi przedplonami dla zbóŜ i roślin przemysłowych. Po

grochu  (odmiany  jadalne)  zaleca  się  wysiewanie  roślin  wymagających  wczesnego  siewu:
jęczmień  ozimy,  rzepak  ozimy,  pszenica  ozima.  Po  bobiku  wcześnie  zebranym  moŜna
przeznaczyć  pole  pod  pszenicę  ozimą,  a  jeśli  zbiór  się  opóźni,  pod  pszenicę  jarą  lub  inne
rośliny  jare.  Efekt  następczego  działania  roślin  motylkowatych  trwa  przez  drugi,  a  nawet
trzeci rok, co zaleŜy od tempa rozkładu resztek poŜniwnych.

Przykłady umieszczenia roślin następczych po strączkowych:

1.  bobik – pszenica ozima,
2.  groch jadalny – jęczmień ozimy,
3.  groch jadalny – rzepak ozimy,
4.  groch pastewny – Ŝyto,
5.  łubin wąskolistny – pszenŜyto ozime.

Następstwa niewłaściwe:
Ze względu na moŜliwość występowania w duŜym nasileniu chorób, nie naleŜy wysiewać

po sobie następujących roślin:
1. łubin – ziemniaki,
2. len – groch,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. koniczyna czerwona – bobik,
4. koniczyna czerwona – groch.

Ocena stanowiska po roślinach strączkowych

Rośliny strączkowe w zmianowaniu spełniają bardzo waŜną rolę, poniewaŜ wywierają

korzystny wpływ na właściwości fizyczne i Ŝyzność gleby. Głęboki i silnie rozwinięty system
korzeniowy tych roślin przyczynia się do rozluźnienia gleby i tym samym ułatwia korzenienie
się roślinom następczym. Mają równieŜ zdolność pobierania niedostępnych dla innych roślin
składników pokarmowych z głębszych warstw gleby. Odgrywają waŜną rolę w zmianowaniu
jako rośliny przerywające częste następstwo zbóŜ, ograniczając występowanie chorób
przenoszonych za pośrednictwem gleby. Dzięki współŜyciu tych roślin z bakteriami,
wzbogacają glebę w azot, a same prawie nie wymagają nawoŜenia tym składnikiem. Rośliny
strączkowe tworzą obfitą i zwartą masę nadziemną, dzięki czemu zacieniają glebę i chronią ją
przed wysychaniem. Pozostawiają równieŜ duŜo resztek poŜniwnych. Stanowisko po udanych
roślinach strączkowych jest jednym z najlepszych stanowisk.

Rośliny oleiste
Przedplon

KaŜda roślina uprawna ma dwie grupy właściwości warunkujące jej miejsce

w zmianowaniu:
1. Wymagania w stosunku do przedplonu, tj. rośliny poprzedzającej.
2. Jej własna wartość jako przedplonu.

Biorąc to pod uwagę, dla form ozimych roślin oleistych, zwłaszcza tych wymagających

najwcześniejszych  siewów  letnich,  jednym  z  najwaŜniejszych  czynników  jest  wczesność
zbioru  rośliny  przedplonowej.  Przedplony  moŜna  ocenić  od  najlepszych  do  najgorszych:
wczesne  strączkowe  na  nasiona  oraz  zielonkę,  wczesne  ziemniaki,  motylkowate  wieloletnie
z końcem  uŜytkowania  w  lipcu,  jęczmień  ozimy  i  jary  oraz  pozostałe  zboŜa  ozime,  jak
pszenica ozima, jara i owies. Notowano lepsze plonowanie oleistych z rodzaju kapustnych po
bobiku  niŜ  po  grochu,  a  groch  jadalny  był  gorszym  przedplonem  niŜ  pastewny.  Wprawdzie
motylkowate  są  najlepszymi  przedplonami,  ale  uprawia  się  ich  niewiele.  ToteŜ  w  Polsce,
podobnie,  jak  w krajach  zachodnioeuropejskich,  mało  jest  dobrych  przedplonów.  Główną
rośliną  z  oleistych  stanowi  jednak  rzepak  ozimy  i  z  konieczności  uprawia  się  go  po
zdecydowanie  gorszych  przedplonach,  jakimi  są  zboŜa.  Według  danych  szacunkowych
75–80% rzepaku w Polsce uprawia się po zboŜach.

UwaŜa się, Ŝe zboŜa obniŜają plon nasion w stosunku do obu grup motylkowatych

o 8–25%, zwłaszcza na glebach kompleksów gorszych niŜ II. Ze zbóŜ znaczenie gospodarcze
jako  przedplon  dla  roślin  oleistych  ozimych  mogą  mieć  gatunki  o  podobnych  wymaganiach
glebowych,  a  więc  pszenica  i  jęczmień.  Zwłaszcza  jęczmień  ozimy  wcześnie  schodzi  z  pola
i moŜliwe  jest  zastosowanie  uprawy  klasycznej  pozwalającej  na  odchwaszczenie  gleby.  Ze
zbóŜ  jęczmień  ozimy  jest  najlepszym  przedplonem  dla  rzepaku,  ale  mało  się  go  uprawia
i zaledwie  1/3  powierzchni  moŜna  po  nim  obsiać  rzepakiem.  Większy  areał  obsiewa  się
jęczmieniem  jarym  i  pszenicą  jarą,  ale  rośliny  te  później  schodzą  z  pola  i  z  konieczności
wprowadza  się  uproszczenia  w  uprawie.  Owies  uprawiany  bywa  na  lŜejszych  glebach  mniej
odpowiednich  do  uprawy  rzepaku.  Następstwo  po  rzepaku  moŜliwe  jest  w  celu  poprawienia
zniszczonej  struktury  gleby.  Wysoka  wartość  takiego  stanowiska  nie  jest  jednak  w  pełni
wykorzystywana przez zboŜa.

Dla rzepaku jarego, gorczycy białej i sarepskiej, rzodkwi oleistej najlepszymi

przedplonami są rośliny okopowe uprawiane na oborniku, motylkowate i uprawiane na
zielonkę lub na nasiona. Najgorszymi przedplonami są zboŜowe, moŜna po nich uprawiać

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wymienione rośliny, ale na lepszych kompleksach lub po zastosowaniu zwiększonych dawek
nawozów  mineralnych,  zwłaszcza  azotu  oraz  staranniej  przygotować  pole  pod  siew.  Nie
zaleca  się  następstwa  oleistych  jarych  z  rodziny  krzyŜowych  po  burakach  ze  względu  na
ryzyko  wystąpienia  mątwika  burakowego.  Podobnie  następstwo  rzepaku  jarego,  rzepiku,
gorczycy i lnianki po przedplonach roślin krzyŜowych wiąŜe się z nasilonym występowaniem
pchełki i słodyszka rzepakowego.

Rośliny włókniste

Len wymaga roli niezachwaszczonej, dlatego teŜ najlepszym przedplonem dla lnu są

rośliny okopowe na oborniku. Dobrym przedplonem są koniczyny i ich mieszanki z trawami,
nowiny,  a  takŜe  na  Ŝyznych  glebach  zboŜa,  szczególnie  owies.  Częsta  uprawa  lnu  po  sobie
powoduje  zmęczenie  roli  zwane  wylnieniem,  wynikające  z  nadmiernego  nagromadzenia
w glebie  grzybów lub drobnoustrojów rozkładających pektyny. Stąd teŜ zaleca się 4–6-letnią
przerwę w uprawie tej rośliny.

Dobrym przedplonem dla konopi są zboŜa, szczególnie jeŜeli były obficie nawoŜone

azotem.  Konopie  bardzo  dobrze  rosną  teŜ  na  nowinach.  W  uprawie  konopi  dopuszcza  się
maksymalnie  2–3  letnią  monokulturę.  W  następnych  latach  rośliny  są  zbytnio  uszkadzane
przez pchełki ziemne.

