1

na prawach r

ę

kopisu 

 
 

 
 

ENERGETYKA A 

Ś

RODOWISKO 

konspekt wykładu 

 

 

dr in

ż

. Maria Mazur 

Wydział Mechaniczno-Energetyczny  
Politechnika Wrocławska

 

 

 
 

1.  Ustawa Prawo ochrony 

ś

rodowiska  

1.1.Ogólne zasady korzystania ze 

ś

rodowiska 

 

1.2. Ogólne zasady gospodarczego korzystania ze 

ś

rodowiska 

 

1.3. Pozwolenia na gospodarcze korzystanie ze 

ś

rodowiska 

2.  Polityka energetyczna  

 

Polityka energetyczna dla Europy – cele na rok 2010 

 

Dyrektywy Unii Europejskiej – produkcja energii a 

ś

rodowisko  

 

Polityka energetyczna dla Polski – prognoza zapotrzebowania na paliwa i energi

ę

 do 2030 roku 

3.  Dyrektywa LCP 

 

Standardy emisyjne 

 

Kryteria ustalania standardów 

 

Szczególne przypadki 

 

Sankcje 

4.  Dyrektywa IPPC 

 

System prawny 

 

Zakres pozwolenia zintegrowanego 

 

Termin BAT 

 

Termin BREF 

5.  Dyrektywa NEC 

6.  Dyrektywa klimatyczna 

 

Podstawy prawne 

 

Krajowy Plan Rozdziału Uprawnie

ń

 do emisji CO

2

 

7. 

Ś

wiadectwa pochodzenia energii (certyfikaty) 

 

Podstawy prawne 

 

Rodzaje 

ś

wiadectw pochodzenia 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

Wrocław 2010

 

 

 

 

2

 
 
 

1. 

USTAWA PRAWO OCHRONY 

Ś

RODOWISKA  

tekst jednolity: Dziennik Ustaw, 2008 rok,  nr 25 poz. 150 

 
 

1

1

.

.

1

1

.

.

 

 

O

O

G

G

Ó

Ó

L

L

N

N

E

E

 

 

Z

Z

A

A

S

S

A

A

D

D

Y

Y

 

 

K

K

O

O

R

R

Z

Z

Y

Y

S

S

T

T

A

A

N

N

I

I

A

A

 

 

Z

Z

E

E

 

 

Ś

Ś

R

R

O

O

D

D

O

O

W

W

I

I

S

S

K

K

A

A 

 

  Powszechne  korzystanie  ze 

ś

rodowiska  przysługuje  z  mocy  ustawy  ka

ż

demu  i  obejmuje 

korzystanie  ze 

ś

rodowiska,  bez  u

ż

ycia  instalacji,  w  celu  zaspokojenia  potrzeb  osobistych  oraz 

gospodarstwa domowego, w tym wypoczynku oraz uprawiania sportu … 

  Korzystanie  ze 

ś

rodowiska  wykraczaj

ą

ce  poza  ramy  korzystania  powszechnego  mo

ż

e  by

ć

, 

w drodze 

ustawy, 

obwarowane 

obowi

ą

zkiem 

uzyskania 

pozwolenia, 

ustalaj

ą

cego 

w szczególno

ś

ci  zakres  i  warunki  tego  korzystania,  wydanego  przez  wła

ś

ciwy  organ  ochrony 

ś

rodowiska. 

  Ochrona 

jednego 

lub 

kilku 

elementów 

przyrodniczych 

powinna 

by

ć

 

realizowana 

z uwzgl

ę

dnieniem ochrony pozostałych elementów.  

  Kto powoduje zanieczyszczenie 

ś

rodowiska, ponosi koszty usuni

ę

cia skutków tego  

zanieczyszczenia.  Kto mo

ż

e spowodowa

ć

 zanieczyszczenie 

ś

rodowiska, ponosi koszty 

zapobiegania temu zanieczyszczeniu. 

  Ka

ż

dy ma prawo do informacji o 

ś

rodowisku i jego ochronie na warunkach okre

ś

lonych ustaw

ą

  

  Decyzja wydana z naruszeniem przepisów dotycz

ą

cych ochrony 

ś

rodowiska jest niewa

ż

na.  

 

1

1

.

.

2

2

.

.

 

 

O

O

G

G

Ó

Ó

L

L

N

N

E

E

 

 

Z

Z

A

A

S

S

A

A

D

D

Y

Y

 

 

G

G

O

O

S

S

P

P

O

O

D

D

A

A

R

R

C

C

Z

Z

E

E

G

G

O

O

 

 

K

K

O

O

R

R

Z

Z

Y

Y

S

S

T

T

A

A

N

N

I

I

A

A

 

 

Z

Z

E

E

 

 

Ś

Ś

R

R

O

O

D

D

O

O

W

W

I

I

S

S

K

K

A

A

 

 

 

 

S

S

t

t

a

a

n

n

d

d

a

a

r

r

d

d

y

y

 

 

i

i

m

m

i

i

s

s

y

y

j

j

n

n

e

e

 

 

i

i

 

 

e

e

m

m

i

i

s

s

y

y

j

j

n

n

e

e

 

 

i

i

 

 

k

k

o

o

n

n

t

t

r

r

o

o

l

l

a

a

 

 

e

e

m

m

i

i

s

s

j

j

i

i

 

 

Ustalone  s

ą

  standardy  standardy  jako

ś

ci 

ś

rodowiska  (imisyjne)  oraz  standardy  emisyjne. 

Eksploatacja instalacji lub urz

ą

dzenia nie powinna powodowa

ć

 przekroczenia standardów jako

ś

ci 

ś

rodowiska. Eksploatacja instalacji lub urz

ą

dzenia nie powinna powodowa

ć

 przekroczenia standardów 

emisyjnych. 

Dotrzymanie  standardów  emisyjnych  nie  zwalnia  z  obowi

ą

zku  zachowania  standardów  jako

ś

ci 

ś

rodowiska. Standardy emisyjne nie obowi

ą

zuj

ą

 w odbiegaj

ą

cych od normy warunkach pracy  

instalacji lub urz

ą

dzenia.  Okres rozruchu, awarii i likwidacji instalacji lub urz

ą

dzenia 



powinien wynika

ć

 z  

uzasadnionych potrzeb technicznych i nie mo

ż

e wyst

ę

powa

ć

 dłu

ż

ej ni

ż

 jest to konieczne.   