Przy racjonalnej uprawie roli rośliny włókniste przyczyniają się do polepszenia kultury

roli lub przynajmniej jej zachowania. Len jest dobrym przedplonem dla następujących po nim
roślin, poniewaŜ dostatecznie wcześnie schodzi z pola pozostawiając rolę czystą i sprawną.
Jako roślina dwuliścienna moŜe być uprawiany w celu wyeliminowania następstwa zbyt wielu
zbóŜ po sobie. Ponadto uwaŜa się, Ŝe uprawa lnu przyczynia się do zwalczania mątwika
burakowego.

Konopie przyczyniają się do odchwaszczenia roli, chociaŜ istnieje niebezpieczeństwo

wystąpienia w następnych latach samosiewów tej rośliny, jeŜeli nadmiernie opóźniono zbiór.
Jednak konopie uwaŜane są za dobry przedplon dla przychodzących po nich roślin.

Człony zmianowania

Człon zmianowania (płodozmianu) to fragment zmianowania (płodozmianu) obejmujący

dwie, trzy lub cztery rośliny, z których pierwsze wzbogacają, a ostatnie zaniŜającego potencjał
produkcyjny; wyróŜniamy 5 członów zmianowania (płodozmianu):

−

dwupolowy (1 roślina podnosząca – 1 obniŜająca Ŝyzność gleby, 1/1),

−

trójpolowy (1 roślina podnosząca – 2 obniŜające Ŝyzność gleby, 1–2),

−

czteropolowy (1 roślina podnosząca – 3 obniŜające Ŝyzność gleby, 1/3),

−

podwójny (2 rośliny podnoszące – 2 obniŜające Ŝyzność gleby, 2/2),

−

dowolny (2 rośliny podnoszące -1 obniŜająca Ŝyzność gleby, 2/1).
Człon zmianowania dwupolowy to fragment zmianowania lub płodozmianu kolejnych

dwóch roślin, z których pierwsza wzbogaca. a druga zubaŜa stanowisko, np. burak cukrowy –
pszenica jara.

Człon zmianowania (płodozmianu) trójpolowy to fragment zmianowania lub

płodozmianu kolejnych trzech roślin, z których pierwsza wzbogaca, a dwie następne zuboŜają
stanowisko, np. bobik – jęczmień jary – Ŝyto ozime.

Człon zmianowania (płodozmianu) czteropolowy to fragment zmianowania lub

płodozmianu obejmujący cztery lata, w tym pierwszą uprawą jest roślina wzbogacająca
stanowisko, zaś pozostałe trzy zuboŜające je, np. ziemniaki – jęczmień jary – Ŝyto ozime –
owies.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Człon zmianowania (płodozmianu) podwójny to fragment lub całe zmianowanie bądź

płodozmian, obejmujący cztery ziemiopłody, z których pierwszy i drugi wzbogacają
stanowisko, natomiast trzeci i czwarty zaniŜają jego potencjał produkcyjny.

Człon zmianowania (płodozmianu) dowolny to fragment zmianowania lub płodozmianu,

w którym przewaŜają rośliny wzbogacające stanowisko nad roślinami zaniŜającymi jego
potencjał wytwórczy np. lucerna mieszańcowa (2–4 lata) – rzepak ozimy – pszenica ozima.

Dobór roślin do członu, jak równieŜ liczba roślin w członie (uŜyźniających,

wykorzystujących) zaleŜy od typu i gatunku oraz kultury gleby, poziomu agrotechniki, jak
równieŜ struktury zasiewów.

Tabela 2. Człony zmianowania dwupolowe na poszczególnych kompleksach glebowych [opracowanie własne]

Kompleks

Przykład członów 1/1

Pszenny bardzo dobry (1)

buraki cukrowe – pszenica jara,
bobik na nasiona – pszenica jara,
groch siewny – pszenica ozima,
rzepak ozimy – pszenica ozima,
koniczyna czerwona (1–2 lata) – pszenica jara lub ozima.

Pszenny dobry (2)

buraki cukrowe – jęczmień jary,
bobik na nasiona – jęczmień jary,
buraki cukrowe – len włóknisty,
lucerna mieszańcowa (2–4 lata) – jęczmień jary,
kapusta pastewna – jęczmień jary.

ytni bardzo dobry (4)

buraki pastewne – pszenica jara (lub jęczmień jary),
ziemniaki średnio wczesne – pszenica ozima,
ziemniaki późne (lub bardzo późne) – pszenica jara (lub jęczmień jary),
groch siewny – jęczmień ozimy,
rzepak ozimy – jęczmień ozimy.

ytni dobry (5)

ziemniaki bardzo wczesne – jęczmień ozimy;
ziemniaki późne – owies (lub: Ŝyto jare, proso, gryka),
koniczyna biała z trawami (3–4 lata) – owies (lub: Ŝyto jare, gryka),
kukurydza na ziarno – owies (lub: Ŝyto jare, proso, gryka),
łubin Ŝółty (lub wąskolistny) na zieloną masę – Ŝyto ozime.

ytni słaby (6)

ziemniaki wczesne – Ŝyto ozime,
ziemniaki średnio wczesne – Ŝyto ozime,
ziemniaki – gryka,
łubin Ŝółty na zieloną masę – Ŝyto ozime.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 3. Człony zmianowania (płodozmianu) trójpolowe na poszczególne kompleksy glebowo-rolnicze

[opracowanie własne]

Kompleks

Przykład członów 1/2

Pszenny bardzo dobry (1)

buraki cukrowe – pszenica jara – len oleisty,
buraki cukrowe – len oleisty – pszenica ozima,
buraki cukrowe – mak siewu – pszenica ozima.

Pszenny dobry (2)

buraki cukrowe – pszenica jara (lub jęczmień jary) – len włóknisty,
bobik na nasiona – pszenica jara (lub jęczmień jary) – len włóknisty,
groch siewny – pszenica ozima – mak siewny,
groch siewny + międzyplon ścierniskowy (kapusta pastewna)- pszenica jara (lub
jęczmień jary) – len włóknisty,
buraki cukrowe – jęczmień jary + międzyplon wsiewka (koniczyna czerwona) –
len włóknisty.

ytni bardzo dobry (4)

ziemniaki średnio wczesne – pszenica ozima – pszenŜyto ozime,
ziemniaki bardzo wczesne – jęczmień ozimy – Ŝyto ozime,
ziemniaki wczesne – pszenŜyto ozime – Ŝyto ozime,
buraki cukrowe (buraki pastewne) – pszenica jara (lub jęczmień jary) –
pszenŜyto ozime,
kukurydza na ziarno – pszenica jara (lub jęczmień jary) – pszenŜyto ozime.

ytni dobry (5)

ziemniaki bardzo wczesne – jęczmień ozimy – Ŝyto ozime,
ziemniaki późne – owies – Ŝyto ozime,
łubin Ŝółty (lub wąskolistny) na zieloną masę – Ŝyto ozime – owies,
brukiew pastewna – Ŝyto jare – Ŝyto ozime,
koniczyna biała z trawami 3–4 lata – owies – Ŝyto ozime.

ytni słaby (6)

ziemniaki – gryka – Ŝyto ozime,
ziemniaki wczesne (lub średnio wczesne) – Ŝyto ozime – gryka,
łubin Ŝółty na nasiona – gryka – Ŝyto ozime,
łubin Ŝółty na zielona masę – Ŝyto ozime+międzyplon ozimy (Ŝyto ozime z wyką
ozimą) – proso lub gryka.

Tabela 4. Człony zmianowania (płodozmianu) czteropolowe na poszczególne kompleksy glebowo-rolnicze

[opracowanie własne]

Kompleks

Przykład członów 1/3

Pszenny bardzo dobry (1)

buraki cukrowe – pszenica jara – owies – pszenica ozima,
bobik na nasiona – pszenica jara – owies – pszenica ozima,
groch siewny – pszenica ozima + międzyplon wsiewka (koniczyna czerwona)
pszenica jara – len włóknisty,
rzepak ozimy – pszenica ozima – owies – pszenica jara,
koniczyna czerwona (1–2 lata) – pszenica jara – owies – pszenica ozima.

Pszenny dobry (2)

buraki cukrowe – pszenica jara – owies – jęczmień jary,
koniczyna czerwona (1–2 lata) – pszenica jara – len włóknisty – jęczmień jary,
lucerna mieszańcowa (2–4 lata) – pszenica jara – owies – jęczmień jary,
rzepak ozimy + międzyplon ścierniskowy (bobik z wyką jarą) – pszenica jara –
owies – jęczmień jary.

ytni bardzo dobry (4)

ziemniaki średnio wczesne – pszenica ozima – pszenŜyto ozime – Ŝyto ozime,
ziemniaki bardzo wczesne – jęczmień ozimy – Ŝyto ozime – Ŝyto ozime,
kukurydza na nasiona – len włóknisty – Ŝyto ozime – Ŝyto ozime,
rzepak ozimy + międzyplon ścierniskowy (bobik + peluszka + słonecznik) –
pszenica jara – pszenŜyto ozime – Ŝyto ozime,
buraki pastewne – jęczmień jary + międzyplon wsiewka (koniczyna biała) – len
włóknisty – Ŝyto ozime.

ytni dobry (5)

ziemniaki – owies – proso – gryka, ziemniaki – owies – marchew pastewna –
pszenŜyto jare (lub Ŝyto jare),
ziemniaki bardzo wczesne – jęczmień ozimy – proso – Ŝyto ozime,
łubin Ŝółty (lub wąskolistny) na nasiona – owies – Ŝyto ozime – Ŝyto ozime,
brukiew pastewna – Ŝyto jare – owies – Ŝyto ozime.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ytni słaby (6)

ziemniaki – gryka – Ŝyto ozime – Ŝyto ozime,
ziemniaki średnio wczesne + międzyplon ozimy (Ŝyto ozime+wyka ozima) –
gryka – Ŝyto ozime – Ŝyto ozime,
łubin Ŝółty na zielona masę – Ŝyto ozime – gryka – Ŝyto ozime+ międzyplon
wsiewka (seradela).

Tabela 5. Człony zmianowania (płodozmianu) podwójne na poszczególne kompleksy glebowo-rolnicze

[opracowanie własne]

Kompleks

Przykład członów 2/2

Pszenny bardzo dobry (1)

buraki cukrowe – bobik – len oleisty – pszenica ozima,
groch siewny – rzepak ozimy – pszenica ozima – len oleisty,
rzepak ozimy – groch siewny – mak siewny – pszenica jara.

Pszenny dobry (2)

buraki cukrowe – bobik na nasiona – pszenica jara – len włóknisty,
groch siewny – rzepak ozimy – pszenica ozima – len włóknisty,
buraki cukrowe – koniczyna czerwona (2 lata) – pszenica jara (lub jęczmień jary)
– len włóknisty.

ytni bardzo dobry (4)

buraki cukrowe – wyka siewna – len włóknisty – pszenŜyto ozime,
buraki pastewne – groch siewny – jęczmień ozimy +międzyplon
ś

cierniskowy (gorczyca biała) – jęczmień jary,

kukurydza na ziarno – łubin wąskolistny na nasiona (lub Ŝółty) – pszenica ozima
– pszenŜyto ozime,
ziemniaki – groch polny na zielona masę – jęczmień ozimy- Ŝyto ozime.

ytni dobry (5)

ziemniaki – łubin wąskolistny (lub Ŝółty) na nasiona – owies – Ŝyto ozime,
ziemniaki – gorczyca biała – Ŝyto ozime – Ŝyto ozime,
ziemniaki – koniczyna biała z trawami (3-4 lata) – proso – Ŝyto ozime,
ziemniaki bardzo wczesne (lub wczesne) + międzyplon ścierniskowy (rzepa
ś

cierniskowa) – łubin Ŝółty – gryka -Ŝyto ozime + międzyplon wsiewka

(seradela),
koniczyna biała z trawami (3-4 lata) – gorczyca biała – Ŝyto ozime + międzyplon
ś

cierniskowy (seradela + facelia) -pszenŜyto jare.

ytni słaby (6)

ziemniaki – łubin Ŝółty – gryka – Ŝyto ozime,
ziemniaki wczesne + międzyplon ścierniskowy (facelia) -łubin Ŝółty – Ŝyto
ozime + międzyplon wsiewka (seradela),
ziemniaki – łubin Ŝółty na zielona masę + międzyplon ozimy (Ŝyto ozime – gryka
– Ŝyto ozime.

Tabela 6. Człony zmianowania (płodozmianu) dowolne na poszczególne kompleksy glebowo-rolnicze

[opracowanie własne]

Kompleks

Przykład członów 2/1

Pszenny bardzo dobry (1)

buraki cukrowe – bobik na nasiona – pszenica jara,
buraki cukrowe – groch siewny – pszenica ozima,
buraki cukrowe – groch siewny + międzyplon ścierniskowy (rzepak ozimy) –
pszenica jara,
buraki cukrowe – koniczyna czerwona (2 lata) – pszenica jara,
groch siewny – rzepak ozimy – pszenica ozima.

Pszenny dobry (2)

buraki cukrowe – bobik – jęczmień jary,
groch siewny – rzepak ozimy + międzyplon ścierniskowy (bobik + peluszka +
wyka siewna) – jęczmień jary,
kapusta pastewna – wyka siewna – jęczmień jary +międzyplon wsiewka (Ŝycica
wielokwiatowa),
kapusta pastewna – bobik na nasiona – len włóknisty.

ytni bardzo dobry (4)

ziemniaki – łubin wąskolistny na zielona masę – pszenŜyto ozime,
buraki pastewne – groch siewny (lub polny) – jęczmień ozimy,
kukurydza – bobik – pszenica jara,
buraki pastewne – bobik – jęczmień jary + międzyplon wsiewka ,
rzepak ozimy + międzyplon ścierniskowy (facelia) – łubin Ŝółty – pszenica
ozima.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ytni dobry (5)

ziemniaki – groch polny na zielona masę + międzyplon ścierniskowy (gorczyca
biała) – pszenŜyto jare,
brukiew pastewna – łubin Ŝółty – Ŝyto jare,
ziemniaki – łubin wąskolistny na zielona masę – jęczmień ozimy,
groch polny – gorczyca biała -Ŝyto ozime + międzyplon wsiewka (seradela),
kukurydza – gorczyca biała – owies.

ytni słaby (6)

ziemniaki – łubin Ŝółty na zieloną masę – Ŝyto ozime,
ziemniaki – łubin Ŝółty – Ŝyto ozime.

Uprawa roślin na poszczególnych kompleksach glebowo-rolniczych z ekonomicznego
punktu widzenia

Na terenie Polski wyróŜnia się 14 kompleksów przydatności rolniczej gleb ornych, w tym

9 dla terenów nizinnych i 4 dla gleb górskich oraz 1 nadający się pod uŜytki zielone. Nazwy
kompleksów  glebowych  pochodzą  od  rośliny  wskaźnikowej  (pszenica  ozima,  Ŝyto  ozime).
Dobór  roślin  do  uprawy  na  poszczególnych  kompleksach  glebowych  powinien  uwzględniać
wymagania  glebowe  roślin,  a  ponadto  musi  być  ekonomicznie  uzasadniony.  Najbardziej
charakterystyczne dla Polski Centralnej są kompleksy dla gleb nizinnych:

Pszenny bardzo dobry (1) – obejmuje gleby I i II klasy bonitacyjnej, niezbyt cięŜkie;

połoŜone  na  terenach  równinnych;  z  warstwą  próchnicy  sięgającą  do  30  cm.  Warstwa  orna
tych  gleb  charakteryzuje  się  dobrą  strukturą,  dobrymi  właściwościami  termicznymi
i wodnymi. Gleby naleŜące do tego kompleksu są łatwe do uprawy. Na glebach tych powinno
się  wysiewać  rośliny  o  największych  wymaganiach  glebowych,  jak:  pszenica  ozima  i  jara,
koniczyna  czerwona,  koniczyna czerwona z trawami, lucerna mieszańcowa, buraki cukrowe,
rzepak ozimy, groch siewny, bobik, kapusta pastewna.