Prowadz

ą

cy instalacj

ę

 oraz u

ż

ytkownik s

ą

 zobowi

ą

zani do okresowych lub ci

ą

głych pomiarów emisji (w 

zale

ż

no

ś

ci od stopnia oddziaływani instalacji/urz

ą

dzenia na 

ś

rodowisko), ewidencjonowania ich wyników 

oraz przechowywania przez okres 5 lat. (instalacje energetycznego spalania paliw -pomiary ci

ą

głe – 

ł

ą

czna moc cieplna nie mniejsza ni

ż

 100 MW

t

) 

1

1

.

.

2

2

.

.

2

2

.

.

 

 Opłata za gospodarcze korzystanie ze 

ś

rodowiska  

Jest ponoszona za: 

  wprowadzanie gazów lub pyłów do powietrza w zale

ż

no

ś

ci od ilo

ś

ci i rodzaju tych 

zanieczyszcze

ń

, 

  wprowadzanie 

ś

cieków do wód lub do ziemi w zale

ż

no

ś

ci od rodzaju i ilo

ś

ci substancji w nich 

zawartych (wody chłodnicze – od temperatury, ale wy

ż

szej od 25 0C), a w przypadku wód 

opadowych lub roztopowych – od wielko

ś

ci, rodzaju i sposobu zagospodarowania terenu, z którego 

wody s

ą

 odprowadzane,  

  pobór wód, w zale

ż

no

ś

ci od ilo

ś

ci i jako

ś

ci pobranej wody oraz od tego czy pobrano wod

ę

 

powierzchniowa czy podziemn

ą

, 

  składowanie odpadów w zale

ż

no

ś

ci od ich ilo

ś

ci i rodzaju, 

1

1

.

.

2

2

.

.

3

3

.

.

 

 

O

O

p

p

ł

ł

a

a

t

t

y

y

 

 

p

p

o

o

d

d

w

w

y

y

ż

ż

s

s

z

z

o

o

n

n

e

e 

Podmiot korzystaj

ą

cy ze 

ś

rodowiska bez uzyskania wymaganego pozwolenia lub innej decyzji ponosi 

opłat

ę

 podwy

ż

szon

ą

 za korzystanie ze 

ś

rodowiska.  

Opłaty podwy

ż

szone o 500% w przypadku braku wymaganego pozwolenia na: 

  wprowadzanie do powietrza gazów lub pyłów, 

 

  pobór wód lub wprowadzanie 

ś

cieków do wód lub do ziemi. 

 

3

Za  składowanie  odpadów  bez  uzyskania  decyzji  zatwierdzaj

ą

cej  instrukcj

ę

  eksploatacji  składowiska 

odpadów opłaty podwy

ż

szone w wysoko

ś

ci 0,05 jednostkowej stawki opłaty za umieszczenie odpadów 

na składowisku za ka

ż

d

ą

 dob

ę

 składowania, chyba 

ż

e: 

  składowanie  odpadów  w  miejscu  na  ten  cel  nie  przeznaczonym  -  opłaty  podwy

ż

szone  w 

wysoko

ś

ci  0,1  jednostkowej  stawki  opłaty  za  umieszczenie  odpadów  na  składowisku  za  ka

ż

d

ą

 

dob

ę

 składowania  

  nad  brzegami  zbiorników  wodnych,  a  zwłaszcza  w  strefach  ochronnych  uj

ęć

  wód  i  na  terenach 

wypływu  wód  z  warstw  wodono

ś

nych,  na  terenach  parków  narodowych  i  rezerwatów  przyrody,  na 

terenach  le

ś

nych  albo  uzdrowiskowych  lub  na  terenach  przeznaczonych  na  cele  rekreacyjno-

wypoczynkowe  -  opłaty  podwy

ż

szone  w  wysoko

ś

ci  0,15  jednostkowej  stawki  opłaty  za 

umieszczenie odpadów na składowisku za ka

ż

d

ą

 dob

ę

 składowania  

  w  przypadku  pozbycia  si

ę

  odpadów  do 

ś

ródl

ą

dowych  wód  powierzchniowych  i  podziemnych, 

morskich wód wewn

ę

trznych lub wód morza terytorialnego - opłaty podwy

ż

szone w wysoko

ś

ci 100-

krotnej jednostkowej stawki opłaty za umieszczenie odpadów na składowisku. 

1

1

.

.

2

2

.

.

4

4

.

.

 

 

A

A

d

d

m

m

i

i

n

n

i

i

s

s

t

t

r

r

a

a

c

c

y

y

j

j

n

n

e

e

 

 

k

k

a

a

r

r

y

y

 

 

p

p

i

i

e

e

n

n

i

i

ę

ę

ż

ż

n

n

e

e 

W razie korzystania ze 

ś

rodowiska z przekroczeniem lub naruszeniem warunków okre

ś

lonych w pozwoleniu 

lub innej decyzji podmiot korzystaj

ą

cy ze 

ś

rodowiska ponosi oprócz opłaty, administracyjn

ą

 kar

ę

 pieni

ęż

n

ą

. 

Kar

ę

 wymierza si

ę

 w wysoko

ś

ci 10-krotnej wielko

ś

ci jednostkowej stawki opłat:za wprowadzanie gazów 

lub pyłów do powietrza,za pobór wód. 

Za składowanie odpadów z naruszeniem warunków dotycz

ą

cych rodzaju i sposobów składowania 

odpadów, okre

ś

lonych w decyzji zatwierdzaj

ą

cej instrukcj

ę

 eksploatacji składowiska, lub magazynowanie 

odpadów z naruszeniem decyzji okre

ś

laj

ą

cej miejsce i sposób magazynowania odpadów wymierza si

ę

 kar

ę

 

w wysoko

ś

ci 0,1 jednostkowej stawki opłaty za umieszczenie odpadów na składowisku za ka

ż

d

ą

 dob

ę

 

składowania. 

Wymiar kary biegn

ą

cej ustala si

ę

 uwzgl

ę

dniaj

ą

c przekroczenie lub naruszenie w skali doby, chyba 

ż

e jest to 

przekroczenie  ilo

ś

ci  lub  rodzaju  gazów  lub  pyłów  wprowadzanych  do  powietrza  -  przekroczenie  w  skali 

godziny. 