Pszenny dobry (2) – obejmuje gleby klasy IIIa i IIIb oraz gleby cięŜkie klasy II,

charakteryzujące  się  mniejszą  miąŜszością  warstwy  ornej,  niewielkim  jej  odwapnieniem,
zbielicowaniem  i  gorszą  strukturą.  Na  glebach  tych  mogą  występować  procesy  erozyjne  lub
okresowe  zalewy.  MoŜna  na  nich  uprawiać  te  same  gatunki,  co  na  kompleksie  pszennym
bardzo dobrym oraz: jęczmień jary, wykę jarą, len włóknisty.

Pszenny wadliwy (3) – obejmuje gleby klasy IIIb i IVa oraz IVb, o nieuregulowanych

stosunkach wodnych. Gleby te są zagroŜone procesami erozyjnymi lub okresowymi
niedoborami wody. Są to gleby najczęściej bardzo cięŜkie, zwłaszcza wierzchnie warstwy
tych gleb, o przepuszczalnej budowie warstw głębszych, co moŜe powodować przesuszenie w
okresach o małej ilości opadów. Są to gleby ulegające często erozji bądź zbyt suche. Uprawia
się na nich: kukurydzę, słonecznik, lucernę mieszańcową, esparcetę siewną.

ytni bardzo dobry (pszenno-Ŝytni) (4) – obejmuje gleby klasy IIIb, o składzie

mechanicznym  piasku  gliniastego  lub  utworu  pyłowego  lekkiego  w  warstwach  wierzchnich
i o  nieco  cięŜszym  składzie  mechanicznym  podłoŜa.  Dzięki  prawidłowej  agrotechnice
(uprawie,  nawoŜeniu,  zmianowaniu)  moŜna  doprowadzić  je  do  duŜej  produktywności.  Na
glebach  tego  kompleksu  moŜna  uprawiać:  pszenicę  ozimą  i  jarą,  groch  siewny,  bobik,
koniczynę  czerwoną,  lucernę  mieszańcową,  kapustę  pastewną,  buraki  cukrowe  i  pastewne,
rzepak  ozimy.  Na  glebach  tych  doskonale  plonują  takŜe:  kukurydza,  Ŝyto  ozime,  esparceta
siewna,  koniczyna  biała,  peluszka,  łubin  wąskolistny  i  Ŝółty,  wyka  ozima,  ziemniaki,
marchew, słonecznik.

ytni dobry (5) – obejmuje on gleby klasy IVa i IVb, lŜejsze, bardziej wraŜliwe na

okresowe  susze,  mniej  zasobne  w  składniki  pokarmowe,  o  niŜszej  zawartości  próchnicy
i mniejszym  kompleksie  sorpcyjnym.  W  podłoŜu  zawierają  one  piasek  i  Ŝwir.  Uzyskanie  na
tych glebach wysokich plonów zaleŜy w głównej mierze od dobrze rozłoŜonych opadów przy
prawidłowej  agrotechnice  w  ciągu  wegetacji  roślin.  Najbardziej  opłacalna  jest  uprawa  Ŝyta,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

prosa, gryki, koniczyny białej, grochu polnego, pszenŜyta jarego, ziemniaków, wyki ozimej,
łubinu Ŝółtego.

ytni słaby (6) – obejmuje on gleby lekkie, klasy IVb i V, o bardzo przepuszczalnym

podłoŜu, okresowo lub stale suche. Udają się tu tylko: Ŝyto, łubin Ŝółty, ziemniaki, gryka
i seradela.

ytni bardzo słaby (Ŝytnio-łubinowy) (7) – obejmuje on gleby klasy VI nadające się

właściwie pod zalesienie, bardzo suche i jałowe. Udają się na nich tylko Ŝyto ozime i łubin
Ŝ

ółty.

ZboŜowo-pastewny mocny (8) – obejmuje on gleby cięŜkie, nadmiernie uwilgotnione,

klasy Illb i IV. W latach mokrych rośliny uprawne najczęściej wymakają, dlatego powinno się
na nich zakładać uŜytki przemienne.

ZboŜowo-pastewny słaby (9) – obejmuje on gleby lekkie, naleŜące do IV i V klasy

i nadmiernie uwilgotnione ze względu na połoŜenie w zagłębieniach terenu lub
nieprzepuszczalne podłoŜe. Gleby te powinny być przeznaczone pod uŜytki zielone lub
wyłączone z uŜytkowania rolniczego.

Na poszczególnych kompleksach naleŜy głównie uprawiać gatunki zaliczone do grupy

o największej, ekonomicznie uzasadnionej celowości uprawy. W innym przypadku naleŜy się
liczyć z koniecznością ponoszenia dodatkowych kosztów i z osiąganiem niŜszych plonów.

Rośliny wymagające przerwy w uprawie i nie znoszące następstwa po sobie

Istnieje szereg gatunków roślin uprawnych, które nie mogą zbyt często wracać na to samo

pole, z uwagi na moŜliwość wystąpienia zmęczenia gleby. Zjawisko to zawsze prowadzi do
spadku plonowania roślin; ustępuje jednak, jeśli zastosuje się przerwę w uprawie gatunku,
który je spowodował.

Niektóre gatunki roślin uprawnych wymagają stosowania następującej przerwy

w uprawie:

−

pszenica i jęczmień 1–2 lata,

−

buraki i brukiew 4–6 lat,

−

ziemniaki 2–3 lata,

−

strączkowe 1–3 lata,

−

motylkowate drobnonasienne 4–5 lat,

−

słonecznik i len 4–6 lat.
W uprawie znajduje się kilka gatunków roślin, które uprawiane po sobie obniŜają plony.

Związane jest to z występowaniem chorób, szkodników i zjawiska allelopatii. ObniŜenie
plonów obserwuje się w przypadku uprawy po sobie następujących gatunków:

−

buraki – kapusta pastewna i odwrotnie,

−

buraki – rzepak i odwrotnie,

−

len – groch i odwrotnie,

−

mak – ziemniaki i odwrotnie,

−

motylkowate drobnonasienne – strączkowe i odwrotnie,

−

motylkowate drobnonasienne – buraki cukrowe,

−

pszenica -jęczmień i odwrotnie,

−

pszenica – pszenica,

−

jęczmień -jęczmień,

−

owies – owies,

−

krzyŜowe – krzyŜowe (z wyjątkiem rzepak – rzepak),

−

psiankowate-psiankowate.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

O efektach pracy rolnika decyduje umiejętne korzystanie z wiedzy o biologii rośliny,

o glebie, o modyfikującym wpływie pogody na wszystkie procesy zachodzące w środowisku
oraz o wzajemnym oddziaływaniu rośliny na środowisko i środowiska na roślinę.

Międzyplony, ich podział i przykłady roślin uprawianych w międzyplonach

Rośliny uprawiane po zbiorze plonu głównego i zbierane przed siewem następnej rośliny

(kolejnego plonu głównego) określono w literaturze mianem międzyplonu. Wcześniej
stosowanymi określeniami dla tego sposobu uprawy roślin na polu było pojęcie „poplon” lub
„śródplon”. Obecnie wprowadzone określenie „międzyplon” w rzeczywisty sposób obrazuje
miejsce wysiewania roślin dodatkowych, czyli między dwoma plonami głównymi.

W zaleŜności od terminu siewu wyróŜnia się:

−

międzyplon ścierniskowy – wysiewany w lecie, a zbierany jesienią tego samego roku,

−

międzyplon ozimy – wysiewany późnym latem, a zbierany wiosną następnego roku,

−

międzyplon wsiewka – wsiewany w łan rośliny ozimej lub jarej uprawianej w plonie
głównym, a zbierany jesienią tego samego roku,

−

międzyplon ścierniskowo – ozimy – wysiewany latem, jak międzyplony ścierniskowe,
a zbierany dwukrotnie: jesienią i wiosną,

−

międzyplon wsiewka poplonowa ozima – wysiewany z rośliną uprawiam w plonie
głównym, jak międzyplon wsiewka, a zbierany dwukrotnie: raz jesienią drugi raz wiosną
roku przyszłego.
Rośliny uprawiane w międzyplonie rozwijają się w krótszym okresie od roślin plonu

głównego,  co  uniemoŜliwia  im  przejście  pełnego  cyklu  rozwojowego  NaleŜy  wybierać
gatunki o krótkim okresie wegetacji, aby uzyskać jak największy plon zielonej masy. Rośliny
uprawiane  w  międzyplonach  przechodzą  rozwój  wegetatywny  i  częściowo  czasami
generatywny,  dlatego  mogą  być  uŜytkowane  tylko  jako  pasza  lub  zielony  nawóz  oraz  jako
czynnik  zmniejszający  erozję  gleb  i  chroniący  glebę  przed  szkodliwymi  gazami  i  pyłami
przemysłowymi.  Roślin  uprawiane  w  międzyplonach  mają  inne  warunki  pogodowe  niŜ
uprawiane w plonie głównym, np. uprawa roślin w międzyplonie ścierniskowym odbywa się
w  warunkach  skracającego  się  dnia,  najczęściej  na  początku  przy  wysokiej,  później  przy
obniŜającej  się  temperaturze.  Rozwój  roślin  uprawianych  w  międzyplonie  wsiewka  odbywa
się  w  łanie  rośliny  plonu  głównego.  Rośliny  konkurują  o  światło,  wody  i  substancje
pokarmowe. Warunki uprawy międzyplonów róŜnią się znacznie od optymalnych, decydując
o  niŜszym  ich  plonowaniu  w  porównaniu  do  plonu  główne  go.  NajwaŜniejszym  czynnikiem
wpływającym  na  produktywność  roślin  uprawianych  w  międzyplonach  jest  właściwy  dobór
gatunków  do  uprawy  w  po  szczególnych  międzyplonach.  Szczególnie  istotna  jest  długość
okresu  wegetacji  uprawianych  roślin  oraz  ich  odporność  na  niedobór  wody  i  niskie
temperatury.

W uprawie międzyplonów ścierniskowych waŜny jest szybki rozwój początkowy roślin,

charakterystyczny  dla  niektórych  odmian  słonecznika,  łubinu  Ŝółtego  i  grochu  pastewnego.
W uprawie  międzyplonu  korzystną  cechą  gatunków  jest  wolny  początkowy  wzrost,  co
pozwala  łatwiej  przetrwać  gorsze  warunki  rozwoju  w  łanie  rośliny  plonu  głównego.  Do
uprawy  w  międzyplonie  ozimym  naleŜy  wybierać  gatunki  o  małych  wymaganiach
termicznych w okresie wiosennego ruszania wegetacji, np.: rzepak ozimy i Ŝyto ozime.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 7. Dobór roślin do uprawy w międzyplonach ścierniskowych na poszczególne kompleksy glebowo-

rolnicze [opracowanie własne]

Roślin uprawiane w plonie głównym

Rośliny międzyplonu ścierniskowego

Pszenny bardzo dobry (1)
groch siewny, rzepak ozimy, pszenica ozima,
warzywa

bobik, wyka jara, kapusta pastewna, rzepak ozimy,
Ŝ

ycica: westerwoldzka, mieszańcowa, wielokwiatowa,

bobik + peluszka + wyka siewna, peluszka + wyka
siewna + rzepak ozimy

Pszenny dobry (2)
groch siewny, rzepak ozimy, jęczmień jary, pszenica
ozima, warzywa

bobik, wyka jara, kapusta pastewna, rzepak ozimy,
Ŝ

ycica:

westerwoldzka”

mieszańcowa,

wielokwiatowa, bobik + peluszka + wyka siewna,
peluszka + wyka siewna + rzepak ozimy

ytni bardzo dobry (4)

groch  siewny,  rzepak  ozimy,  jęczmień  jary  i  ozimy,
pszenica  ozima,  warzywa,  peluszka  na  nasiona
i zieloną  masę,  ziemniaki  wczesne,  Ŝyto  ozime,
mieszanki zbóŜ jarych na zieloną masę

bobik, wyka jara, kapusta pastewna, rzepak ozimy,
Ŝ

ycica: westerwoldzka, mieszańcowa, wielokwiatowa

bobik  +  peluszka  +  słonecznik,  peluszka,  rzepik
ozimy,  słonecznik,  łubin  Ŝółty,  łubin  wąskolistny,
łubin Ŝółty + peluszka, łubin Ŝółty + peluszka + wyka
ozima,  łubin  wąskolistny  +  peluszka,  peluszka  +
słonecznik,  wyka  ozima,  gorczyca  biała,  facelia,
rzodkiew oleista, rzepa ścierniskowa

ytni dobry (5)

jęczmień ozimy, Ŝyto ozime, peluszka na nasiona
i zielona masę, ziemniaki wczesne

peluszka,  słonecznik,  łubin  Ŝółty,  łubin  wąskolistny,
wyka ozima, gorczyca biała, facelia, rzodkiew oleista,
rzepa  ścierniskowa,  seradela,  łubin  Ŝółty  +  seradela,
łubin  Ŝółty  +  wyka  ozima,  łubin  Ŝółty  +  facelia,
seradela + facelia, gorczyca biała + facelia

ytni słaby (6)

yto ozime, ziemniaki wczesne

łubin Ŝółty, seradela, facelia, łubin Ŝółty + seradela,
łubin Ŝółty, wyka ozima, łubin Ŝółty + facelia

Tabela 8. Dobór roślin do uprawy w międzyplonach ozimych na poszczególne kompleksy glebowo-rolnicze

[opracowanie własne]

Roślin uprawiane w plonie wtórnym

Rośliny międzyplonu ozimego

Pszenny bardzo dobry (1)
mieszanki strączkowych, kapusta pastewna

rzepak ozimy,
pszenica ozima + trawy,
pszenica ozima + wyka ozima,
pszenica ozima + inkarnatka.

Pszenny dobry (2)
mieszanki strączkowych, kapusta pastewna

rzepak ozimy,
rzepik ozimy,
pszenica ozima + trawy,
pszenica ozima + wyka ozima,
pszenica ozima + inkarnatka.

ytni bardzo dobry (4) mieszanki strączkowych,

kapusta pastewna, ziemniaki uŜytkowane na paszę,
buraki pastewne, kukurydza na paszę, słonecznik
pastewny, mieszanki strączkowo-zboŜowe, facelia

rzepak ozimy,
rzepik ozimy,
pszenica ozima + trawy,
pszenica ozima + wyka ozima,
pszenica ozima + inkarnatka,
Ŝ

yto ozime,

yto ozime + w wyka ozima.

ytni dobry (5)

ziemniaki późne, kukurydza na paszę, słonecznik
pastewny,

mieszanki

strączkowe,

mieszanki

strączkowo-zboŜowe, facelia, brukiew pastewna roso
wyka

yto ozime,

yto ozime + wyka ozima.

ytni słaby (6) ziemniaki późne, gryka

yto ozime, Ŝyto ozime + wyka ozima.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 9. Dobór roślin do uprawy w międzyplonie wsiewka na poszczególne kompleksy glebowo-rolnicze

[opracowanie własne]

Roślin uprawiane w plonie głównym

Rośliny międzyplonu wsiewka

Pszenny bardzo dobry (1)
pszenica ozima i jara

koniczyna czerwona,
trawy

(Ŝycica

wielokwiatowa,

ycica

trwała,

kupkówka pospolita, stokłosa uniołowata).