Bieg naliczania kary ustaje po wykazaniu przed podmiot gospodarczy, 

ż

e jest o.k, ale je

ś

li poda nieprawd

ę

 – 

na okres 60 dni stawka kary ulega podwojeniu. 

 

 

1

1

.

.

2

2

.

.

5

5

.

.

 

 

0

0

d

d

p

p

o

o

w

w

i

i

e

e

d

d

z

z

i

i

a

a

l

l

n

n

o

o

ś

ś

ć

ć

 

 

w

w

 

 

o

o

c

c

h

h

r

r

o

o

n

n

i

i

e

e

 

 

ś

ś

r

r

o

o

d

d

o

o

w

w

i

i

s

s

k

k

a

a

 

 

Odpowiedzialno

ść

 cywilna  

Do odpowiedzialno

ś

ci za szkody spowodowane oddziaływaniem na 

ś

rodowisko stosuje si

ę

 przepisy 

Kodeksu cywilnego, je

ż

eli ustawa nie stanowi inaczej.    

Odpowiedzialno

ś

ci za szkody wyrz

ą

dzone oddziaływaniem na 

ś

rodowisko nie wył

ą

cza okoliczno

ś

ci, 

ż

e działalno

ść

 b

ę

d

ą

ca przyczyn

ą

 powstania szkód jest prowadzona na podstawie decyzji i w jej 

granicach.    

Odpowiedzialno

ść

 karna  

Kara aresztu albo ograniczenia wolno

ś

ci albo grzywny np. w takich przypadkach jak: 

1. eksploatacja instalacji bez wymaganego pozwolenia lub z naruszeniem jego     warunków, 
2. naruszenie zakazu wprowadzania do obrotu lub ponownego wykorzystania     substancji stwarzaj

ą

cych 

szczególne zagro

ż

enie dla 

ś

rodowiska (PCB, azbest).    

Odpowiedzialno

ść

 administracyjna 

Je

ż

eli podmiot korzystaj

ą

cy ze 

ś

rodowiska negatywnie oddziałuje na 

ś

rodowisko, organ ochrony 

ś

rodowiska 

mo

ż

e, w drodze decyzji, nało

ż

y

ć

 obowi

ą

zek:      

1. ograniczenia oddziaływania na 

ś

rodowisko i jego zagro

ż

enia, 

2. przywrócenia 

ś

rodowiska do stanu wła

ś

ciwego.  

 

1.3. POZWOLENIA NA GOSPODARCZE KOZRYSTANIE ZE 

Ś

RODOWISKA 

 

1.3.1. Rodzaje pozwole

ń

 

  na wprowadzanie gazów lub pyłów do powietrza; 

  wodno prawne na wprowadzanie 

ś

cieków do wód lub do ziemi; 

  na wytwarzanie odpadów; 

  zintegrowane 

 
1.3.2. Instalacje, z których wprowadzanie gazów lub pyłów do powietrza nie wymaga zgłoszenia ani 
pozwolenia 

  instalacje energetyczne (w których nast

ę

puje proces spalania paliw w celu wytworzenia wył

ą

cznie 

energii) o nominalnej mocy cieplnej (ł

ą

cznej na terenie jednego zakładu) do 1 MW bez wzgl

ę

du na 

rodzaj spalanego paliwa 

 

4

  instalacje inne ni

ż

 energetyczne, w których spalane s

ą

 paliwa,  o nominalnej  mocy cieplnej 

(ł

ą

cznej na terenie na  jednego zakładu) do 0,5 MW  

Dziennik Ustaw, 2004 rok, Nr 283 poz.2839 

 
 
 
1.3.3. Instalacje energetyczne, z których wprowadzanie gazów lub pyłów do powietrza wymaga 
zgłoszenia, ale nie wymaga pozwolenia na emisj

ę

: 

  1- 5 MW - opalane w

ę

glem kamiennym,                                                     

  1-10 MW - opalane koksem, drewnem, słom

ą

, olejem nap

ę

dowym, olejem opałowym, benzyn

ą

 lub 

w

ę

glem kamiennym i koksem, drewnem, słom

ą

, olejem nap

ę

dowym, olejem opałowym, benzyn

ą

, 

je

ż

eli nominalna moc cieplna wprowadzona w w

ę

glu kamiennym nie przekracza 5 MW 

  1-15 MW - opalane paliwem gazowym lub opalane paliwem gazowym oraz  w

ę

glem kamiennym, 

koksem, drewnem, słom

ą

, olejem nap

ę

dowym, olejem opałowym, benzyn

ą

, je

ż

eli nominalna moc 

cieplna wprowadzona w w

ę

glu kamiennym nie przekracza 5 MW, a nominalna moc cieplna) 

wprowadzona w w

ę

glu kamiennym, koksie, drewnie, słomie, oleju nap

ę

dowym, oleju opałowym, 

benzynie nie przekracza 10 MW 

Jednostkowa stawka za gazy lub pyły wprowadzane do powietrza z jednostki spalonego paliwa w zale

ż

no

ś

ci 

od rodzaju instalacji i mocy cieplnej (dla jednostek o ł

ą

cznej mocy nominalnej wi

ę

kszej od 1 MW nie 

wymagaj

ą

cych pozwolenia) zale

ż

y od rodzaju paliwa i jego ilo

ś

ci oraz technologii spalania i od wyposa

ż

enia 

instalacji w urz

ą

dzenia ochrony powietrza.

 

 
 

2. 

POLITYKA ENERGETYCZNA  

2.1. POLITYKA ENERGETYCZNA DLA  EUROPY – CELE NA ROK 2020  

             

         

dokument Rady Europejskiej z marca 2007 

  zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych o 20 % w stosunku do roku 1990, z mo

ż

liwo

ś

ci

ą

 podwy

ż

szenia 

tej warto

ś

ci do 30 % w przypadku osi

ą

gni

ę

cia porozumienia mi

ę

dzynarodowego: 

 

kraje rozwini

ę

te – zmniejszenie emisji w porównywalnym stopniu, 

     bardziej zaawansowane gospodarczo kraje rozwijaj

ą

ce si

ę

 – zmniejszenie emisji  

proporcjonalnie do odpowiedzialno

ś

ci za zmiany klimatyczne i odpowiednio do ich mo

ż

liwo

ś

ci 

  zwi

ę

kszenie udziału odnawialnych 

ź

ródeł energii do 20 %całkowitego  zu

ż

ycia energii (dla Polski – 15 %) 

  zmniejszenie zu

ż

ycia energii o 20 % w stosunku do warto

ś

ci prognozowanych dla UE na 2020 rok, co 

oznacza popraw

ę

 efektywno

ś

ci energetycznej o 20 % 

  zwi

ę

kszenie udziału biopaliw w paliwach transportowych do 10%. 