Pszenny dobry (2)
jęczmień jary, pszenica ozima i jara

koniczyna czerwona, trawy (Ŝycica wielokwiatowa,
Ŝ

ycica

trwała,

kupkówka

pospolita,

stokłosa

uniołowata).

ytni bardzo dobry (4)

jęczmień jary, Ŝyto ozime, gorczyca sarepska,
pszenŜyto ozime, pszenica ozima i jara

koniczyna czerwona, trawy (Ŝycica wielokwiatowa,
Ŝ

ycica

trwała,

kupkówka

pospolita,

stokłosa

uniołowata),
seradela, lucerna chmielowa (nerkowata),
marchew pastewna.

ytni dobry (5)

yto ozime, owies na zieloną masę

seradela, lucerna chmielowa (nerkowata),
marchew pastewna.

ytni słaby (6)

to ozime

seradela.

Typy płodozmianów

Płodozmian jest elementem agrotechniki o kompleksowym oddziaływaniu na plonowanie

roślin i organizację gospodarstwa. Ułatwia planowanie i organizację produkcji roślinnej
w gospodarstwie. Prawidłowo ułoŜony płodozmian zapewnia racjonalne wykorzystanie gleby,
warunków ekonomicznych wynikających z połoŜenia gospodarstwa, a takŜe utrzymuje
Ŝ

yzność gleby.

Płodozmian w zaleŜności od występujących w nich roślin i spełnianych zadań moŜna

podzielić na następujące typy:

−

płodozmian polowy,

−

płodozmian paszowy,

−

płodozmian specjalny (przeciwerozyjny, warzywniczy, nasienny i doświadczalny).

Płodozmiany polowe

Pod pojęciem – płodozmian polowy – naleŜy rozumieć dobór gatunków

z przeznaczeniem rynkowym np.: zboŜa, okopowe, przemysłowe, motylkowate, a jako rośliny
uzupełniające: pastewne objętościowe z wykorzystaniem na: zielonkę, siano, kiszonkę czy
sianokiszonkę; lokalizuje się je na gruntach ornych nie podlegających erozji wodnej.

Płodozmian zboŜowy występuje wówczas, gdy udział zbóŜ w strukturze zasiewów

wynosi zwykle więcej niŜ 60%. Wskazuje to, Ŝe zboŜa muszą być wysiewane po sobie przez
okres dwóch, trzech, a nawet i więcej lat.

PoniŜej podano przykłady płodozmianów zboŜowych:

1. Kompleks pszenny bardzo dobry (1):

a)  Buraki cukrowe.
b)  Pszenica jara.
c)  Groch siewny + międzyplon ścierniskowy (kapusta pastewna).
d)  Pszenica jara.
e)  Owies.
f)  Pszenica ozima.

2. Kompleks pszenny dobry (2):

a)  Buraki cukrowe.
b)  Jęczmień jary + międzyplon wsiewka (koniczyna czerwona).
c)  Owies.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

d)  Pszenica ozima.
e)  Rzepak ozimy (nawoŜenie mineralne).
f)  Pszenica ozima.

3. Kompleks Ŝytni bardzo dobry (4):

a)  Buraki pastewne.
b)  Jęczmień jary + międzyplon wsiewka (Ŝycica wielokwiatowa).
c)  Len oleisty.
d)  śyto ozime.
e)  Kukurydza na ziarno.
f)  Pszenica jara.
g)  Groch polny.
h)  PszenŜyto ozime.

4. Kompleks Ŝytni dobry (5):

a)  Ziemniaki.
b)  Łubin wąskolistny na nasiona.
c)  Gryka.
d)  śyto ozime + międzyplon ozimy (Ŝyto ozime).
e)  Brukiew pastewna.
f)  Owies.
g)  Proso.
h)  śyto ozime + międzyplon wsiewka (seradela).

5. Kompleks Ŝytni słaby (6):

a)  Ziemniaki późne.
b)  Gryka.
c)  śyto ozime + międzyplon wsiewka (seradela).
d)  Ziemniaki wczesne.
e)  śyto ozime.
f)  śyto ozime + międzyplon ozimy (Ŝyto ozime).
Płodozmian okopowy zawiera w strukturze zasiewów ponad 25% roślin okopowych.

1. Kompleks Ŝytni bardzo dobry (4):

a)  Ziemniaki.
b)  Buraki pastewne.
c)  Pszenica jara.
d)  Marchew pastewna.
e)  Jęczmień jary.

2. Kompleks Ŝytni dobry (5):

a)  Ziemniaki.
b)  Łubin wąskolistny na nasiona.
c)  Owies.
d)  Marchew pastewna.
e)  śyto jare.
f)  Ziemniaki bardzo wczesne.
g)  Jęczmień ozimy + międzyplon ścierniskowy (facelia).
h)  Łubin Ŝółty na nasiona.
i)

Proso.

3. Kompleks Ŝytni słaby (6):

a)  Ziemniaki.
b)  Łubin Ŝółty na zielona masę.
c)  śyto ozime + międzyplon ścierniskowy (facelia).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

d)  Ziemniaki średnio wczesne + międzyplon ozimy (Ŝyto ozime + wyka ozima).
e)  Gryka.
f)  śyto ozime + międzyplon wsiewka (seradela).
Płodozmian przemysłowy to taki, który w strukturze zasiewów zawiera ponad 25% roślin

przemysłowych.
1. Kompleks pszenny bardzo dobry (1):

a)  Buraki cukrowe.
b)  Pszenica jara.
c)  Groch siewny.
d)  Rzepak ozimy.
e)  Rzepak ozimy + międzyplon ścierniskowy (bobik + groch polny + wyka siewna).
f)  Pszenica jara.

2. Kompleks pszenny dobry (2):

a)  Buraki cukrowe.
b)  Groch siewny.
c)  Rzepak ozimy + międzyplon ścierniskowy (wyka jara).
d)  Pszenica jara.
e)  Len włóknisty.

3. Kompleks Ŝytni bardzo dobry (4):

a)  Buraki pastewne.
b)  Len oleisty.
c)  Łubin wąskolistny na zielona masę.
d)  PszenŜyto ozime.
e)  Rzepak ozimy.
f)  Jęczmień ozimy.
g)  śyto ozime.

4. Kompleks Ŝytni dobry (5):

a)  Ziemniaki.
b)  Gorczyca biała.
c)  śyto ozime + międzyplon wsiewka (seradela).
d)  Kukurydza na ziarno.
e)  Owies.
f)  Słonecznik oleisty.
g)  PszenŜyto jare.
Płodozmiany  mieszane  charakteryzują  się  tym,  Ŝe  dwa  ich  elementy  przekraczają

w strukturze zasiewów procentową umowną granicę. Występują wówczas podwójne nazwy
tych płodozmianów np.: okopowo-przemysłowy (1) lub okopowo-zboŜowy (2):
1. Kompleks Ŝytni dobry (5):

a)  Ziemniaki.
b)  Gorczyca biała.
c)  śyto ozime + międzyplon wsiewka (seradela).
d)  Ziemniaki bardzo wczesne.
e)  Jęczmień ozimy + międzyplon ścierniskowy (łubin Ŝółty + facelia).
f)  Gorczyca biała.
g)  śyto jare.

2. Kompleks Ŝytni bardzo dobry (4):

a)  Buraki pastewne.
b)  Jęczmień jary.
c)  śyto ozime + międzyplon wsiewka (lucerna chmielowa).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

d)  Ziemniaki średnio wczesne.
e)  Pszenica ozima + międzyplon ścierniskowy (gorczyca biała).
f)  Owies.
g)  śyto ozime.

Płodozmiany paszowe

Płodozmiany paszowe posiadają w strukturze zasiewów ponad 50% roślin pastewnych

uprawianych w plonie głównym. PoniŜej podano przykłady płodozmianów paszowych
z doborem roślin na określone kompleksy glebowo-rolnicze:
1. Kompleks pszenny bardzo dobry (1):

a)  Buraki cukrowe.
b)  Lucerna mieszańcowa.
c)  Lucerna mieszańcowa.
d)  Lucerna mieszańcowa.
e)  Lucerna mieszańcowa.
f)  Pszenica jara.

2. Kompleks pszenny dobry (2):

a)  Kapusta pastewna.
b)  Jęczmień jary + wsiewka koniczyny czerwonej z trawami.
c)  Koniczyna czerwona z trawami.
d)  Koniczyna czerwona z trawami.
e)  Pszenica jara + międzyplon ozimy (rzepak ozimy).
f)  Bobik + wyka jara na zielona masę.
g)  Jęczmień jary + międzyplon wsiewka (kupkówka pospolita).

3. Kompleks Ŝytni bardzo dobry (4):

a)  Buraki pastewne.
b)  Jęczmień jary + wsiewka koniczyny białej z trawami.
c)  Koniczyna biała z trawami.
d)  Koniczyna biała z trawami.
e)  Koniczyna biała z trawami.
f)  Pszenica jara.
g)  Marchew pastewna.
h)  Jęczmień jary.

4. Kompleks Ŝytni dobry (5):

a)  Brukiew pastewna.
b)  Łubin na zielonkę.
c)  PszenŜyto ozime + międzyplon ozimy (Ŝyto ozime + wyka ozima).
d)  Kukurydza na zielona masę.
e)  Groch polny na zielona masę + międzyplon ścierniskowy (rzepa ścierniskowa).
f)  PszenŜyto jare.
W  płodozmianach  paszowych  uprawiane  są  głównie  rośliny  przeznaczane  na  pasze

objętościowe. Stosowane są w gospodarstwach posiadających duŜą obsadę inwentarza bez
dostatecznej ilości uŜytków zielonych, zmuszonych do pozyskiwania pasz soczystych
z gruntów ornych. Wybór gatunków roślin do uprawy w płodozmianach paszowych zaleŜy od
Ŝ

yzności i właściwości wodnych gleby.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Płodozmiany specjalne

Płodozmian specjalny ma do spełnienia szczególne funkcje produkcyjne, wynikające ze

specyfiki gospodarstwa jak równieŜ z ukształtowania terenu. Zalicza się tu płodozmian:
warzywniczy, sadowniczy, doświadczalny, przeciwerozyjny i nasienny.

Dokładniej zostaną omówione płodozmiany przeciwerozyjne, gdyŜ są one stosowane na

terenach falistych.

Płodozmian przeciwerozyjny uwzględnia dobór oraz następstwo ziemiopłodów

zapewniające wysoką efektywność produkcyjną przy jednoczesnej skuteczności ochronnej
gleby przed erozją wodną i erozją wietrzną.

Przeciwerozyjne działanie płodozmianów polega na tym, Ŝe cząsteczki gleby na

zboczach i stokach pokrytych roślinnością są wiązane przez korzenie roślin i osłaniane przez
część nadziemną. Dzięki temu gleba nie przemieszcza się z wodą i wiatrem.

Takie płodozmiany są szczególnie uzasadnione na zboczach i stokach, gdzie gleba jest

szczególnie  naraŜona  na  erozję.  Do  najczęściej  uŜywanych  elementów  w  konstruowaniu
płodozmianów przeciwerozyjnych są:
1)  rośliny wieloletnie,
2)  rośliny ozime,
3)  rośliny uprawiane w międzyplonach.

Rośliny te pokrywają glebę w ciągu całego roku. Szczególnie waŜny jest okres

wiosennych roztopów i jesiennych opadów. WaŜne jest, aby pole na okres jesienno-zimowy
i wiosną było zawsze pokryte roślinnością. W płodozmianie tym powinno występować jak
najmniej roślin okopowych.

PoniŜej podano przykłady płodozmianów przeciwerozyjnych na wybrane kompleksy

glebowo-rolnicze:

a)  Kompleks pszenny bardzo dobry (1):
b)  Buraki cukrowe.
c)  Koniczyna czerwona z trawami.
d)  Koniczyna czerwona z trawami.
e)  Pszenica ozima.
f)  Rzepak ozimy.
g)  Pszenica ozima + międzyplon wsiewka (Ŝycica trwała).

2. Kompleks pszenny dobry (2):

a)  Kapusta pastewna.
b)  Jęczmień jary + wsiewka lucerny mieszańcowej.
c)  Lucerna mieszańcowa.
d)  Lucerna mieszańcowa.
e)  Lucerna mieszańcowa.
f)  Pszenica ozima + międzyplon ozimy (rzepak ozimy).
g)  Bobik + wyka jara.
h)  Jęczmień jary + międzyplon wsiewka (stokłosa uniołowata).

3. Kompleks Ŝytni bardzo dobry (4):

a)  Ziemniaki bardzo wczesne.
b)  Jęczmień ozimy.
c)  Rzepak ozimy.
d)  Pszenica ozima + międzyplon ozimy (rzepak ozimy).
e)  Kukurydza pastewna.
f)  Pszenica ozima + międzyplon ścierniskowy (facelia).

4. Kompleks Ŝytni dobry (5):

a) Ziemniaki bardzo późne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

b)  Koniczyna biała z trawami.
c)  Koniczyna biała z trawami.
d)  Koniczyna biała z trawami.
e)  Koniczyna biała z trawami.
f)  śyto ozime + międzyplon (Ŝyto ozime).

Płodozmian z polem okresowo wyłączonym

Jeśli w gospodarstwie występują gleby mało zróŜnicowane pod względem Ŝyzności, to

moŜna wprowadzić płodozmian z polem wyłączonym. Wówczas z powierzchni gospodarstwa
wydziela  się  jedno  pole  więcej  niŜ  wynosi  liczba  roślin  występujących  w  zmianowaniu.  Na
polu dodatkowym będzie rosła roślina wieloletnia (liczba lat zaleŜy od trwałości gatunku). Po
zakończeniu  jej  uprawy  pole  to  włącza  się  do  zmianowania,  a  pod  roślinę  wieloletnią
przeznacza się inne pole, które znów na kilka lat wyłącza się z normalnego zmianowania.

4.2.1. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Podaj definicję zmianowania roślin, rotacji i plonu głównego.
2.  Podaj definicję płodozmianu i struktury zasiewów.
3.  Podaj definicje międzyplonu i pola płodozmianowego.
4.  Co są elementy zmianowania?
5.  Jakie są etapy planowania zmianowania?
6.  Jakie czynniki wpływają na wartość stanowiska dla poszczególnych roślin przy układaniu

zmianowania?

7.  Jakie rośliny uprawne udają się w uprawie po sobie?
8.  Jakie są skutki niewłaściwego następstwa roślin po sobie?
9.  Opisz stanowisko płodozmianowe zbóŜ.
10.  Scharakteryzuj stanowisko płodozmianowe roślin motylkowych.
11.  Podaj przykłady właściwego i niewłaściwego następstwa po roślinach strączkowych.
12.  Wymień i omów człony płodozmianu.
13.  Wymień i krótko scharakteryzuj kompleksy glebowe.
14.  Jakie rośliny wymagające przerwy w uprawie i nie znoszące następstwa po sobie?
15.  W jaki sposób moŜna podzielić międzyplony w zaleŜności od terminu siewu?
16.  Jakie zadania pełnią płodozmiany specjalne przeciwerozyjne?