2.2. DYREKTYWY UNII EUROPEJSKIEJ – PRODUKCJA ENERGII A 

Ś

RODOWISKO 

dyrektywa LCP - Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2001/80/WE z 23 pa

ź

dziernika 2001 r. w 

sprawie ograniczenia  emisji niektórych zanieczyszcze

ń

 do powietrza z du

ż

ych 

ź

ródeł spalania paliw 

dyrektywa IPPC - Dyrektywa Rady 96/61/WE z 24 wrze

ś

nia 1996 r w sprawie zintegrowanego zapobiegania 

zanieczyszczeniom i ich kontroli - pozwolenia zintegrowane ogniskuj

ą

ce wszystkie wymagania 

„

ś

rodowiskowych dyrektyw UE - konieczno

ść

 zastosowania najlepszej dost

ę

pnej techniki (BAT)   

dyrektywa NEC - Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2001/81/WE z 23 pa

ź

dziernika 2001 r. w 

sprawie krajowych limitów emisji niektórych zanieczyszcze

ń

 do powietrza - limity krajowych emisji SO2, 

NOx, NH3 i LZO  

dyrektywa klimatyczna - dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2003/87/WE z 13 pa

ź

dziernika 2003 

r w sprawie handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych - ustalenie zasad handlu emisjami gazów 
cieplarnianych (CO2) w Unii Europejskiej:  
                - pocz

ą

tkowy obowi

ą

zkowy okres „rozgrzewkowy:” 2005-2007  

                - nast

ę

pne okresy pi

ę

cioletnie (w tym pierwszy pokrywaj

ą

cy si

ę

 

                  z wymaganiami protokołu z Kioto 2008-2012)  
 
 
 
 
 
 

 

5

2.3. POLITYKA ENERGETYCZNA DLA POLSKI - PROGNOZA ZAPOTRZEBOWANIA NA PALIWA I ENERGI

Ę

 DO 

2030 ROKU 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

0

25

50

75

100

125

2

0

0

5

2

0

1

0

2

0

1

5

2

0

2

0

2

0

2

5

2

0

3

0

Łączne zapotrzebowanie  

do roku 2030, Mtoe 

0

10

20

30

40

50

2

0

0

5

2

0

1

0

2

0

1

5

2

0

2

0

2

0

2

5

2

0

3

0

zapotrzebowanie  

do roku 2030 w podziale na 

nośniki, Mtoe 

węgiel kam. 

ropa 

gaz ziemny 

energia 
odnawialna 

węgiel brun. 

energia 
odnawialna 

energia 
jądrowa 

No

ś

niki energii pierwotnej 

 

6

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 

 
 
 

0

25

50

75

100

125

150

175

200

225

2

0

0

5

2

0

1

0

2

0

1

5

2

0

2

0

2

0

2

5

2

0

3

0

0

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

2

0

0

5

2

0

1

0

2

0

1

5

2

0

2

0

2

0

2

5

2

0

3

0

Produkcja w podziale na 

surowce energetyczne, TWh 

Łączna produkcja, TWh 

węgiel kam. 

ropa 

gaz ziemny 

hydroenergetyka 

węgiel brun. 

energia 
odnawialna 

energia 
jądrowa 

Produkcja energii elektrycznej 

 

7

 

3. DYREKTYWA LCP (Large Combustion Power Plants) 

rozporz

ą

dzenie Ministra 

Ś

rodowiska z dnia 20 grudnia 2005 r. w sprawie standardów emisyjnych z instalacji 

(Dziennik Ustaw z 2005 roku, Nr 260, poz.2181

) 

 

3.1. STANDARDY EMISYJNE  

Standardy emisyjne wyra

ż

one s

ą

 jako st

ęż

enia substancji zanieczyszczaj

ą

cych, czyli stosunek masy 

zanieczyszczenia w mg do obj

ę

to

ś

ci gazu w m

3

, w którym s

ą

 rozproszone, przy czym obj

ę

to

ść

 gazu 

odniesiona jest do nast

ę

puj

ą

cych parametrów: ci

ś

nienie absolutne 1013 hPa, temperatura 273 K, stan gazu 

– gaz suchy (zawarto

ść

 wilgoci poni

ż

ej 0,005 kg H

2

O na 1 kg gazu suchego), zawarto

ść

 tlenu zró

ż

nicowana 

dla paliw i procesów ( w

ę

giel kamienny, brunatny, torf, biomasa – 6 % O

2

,  paliwa ciekłe i gazowe, turbiny 

gazowe – 15 %  O

2

,  spalarnie odpadów - 11 % O

2

. 

Substancje normowane: 

  energetyczne spalanie i współspalanie paliw :SO

2

, NOx w przeliczeniu na NO

2

, pył) 

  spalarnie odpadów: SO

2

,  NOx w przeliczeniu na NO

2

, pył, CO, HCl, HF, substancje organiczne w 

postaci gazów i par wyra

ż

one jako całkowity w

ę

giel organiczny, metale ci

ęż

kie i ich zwi

ą

zki 

wyra

ż

one jako metal (kadm, tal, rt

ęć

, antymon, arsen, ołów, chrom, kobalt, mied

ź

, mangan, nikiel, 

wanad), dioksyny i furany 

 

3.2. KRYTERIA USTALANIA STANDARDÓW EMISYJNYCH 

 

1. „wiek 

ź

ródła” 

Ź

ródła istniej

ą

ce - pierwsze pozwolenie na budow

ę

 lub odpowiednik tego pozwolenia wydano przed dniem 

1 lipca 1987 r.  

  oddane do u

ż

ytkowania przed dniem 29 marca 1990 r.  

  oddane do u

ż

ytkowania po dniu 28 marca 1990 r.  

Ź

ródła nowe - wniosek o wydanie pozwolenia na budow

ę

 zło

ż

ono przed dniem  27 listopada 2002 r., a 

ź

ródła zostały oddane do u

ż

ytkowania nie pó

ź

niej ni

ż

 do dnia  27 listopada 2003 r  

  oddane do u

ż

ytkowania przed dniem 29.03.1990 r.  

  oddane do u

ż

ytkowania po dniu 28 marca 1990 r. 

  dla których wniosek o wydanie pozwolenia na budow

ę

 zło

ż

ono po dniu 26   listopada 2002 r. lub 

które zostały oddane do u

ż

ytkowania po dniu 27 listopada  2003 r.  

 

ź

ródła istotnie zmienione po dniu 27 listopada 2003 r. 

2.  Rodzaj 

ź

ródła 

  kocioł 

  turbina gazowa 

  instalacje spalania paliw, w których współspalane s

ą

 odpady 

  spalarnia odpadów   

 

3.Rodzaj paliwa 

  w

ę

giel kamienny 

  w

ę

giel brunatny 

  koks 

  biomasa 

  paliwa ciekłe 

  paliwa gazowe 

  paliwo klasyczne + odpady 

  układy wielopaliwowe 

5. Nominalna moc cieplna 

 ilo

ść

 energii wprowadzonej w paliwie do 

ź

ródła w jednostce czasu przy jego nominalnym obci

ąż

eniu  

granice przedziałów: 5 MW, 50 MW, 100 MW, (225) 300 MW, 500 MW 

 

3.2. SZCZEGÓLNE PRZYPADKI 

 

 

Standardy emisyjne ze 

ź

ródeł nowych o ł

ą

cznej nominalnej mocy cieplnej nie mniejszej ni

ż

 50 MW, z których 

gazy  odlotowe  s

ą

  odprowadzane  do  powietrza  wspólnym  emitorem,  stanowi

ą

  standardy  emisyjne 

odpowiadaj

ą

ce ł

ą

cznej nominalnej mocy cieplnej tych 

ź

ródeł. 

Mniej  rygorystyczne  i  nie  podlegaj

ą

ce  sukcesywnemu  obni

ż

aniu  s

ą

  standardy  emisyjne  ze 

ź

ródeł 

istniej

ą

cych,  które  oddano  do  u

ż

ytkowania  przed  dniem  29  marca  1990  r.,  dla  których  prowadz

ą

cy  takie 

ź

ródła zobowi

ą

zał si

ę

 w pisemnej deklaracji, zło

ż

onej wła

ś

ciwemu organowi ochrony 

ś

rodowiska do dnia 30 

 

8

czerwca  2004  r., 

ż

e 

ź

ródło  b

ę

dzie  u

ż

ytkowane  nie  dłu

ż

ej  ni

ż

  do  dnia  31  grudnia  2015  r.,  a  czas  jego 

u

ż

ytkowania w okresie od dnia 1 stycznia 2008 r. do dnia 31 grudnia 2015 r. nie przekroczy 20.000 godzin.  

Ź

ródła  wymienione  w  Traktacie  Akcesyjnym  maj

ą

  wydłu

ż

ony  okres  obowi

ą

zywania  łagodniejszych 

standardów  (max  do  2015  r.),  np:  1) Elektrownia  Bełchatów  -  2  kotły  x  BB-1150;  2)  Elektrownia  Turów  -  1 
kocioł  OP  650  b  do  dnia  31  grudnia  2012  r.,  1  kocioł  OP  650  b  do  dnia  31  grudnia  2013  r.;  3) Elektrownia 
Kozienice - 5 kotłów OP-650;4)   Elektrownia Dolna Odra - 1 kocioł OP-650; 4) Kogeneracja S.A., Wrocław, 
Elektrociepłownia Czechnica - 4 kotły OP 130; 5) Kogeneracja S.A., Wrocław, Elektrociepłownia Wrocław, 2 
kotły OP 430 - 1 kocioł WP 70, 1 kocioł WP 120;  

 

3.3. SANKCJE 

 

 

W  przypadku  zakłóce

ń

  w  pracy  urz

ą

dze

ń

  ochronnych  ograniczaj

ą

cych  wprowadzanie  substancji  do 

powietrza, powoduj

ą

cych: 

 

ż

e 

ś

rednie dobowe st

ęż

enie emisyjne przekracza standard emisyjny o wi

ę

cej  ni

ż

 30 %,  

  oraz  przy  braku  mo

ż

liwo

ś

ci  przywrócenia  normalnych  warunków  u

ż

ytkowania     

ź

ródła  w  ci

ą

gu  24 

godzin, prowadz

ą

cy 

ź

ródło ogranicza lub wstrzymuje jego prac

ę

 oraz mo

ż

liwie jak najszybciej, lecz 

nie  pó

ź

niej  ni

ż

  w  ci

ą

gu  48  godzin  od  momentu  wyst

ą

pienia  zakłóce

ń

,  informuje  o  zakłóceniach 

wojewódzkiego inspektora ochrony 

ś

rodowiska oraz organ ochrony 

ś

rodowiska wła

ś

ciwy do wydania 

pozwolenia na wprowadzanie gazów lub pyłów do powietrza albo pozwolenia zintegrowanego.  

Ł

ą

czny  czas  pracy 

ź

ródła  bez  sprawnych  urz

ą

dze

ń

  ochronnych  ograniczaj

ą

cych  wprowadzanie  substancji 

do powietrza nie mo

ż

e przekroczy

ć

 120 godzin w ci

ą

gu ka

ż

dego okresu dwunastomiesi

ę

cznego.  

Dopuszcza si

ę

  zwi

ę

kszenie  z 24 i 120 godzin, o których mowa powy

ż

ej, ale nie wi

ę

cej ni

ż

 odpowiednio do 

72  i  200  godzin,  w  przypadkach  uzasadnionych  nadrz

ę

dn

ą

  konieczno

ś

ci

ą

  utrzymania  dostaw  energii  lub 

konieczno

ś

ci

ą

  zast

ą

pienia 

ź

ródła,  w  którym  nast

ą

piło  zakłócenie  w  pracy  urz

ą

dze

ń

  ochronnych  przez  inne 

ź

ródło, którego u

ż

ytkowanie spowodowałoby ogólny wzrost wielko

ś

ci emisji substancji. 

 

 

4. 

DYREKTYWA IPPC (Integrated Pollution Prevention and Control) 

4.1. 

SYSTEM PRAWNY  

System prawny IPPC wprowadza: 

  jedno  pozwolenie  zintegrowane  dla  wszystkich  instalacji  znajduj

ą

cych  si

ę

  na  danym  terenie  i 

obj

ę

tych obowi

ą

zkiem uzyskania takiego pozwolenia 

  instalacje typu IPPC zobowi

ą

zane s

ą

 do stosowania BAT, a w szczególno

ś

ci nie mog

ą

 powodowa

ć

 

przekroczenia granicznych  wielko

ś

ci emisyjnych  

  obowi

ą

zek zapewnienia zgodno

ś

ci funkcjonowania instalacji zgodnie z  wymaganiami okre

ś

lonymi w 

pozwoleniu 

  obowi

ą

zek  kontroli  i  monitorowania  emisji  oraz  procesów  technologicznych  przez  prowadz

ą

cego 

instalacj

ę

 

  zakaz eksploatacji instalacji typu IPPC bez wa

ż

nego pozwolenia zintegrowanego lub z naruszeniem 

jego warunków 

  dost

ę

p publiczny do wniosku o wydanie pozwolenia 

Przez graniczne wielko

ś

ci emisyjne rozumie si

ę

 takie dodatkowe standardy emisyjne, które nie mog

ą

 by

ć

 

przekraczane  przez  instalacje  wymagaj

ą

ce  pozwolenia  zintegrowanego  –  np.  nie  tylko  standardy  emisyjne 

wyra

ż

one  jako  dopuszczalne  st

ęż

enia  substancji  w  gazie  wprowadzanym  do  powietrza,  ale  tak

ż

e 

dopuszczalne  ładunki  zanieczyszcze

ń

  wyra

ż

one  np.  jako  roczne  strumienie  mas  (iloczyn  st

ęż

enia 

substancji zanieczyszczaj

ą

cej i obj

ę

to

ś

ci wyemitowanego gazu) .  

W  Polsce  rodzaje  instalacji  obj

ę

tych  obowi

ą

zkiem  posiadania  pozwolenia  zintegrowanego  okre

ś

la 

rozporz

ą

dzenie  Ministra 

Ś

rodowiska  z  dnia  26  lipca  2002  r.  w  sprawie  rodzajów  instalacji  mog

ą

cych 

powodowa

ć

  znaczne  zanieczyszczenie  elementów  przyrodniczych  albo 

ś

rodowiska  jako  cało

ś

ci  (Dz.U.  Nr 

122 poz.1055): 

•

 

poz.1. zał

ą

cznika – w przemy

ś

le energetycznym do spalania paliw o mocy nominalnej (strumie

ń

 energii 

chemicznej w paliwie) ponad 50 MW

t

, 

•

 

przy czym „parametry tego samego rodzaju (w tym przypadku moc nominalna) charakteryzuj

ą

ce skal

ę

 

działalno

ś

ci prowadzonej w instalacji i odnosz

ą

ce si

ę

 do instalacji tego samego rodzaju poło

ż

onych na 

terenie jednego zakładu, sumuje si

ę

.” 

 

9

4.2. ZAKRES POZWOLENIA ZINTEGROWANEGO 

W pozwoleniu zintegrowanym ustala si

ę

; 

•

 

dopuszczaln

ą

 wielko

ść

 emisji gazów lub pyłów wprowadzanych do powietrza z instalacji, 

niezale

ż

nie od tego, czy wymagane byłoby dla niej, zgodnie z ustaw

ą

, uzyskanie pozwolenia na 

wprowadzanie gazów lub pyłów do powietrza;  

•

 

warunki wytwarzania i sposoby post

ę

powania z odpadami na zasadach okre

ś

lonych w przepisach 

ustawy o odpadach, niezale

ż

nie od tego, czy dla instalacji wymagane byłoby, zgodnie z tymi 

przepisami, uzyskanie pozwolenia na wytwarzanie odpadów. 

•

 

na zasadach okre

ś

lonych w ustawie z dnia 18 lipca 2001 r. - Prawo wodne, warunki poboru wód 

powierzchniowych lub podziemnych, je

ż

eli wody te s

ą

 pobierane wył

ą

cznie na potrzeby instalacji 

wymagaj

ą

cej pozwolenia zintegrowanego. 

•

 

wielko

ść

 emisji hałasu 

 

4.3. TERMIN BAT

 (Best Available Techniques) - najlepsza dost

ę

pna technika 

 

Najbardziej  efektywny  oraz  zaawansowany  poziom  rozwoju  technologii  i  metod  prowadzenia  danej 
działalno

ś

ci, wykorzystywany jako podstawa ustalania granicznych wielko

ś

ci emisyjnych, maj

ą

cych na celu 

eliminowanie  emisji lub, je

ż

eli  nie jest to praktycznie  mo

ż

liwe, ograniczanie emisji i  wpływu na 

ś

rodowisko 

jako cało

ść

, z tym 

ż

e poj

ę

cie: 

•

 

"technika" oznacza zarówno stosowan

ą

 technologi

ę

, jak i sposób, w jaki dana instalacja jest 

projektowana, wykonywana, eksploatowana oraz likwidowana, 

•

 

"dost

ę

pne techniki" oznacza techniki o takim stopniu rozwoju, który umo

ż

liwia ich praktyczne 

zastosowanie w danej dziedzinie przemysłu, z uwzgl

ę

dnieniem warunków ekonomicznych i 

technicznych oraz rachunku kosztów inwestycyjnych i korzy

ś

ci dla 

ś

rodowiska, a które to techniki 

prowadz

ą

cy dan

ą

 działalno

ść

 mo

ż

e uzyska

ć

, 

•

 

"najlepsza technika" oznacza najbardziej efektywn

ą

 technik

ę

 w osi

ą

ganiu wysokiego ogólnego 

poziomu ochrony 

ś

rodowiska jako cało

ś

ci; 

Poło

ż

enie  głównego  nacisku  na  optymalizacj

ę

  procesu  produkcyjnego,  natomiast  wykorzystanie  technik 

ochrony 

ś

rodowiska typu „ko

ń

ca rury” ma charakter wspomagaj

ą

cy i jest zalecane do stosowania tylko 

tam,  gdzie  jest  to  konieczne  dla  zapewnienia  efektywno

ś

ci  ochrony 

ś

rodowiska  i  dotrzymania 

wymaga

ń

 BAT. 

 

4.4. Termin BREF

  (BAT Reference Notes) - 

dokumenty referencyjne BAT 

 

Nie maj

ą

 rangi aktów prawnych, nie s

ą

 „technologiczn

ą

 Bibli

ą

”, czyli katalogiem jedynie dopuszczalnych do 

stosowania  technologii  i  sposobu  prowadzenia  działalno

ś

ci,  a  jednak  opracowywane  s

ą

  sukcesywnie  dla 

instalacji stanowi

ą

cych szczególne zagro

ż

enie dla 

ś

rodowiska (vide Dz.U. Nr 122 poz.1055 z 2002 r.) 

Przykłady dla instalacji  energetycznych typu IPPC (maj 2005): 

•

 

rozładunek, przechowywanie oraz obchodzenie si

ę

 z paliwami i dodatkami do paliw (np. 

zapobieganie emisji niezorganizowanej w miejscach przesypu, monitorowanie składowisk paliw –
samozapłon, ruroci

ą

gi o łatwym dost

ę

pie (paliwa ciekłe i gazowe),  

•

 

wst

ę

pna obróbka paliw (np. suszenie) 

•

 

sprawno

ść

 cieplna (np. produkcja skojarzona energii elektrycznej i cieplnej (CHP) je

ś

li tylko lokalne 

zapotrzebowanie na energi

ę

 ciepln

ą

 jest wystarczaj

ą

co duze, by zapewnic opłacalno

ść

 inwestycji),  

•

 

emisje pyłu zawieszonego – elektrofiltry lub filtry tkaninowe 

•

 

emisje SO

2

 – paliwo o niskiej zawarto

ś

ci siarki, odsiarczanie spalin 

•

 

emisje NO

x

 – organizacja procesu spalania, SNCR,  SCR – ł

ą

czenie technik 

•

 

emisje CO – spalanie zupełne 

•

 

ska

ż

enie wód – np. odsiarczanie na mokro + oczyszczalnia 

ś

cieków 

•

 

odpady i pozostało

ś

ci – utylizacja jako ogólne zalecenie 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

10

5. DYREKTYWA NEC (National Emission Ceilings) 

Dyrektywa  Parlamentu  Europejskiego  i  Rady  2001/81/WE  z  23  pa

ź

dziernika  2001  r.  w  sprawie  krajowych 

pułapów emisji niektórych zanieczyszcze

ń

 do powietrza, które powinny by

ć

 osi

ą

gni

ę

te do 2010 roku. 

Krajowy  pułap  emisji  –  maksymalna  ilo

ść

  substancji  wyra

ż

ona  w  kilotonach  (tys.Mg),  któr

ą

  pa

ń

stwo 

członkowskie mo

ż

e wyemitowa

ć

 w roku kalendarzowym. 

 

 

 
 
 

 
6. 

DYREKTYWA KLIMATYCZNA 

 

6.1. PODSTAWY PRAWNE  

  ustawa z  dnia 22 grudnia 2004 r. o handlu uprawnieniami do emisji do powietrza gazów 

cieplarnianych i innych substancji  (Dziennik Ustaw z 2004 roku,  Nr 281 poz. 2784).  

Ustawa okre

ś

la zasady funkcjonowania systemu handlu uprawnieniami do emisji do powietrza gazów 

cieplarnianych i innych substancji, którego celem jest ograniczenie tych emisji w sposób opłacalny i 
ekonomicznie efektywny. 

Gazy cieplarniane: 

  dwutlenek w

ę

gla (CO

2

), 

  metan (CH

4

), 

  podtlenek azotu (N

2

O), 

  fluoropochodne w

ę

glowodorów (HFC

s

), 

  perfluoropochodne zwi

ą

zki w

ę

gla (PFC

s

), 

  sze

ś

ciofluorek siarki (SF

6

); 

 

W Krajowym Rejestrze Uprawnie

ń

 do Emisji, s

ą

 gromadzone informacje o: 

  1)   zezwoleniach; 
  2)   przyznanych uprawnieniach do emisji; 
  3)   sprzedanych i przeniesionych uprawnieniach do emisji; 
  4)   umorzonych uprawnieniach do emisji; 
  5)   wielko

ś

ciach dopuszczalnej emisji i emisji rzeczywistej. 

 

  Rozporz

ą

dzenie Ministra 

Ś

rodowiska z dnia 27 lipca 2009 w sprawie instalacji obj

ę

tych 

wspólnotowym systemem handlu uprawnieniami do emisji (Dz.U. Nr 136 poz. 1120) – 
(wcze

ś

niejsze Dz.U, 2006, Nr 60 poz.429 oraz Dz.U. 2007, Nr 45,poz.295) 

 
W obszarze działalno

ś

ci energetycznej – instalacje spalania z wyj

ą

tkiem instalacji spalania odpadów 

niebezpiecznych i komunalnych o nominalnej mocy cieplnej od 20 MW

t

 

 

 

 

 

11

6.2. KRAJOWY PLAN ROZDZIAŁU UPRAWNIE

Ń

 (KPRU) 

  Rozporz

ą

dzenie Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 2005 r. w sprawie przyj

ę

cia Krajowego Planu 

Rozdziału Uprawnie

ń

 do emisji dwutlenku w

ę

gla na lata 2005-2007 oraz wykazu instalacji czasowo 

wykluczonych ze wspólnotowego systemu handlu uprawnieniami do emisji w okresie od dnia 1 
stycznia 2005 r. do dnia 31 grudnia 2007 r. (357.065 Mg) (Dz.U. z 2005 Nr 264 poz. 2206) 

  Rozporz

ą

dzenie Rady Ministrów z dnia 2 pa

ź

dziernika 2007 r. zmieniaj

ą

ce rozporz

ą

dzenie j.w. (Dz.U. 

Nr 185 poz.1310) 

  Rozporz

ą

dzenie Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2008 r. w sprawie przyj

ę

cia KPRU do emisji CO2 na 

lata 2008-2012 dla wspólnotowego systemu handlu uprawnieniami do emisji (Dz.U. Nr 202 poz.1248) 

 

1 uprawnienie odpowiada prawu 
 do emisji 1 Mg CO

2

 

Lata 2005-2007 

Lata 2008-2012 

(przed korekt

ą

- 2005) 

(po korekcie -2007) 

 

ogółem 

713.300.000 

716.083.665 

1.042.576.975 

rezerwa 

- 

- 

    37.000.270 

Instalacje do spalania paliw z 
wył

ą

czeniem instalacji do spalania 

odpadów niebezpiecznych i 
komunalnych  

597.324.300 

594.328.200 

857.549.870 

Udział instalacji do spalania paliw 

83,74 % 

83,00 % 

82,25 % 

 
 
Przykłady 
 

Ś

rednioroczna liczba uprawnie

ń

  

w latach 2005-2007 

w latach 2008-2012 

zmiana 

BOT SA - EL BEŁCHATÓW SA 

30.794.300 

26.937.155 

- 12,5 % 

BOT SA - ELEKTROWNIA OPOLE SA 

7.343.200 

6.475.340 

- 11,8 % 

BOT SA - ELEKTROWNIA TURÓW SA 

12.959.600 

11.158.636 

- 13,9 % 

ELEKTROWNIA KOZIENICE SA 

10.538.600 

9.636.619 

- 8,6 % 

ELEKTROWNIA POŁANIEC SA 

7.250.000 

4.972.620 

- 31,4 % 

ELEKTROWNIA RYBNIK SA 

8.520.800 

7.607.030 

- 10,7 % 

ZESPÓŁ ELEKTROCIEPŁOWNI WROCŁAWSKICH 
KOGENERACJA SA WROCŁAW 

1.662.900 

1.242.892 

- 25,2 % 

ZESPÓŁ ELEKTROCIEPŁOWNI WROCŁAWSKICH 
KOGENERACJA SA SIECHNICE 

505.500 

366.688 

- 27,5 % 

 

 
 

7. 

Ś

WIADECTWA POCHODZENIA ENERGII  

 

7.1. PODSTAWY PRAWNE 
 

Zarówno wytwórcy energii, jak i przedsi

ę

biorstwa obrotu, sprzedaj

ą

ce energi

ę

 odbiorcom ko

ń

cowym, 

zobowi

ą

zani s

ą

 uzyska

ć

 i przedstawi

ć

 do umorzenia prezesowi Urz

ę

du Regulacji Energetyki 

ś

wiadectwa 

pochodzenia energii albo alternatywnie ui

ś

ci

ć

 opłat

ę

 zast

ę

pcz

ą

 obliczon

ą

 zgodnie z obowi

ą

zuj

ą

cymi 

przepisami (Ustawa Prawo energetyczne z dnia 10.04.1997, nowelizacja z 08.01.2010

)

. 

Ś

wiadectwa pochodzenia energii elektrycznej to element systemu wsparcia produkcji energii elektrycznej z 

wykorzystaniem bardziej efektywnych technologii (kogeneracja)  i 

ź

ródeł odnawialnych. Celem jest 

oczywi

ś

cie oszcz

ę

dno

ść

 paliw kopalnych i ograniczenie emisji CO

2

.  

Odpowiednie rozporz

ą

dzenia Ministra Gospodarki  

  Dz.U, 2007, Nr 185, poz. 1314– energia elektryczna wytworzona w wysokosprawnej kogeneracji  

  Dz.U., 2008, Nr 156 poz.969 i Dz.U., 2010, Nr 34 poz.182 - energia elektryczna wytworzona w 

odnawialnym 

ź

ródle energii  

opisuj

ą

 metodyk

ę

 oblicze

ń

 udziału energii tak produkowanej w całkowitej produkcji energii oraz okre

ś

laj

ą

 

rozpisany na kolejne lata harmonogram wymaganego wzrostu tego udziału. 

 

 

 

 

12

 
7.2. RODZAJE 

Ś

WIADECTW POCHODZENIA 

 

  Certyfikaty zielone

 

– 

ś

wiadectwa pochodzenia energii elektrycznej z odnawialnych 

ź

ródeł energii 

  Certyfikaty czerwone - 

ś

wiadectwa pochodzenia energii elektrycznej z tzw. wysokosprawnej 

kogeneracji 

  Certyfikaty 

ż

ółte (wcze

ś

niej niebieskie) - 

ś

wiadectwa pochodzenia z małych 

ź

ródeł kogeneracyjnych 

opalanych gazem lub o mocy elektrycznej poni

ż

ej 1 MW, 

  Certyfikaty fioletowe - 

ś

wiadectwa pochodzenia ze 

ź

ródeł wykorzystuj

ą

cych gaz z odmetanowania 

kopal

ń

 lub biogaz 

  Certyfikaty pomara

ń

czowe - ze 

ź

ródeł zaopatrzonych w instalacje wychwytywania i zatłaczania 

dwutlenku w

ę

gla (CCS – Carbon Capture and Storage), 

  Certyfikaty bł

ę

kitne - z nowych, wysokosprawnych 

ź

ródeł 

  Certyfikaty białe - maj

ą

ce na celu promowanie poprawy efektywno

ś

ci energetycznej i obni

ż

anie 

zu

ż

ycia energii ko

ń

cowej. 

 
 

ROK 

Rodzaje certyfikatów i wymagany udział do umorzenia 

zielone 

czerwone 

ż

ólte 

fioletowe 

metan z kopal

ń

 

biogaz 

II poł 2007 

 

16,5 % 

0,8 % 

 

 

2008 

8,0 % 

19,0 % 

2,7 % 

 

2009 

8,7 % 

20,6 % 

2,9 % 

 

2010 

10,4 % 

21,3 % 

3,1 % 

1,4 % 

2011 

10,4 % 

22,2 % 

3,3 % 

1,6 % 

od 2011 roku 
 
Brak 
rozporz

ą

dzenia 

2012 

10,4 % 

23,2 % 

3,5 % 

1,6 % 

2013 

10,9 % 

Wymagana decyzja UE 

1,7 % 

2014 

11,4 % 

1,9 % 

2015 

11,9 % 

2,0 % 

2016 

12,4 % 

2,2 % 

2017 

12,9 % 

2,3 % 

2018 

 

2,5 %