4.2.2. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

UłóŜ płodozmian ośmiopolowy na kompleks pszenny bardzo dobry wprowadzając

maksymalną ilość międzyplonów.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  naszkicować podział areału na wymaganą ilość pól oraz ponumerować pola,
2)  dobrać na kaŜde z pól rośliny uprawne odpowiednie do danego stanowiska,
3)  określić następstwo po sobie kolejnych roślin uprawnych,
4)  dobrać w kolejnych latach rośliny międzyplonowe,
5)  rozpisać zmianowanie na kaŜde wydzielone pole,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6) zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

plan gospodarstwa z zaznaczonymi polami,

−

atlasy roślin uprawnych,

−

tabele z roślinami uprawnymi na kompleks pszenny bardzo dobry,

−

tabele z roślinami uprawianymi jako międzyplony,

−

arkusz papieru A4.

Ćwiczenie 2

UłóŜ płodozmian ośmiopolowy na kompleks Ŝytni bardzo dobry z polem okresowo

wyłączonym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyłączonego,

4)  dobrać w kolejnych latach rośliny międzyplonowe,
5)  rozpisać zmianowanie na kaŜde wydzielone pole,
6)  zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

plan gospodarstwa z zaznaczonymi polami,

−

atlasy roślin uprawnych,

−

tabele z roślinami uprawnymi na kompleks Ŝytni bardzo dobry,

−

tabele z roślinami uprawianymi jako międzyplony,

−

arkusz papieru A4.

Ćwiczenie 3

UłóŜ płodozmian sześciopolowy w gospodarstwie z 50% kompleksem pszennym bardzo

dobrym i 50% Ŝytnim bardzo dobrym, gdzie całość kompleksu pszennego połoŜona jest na
polach zagroŜonych erozją.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  naszkicować podział areału na wymaganą ilość pól oraz ponumerować pola,
2)  dobrać na kaŜde z pól rośliny uprawne odpowiednie do danego stanowiska,
3)  określić następstwo po sobie kolejnych roślin uprawnych,
4)  wprowadź do płodozmianu rośliny hamujące lub powstrzymujące erozję,
5)  dobrać w kolejnych latach rośliny międzyplonowe,
6)  rozpisać zmianowanie na kaŜde wydzielone pole,
7)  zaprezentować wyniki ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

plan gospodarstwa z zaznaczonymi polami,

−

atlasy roślin uprawnych,

−

tabele z roślinami uprawnymi na kompleks pszenny bardzo dobry i Ŝytni bardzo dobry,

−

tabele roślin hamujące i powstrzymujące erozję,

−

tabele z roślinami uprawianymi jako międzyplony,

−

arkusz papieru A4.

4.2.3. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować pojęcia zmianowania roślin, rotacji i plonu głównego?

2) zdefiniować płodozmianu i struktury zasiewów, ?

3) przedstawić i omówić etapy planowania zmianowania?

4) rozróŜnić elementy zmianowania?

5) podać przykłady właściwego i niewłaściwego następstwa po roślinach

strączkowych?

6) omówić stanowiska płodozmianowe zbóŜ, okopowych, motylkowych,

oleistych, włóknistych, specjalnych?

7) ułoŜyć płodozmiany na poszczególne typy gruntów?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.
2.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
3.  Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi, wstawiając w odpowiedniej

rubryce znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem,
a następnie ponownie zaznaczyć odpowiedź prawidłową.

4. Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
5. Test zawiera 20 zadań, do kaŜdego pytania dołączone są 4 moŜliwości odpowiedzi. Tylko

jedna jest prawdziwa.

6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
7. Kiedy udzielanie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie

na później i wróć do niego kiedy zostanie Ci wolny czas.

8. Na rozwiązanie testu masz 40 minut.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Do rodziny traw zaliczamy

a)  pszenŜyto.
b)  łubin.
c)  topinambur.
d)  peluszkę.

2. Największą część masy ziarna stanowi

a)  węglowodany.
b)  błonnik.
c)  witaminy.
d)  tłuszcz.

3. Jęczmień posiada system korzeniowy typu

a)  napowietrznego niewłaściwego.
b)  palowego.
c)  spichrzowego.
d)  wiązkowego.

4. Męskim kwiatostanem kukurydzy jest

a)  wiecha na szczycie łodygi.
b)  źdźbło.
c)  kolba.
d)  koszyczek.

5. Stolan jest częścią ziemniaka

a)  łodygową.
b)  korzeniową.
c)  kwiatostanu.
d)  pęd podziemny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. Topinambur jest rośliną

a)  włóknistą.
b)  wieloletnią.
c)  okopową.
d)  warzywem.

7. W budowie korzenia spichrzowego buraka cukrowego wyróŜniamy

a)  stolan.
b)  szyję.
c)  wiązki korzeni przyporowych.
d)  Ŝaden z w/w elementów.

8. Kwiatostanem marchwi jest

a)  koszyczek.
b)  baldachogrono.
c)  kolba.
d)  wiecha.

9. Lędźwian jest rośliną

a)  zboŜową.
b)  okopową.
c)  włóknistą.
d)  motylkową.

10. Rośliny oleiste naleŜą do klasy

a)  dwuliściennych.
b)  jednoliściennych.
c)  zarodnikowych.
d)  nagozaląŜkowych.

11. Nasiona rzepaku mają kolor

a)  biały.
b)  brunatnoczerwony.
c)  jasnoszary.
d)  ciemnoŜółty.

12. Len podczas wegetacji wymaga

a)  mało ciepła, duŜo wody.
b)  duŜo ciepła, mało wody.
c)  duŜo ciepła, duŜo wody.
d)  mało wody, mało ciepła.

13. Zmianowanie roślin to

a)  następstwo uprawianych roślin na danym polu.
b)  system zagospodarowania ziemi uprawnej.
c)  rotacja roślin na polach.
d)  jeden z systemów płodozmianu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

14. Elementy zmianowania to

a)  są to grupy roślin uprawiane na określonym polu w płodozmianie.
b)  kolejność roślin uprawianych na jednym polu.
c)  dobór roślin uprawianych na całym areale gospodarstwa.
d)  to pojęcie równoznaczne z zmianowością.

15. WskaŜ grupę roślin udających się po sobie

a)  Ŝyto, ziemniaki, słonecznik, koniczyna czerwona.
b)  Ŝyto, ziemniaki, kukurydza, konopie.
c)  tytoń, fasola, soczewica, burak cukrowy.
d)  wszystkie rośliny w grupach udają się po sobie.

16. Wyburaczenie to

a)  zmęczenie gleby na skutek uprawy buraków.
b)  okres zbioru buraków cukrowych z pola.
c)  nawoŜenie obornikiem pól pod uprawę buraków cukrowych.
d)  zniszczenie plantacji buraków w wyniku suszy.

17. Najlepszym przedplonem dla większości roślin strączkowych są

a)  rośliny okopowe.
b)  inne rośliny strączkowe.
c)  zboŜa.
d)  rośliny długoletnie i nowiny.

18. Najlepszym przedplonem dla rzepaku jarego są

a)  rośliny okopowe uprawiane na oborniku.
b)  zboŜa.
c)  tytoń.
d)  słonecznik.

19. Rośliny uprawiane w międzyplonie ścierniskowym na kompleksie pszennym bardzo

dobrym to
a)  bobik, wyka jara, kapusta pastewna, rzepak ozimy.
b)  rzepa ścierniskowa, seradela, łubin Ŝółty.
c)  łubin Ŝółty, seradela.
d)  łubin wąskolistny, peluszka.

20. Płodozmian zboŜowy występuje wówczas, gdy udział zbóŜ w strukturze zasiewów

wynosi
a)  do 40%.
b)  do 50%.
c)  do 60%.
d)  powyŜej 60%.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Planowanie zmianowania roślin i płodozmianów

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem: